C-227/23

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO MACIEJA SZPUNARA przedstawiona w dniu 5 września 2024 r. ( ) Sprawa C‑227/23 Kwantum Nederland BV, Kwantum België BV przeciwko Vitra Collections AG [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Hoge Raad der Nederlanden (sąd najwyższy Niderlandów)] Odesłanie prejudycjalne – Własność intelektualna – Prawo autorskie – Dyrektywa 2001/29/WE – Artykuły 2 i 4 – Prawa do zwielokrotniania i rozpowszechniania – Prawnoautorska ochrona dzieł sztuki użytkowej, których państwo pochodzenia nie jest państwem członkowskim – Konwencja berneńska – Artykuł 2 ust. 7 – Test wzajemności materialnej – Podział kompetencji między Unię i jej państwa członkowskie – Artykuł 17 ust. 2 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Prawo podstawowe do ochrony własności intelektualnej – Artykuł 52 ust. 1 Karty praw podstawowych – Ograniczenia – Artykuł 351 akapit pierwszy TFUE Wprowadzenie 1. Jak się powszechnie przyjmuje, prawo autorskie bierze swój początek z przywilejów królewskich przyznawanych drukarzom-wydawcom. Prawdopodobnie z powodu tego pochodzenia zakorzenionego w przywilejach osobistych, a także wbrew ogólnej zasadzie obowiązującej w prawie cywilnym, prawo autorskie chroni co do zasady utwory twórców krajowych lub utwory opublikowane po raz pierwszy na terytorium kraju, nie przyznając tej ochrony twórcom utworów zagranicznych ( ). 2. Poza terytoriami swoich państw twórcy korzystają z tej ochrony jedynie na podstawie umów międzynarodowych. Obecnie głównym instrumentem prawa międzynarodowego w dziedzinie prawa autorskiego w skali ogólnoświatowej jest Konwencja berneńska o ochronie dzieł literackich i artystycznych ( ). Unia Europejska nie jest stroną tej konwencji. Jej stronami są natomiast wszystkie państwa członkowskie, zaś Unia, w myśl swoich innych zobowiązań międzynarodowych, ma obowiązek stosowania się do materialnoprawnych postanowień wspomnianej konwencji ( ). 3. Konwencja berneńska opiera się na zasadzie traktowania krajowego, zwanej inaczej zasadą asymilacji. Zgodnie z tą zasadą twórcy będący obywatelami państw sygnatariuszy tej konwencji co do zasady mają w innych państwach sygnatariuszach takie same prawa, jak twórcy będący obywatelami tych państw, w dziedzinach objętych wspomnianą konwencją. 4. Konwencja berneńska zawiera jednakże kilka nielicznych wyjątków od zasady traktowania krajowego. Jeden z nich dotyczy ochrony dzieł sztuki użytkowej. Z powodu dużych rozbieżności dotyczących środków i zakresu ochrony takich dzieł, umawiające się strony nie zdołały osiągnąć porozumienia co do wspólnego systemu tej ochrony. Wynikiem tego jest postanowienie derogacyjne zawierające klauzulę wzajemności materialnej, zgodnie z którą w odniesieniu do dzieł sztuki użytkowej pochodzące z państw, w których dzieła takie są chronione jedynie jako wzory i modele, nie można żądać w innych państwach sygnatariuszach tej ochrony kumulatywnie z ochroną na podstawie prawa autorskiego. 5. W prawie Unii dzieła sztuki użytkowej korzystają z ochrony na podstawie prawa autorskiego niezależnie od tego, że mogą być również objęte specjalnym reżimem ochrony jako wzory. Powstałe w niniejszej sprawie zagadnienie dotyczy w istocie ustalenia, czy państwa członkowskie mają jeszcze swobodę stosowania klauzuli wzajemności zawartej w konwencji berneńskiej do dzieł sztuki użytkowej pochodzących z państw trzecich, które chronią te dzieła wyłącznie na mocy reżimu specjalnego. Ramy prawne Prawo międzynarodowe Konwencja berneńska 6. Artykuł 2 ust. 1 i 7 konwencji berneńskiej stanowi w szczególności: „1.   Określenie »dzieła literackie i artystyczne« obejmuje wszystkie dzieła literackie, naukowe i artystyczne, bez względu na sposób lub formę ich wyrażenia, takie jak: […] dzieła sztuki użytkowej […]. […] 7.   Ustawodawstwu państw należących do Związku [utworzonego na mocy tej konwencji] zastrzega się ustalenie zakresu stosowania przepisów prawa dotyczących dzieł sztuki użytkowej oraz wzorów i modeli przemysłowych, jak też warunków ochrony tych dzieł, wzorów i modeli […]. Dla dzieł chronionych w państwach pochodzenia jedynie jako wzory i modele można żądać w innym państwie należącym do Związku [utworzonego na mocy tej konwencji] tylko ochrony specjalnej, udzielanej w tym państwie wzorom i modelom; jeżeli jednak w tym państwie nie ma takiej specjalnej ochrony, dzieła te powinny być chronione jak dzieła artystyczne”. 7. Zgodnie z art. 5 ust. 1–3 konwencji berneńskiej: „1.   W odniesieniu do dzieł, co do których autorom przysługuje ochrona na podstawie niniejszej konwencji, autorzy w państwach należących do Związku [utworzonego na mocy tej konwencji], innych niż państwa pochodzenia dzieła, korzystają z praw, jakie odpowiednie ustawy przyznają aktualnie lub przyznają w przyszłości swoim obywatelom, jak też z praw specjalnie przyznanych przez niniejszą konwencję. 2.   Korzystanie z tych praw i ich wykonywanie nie wymaga spełnienia żadnych formalności; korzystanie i wykonywanie tych praw nie jest uzależnione od istnienia ochrony w państwie pochodzenia dzieła. A zatem, poza postanowieniami niniejszej konwencji, zakres ochrony, jak też środki jej dochodzenia, zapewnione autorowi w celu ochrony jego praw, są normowane wyłącznie przez ustawodawstwo państwa, w którym żąda się ochrony. 3.   Ochronę w państwie pochodzenia dzieła normuje ustawodawstwo państwowe. Jeżeli jednak autor nie jest obywatelem państwa pochodzenia dzieła, co do którego przysługuje mu ochrona na podstawie niniejszej konwencji, będzie on miał w tym państwie takie same prawa, jak autorzy będący jego obywatelami”. 8. Wreszcie art. 19 konwencji berneńskiej stanowi: „Postanowienia niniejszej [k]onwencji nie stają na przeszkodzie żądaniom szerszej ochrony, jeżeli wynika ona z ustawodawstwa państwa należącego do Związku [utworzonego na mocy tej konwencji]”. Porozumienie TRIPS i traktat WIPO o prawie autorskim 9. Artykuł 9 ust. 1 Porozumienia w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej ( ) (zwanego dalej „porozumieniem TRIPS”) stanowi, że członkowie WTO zastosują się do art. 1–21 konwencji berneńskiej oraz załącznika do niej. 10. Światowa Organizacja Własności Intelektualnej (WIPO) przyjęła w dniu 20 grudnia 1996 r. w Genewie traktat WIPO o prawie autorskim ( ). Zgodnie z art. 1 ust. 4 tego traktatu umawiające się strony zastosują się do art. 1–21 oraz załącznika do konwencji berneńskiej. Prawo Unii 11. Artykuł 2 lit. a), art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 2001/29/WE ( ) stanowią: „Artykuł 2 Państwa członkowskie przewidują wyłączne prawo do zezwalania lub zabraniania bezpośredniego lub pośredniego, tymczasowego lub stałego zwielokrotniania utworu, przy wykorzystaniu wszelkich środków i w jakiejkolwiek formie, w całości lub częściowo: a) dla autorów – w odniesieniu do ich utworów; […]. Artykuł 3 1.   Państwa członkowskie powinny zapewnić autorom wyłączne prawo do zezwalania lub zabraniania na jakiekolwiek publiczne udostępnianie ich utworów, drogą przewodową lub bezprzewodową, włączając podawanie do publicznej wiadomości ich utworów w taki sposób, że osoby postronne mają do nich dostęp w wybranym przez siebie miejscu i czasie. […] Artykuł 4 1.   Państwa członkowskie powinny przewidzieć dla autorów wyłączne prawo do zezwalania lub zabraniania jakiejkolwiek formy publicznego rozpowszechniania oryginału swoich utworów lub ich kopii w drodze sprzedaży lub w inny sposób”. Prawo niderlandzkie 12. Artykuły 2–4 dyrektywy 2001/29 zostały transponowane do prawa niderlandzkiego przez art. 1, 12 i 13 Wet van 23 september 1912, houdende nieuwe regeling van het auteursrecht (Auteurswet 1912) ( ) (ustawę z dnia 23 września 1912 r. o prawie autorskim) ze zmianami. Artykuł 10 ust. 1 pkt 11 tej ustawy wskazuje wśród kategorii chronionych utworów dzieła sztuki użytkowej oraz wzory i modele przemysłowe. Ponieważ konwencja berneńska ma w Niderlandach bezpośrednie zastosowanie, nie był potrzebny żaden środek transponujący jej postanowienia do prawa niderlandzkiego. Okoliczności faktyczne w postępowaniu głównym, postępowanie i pytania prejudycjalne 13. Vitra Collections AG (zwana dalej „Vitrą”), spółka prawa szwajcarskiego, produkuje designerskie meble, między innymi krzesła zaprojektowane przez małżonków Charlesa i Ray Eamesów, obecnie już nieżyjących, obywateli Stanów Zjednoczonych Ameryki, w tym Dining Sidechair Wood (zwane dalej „krzesłem DSW”). Krzesło to należy do grupy krzeseł zaprojektowanych przez to małżeństwo w ramach konkursu na projekty mebli zorganizowanego w 1948 r. przez Museum of Modern Art w Nowym Jorku (Stany Zjednoczone) i jest wystawiane w tym muzeum od 1950 r. Vitra jest podmiotem ewentualnych praw autorskich do tych krzeseł. 