C-230/21

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO MACIEJA SZPUNARA przedstawiona w dniu 16 czerwca 2022 r. ( ) Sprawa C‑230/21 X, działająca w imieniu własnym i jako przedstawiciel ustawowy swoich małoletnich dzieci, Y i Z, przeciwko Belgische Strat [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Raad voor Vreemdelingenbetwistingen (sąd do spraw cudzoziemców, Belgia)] Odesłanie prejudycjalne – Polityka imigracyjna – Dyrektywa 2003/86/WE – Prawo do łączenia rodzin – Pojęcie „osoby małoletniej pozbawionej opieki” – Prawo uchodźcy do połączenia z rodzicami – Małoletni uchodźca pozostający w związku małżeńskim w chwili wjazdu na terytorium państwa członkowskiego – Małżeństwo dziecka nieuznawane w tym państwie członkowskim I. Wstęp 1. Czy fakt pozostawania w związku małżeńskim uniemożliwia małoletniemu uchodźcy uznanie go za „osobę małoletnią pozbawioną opieki” i skorzystanie z prawa do połączenia z jej wstępnym w ramach łączenia rodzin na podstawie przepisów dyrektywy 2003/86/WE ( )? 2. Na takie pytanie Trybunał będzie musiał odpowiedzieć w niniejszej sprawie. Będzie to wymagać od niego refleksji na temat szczególnie delikatnych sytuacji związanych z małżeństwami osób małoletnich, które – czego nie można tracić z pola widzenia – mogą być wymuszone, a tym samym stanowić szczególnie poważne naruszenia praw podstawowych, w szczególności praw podstawowych dzieci i kobiet ( ). II. Ramy prawne A.   Dyrektywa 2003/86 3. Zgodnie z motywami 2, 6, 8, 9 i 11 dyrektywy 2003/86: „(2) Środki dotyczące łączenia rodziny powinny zostać przyjęte zgodnie z obowiązkiem ochrony rodziny i poszanowania życia rodzinnego zawartym w wielu instrumentach prawa międzynarodowego. Niniejsza dyrektywa szanuje prawa podstawowe i przestrzega zasad uznanych w szczególności w art. 8 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej. […] (6) W celu ochrony rodziny i ustanowienia lub zachowania życia rodzinnego powinno się ustalić istotne warunki dla wykonania prawa do łączenia rodziny na podstawie wspólnych kryteriów. […] (8) Powinno się zwrócić szczególną uwagę na sytuację uchodźców pod kątem powodów, które zmusiły ich do opuszczenia swojego kraju oraz uniemożliwiają im tam prowadzenie normalnego życia rodzinnego. Dlatego też należy ustanowić korzystniejsze warunki dla wykonywania ich prawa do łączenia rodziny. (9) Łączenie rodziny powinno mieć zastosowanie w każdym przypadku do członków podstawowej rodziny, czyli małżonka i nieletnich [małoletnich] dzieci. […] (11) Prawo do łączenia rodziny powinno być wykonywane zgodnie z wartościami i zasadami uznawanymi przez państwa członkowskie, w szczególności w odniesieniu do praw kobiet i dzieci. […]”. 4. Artykuł 2 lit. f) tej dyrektywy stanowi, że „określenie »osoby nieletnie [małoletnie] pozbawione opieki« oznacza obywateli państwa trzeciego lub bezpaństwowców poniżej osiemnastego roku życia, którzy przybywają na terytorium państw członkowskich bez opieki osoby dorosłej odpowiedzialnej zgodnie z prawem lub zwyczajowo [, tak długo, dopóki nie są oni skutecznie objęci opieką takiej osoby], bądź też osoby nieletnie [małoletnie], które są pozostawione bez opieki po wjeździe na terytorium państw członkowskich”. 5. Artykuł 4 ust. 1, 2 i 5 omawianej dyrektywy stanowi: „1.   