14. Kwantum Nederland BV i Kwantum België BV, spółki prawa niderlandzkiego (zwane dalej łącznie „Kwantum”) prowadzą w Niderlandach i w Belgii sieć sklepów z artykułami wyposażenia wnętrz, w szczególności z meblami. 15. W roku 2014 Vitra stwierdziła, że od dnia 8 sierpnia 2014 r. Kwantum oferuje i sprzedaje pod nazwą „Paris” krzesło, którego forma według niej narusza jej prawa autorskie do krzesła DSW. Rechtbank Den Haag (sąd rejonowy w Hadze, Niderlandy), w następstwie powództwa wytoczonego przez Vitrę, orzekł jednak, że Kwantum nie narusza praw autorskich Vitry w Niderlandach i w Belgii oraz że nie działa bezprawnie, sprzedając krzesło Paris. Sąd ten oddalił zatem żądania Vitry i w dużej części uwzględnił żądania Kwantum. 16. Wyrok ten został uchylony przez Gerechtshof Den Haag (sąd apelacyjny w Hadze, Niderlandy), który uznał, że od dnia 22 marca 2017 r. Kwantum narusza w Niderlandach i w Belgii prawa autorskie Vitry do krzesła DSW oraz że, sprzedając krzesło Paris w Niderlandach i w Belgii, spółka ta działała, od dnia 8 sierpnia 2014 r., bezprawnie wobec Vitry. Sąd ten uznał w szczególności, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Hoge Raad der Nederlanden (sądu najwyższego, Niderlandy), że zawarta w art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej klauzula wzajemności nie ma w tym przypadku zastosowania, ponieważ Stany Zjednoczone, państwo pochodzenia rozpatrywanego dzieła, generalnie nie wyłączają wzorów spod ochrony prawnoautorskiej. Zatem okoliczność, że w tym przypadku ten wzór krzesła nie korzystał z takiej ochrony, nie skutkuje stosowaniem rozpatrywanej klauzuli. 17. Strony sporu wniosły do Hoge Raad der Nederlanden (sądu najwyższego), który jest sądem odsyłającym, skargę główną i skargę wzajemną od wyroku wydanego w apelacji. W skardze głównej Kwantum kwestionuje sposób, w jaki sąd apelacyjny dokonał wykładni i zastosował klauzulę wzajemności zawartą w art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej. Natomiast Vitra w skardze wzajemnej stoi na stanowisku, że klauzula ta w żadnym wypadku nie ma zastosowania w sporze. Sąd odsyłający uważa, że w pierwszej kolejności należy przeanalizować tę skargę wzajemną, ponieważ jest ona dalej idąca. 18. W tych okolicznościach Hoge Raad der Nederlanden (sąd najwyższy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy sytuacja będąca przedmiotem niniejszego postępowania wchodzi w przedmiotowy zakres zastosowania prawa Unii? W zakresie, w jakim na powyższe pytanie należy udzielić odpowiedzi twierdzącej, przedkładane są ponadto następujące pytania: 2) Czy okoliczność, że prawo autorskie do dzieła sztuki użytkowej stanowi integralną część prawa ochrony własności intelektualnej ustanowionego w art. 17 ust. 2. Karty [praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej »Kartą«)] oznacza, że prawo Unii – a w szczególności art. 52 ust. 1 Karty – wymaga, by ograniczenie w korzystaniu z prawa autorskiego [w rozumieniu dyrektywy (2001/29)] do dzieła sztuki użytkowej poprzez zastosowanie testu wzajemności materialnej, o którym mowa w art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej, przewidziane było ustawą? 3) Czy art. 2–4 dyrektywy [2001/29] oraz art. 17 ust. 2 i art. 52 ust. 1 Karty, rozpatrywane w świetle art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej, należy interpretować w ten sposób, że wyłącznie do ustawodawcy Unii (a nie do ustawodawców krajowych) należy określenie, czy korzystanie z prawa autorskiego [w rozumieniu dyrektywy (2001/29)] na terytorium Unii może podlegać ograniczeniu poprzez zastosowanie testu wzajemności materialnej, o którym mowa w art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej w stosunku do dzieła sztuki użytkowej, którego państwem pochodzenia w rozumieniu konwencji berneńskiej jest państwo trzecie i którego autor nie jest obywatelem państwa członkowskiego […] – a jeżeli tak, to również zdefiniowanie tego ograniczenia w sposób jasny i precyzyjny [zob. wyrok z dnia 8 września 2020 r., Recorded Artists Actors Performers (C‑265/19, zwany dalej »wyrokiem RAAP«, EU:C:2020:677)]? 4) Czy art. 2–4 dyrektywy [2001/29] w związku z art. 17 ust. 2 i art. 52 ust. 1 Karty należy interpretować w ten sposób, że o ile ustawodawca Unii nie przewidział ograniczenia w korzystaniu z prawa autorskiego [w rozumieniu dyrektywy (2001/29)] do dzieła sztuki użytkowej poprzez zastosowanie testu wzajemności materialnej, o którym mowa w art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej, to państwa członkowskie […] nie mogą stosować tego testu w stosunku do dzieła sztuki użytkowej, którego państwem pochodzenia w rozumieniu konwencji berneńskiej jest państwo trzecie i którego autor nie jest obywatelem państwa członkowskiego […]? 5) Czy w okolicznościach takich jak te będące przedmiotem niniejszego postępowania, a także biorąc pod uwagę moment powstania [poprzednika] art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej, w przypadku Belgii spełnione są przesłanki art. 351 akapit pierwszy TFUE, w związku z czym w gestii Belgii pozostaje kwestia zastosowania testu wzajemności materialnej, o którym mowa w art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej, przy uwzględnieniu faktu, że w niniejszej sprawie państwo pochodzenia przystąpiło do konwencji berneńskiej w dniu 1 maja 1989 r.?”. 19. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wpłynął do Trybunału w dniu 11 kwietnia 2023 r. Strony postępowania głównego, rządy niderlandzki, belgijski i francuski, a także Komisja Europejska złożyły uwagi na piśmie. Strony postępowania głównego, rząd francuski i Komisja były reprezentowane na rozprawie, która odbyła się w dniu 20 marca 2024 r. Analiza 20. W niniejszej sprawie sąd odsyłający stawia Trybunałowi pięć pytań prejudycjalnych. Pytanie pierwsze zostało sformułowane w bardzo ogólny sposób i dotyczy stosowania prawa Unii w sporze w postępowaniu głównym. Pytania drugie, trzecie i czwarte dotyczą ustalenia, czy w świetle pewnych przepisów tego prawa, w szczególności relewantnych przepisów dyrektywy 2001/29, a także art. 17 ust. 2 Karty, państwa członkowskie mogą stosować w odniesieniu do dzieł sztuki użytkowej klauzulę wzajemności znajdującą się w art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej. Wreszcie pytanie piąte dotyczy stosowania art. 351 akapit pierwszy TFUE. 21. Mimo że sąd odsyłający uzależnia swoje pozostałe pytania od odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze, to jednak moim zdaniem właśnie analiza przepisów wskazanych w pytaniach drugim, trzecim i czwartym, w szczególności przepisów dyrektywy 2001/29, umożliwi udzielenie odpowiedzi na to pierwsze pytanie. Proponuję zatem, aby przystąpić bezpośrednio do analizy pytań drugiego, trzeciego i czwartego. Następnie przeanalizuję pokrótce szczególny przypadek, o którym mowa w pytaniu piątym. W przedmiocie pytań prejudycjalnych drugiego, trzeciego i czwartego 22. Na wstępie pragnę zauważyć, że mimo iż sąd odsyłający odnosi się w swoich pytaniach prejudycjalnych do art. 2–4 dyrektywy 2001/29, nie wydaje się, aby spór w postępowaniu głównym dotyczył art. 3 tej dyrektywy, który ustanawia prawo do publicznego udostępniania. Nic w aktach sprawy nie wskazuje bowiem, że w sporze w postępowaniu głównym zarzuca się naruszenie tego prawa, gdyż sporne zachowanie polega na produkcji i sprzedaży krzeseł, przedmiotów materialnych, mających naruszać przysługujące Vitrze prawa autorskie do przedmiotów chronionych tymi prawami. Uważam zatem, że wspomniany art. 3 można wyłączyć z analizy w niniejszej sprawie. Poza tym, ponieważ chodzi o prawo autorskie w ścisłym znaczeniu, niniejsza sprawa dotyczy konkretnie art. 2 lit. a) tej dyrektywy. 23. I tak poprzez swoje pytania prejudycjalne drugie, trzecie i czwarte, które proponuję analizować łącznie, sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 2 lit. a) i art. 4 dyrektywy 2001/29, a także art. 17 ust. 2 Karty, należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, aby państwa członkowskie stosowały do dzieł sztuki użytkowej pochodzących z państw trzecich klauzulę wzajemności zawartą w art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej. Proponuję rozpocząć analizę tego zagadnienia od przepisów tej dyrektywy. W przedmiocie art. 2 lit. a) i art. 4 dyrektywy 2001/29 24. Artykuł 2 lit. a) i art. 4 dyrektywy 2001/29 przyznają twórcom prawa wyłączne do zezwalania lub zabraniania w odniesieniu, odpowiednio, do zwielokrotniania i rozpowszechniania ich utworów. Spór w postępowaniu głównym dotyczy pochodzącego ze Stanów Zjednoczonych dzieła sztuki użytkowej, którego twórcy są również obywatelami tego państwa ( ). W kontekście niniejszej sprawy niezbędne jest zatem ustalenie w pierwszej kolejności, czy przepisy te mają zastosowanie do takich utworów, a w drugiej kolejności, czy pozwalają one, by państwa członkowskie stosowały wobec tych utworów klauzulę wzajemności z art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej. – W przedmiocie możliwości stosowania art. 2 lit. a) i art. 4 dyrektywy 2001/29 do dzieł sztuki użytkowej pochodzących z państw trzecich 25. Dla przypomnienia, art. 2 lit. a) i art. 4 dyrektywy 2001/29 przyznają „autorom” prawa wyłączne do ich „utworów” ( ). Ponieważ dyrektywa ta nie zawiera odesłania do prawa krajowego państw członkowskich, jeśli chodzi o definicję tych pojęć, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem należy uznać je za autonomiczne pojęcia prawa Unii, które należy interpretować i stosować w sposób jednolity ( ). 26. Jeśli chodzi o pojęcie „utworu”, Trybunał orzekł w szczególności, odnosząc się właśnie do dzieł sztuki użytkowej, że pojęcie to oznacza, iż istnieje przedmiot oryginalny w tym znaczeniu, że stanowi on własną twórczość intelektualną jego autora. Ponadto ochroną prawnoautorską objęty jest wyłącznie sposób wyrażenia tej twórczości, możliwy do zidentyfikowania z wystarczającym stopniem precyzji i obiektywności ( ). Aby zaś przedmiot można było uznać za oryginalny, konieczne i zarazem wystarczające jest, by stanowił on odzwierciedlenie osobowości autora, przejawiające się w jego swobodnych i twórczych wyborach ( ). W przypadku gdy przedmiot wykazuje te cechy, a zatem stanowi utwór, powinien on korzystać z ochrony na podstawie prawa autorskiego, zgodnie z dyrektywą 2001/29 ( ). 27. Natomiast ani dyrektywa 2001/29, ani orzecznictwo odnoszące się do pojęcia „utworu” w rozumieniu tej dyrektywy, nie wprowadzają przesłanki, zgodnie z którą ich stosowanie miałoby być ograniczone do utworów pochodzących z państw członkowskich lub państw należących do Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG). Moim zdaniem wspomnianej dyrektywy nie można zatem interpretować inaczej niż w ten sposób, że aby dany utwór mógł korzystać z ochrony na jej podstawie, nie jest istotne, czy jego państwem pochodzenia jest państwo należące do EOG czy państwo trzecie ( ). 28. Trybunał miał już sposobność przyjęcia analogicznego rozwiązania. Postawiony wobec podobnego zagadnienia, dotyczącego pojęcia „wykonawców” w rozumieniu art. 8 ust. 2 dyrektywy 2006/115/WE ( ), orzekł on bowiem, że skoro przepis ten nie zawiera żadnej przesłanki dotyczącej związku z państwem członkowskim EOG, państwa członkowskie nie mogą stosować go w taki sposób, aby ograniczyć prawo, które przepis ten przyznaje, do wykonawców mających taki związek z państwem członkowskim EOG, z pominięciem obywateli państw trzecich, którzy nie mają takiego związku ( ). Aby dojść do takiego wniosku, Trybunał wskazał między innymi na obowiązek zapisany w art. 4 Traktatu Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (WIPO) o artystycznych wykonaniach i fonogramach ( ), dotyczący zapewnienia obywatelom państw sygnatariuszy tego traktatu traktowania krajowego, jeśli chodzi w szczególności o prawo do godziwego wynagrodzenia, o którym mowa w art. 8 ust. 2 dyrektywy 2006/115 ( ). 29. Analogicznie, poprzez zastosowanie art. 9 ust. 1 porozumienia TRIPS i art. 1 ust. 4 traktatu WIPO o prawie autorskim, które ustanawiają wymóg zastosowania się do materialnoprawnych postanowień konwencji berneńskiej, zgodnie z art. 5 tej konwencji Unia ma obowiązek zapewnienia twórcom utworów pochodzących z państw sygnatariuszy tych umów międzynarodowych (wśród których znajdują się między innymi Stany Zjednoczone) traktowania krajowego, to znaczy traktowania przewidzianego w zharmonizowanych przepisach w dziedzinie prawa autorskiego. Obowiązek ten dotyczy w szczególności praw wyłącznych ustanowionych w art. 2 lit. a) i w art. 4 dyrektywy 2001/29, ponieważ jednym z celów tej dyrektywy w myśl jej motywu 15 jest wdrożenie traktatu WIPO o prawie autorskim ( ). 30. Dokonanie harmonizacji prawa autorskiego, jeśli chodzi o utwory, których państwami pochodzenia są państwa członkowskie, i pozostawienie prawu krajowemu tych państw członkowskich kwestii uregulowania statusu utworów pochodzących z państw trzecich, byłoby zatem sprzeczne z tymi zobowiązaniami międzynarodowymi Unii. W takiej sytuacji cel, jakim jest zapewnienie tej drugiej kategorii utworów „traktowania krajowego”, to znaczy takiego samego traktowania, jak to przewidziane w zharmonizowanych przepisach, byłby bowiem łatwo podważony. Zobowiązania międzynarodowe Unii nie pozwalają zatem interpretować przepisów dyrektywy 2001/29 jako dotyczących wyłącznie utworów pochodzących z państw członkowskich. 31. Jednakże moim zdaniem nie ma tu nawet potrzeby odwoływania się do zobowiązań międzynarodowych Unii. Wystarczająca jest sama treść dyrektywy 2001/29. Zawarty w art. 1 tej dyrektywy, zatytułowanym „Zakres”, ust. 1 stanowi bowiem, że dyrektywa ta „dotyczy ochrony prawnej praw autorskich i pokrewnych w ramach rynku wewnętrznego”. Zakres stosowania wspomnianej dyrektywy nie jest zatem określony według kryterium pochodzenia utworu lub obywatelstwa (lub miejsca zamieszkania) jego twórcy, lecz w sposób terytorialny, poprzez odniesienie do rynku wewnętrznego, który pokrywa się z terytorialnym zakresem stosowania traktatów ( ). Utwory pochodzące z państw trzecich, czy też przedmioty naruszające prawa do tych utworów, mogą zaś przemieszczać się na rynku wewnętrznym tak samo jak utwory pochodzące z państw członkowskich, co w myśl art. 1 ust. 1 dyrektywy 2001/29 skutkuje potrzebą ochrony praw autorskich związanych z tymi utworami „w ramach rynku wewnętrznego”. Zatem używając w tej dyrektywie pojęcia „utworów” bez żadnych zastrzeżeń i definiując zakres stosowania wspomnianej dyrektywy przy pomocy kryterium terytorialnego, prawodawca Unii niewątpliwie musiał uwzględniać wszystkie utwory, których dotyczy żądanie ochrony na terytorium Unii, niezależnie od ich państwa pochodzenia. 32. Wniosek ten znajduje potwierdzenie w art. 10 ust. 1 dyrektywy 2001/29, który dotyczy jej temporalnego stosowania. Zgodnie z tym przepisem dyrektywa ta ma bowiem zastosowanie nie tylko do utworów, które w dniu jej transpozycji były chronione przez ustawodawstwa państw członkowskich w dziedzinie praw autorskich, lecz również do utworów, które w tym dniu „spełnia[ły] kryteria ochrony w rozumieniu [wspomnianej] dyrektywy”, to znaczy w szczególności kryteria przypomniane w pkt 26 niniejszej opinii. Chronione są zatem między innymi utwory, takie jak te rozpatrywane w postępowaniu głównym, które w dacie transpozycji tej dyrektywy nie były chronione w prawie krajowym państw członkowskich z powodu stosowania klauzuli wzajemności zawartej w art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej, lecz które niemniej jednak spełniają kryteria ochrony na mocy dyrektywy 2001/29, zgodnie z jej wykładnią dokonaną przez Trybunał. 33. To samo rozumowanie można przeprowadzić w odniesieniu do pojęcia „autora”. Po pierwsze, zobowiązania międzynarodowe Unii nie pozwalają na pozostawienie twórców będących obywatelami państw trzecich poza zharmonizowanymi ramami prawa autorskiego, niezależnie od tego, jakie jest państwo pochodzenia ich utworów ( ). Po drugie, skoro prawodawca Unii używa pojęcia „autorów” bez żadnego uściślenia odnoszącego się do ich obywatelstwa lub miejsca zamieszkania, pojęcie to należy interpretować jako odnoszące się do każdego twórcy poszukującego ochrony swoich praw na rynku wewnętrznym. 