Państwa członkowskie zezwalają na wjazd i pobyt, na mocy niniejszej dyrektywy i z zastrzeżeniem zgodności z warunkami określonymi w rozdziale IV oraz w art. 16, następujących członków rodziny: a) małżonek członka rodziny rozdzielonej; b) nieletnie [małoletnie] dzieci członka rodziny rozdzielonej i jego małżonka, włącznie z dziećmi przysposobionymi zgodnie z decyzją podjętą przez właściwe organy danego państwa członkowskiego lub decyzją automatycznie wykonywaną na podstawie zobowiązań międzynarodowych tego państwa członkowskiego lub która musi być uznana zgodnie ze zobowiązaniami międzynarodowymi; c) nieletnie [małoletnie] dzieci, włącznie z dziećmi przysposobionymi członka rodziny rozdzielonej, w przypadku gdy członek rodziny rozdzielonej sprawuje opiekę, a dzieci pozostają na jego utrzymaniu. Państwa członkowskie mogą zezwolić na łączenie dzieci, nad którymi opiekę sprawują dwie osoby, o ile druga strona sprawująca opiekę wyrazi zgodę; d) nieletnie [małoletnie] dzieci, włącznie z dziećmi przysposobionymi małżonka, w przypadku gdy małżonek sprawuje opiekę, a dzieci pozostają na jego utrzymaniu. Państwa członkowskie mogą zezwolić na łączenie dzieci, nad którymi opiekę sprawują dwie osoby, o ile druga strona sprawująca opiekę wyrazi zgodę. Nieletnie [małoletnie] dzieci określone w niniejszym artykule muszą znajdować się poniżej granicy wieku pełnoletności określonej w prawodawstwie danego państwa członkowskiego oraz muszą być niezamężne lub nieżonate. […] 2.   Państwa członkowskie mogą, na mocy przepisu ustawowego lub wykonawczego, zezwolić na wjazd i pobyt, na mocy niniejszej dyrektywy i z zastrzeżeniem zgodności z warunkami określonymi w rozdziale IV, następujących członków rodziny: a) wstępnych pierwszego stopnia w prostej linii członka rodziny rozdzielonej lub jego małżonka, w przypadku gdy pozostają na ich utrzymaniu i nie posiadają wsparcia własnej rodziny w kraju pochodzenia; […] 5.   W celu zapewnienia lepszej integracji i uniknięcia wymuszonych małżeństw państwa członkowskie mogą wymagać, aby członek rodziny rozdzielonej i jego małżonek byli w pewnym minimalnym wieku, co najwyżej 21 lat, przed umożliwieniem połączenia z małżonkiem”. 6. Artykuł 5 ust. 5 wskazanej dyrektywy stanowi: „Rozpatrując wniosek, państwa członkowskie należycie uwzględniają interes nieletniego [małoletniego] dziecka”. 7. Artykuł 10 dyrektywy 2003/86, znajdujący się w jej rozdziale V, zatytułowanym „Łączenie rodziny uchodźców”, przewiduje w ust. 3 lit. a): „3. Jeżeli uchodźca jest osobą nieletnią [małoletnią] pozbawioną opieki, państwa członkowskie: a) zezwalają na wjazd i pobyt do celów łączenia rodziny w przypadku wstępnych pierwszego stopnia w prostej linii, przy pozbawieniu możliwości stosowania warunków określonych w art. 4 ust. 2 lit. a)”. B.   Rozporządzenie Dublin III 8. Zgodnie z art. 2 lit. g) rozporządzenia (UE) nr 604/2013 ( ): „Na użytek niniejszego rozporządzenia: […] g) »członkowie rodziny« oznaczają – o ile rodzina istniała już w kraju pochodzenia – następujących członków rodziny wnioskodawcy obecnych na terytorium państw członkowskich: – […] – jeżeli beneficjent ochrony międzynarodowej jest małoletnim i nie pozostaje w związku małżeńskim – ojciec, matka lub inna dorosła osoba odpowiedzialna za niego z mocy prawa lub zgodnie z praktyką krajową państwa członkowskiego, w którym przebywa beneficjent ochrony międzynarodowej”. 