34. Wniosków tych nie podważa art. 17 dyrektywy 98/71/WE ( ) i art. 96 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 6/2002 ( ), zgodnie z którymi wzory chronione na podstawie tych instrumentów prawnych są również chronione przez prawo autorskie państw członkowskich, przy czym zakres i warunki, zgodnie z którymi tego rodzaju ochrona jest przyznawana, łącznie z wymaganym stopniem indywidualnego charakteru, są ustalane przez poszczególne państwa członkowskie. 35. W pierwszej kolejności przepisy te mają bowiem zastosowanie z zastrzeżeniem późniejszej harmonizacji prawa autorskiego na poziomie prawa Unii dokonanej w szczególności dyrektywą 2001/29 ( ). Jeśli chodzi o tę kwestię, Trybunał orzekł, po przeprowadzeniu analizy rozpatrywanych przepisów ( ), iż „należy stwierdzić, że wzory można zakwalifikować jako »utwory« w rozumieniu [tej dyrektywy], jeżeli spełniają one dwa wymogi wspomniane [w pkt 26 niniejszej opinii]” ( ), to znaczy przesłanki ochrony wypracowane przez Trybunał na podstawie tej dyrektywy dla wszystkich kategorii utworów. 36. W drugiej kolejności art. 17 dyrektywy 98/71 i art. 96 ust. 2 rozporządzenia nr 6/2002, zgodnie z ich jasnym brzmieniem, nie mają zastosowania do dzieł sztuki użytkowej w ogólności, lecz wyłącznie do wzorów zarejestrowanych zgodnie z tą dyrektywą lub wzorów wspólnotowych chronionych na mocy tego rozporządzenia ( ). Natomiast dzieła sztuki użytkowej, które, tak jak dzieło rozpatrywane w postępowaniu głównym, nie były nigdy objęte ochroną w Unii jako wzory, nie podlegają tym przepisom, a zatem w każdym wypadku podlegają ogólnym przepisom dotyczącym prawa autorskiego, w szczególności przepisom dyrektywy 2001/29. Wspomniane przepisy nie wyrażają zatem ogólnej zasady regulującej ochronę dzieł sztuki użytkowej w prawie autorskim Unii, lecz zasadę kumulacji reżimów ochrony ograniczoną do przedmiotowego zakresu stosowania odnośnych aktów prawnych, a mianowicie do przedmiotów chronionych jako wzory na mocy tych aktów. 37. Artykuł 2 lit. a) i art. 4 dyrektywy 2001/29 mają zatem zastosowanie do pochodzących z państw trzecich dzieł sztuki użytkowej, których twórcy są obywatelami takich państw. Twierdzenie Kwantum oraz rządów niderlandzkiego i belgijskiego, zgodnie z którym w sprawie w postępowaniu głównym nie ma zastosowania prawo Unii, lecz wyłącznie konwencja berneńska, jest w związku z tym błędne. 38. Należy teraz zatem zweryfikować, czy art. 2 lit. a) i art. 4 dyrektywy 2001/29 pozwalają państwom członkowskim na stosowanie klauzuli wzajemności zawartej w art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej. – W przedmiocie możliwości stosowania klauzuli wzajemności zawartej w art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej 39. Ponieważ prawnoautorska ochrona dzieł sztuki użytkowej pochodzących z państw trzecich jest zharmonizowana prawem Unii, wyłącznie to prawo może pozwolić na stosowanie klauzuli wzajemności zawartej w art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej. Należy zatem zweryfikować, czy prawo Unii istotnie na to pozwala. 40. Dyrektywa 2001/29 nie zawiera żadnego przepisu, który byłby zbliżony do tej klauzuli, ani nawet żadnego przepisu, który sugerowałby zróżnicowane traktowanie dzieł sztuki użytkowej w zależności od ich państwa pochodzenia. Przepis taki nie znajduje się w żadnym innym akcie prawa Unii. Należy zatem stwierdzić, że prawo Unii nie przewiduje wprost stosowania wspomnianej klauzuli. Należy jeszcze zweryfikować, czy prawo to nie wprowadza takiej klauzuli w sposób dorozumiany. 41. Moim zdaniem nie ulega wątpliwości, że odpowiedź jest przecząca. 42. Rozpatrywana klauzula, która uzależnia ochronę prawnoautorską niektórych utworów od przesłanki istnienia podobnej ochrony, to znaczy ochrony prawnoautorskiej przysługującej dziełom artystycznym w państwie pochodzenia, stanowiłaby oczywiste odstępstwo od zasady zawartej w art. 2 lit. a) i art. 4 dyrektywy 2001/29, stosownie do jej wykładni dokonanej przez Trybunał, zgodnie z którą ochroną objęte są wszystkie utwory, o ile spełniają kryteria pozwalające zakwalifikować je jako utwory ( ). Takie odstępstwo musiałoby zostać wprowadzone w wyraźny sposób. 43. Inne akty prawne Unii w dziedzinie prawa autorskiego w sposób systemowy potwierdzają ten wniosek. Dwie inne klauzule wzajemności, dotyczące okresu trwania ochrony oraz ochrony prawa autora do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży dzieła ( ), przewidziane w konwencji berneńskiej, zostały bowiem transponowane bezpośrednio do prawa Unii ( ). Zatem a contrario brak w dyrektywie 2001/29 klauzuli wzajemności stanowiącej powtórzenie klauzuli z art. 2 ust. 7 tej konwencji wskazuje wyraźnie, że owa klauzula nie ma zastosowania w prawie Unii. Odmienna wykładnia podważałaby spójność systemu prawa autorskiego Unii. 44. Nie przekonują mnie w tym względzie argumenty rządu francuskiego, zgodnie z którymi ta różnica miałaby wynikać z odmiennego sformułowania poszczególnych klauzul wzajemności w konwencji berneńskiej. Zdaniem tego rządu, o ile klauzule zawarte w art. 7 ust. 8 i art. 14 ter ust. 2 tej konwencji wymagają do ich stosowania pozytywnego działania krajowego ustawodawcy (w tym przypadku prawodawcy Unii), o tyle klauzula zawarta w art. 2 ust. 7 wspomnianej konwencji ma charakter automatyczny, w związku z czym to nie jej stosowanie, lecz odstąpienie od jej stosowania wymagałoby ewentualnie wyraźnego potwierdzenia. 45. Z tego punktu widzenia obydwie rozpatrywane klauzule nie są zredagowane w sposób znacząco odmienny od klauzuli zawartej w art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej. Zgodnie z art. 7 ust. 8 tej konwencji „okres trwania ochrony będzie regulowany przez prawo państwa, w którym żąda się ochrony; jeżeli jednak ustawodawstwo tego państwa nie stanowi inaczej, okres ten nie będzie dłuższy od okresu ustalonego w państwie pochodzenia dzieła”. Zatem cel, który zamierzał osiągnąć prawodawca Unii poprzez art. 7 ust. 1 dyrektywy 2006/116, a mianowicie ograniczenie okresu trwania ochrony utworów pochodzących z państw trzecich od okresu przyznanego w tym państwie, jest tu osiągnięty automatycznie. To odstąpienie od tej zasady lub ograniczenie jej wymagałoby interwencji ustawodawcy, zgodnie ze sformułowaniem „jeżeli jednak ustawodawstwo tego państwa nie stanowi inaczej”. Podobnie art. 14 ter ust. 2 wspomnianej konwencji stanowi, że „[o]chrony przewidzianej w poprzednim ustępie [czyli wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży dzieła] można się domagać w państwach należących do Związku [utworzonego na mocy tej konwencji] tylko w wypadku, gdy ustawodawstwo wewnętrzne państwa autora uznaje taką ochronę, i w takiej mierze, w jakiej pozwala na to ustawodawstwo państwa, w którym żąda się tej ochrony”. Jest to zaś w istocie zasada tożsama z tą, która wynika z art. 7 ust. 1 dyrektywy 2001/84 ( ). Mogłaby ona mieć bezpośrednie zastosowanie. 46. Charakter obydwu postanowień wspomnianych w poprzedzającym punkcie nie wymaga zatem wyraźnej implementacji w prawie krajowym. Okoliczność, że prawodawca Unii uznał jednakże za konieczne powtórzenie ich w aktach prawa wtórnego wynika z tego, że wbrew temu, co twierdzi rząd francuski, konwencja berneńska nie ma skutku bezpośredniego w prawie Unii. 47. Przypomnę, że Unia nie jest stroną konwencji berneńskiej, ponieważ zgodnie z jej art. 29 ust. 1 przystępować do niej mogą wyłącznie państwa, nie zaś organizacje międzynarodowe. Niemniej Unia zobowiązała się na mocy art. 9 ust. 1 porozumienia TRIPS i art. 1 ust. 4 traktatu WIPO o prawie autorskim do zastosowania się do materialnoprawnych postanowień tej konwencji. Jednakże, nawet gdyby założyć, że w związku z tymi zobowiązaniami należy przyjąć, iż materialnoprawne postanowienia wspomnianej konwencji wywołują takie same skutki jak te, które wywołują te dwa instrumenty prawa międzynarodowego ( ), instrumenty te są pozbawione bezpośredniej skuteczności ( ). Ten brak bezpośredniej skuteczności dotyczy wszystkich klauzul wzajemności zawartych w tej konwencji, w tym klauzuli z jej art. 2 ust. 7. 48. W związku z tym nie podzielam opinii rządu francuskiego, wyrażonej również przez rząd niderlandzki, zgodnie z którą odstąpienie od stosowania klauzuli wzajemności zawartej w art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej wymagałoby wyraźnego przepisu, zaś przepisu takiego nie ma w dyrektywie 2001/29. 49. W prawie milczenie może być równie wymowne jak słowa. Zastosowanie w dyrektywie 2001/29 słów „utwory” i „autorzy” bez jakichkolwiek uściśleń, jeśli chodzi o państwo pochodzenia tych utworów i obywatelstwo lub miejsce zamieszkania tych autorów, stanowi zatem dostatecznie jasny wyraz woli prawodawcy Unii co do odstąpienia od rozpatrywanej klauzuli wzajemności. Nie ma tu potrzeby żadnego dodatkowego potwierdzenia. 50. Wreszcie, jeśli chodzi o argument rządu niderlandzkiego, zgodnie z którym z uzasadnienia oraz pierwszych projektów dyrektywy 98/71 i rozporządzenia nr 6/2002 wynika, że prawodawca Unii zamierzał zakazać stosowania klauzuli wzajemności z art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej jedynie w relacjach między państwami członkowskimi, pozostawiając w pełni możliwość jej stosowania w relacjach z państwami trzecimi, wystarczy zauważyć, że dokumenty te pochodzą z 1993 r. i, jak wynika między innymi z uzasadnienia tego rozporządzenia ( ), zostały one sporządzone w oczekiwaniu na pełniejszą harmonizację prawa autorskiego. Obecnie art. 17 tej dyrektywy i art. 96 ust. 2 wspomnianego rozporządzenia w ostatecznie przyjętym brzmieniu, które to przepisy zresztą nie są istotne w niniejszej sprawie ( ), ewentualnie dowodzą jedynie tego, że skoro przedmioty, jakich dotyczą te akty, a mianowicie zarejestrowane wzory i wzory wspólnotowe, mogą również korzystać z ochrony na podstawie prawa autorskiego, klauzula wzajemności nie może mieć do nich zastosowania, ponieważ wspomniane przepisy ustanawiają zasadę kumulacji ochrony niezależnie od państwa pochodzenia tych przedmiotów jako dzieł sztuki użytkowej. 51. Rozważania te prowadzą mnie do wniosku, że ani dyrektywa 2001/29, ani żaden inny akt prawa Unii nie zawierają wyrażonej wprost lub dorozumianej klauzuli wzajemności takiej jak ta przewidziana w art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej. 52. Poza tym, skoro art. 2 lit. a) i art. 4 dyrektywy 2001/29 mają zastosowanie bez zastrzeżeń do dzieł sztuki użytkowej, państwa członkowskie nie mogą stosować klauzuli wzajemności, jeśli chodzi o prawa zharmonizowane przez te przepisy, bez naruszenia tych praw. Trybunał potwierdził już, że uznaje się, iż prawodawca Unii, przyjmując tę dyrektywę, wykonał kompetencje uprzednio przysługujące państwom członkowskim w dziedzinie własności intelektualnej. W ramach zakresu stosowania wspomnianej dyrektywy Unię należy postrzegać jako podmiot zastępujący państwa członkowskie, które nie mają już kompetencji do wdrażania odpowiednich przepisów konwencji berneńskiej ( ). 53. Należy dodać, że pozostawienie państwom członkowskim swobody w zakresie stosowania rozpatrywanej klauzuli wzajemności według ich uznania byłoby nie tylko sprzeczne z jasnym brzmieniem art. 2 lit. a) i art. 4 dyrektywy 2001/29, lecz podważałoby cel tej dyrektywy, jakim jest harmonizacja prawa autorskiego na rynku wewnętrznym. Prowadziłoby to bowiem niewątpliwie do tego, że dzieła sztuki użytkowej pochodzące z państw trzecich byłyby traktowane w odmienny sposób w poszczególnych państwach członkowskich. W związku z tym jedynie prawodawca Unii mógłby ewentualnie postanowić o stosowaniu tej klauzuli wzajemności w porządku prawnym Unii, wprowadzając w tym celu wyraźne odstępstwo od przepisów wspomnianej dyrektywy. 54. Podniesiona przez Kwantum okoliczność, że w sporze w postępowaniu głównym Vitra nie powołała się na przepisy dyrektywy 2001/29, nie jest tu istotna. Co do zasady przepisy dyrektywy nie mają bezpośredniego zastosowania, lecz wymagają transpozycji do prawa krajowego państw członkowskich, którego rolą jest regulowanie praw i obowiązków jednostek. Królestwo Niderlandów nie podporządkowuje utworów pochodzących z państw trzecich swojemu krajowemu prawu autorskiemu, stosując bezpośrednio postanowienia konwencji berneńskiej. Według mnie nie jest to środek prawidłowej transpozycji dyrektywy 2001/29, ponieważ, o czym świadczy niniejsza sprawa, konwencja ta może zawierać zasady niezgodne z tą dyrektywą. Niemniej w sytuacji prawnej takiej jak ta w Niderlandach wspomnianą konwencję należy traktować jako środek transpozycji rzeczonej dyrektywy. Jest zatem naturalne, że jednostki opierają się właśnie na tej konwencji, żądając ochrony swoich praw. Jednakże w żadnym razie nie oznacza to, że wspomniana dyrektywa w związku z tym przestaje mieć zastosowanie. – W przedmiocie zgodności niestosowania klauzuli wzajemności z konwencją berneńską 55. Pragnę w tym miejscu podkreślić, że moim zdaniem niestosowanie w prawie Unii klauzuli wzajemności zawartej w art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej w żadnym wypadku nie jest sprzeczne z zobowiązaniami spoczywającymi na Unii lub na państwach członkowskich na mocy tej konwencji. Zgodnie z moim rozumieniem tego postanowienia oraz wbrew twierdzeniom Kwantum i rządów niderlandzkiego, belgijskiego i francuskiego ta klauzula nie jest wiążąca dla państw sygnatariuszy. Podzielam w tym zakresie stanowiska Vitry i Komisji. 56. Po pierwsze, wynika to z samego brzmienia art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej. Postanowienie to zawiera trzy normy prawne. Pierwsza (znajdująca się w zdaniu pierwszym) wyraża zasadę, zgodnie z którą strony tej konwencji mają swobodę, jeśli chodzi o ochronę dzieł sztuki użytkowej na podstawie prawa autorskiego lub ochronę specjalną udzielaną wzorom i modelom, ponieważ oba te reżimy ochrony nie wykluczają się wzajemnie. Druga norma (pierwsza część zdania drugiego) stanowi właściwą klauzulę wzajemności, zgodnie z którą dla dzieł objętych w państwach pochodzenia jedynie specjalną ochroną udzielaną wzorom i modelom można żądać w innym państwie, w którym istnieje kumulacja reżimów ochrony dla tej kategorii utworów, tylko takiej specjalnej ochrony. Wreszcie trzecia norma (druga część zdania drugiego) stanowi, że gdy w państwie, w którym zażądano ochrony, nie ustanowiono specjalnej ochrony dla wzorów i modeli, dany utwór powinien korzystać z ochrony na podstawie prawa autorskiego w myśl ogólnej zasady traktowania narodowego. 57. Wyjaśnienie postanowień art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej jest proste. Skoro konwencja ta dopuszcza, w drodze odstępstwa od jej zasad ogólnych, aby dzieła sztuki użytkowej, mimo że zostały wyszczególnione w jej art. 2 ust. 1 wśród przedmiotów chronionych, nie były objęte ochroną prawnoautorską, ani minimalną ochroną ustanowioną przez tę konwencję, to gdyby miała być stosowana ogólna zasada traktowania krajowego, powstałaby nierównowaga między dziełami pochodzącymi z państw stosujących kumulatywną ochronę a dziełami pochodzącymi z państw stosujących wyłącznie ochronę specjalną ( ). Klauzula wzajemności pozwala uniknąć tej nierównowagi. 58. Niemniej art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej, jak wskazano wyraźnie w pierwszym zdaniu tego ustępu, pozostawia stronom tej konwencji zadanie uregulowania sposobu ochrony dzieł sztuki użytkowej. Pierwsza część zdania drugiego, zgodnie z którą „można żądać […] tylko” ochrony specjalnej, wskazuje wyłącznie na brak obowiązku przyznania ochrony prawnoautorskiej dziełom, które w ich państwie pochodzenia są chronione jedynie na podstawie specjalnej ochrony jako wzory i modele. Nie oznacza to jednak, że państwo, w którym wnosi się o ochronę, nie może z własnej woli przyznać takim dziełom podwójnej ochrony. Taka wykładnia stałaby bowiem w sprzeczności ze zdaniem pierwszym oraz pozostawioną stronom swobodą w zakresie regulowania ochrony dzieł sztuki użytkowej. Ponadto art. 2 ust. 7 wspomnianej konwencji nie wyklucza w sposób bezwzględny, aby dzieła, które w ich państwie pochodzenia są chronione wyłącznie jako wzory i modele, mogły być chronione w innym państwie na mocy prawa autorskiego. Zgodnie bowiem z trzecią normą prawną ochrona prawnoautorska jest obowiązkowa w państwach, które nie stosują ochrony specjalnej, niezależnie od rodzaju ochrony przyznanej w państwie pochodzenia. 