9. Artykuł 8 ust. 1 rozporządzenia Dublin III głosi: „W przypadku gdy wnioskodawca jest małoletnim bez opieki, odpowiedzialnym państwem członkowskim jest to państwo, w którym legalnie przebywa członek rodziny lub rodzeństwo małoletniego bez opieki, pod warunkiem że najlepiej zabezpiecza to interesy małoletniego. Jeżeli wnioskodawca jest małoletnim pozostającym w związku małżeńskim, a jego małżonek nie przebywa legalnie na terytorium państw członkowskich, odpowiedzialnym państwem członkowskim jest państwo członkowskie, w którym legalnie przebywa ojciec, matka lub inna osoba dorosła odpowiadająca za małoletniego – z mocy prawa lub zgodnie z praktyką tego państwa członkowskiego – lub rodzeństwo wnioskodawcy”. III. Postępowanie główne, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem 10. W dniu 8 grudnia 2016 r., podówczas małoletnia córka skarżącej X zawarła w Libanie związek małżeński z YB, który posiadał ważny dokument pobytowy w Belgii. 11. Po przybyciu do Belgii w dniu 28 sierpnia 2017 r. wspomniana córka została uznana przez służby opiekuńcze FOD Justitie (federalnej służby publicznej wymiaru sprawiedliwości, Belgia) za małoletnią cudzoziemkę bez opieki, a w dniu 29 sierpnia 2017 r. przydzielono jej opiekuna. 12. W dniu 20 września 2017 r. Dienst Vreemdelingenzaken (urząd ds. cudzoziemców, Belgia) odmówił uznania libańskiego aktu małżeństwa na podstawie art. 21 i 27 belgijskiego kodeksu prawa prywatnego międzynarodowego, uzasadniając to tym, że małżeństwo zostało zawarte przez dziecko, co uznaje się za sprzeczne z porządkiem publicznym. 13. W tym samym dniu córka X złożyła wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej, a w dniu 26 września 2018 r. nadano jej status uchodźcy. 14. W dniu 18 grudnia 2018 r. skarżąca w postępowaniu głównym, obywatelka palestyńska, wystąpiła do przedstawicielstwa belgijskiego w Bejrucie (Liban) z wnioskiem o wydanie wizy w celu dołączenia do członka rodziny, czyli swojej małoletniej córki, urodzonej w dniu 2 lutego 2001 r. W tym samym dniu złożyła również ona wnioski o wizy humanitarne dla swoich małoletnich synów, Y i Z. 15. W dniu 20 sierpnia 2019 r. córka X urodziła córkę narodowości belgijskiej. 16. Trzema decyzjami z dnia 21 czerwca 2019 r. pełnomocnik Minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid, en van Asiel en Migratie (ministra spraw społecznych i zdrowia publicznego oraz do spraw azylu i migracji, Belgia) (zwany dalej „pełnomocnikiem”) oddalił wnioski o wydanie wiz, z którymi wystąpiła X. Wyrokiem z dnia 7 listopada 2019 r. sąd odsyłający stwierdził nieważność tych decyzji. W dniu 17 marca 2020 r. pełnomocnik wydał trzy nowe decyzje, w których odmówił wydania wspomnianych wiz. 17. Pełnomocnik argumentował w istocie, że zgodnie z art. 10 ust. 1 akapit pierwszy pkt 4 ustawy o cudzoziemcach oraz art. 4 ust. 1 dyrektywy 2003/86, podstawowa rodzina składa się z małżonków i małoletnich dzieci stanu wolnego, a zatem córka X, której małżeństwo jest ważne w kraju pochodzenia, nie należy już do podstawowej rodziny swoich rodziców. 