59. Artykuł 2 ust. 7 konwencji berneńskiej nie zakazuje zatem, zgodnie ze swoim brzmieniem, chronić (również) na podstawie prawa autorskiego dzieł sztuki użytkowej, które w ich państwie pochodzenia korzystają jedynie ze specjalnej ochrony jako wzory i modele. 60. Po drugie, wiążący charakter klauzuli wzajemności stałby w sprzeczności z celem konwencji berneńskiej, jakim jest zapewnienie twórcom ochrony poza państwem pochodzenia ich dzieł ( ), w tym dzieł sztuki użytkowej. Konwencja ta zmierza do tego celu przy pomocy dwóch środków: zasady traktowania krajowego, która jest podstawą tej regulacji, oraz „konwencyjnego minimum” ochrony, wynikającego z jej materialnoprawnych postanowień. Zgodnie z art. 5 ust. 1 i 3 wspomnianej konwencji zarówno traktowanie krajowe (co oczywiste), jak i konwencyjne minimum mają zastosowanie do dzieł, o których ochronę wnioskuje się w państwie innym niż państwo pochodzenia dzieła ( ). Natomiast celem tej konwencji w żadnym razie nie jest zrównanie poziomów ochrony w poszczególnych państwach sygnatariuszach ani wprowadzenie ogólnej zasady wzajemności materialnej ( ). Całość uregulowania zawartego w art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej, w istocie sprzecznego z celem i zasadami tej konwencji, stanowi zawór bezpieczeństwa, który umożliwił włączenie dzieł sztuki użytkowej do wykazu, zresztą niewyczerpującego, kategorii dzieł podlegających ochronie ( ). 61. Autorzy konwencji berneńskiej nie mieli zatem żadnego powodu, aby nadawać wiążący charakter klauzuli wzajemności zawartej w art. 2 ust. 7 tej konwencji. Państwa sygnatariusze mogą ją stosować, jednakże to pełne stosowanie zasady traktowania krajowego najlepiej umożliwia osiągnięcie celów wspomnianej konwencji. 62. Wreszcie, po trzecie, nawet gdyby uznać, że sformułowana w art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej klauzula wzajemności ma obligatoryjny charakter, obowiązek ten byłby bardzo względny, ponieważ art. 19 tej konwencji umożliwia wyraźnie państwom sygnatariuszom przyznanie szerszej ochrony niż ta przewidziana we wspomnianej konwencji, zaś twórcom – żądanie, a co za tym idzie uzyskanie tej szerszej ochrony. Ewentualny zakaz przyznania dziełom sztuki użytkowej podwójnej ochrony, mimo braku takiej ochrony w państwie pochodzenia, byłby zatem i tak bezskuteczny. 63. Zresztą również doktryna w szerokim zakresie podziela opinię, zgodnie z którą rozpatrywana klauzula wzajemności jest fakultatywna ( ). 64. Zatem moim zdaniem nic w konwencji berneńskiej nie sprzeciwia się temu, aby prawo Unii przyznawało erga omnes ochronę prawnoautorską dzieł sztuki użytkowej, odstępując od stosowania klauzuli wzajemności zawartej w art. 2 ust. 7 tej konwencji. – Podsumowanie tej części 65. Powyższe rozważania prowadzą mnie do wniosku, że art. 2 lit. a) i art. 4 dyrektywy 2001/29 stoją na przeszkodzie stosowaniu przez państwa członkowskie klauzuli wzajemności zawartej w art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej w odniesieniu do praw objętych tymi przepisami. Stwierdzenie to wystarcza do udzielenia odpowiedzi na postawione przez sąd odsyłający pytania prejudycjalne, w tym pytanie pierwsze, ponieważ wynika z niego jasno, że prawo Unii ma zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym. W przedmiocie art. 17 ust. 2 Karty 66. Rozważania te prowadzą również do wniosku, że aby udzielić sądowi odsyłającemu odpowiedzi użytecznej do rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym, nie ma potrzeby powoływania się na Kartę. 67. Gdyby bowiem Trybunał miał zgodzić się z moją analizą i uznać, że sytuacja w postępowaniu głównym jest regulowana przepisami dyrektywy 2001/29, które nie przewidują klauzuli wzajemności analogicznej do tej z art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej, oraz nie pozwalają państwom członkowskim na bezpośrednie stosowanie tej klauzuli, jakakolwiek zmiana tej sytuacji wymagałaby w każdym wypadku interwencji prawodawcy Unii, bez potrzeby powoływania art. 52 ust. 1 Karty w związku z jej art. 17 ust. 2. Kwestia ustalenia, czy taka hipotetyczna interwencja legislacyjna byłaby zgodna z Kartą, wykracza zaś poza ramy niniejszej sprawy. 68. Jeżeli natomiast Trybunał miałby uznać, że dyrektywa 2001/29 nie ma zastosowania do pochodzących z państw trzecich dzieł sztuki użytkowej, których twórcy nie są obywatelami państw członkowskich, spór w postępowaniu głównym sytuowałby się poza zakresem stosowania prawa Unii, tak jak twierdzą Kwantum oraz rządy niderlandzki i belgijski. W konsekwencji Karta nie miałaby zastosowania. 69. Ponadto, skoro konwencja berneńska nie ma bezpośredniego zastosowania w porządku prawnym Unii ( ), nie powstaje zagadnienie zgodności klauzuli wzajemności zawartej w art. 2 ust. 7 tej konwencji z Kartą. Odpowiedź na pytania i uwaga końcowa 70. W świetle powyższych rozważań proponuję odpowiedzieć na pytania prejudycjalne drugie, trzecie i czwarte, że art. 2 lit. a) i art. 4 dyrektywy 2001/29 należy interpretować w ten sposób, iż stoją one na przeszkodzie stosowaniu przez państwa członkowskie klauzuli wzajemności zawartej w art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej. 71. Mimo że sąd odsyłający nie stawia tego pytania, wydaje mi się, że dla pełnego obrazu sprawy warto przeanalizować jeszcze kwestię skutków takiej odpowiedzi dla sporu w postępowaniu głównym. 72. Artykuł 2 lit. a) i art. 4 dyrektywy 2001/29 przyznają twórcom dzieł sztuki użytkowej pochodzących z państw trzecich, w sposób wystarczająco precyzyjny i bezwarunkowy, wyłączne prawo do zezwalania lub zabraniania w odniesieniu do zwielokrotniania tych dzieł oraz rozpowszechniania ich kopii. Jednakże spór w postępowaniu głównym jest sporem między jednostkami: Kwantum i Vitrą. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału ( ) Vitra nie może zatem powoływać się przeciwko Kwantum bezpośrednio na te przepisy. Inaczej byłoby wyłącznie w przypadku, gdyby samo prawo niderlandzkie umożliwiało odstąpienie od stosowania krajowej normy prawnej (w tym przypadku art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej) sprzecznej z precyzyjnym i bezwarunkowym przepisem prawa Unii, co powinien zweryfikować sąd odsyłający ( ). 73. W przeciwnym wypadku sąd odsyłający jest jednakże obowiązany do dokonywania wykładni swojego prawa krajowego, za które należy uznać w tym przypadku art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej, mający bezpośrednie zastosowanie w prawie niderlandzkim, w sposób zapewniający w najwyższym stopniu skuteczność (effet utile) dyrektywy 2001/29, to znaczy uznanie wynikających z tej dyrektywy praw twórców dzieł sztuki użytkowej pochodzących z państw trzecich ( ). Mogłoby to skłonić sąd odsyłający do ograniczenia zakresu rozpatrywanej klauzuli wzajemności oraz przyjęcie, w razie wątpliwości, wykładni najbardziej sprzyjającej ochronie tych dzieł na podstawie traktowania krajowego, o którym mowa w art. 5 tej konwencji. Sąd ten mógłby zatem potwierdzić wykładnię przyjętą przez sąd drugiej instancji w postępowaniu głównym. 74. Pozwoliłoby to tymczasowo złagodzić niedostatki niderlandzkiego systemu prawnego w ramach sporu w postępowaniu głównym. Doprowadzenie do pełnej zgodności tego systemu z dyrektywą 2001/29 wymagałoby jednakże interwencji krajowego ustawodawcy. Jeśli bowiem chodzi o prawa zharmonizowane tą dyrektywą, krajowe prawo autorskie każdego państwa członkowskiego powinno mieć bezpośrednie zastosowanie do wszystkich utworów, bez względu na państwo ich pochodzenia i obywatelstwo lub miejsce zamieszkania ich twórcy. W przedmiocie piątego pytania prejudycjalnego 75. Poprzez piąte pytanie prejudycjalne sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 351 akapit pierwszy TFUE należy interpretować w ten sposób, że pozwala on państwu członkowskiemu na stosowanie, w drodze odstępstwa od przepisów prawa Unii, klauzuli wzajemności zawartej obecnie w art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej wobec podmiotu praw autorskich do utworu, którego państwem pochodzenia są Stany Zjednoczone, jeżeli spełnione są temporalne przesłanki stosowania tego postanowienia. Jest oczywiste, że pytanie to będzie istotne wyłącznie w przypadku, gdy Trybunał uwzględni moją propozycję odpowiedzi na pytania prejudycjalne drugie, trzecie i czwarte. 76. Sąd odsyłający stawia rzeczone pytanie w odniesieniu do Belgii prawdopodobnie dlatego, że czyny, które Vitra zarzuca Kwantum, miały miejsce częściowo w tym państwie członkowskim i zdaniem sądu odsyłającego podlegają prawu belgijskiemu. W Belgii, podobnie jak w Niderlandach, konwencja berneńska ma bezpośrednie zastosowanie do utworów pochodzących z państw trzecich. Sąd odsyłający nie stawia tego samego pytania w odniesieniu do Niderlandów, ponieważ, jeśli chodzi o to państwo członkowskie, rozpatrywana klauzula wzajemności zaczęła obowiązywać po dacie wskazanej w art. 351 akapit pierwszy TFUE. 77. Dla przypomnienia, zgodnie z tym postanowieniem postanowienia traktatów nie naruszają praw i obowiązków wynikających z umów zawartych przed dniem 1 stycznia 1958 r. między państwem lub państwami członkowskimi a państwem lub państwami trzecimi. 78. Klauzula wzajemności z obowiązującego obecnie art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej została wprowadzona Aktem brukselskim do tej konwencji przyjętym w dniu 26 czerwca 1948 r. Akt ten wszedł w życie w Belgii w dniu 1 sierpnia 1951 r. Stany Zjednoczone przystąpiły do konwencji berneńskiej w dniu 1 marca 1989 r. ( ). 79. Artykuł 351 akapit pierwszy TFUE był już przedmiotem wykładni Trybunału. Trybunał przypomniał w szczególności, odnośnie do postanowienia konwencji berneńskiej (innego niż art. 2 ust. 7), że postanowienie art. 351 akapit pierwszy TFUE ma za cel doprecyzować, zgodnie z zasadami prawa międzynarodowego, iż stosowanie traktatu nie wpływa na zobowiązania zainteresowanego państwa członkowskiego w zakresie przestrzegania praw państw trzecich wynikających z umowy międzynarodowej wcześniejszej względem jego przystąpienia oraz w zakresie poszanowania obowiązków stanowiących korelat tych praw. Niemniej, w sytuacji gdy taka umowa międzynarodowa pozwala państwu członkowskiemu na przyjęcie środka, który może wydawać się sprzeczny z prawem Unii, przy czym umowa ta nie zobowiązuje tego państwa do przyjęcia takiego środka, państwo członkowskie powinno się przed takim działaniem powstrzymać ( ). 80. Trybunał dodał, że orzecznictwo to znajduje także odpowiednie zastosowanie, w sytuacji gdy ze względu na ewolucję prawa Unii przepis ustawowy wydany przez państwo członkowskie zgodnie z uprawnieniem przyznanym na mocy wcześniejszej umowy międzynarodowej stał się niezgodny z prawem Unii. W takiej sytuacji zainteresowane państwo członkowskie nie może powoływać się na tę umowę międzynarodową celem uchylenia się od obowiązków powstałych w okresie późniejszym z mocy prawa Unii ( ). 81. Jak wynika zaś z poprzedzających rozważań ( ), klauzula wzajemności zawarta w art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej moim zdaniem nie ma dla stron tej konwencji charakteru wiążącego, a jedynie stanowi odstępstwo od ich bezwarunkowego obowiązku zapewnienia dziełom sztuki użytkowej traktowania krajowego. W niniejszej sprawie znajdujemy się zatem w rozważanej w orzecznictwie Trybunału sytuacji, w której umowa międzynarodowa pozwala państwu członkowskiemu na przyjęcie środka, który jawi się jako sprzeczny z prawem Unii, przy czym umowa ta nie zobowiązuje tego państwa do przyjęcia takiego środka. W takiej sytuacji zainteresowane państwo członkowskie powinno się przed takim działaniem powstrzymać ( ). 82. Ponieważ rozpatrywana klauzula wzajemności jest sprzeczna z art. 2 lit. a) i art. 4 dyrektywy 2001/29, państwa członkowskie powinny powstrzymać się od jej stosowania, nawet jeżeli przystąpiły do Aktu brukselskiego konwencji berneńskiej przed 1958 r. Podzielam zatem zdanie Vitry, zgodnie z którym Królestwo Belgii w istocie nie ma żadnego wynikającego z tej konwencji zobowiązania wobec Stanów Zjednoczonych co do dyskryminacji dzieł sztuki użytkowej pochodzących z tego ostatniego państwa. 83. Wątpię natomiast, aby data przystąpienia Stanów Zjednoczonych do konwencji berneńskiej, późniejsza niż 1 stycznia 1958 r., miała wpływ na ewentualne stosowanie art. 351 akapit pierwszy TFUE. 84. Prawdą jest, że mimo wielostronnego charakteru konwencji berneńskiej, zobowiązania, które wynikają w szczególności z jej materialnoprawnych postanowień, należy rozpatrywać raczej jako zbiór zobowiązań dwustronnych zaciągniętych przez państwa, w których wnioskuje się o ochronę prawnoautorską, wobec państw pochodzenia danych utworów. 85. Jednakże konwencja berneńska dopuszcza zastrzeżenia jedynie w bardzo ograniczonej liczbie przypadków i nie pozwala na ograniczenie jej stosowania wobec nowo przystępujących państw. Zatem zobowiązania zaciągnięte przez państwa członkowskie na mocy tej konwencji przed 1958 r. ( ) odnoszą się automatycznie do wszystkich państw, które stają się stronami wspomnianej konwencji po tej dacie, bez możliwości sprzeciwienia się temu przez te państwa członkowskie. Artykuł 351 akapit pierwszy TFUE należy zatem interpretować w ten sposób, że obejmuje on te zobowiązania bez względu na datę przystąpienia danego państwa trzeciego do tej konwencji. 86. Dotyczy to jednakże wyłącznie wiążących postanowień konwencji berneńskiej, zaś klauzula wzajemności z art. 2 ust. 7 tej konwencji takim postanowieniem nie jest. Problem jest zresztą teoretyczny, ponieważ skoro Unia jest związana materialnoprawnymi postanowieniami wspomnianej konwencji za pośrednictwem porozumienia TRIPS i traktatu WIPO o prawie autorskim, przypadki niezgodności rzeczonej konwencji z prawem Unii nie powinny się pojawiać. 87. Proponuję zatem odpowiedzieć na piąte pytanie prejudycjalne, że art. 351 akapit pierwszy TFUE należy interpretować w ten sposób, iż nie pozwala on państwu członkowskiemu na stosowanie, w drodze odstępstwa od przepisów prawa Unii, klauzuli wzajemności zawartej obecnie w art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej wobec podmiotu praw autorskich do utworu, którego państwem pochodzenia są Stany Zjednoczone. Wnioski 88. W świetle powyższych rozważań proponuję Trybunałowi, by na pytania prejudycjalne przedstawione przez Hoge Raad der Nederlanden (sąd najwyższy Niderlandów) odpowiedział następująco: 1) Artykuł 2 lit. a) i art. 4 dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym należy interpretować w ten sposób, że: stoją one na przeszkodzie stosowaniu przez państwa członkowskie klauzuli wzajemności zawartej w art. 2 ust. 7 Konwencji berneńskiej o ochronie dzieł literackich i artystycznych, podpisanej w Bernie w dniu 9 września 1886 r. (Akt paryski z dnia 24 lipca 1971 r.), w brzmieniu uwzględniającym zmiany z dnia 28 września 1979 r. 2) Artykuł 351 akapit pierwszy TFUE należy interpretować w ten sposób, że nie pozwala on państwu członkowskiemu na stosowanie, w drodze odstępstwa od przepisów prawa Unii, klauzuli wzajemności zawartej obecnie w art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej wobec podmiotu praw autorskich do utworu, którego państwem pochodzenia są Stany Zjednoczone Ameryki. ( ) Język oryginału: francuski. ( ) Zobacz tytułem przykładu S. von Lewinski, International Copyright Law and Policy, Oxford, Oxford University Press, 2008, s. 8, 9. ( ) Konwencja podpisana w Bernie w dniu 9 września 1886 r. (Akt paryski z dnia 24 lipca 1971 r.), w brzmieniu uwzględniającym zmiany z dnia 28 września 1979 r. (zwana dalej „konwencją berneńską”). ( ) Zobacz pkt 9 i 10 niniejszej opinii. ( ) Porozumienie znajdujące się w załączniku 1 C do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), podpisanego w Marrakeszu w dniu 15 kwietnia 1994 r. i zatwierdzonego decyzją Rady 94/800/WE z dnia 22 grudnia 1994 r. dotyczącą zawarcia w imieniu Wspólnoty Europejskiej, w dziedzinach wchodzących w zakres jej kompetencji, porozumień będących wynikiem negocjacji wielostronnych w ramach Rundy Urugwajskiej (1986–1994) (Dz.U. 1994, L 336, s. 1). ( ) Traktat zatwierdzony decyzją Rady 2000/278/WE z dnia 16 marca 2000 r. w sprawie zatwierdzenia w imieniu Wspólnoty Europejskiej, Traktatu WIPO o prawach autorskich oraz Traktatu WIPO o artystycznych wykonaniach i fonogramach (Dz.U. 2000, L 89, s. 6) (zwany dalej „traktatem WIPO o prawie autorskim”). ( ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym (Dz.U. 2001, L 167, s. 10). ( ) Stb. 1912, nr 308. ( ) Państwo pochodzenia dzieła rozpatrywanego w postępowaniu głównym jest ustalone na podstawie art. 5 ust. 4 konwencji berneńskiej, zgodnie z którym państwem pochodzenia w odniesieniu do utworów opublikowanych jest co do zasady państwo pierwszej publikacji. Czynnikiem determinującym stosowanie klauzuli wzajemności z art. 2 ust. 7 tej konwencji jest zatem państwo pochodzenia utworu. Wprawdzie sąd odsyłający wspomina również o obywatelstwie twórców tego utworu, jednakże prawdopodobnie wynika to z faktu, że prawo niderlandzkie chroni nie tylko utwory, których państwem pochodzenia są Niderlandy, lecz również utwory, których twórcy są obywatelami niderlandzkimi, oraz, szerzej, utwory twórców pochodzących z innych państw członkowskich (zob. art. 47 i 51 ustawy z dnia 23 września 1912 r. o prawie autorskim). Sytuacja w sporze w postępowaniu głównym mogłaby zatem być odmienna, gdyby twórcy wspomnianego utworu byli obywatelami państwa członkowskiego. ( ) Artykuł 4 precyzuje, że chodzi o oryginał i kopie utworu. ( ) Zobacz w szczególności wyrok z dnia 12 września 2019 r., Cofemel (C‑683/17, zwany dalej wyrokiem Cofemel, EU:C:2019:721, pkt 29). ( ) Wyrok Cofemel (pkt 29, 32). ( ) Wyrok Cofemel (pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Wyrok Cofemel (pkt 35). ( ) Ochrona podlega natomiast ograniczeniom terytorialnym (zob. pkt 31 niniejszej opinii). ( ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. w sprawie prawa najmu i użyczenia oraz niektórych praw pokrewnych prawu autorskiemu w zakresie własności intelektualnej (Dz.U. 2006, L 376, s. 28). ( ) Zobacz wyrok RAAP (pkt 49, 61, 68 i 71). ( ) Traktat przyjęty w Genewie w dniu 20 grudnia 1996 r. i zatwierdzony w imieniu Wspólnoty Europejskiej decyzją 2000/278 (Dz.U. 2000, L 89, s. 6). ( ) Zobacz wyrok RAAP (pkt 62–68). ( ) Ponadto traktat WIPO o prawie autorskim, tak jak konwencja berneńska, reguluje ochronę prawnoautorską w innych państwach niż państwo pochodzenia utworu. Zatem zgodnie z logiką środek wdrażający ten traktat nie może wyłączać z zakresu swego stosowania utworów pochodzących z państw trzecich. ( ) Jeśli chodzi o zakres stosowania dyrektywy 2006/115, zob. analogicznie wyrok RAAP (pkt 58, 59). ( ) Ponieważ zgodnie z konwencją berneńską podstawowym kryterium ustalania państwa pochodzenia utworu jest miejsce publikacji, państwo to nie musi się pokrywać z obywatelstwem lub miejscem zamieszkania twórcy. ( ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13 października 1998 r. w sprawie prawnej ochrony wzorów (Dz.U. 1998, L 289, s. 28). ( ) Rozporządzenie Rady z dnia 12 grudnia 2001 r. w sprawie wzorów wspólnotowych (Dz.U. 2002, L 3, s. 1). ( ) Zobacz w szczególności moja opinia w sprawie Cofemel (C‑683/17, EU:C:2019:363, pkt 33–48). ( ) Wyrok Cofemel (pkt 44–47). ( ) Wyrok Cofemel (pkt 48). Trybunał odnosi się oczywiście do odpowiedniego punktu tego wyroku. ( ) Które mogą być zarejestrowane lub niezarejestrowane. ( ) To znaczy kryteria wskazane w pkt 26 niniejszej opinii. ( ) Przewidziane odpowiednio w art. 7 ust. 8 i art. 14 ter ust. 2 konwencji berneńskiej. ( ) Zobacz odpowiednio art. 7 dyrektywy 2006/116/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. w sprawie czasu ochrony prawa autorskiego i niektórych praw pokrewnych (Dz.U. 2006, L 372, s. 12) oraz art. 7 dyrektywy 2001/84/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 września 2001 r. w sprawie prawa autora do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży oryginalnego egzemplarza dzieła sztuki (Dz.U. 2001, L 272, s. 32). ( ) Prawdą jest, że przepis ten, zgodnie z którym państwa członkowskie zapewniają twórcom z państw trzecich i ich następcom prawnym prawo do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży jedynie w przypadku gdy ustawodawstwo w tym państwie przyznaje takie samo prawo „autorom z państw członkowskich oraz ich następcom prawnym”, wydaje się bardziej precyzyjny niż postanowienie konwencji berneńskiej („w wypadku, gdy ustawodawstwo wewnętrzne państwa autora uznaje taką ochronę”). Niemniej, skoro art. 5 ust. 1 tej konwencji wymaga zapewnienia twórcom utworów pochodzących z innych państw sygnatariuszy traktowania krajowego, skutek tych dwóch uregulowań będzie ten sam, a mianowicie wzajemne uznanie prawa twórców będących obywatelami państw członkowskich i danego państwa trzeciego oraz ich następców prawnych do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży. ( ) Zobacz analogicznie wyrok z dnia 27 lutego 2024 r., EUIPO/The KaiKai Company Jaeger Wichmann (C‑382/21 P, EU:C:2024:172, pkt 62). ( ) Jeśli chodzi o porozumienie TRIPS, zob. wyrok z dnia 27 lutego 2024 r., EUIPO/The KaiKai Company Jaeger Wichmann (C‑382/21 P, EU:C:2024:172, pkt 63), a jeśli chodzi o traktat WIPO o prawie autorskim, zob. analogicznie wyrok z dnia 15 marca 2012 r., SCF (C‑135/10, EU:C:2012:140, pkt 47, 48). Poza tym brak publikacji konwencji berneńskiej w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej stanowi moim zdaniem dodatkowy argument przeciwko bezpośredniej skuteczności tej konwencji w prawie Unii (zob. podobnie wyrok z dnia 11 grudnia 2007 r., Skoma-Lux, C‑161/06, EU:C:2007:773, pkt 37, 38 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) COM(93) 342 wersja ostateczna, s. 54, 55. ( ) Zobacz pkt 36 niniejszej opinii. ( ) Wyrok z dnia 26 kwietnia 2012 r., DR i TV2 Danmark (C‑510/10, EU:C:2012:244, pkt 31). ( ) Która ma zazwyczaj węższy zakres niż ochrona na podstawie prawa autorskiego. ( ) Jak wspomniałem na wstępie niniejszej opinii, regulacje prawnoautorskie wielu państw chronią wyłącznie dzieła i twórców krajowych. ( ) Ochronę w państwach pochodzenia pozostawiono ustawodawstwu tych państw. ( ) Przeciwnie, art. 5 ust. 2 konwencji berneńskiej stanowi wprost, że korzystanie i wykonywanie prawa do ochrony na mocy tej konwencji nie jest uzależnione od istnienia ochrony w państwie pochodzenia dzieła. ( ) Jeśli chodzi o genezę i rys historyczny tej regulacji, zob. w szczególności P. Goldstein, P.B. Hugenholtz, International Copyright, Oxford University Press, Oxford, 2019, s. 198–202. ( ) Tak wprost S.J. Schaafsma, Intellectual Property in the Conflict of Laws: The Hidden Conflict-of-Law Rule in the Principle of National Treatement, Edward Elgar Publishing, Cheltenham, 2022, s. 334, 358. Zobacz również podobnie, w szczególności: P. Goldstein, P.B. Hugenholtz, International Copyright, Oxford, Oxford University Press, 2019, s. 202; S. von Lewinski, International Copyright Law and Policy, Oxford, Oxford University Press, 2008, s. 114. Prawdą jest, że European Copyright Society w swojej opinii dotyczącej niniejszej sprawy twierdzi, iż klauzula wzajemności sformułowana w art. 2 ust. 7 konwencji berneńskiej ma charakter wiążący. Organizacja ta przyznaje jednakże, iż strony tej konwencji mogą, poprzez jej art. 19, wprowadzać odstępstwa od niej. Wynik jest zatem taki sam (zob. „Opinion of the European Copyright Society on certain selected aspects of Case C‑227/23, Kwantum Nederland and Kwantum België”, 16 kwietnia 2024 r., dostępna na stronie internetowej https://europeancopyrightsociety.org). ( ) Zobacz pkt 47 niniejszej opinii. ( ) Wyrok z dnia 11 kwietnia 2024 r., Gabel Industria Tessile i Canavesi (C‑316/22, EU:C:2024:301, pkt 22). ( ) Wyrok z dnia 11 kwietnia 2024 r., Gabel Industria Tessile i Canavesi (C‑316/22, EU:C:2024:301, pkt 23, 24). ( ) Zobacz ostatnio wyrok z dnia 25 kwietnia 2024 r., Maersk i Mapfre España (od C‑345/22 do C‑347/22, EU:C:2024:349, pkt 63 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Nie zaś 1 maja 1989 r., jak wskazano w piątym pytaniu prejudycjalnym. ( ) Wyrok z dnia 9 lutego 2012 r., Luksan (C‑277/10, EU:C:2012:65, pkt 61, 62 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Wyrok z dnia 9 lutego 2012 r., Luksan (C‑277/10, EU:C:2012:65, pkt 63). ( ) Zobacz pkt 55–64 niniejszej opinii. ( ) Zobacz pkt 79 niniejszej opinii. ( ) Albo – w przypadku państw członkowskich, które przystąpiły do Unii po tej dacie – zobowiązania zaciągnięte przed datą ich przystąpienia.