18. Pismami z dnia 10 sierpnia 2020 r. X wniosła do sądu odsyłającego skargę na trzy decyzje pełnomocnika z dnia 17 marca 2020 r. 19. Na poparcie swojej skargi X podnosi, że ani belgijska ustawa o cudzoziemcach, ani dyrektywa 2003/86 nie wymagają, aby małoletni uchodźca z rodziny rozdzielonej był niezamężny lub nieżonaty, by mógł skorzystać z prawa do połączenia ze swoimi rodzicami. Twierdzi ona ponadto, że skoro akt małżeństwa jej córki nie został uznany w Belgii, to małżeństwo to nie wywołuje żadnych skutków prawnych w belgijskim porządku prawnym. Podnosi ona, że prawo jej córki do skorzystania z prawa do połączenia z rodzicami jest uwarunkowane spełnieniem tylko dwóch warunków, a mianowicie małoletniością i pozbawieniem opieki w rozumieniu art. 2 lit. f) tej dyrektywy, przy czym oba te warunki są w niniejszym przypadku spełnione. 20. Zdaniem Raad voor Vreemdelingenbetwistingen (sądu do spraw cudzoziemców, Belgia) sytuacja córki skarżącej w postępowaniu głównym wydaje się odpowiadać sytuacji „osoby małoletniej pozbawionej opieki” w rozumieniu art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2003/86 w związku z jej art. 2 lit. f). W tym względzie sąd ten zauważył, że dyrektywa ta nie zawiera żadnych wskazówek odnośnie do stanu cywilnego „osoby małoletniej pozbawionej opieki”. Raad voor Vreemdelingenbetwistingen (sąd do spraw cudzoziemców) zauważa jednak, odnosząc się do argumentów przedstawionych przez pełnomocnika, że system łączenia rodzin przewidziany w art. 9 rozporządzenia Dublin III wymaga, by małoletni uchodźca był niezamężny lub nieżonaty, aby państwo członkowskie, w którym przebywa, było odpowiedzialne za rozpatrzenie wniosku jego rodziców o udzielenie ochrony międzynarodowej. 21. W tych okolicznościach Raad voor Vreemdelingenbetwistingen (sąd do spraw cudzoziemców) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy prawo Unii, a w szczególności art. 2 lit. f) [dyrektywy 2003/86] w związku z jej art. 10 ust. 3 lit. a) należy interpretować w ten sposób, że aby wstępni w linii prostej »osoby małoletniej pozbawionej opieki« posiadającej status uchodźcy, która przebywa w państwie członkowskim, mogli skorzystać z prawa do połączenia z rodziną, osoba ta musi być »niezamężna lub nieżonata« zgodnie z jej prawem krajowym? 2) Jeżeli tak, to czy małoletni uchodźca, którego zawarte za granicą małżeństwo nie zostało uznane ze względu na jego sprzeczność z porządkiem publicznym, może zostać uznany za »osobę małoletnią pozbawioną opieki« w rozumieniu art. 2 lit. f) i art. 10 ust. 3 [dyrektywy 2003/86]?”. 22. Uwagi na piśmie przedstawili skarżąca w postępowaniu głównym, rząd belgijski oraz Komisja Europejska. Wspomniani uczestnicy zostali wysłuchani na rozprawie, która odbyła się w dniu 31 marca 2022 r. IV. Analiza A.   W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego 23. Poprzez swoje pierwsze pytanie sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy małoletni uchodźca zamieszkujący w państwie członkowskim musi być niezamężny lub nieżonaty, aby mógł zostać uznany za „osobę małoletnią pozbawioną opieki” w rozumieniu art. 2 lit. f) dyrektywy 2003/86 i w konsekwencji skorzystać z przewidzianego w art. 10 ust. 3 lit. a) tej dyrektywy prawa do połączenia ze swoim wstępnym. 24. Na początku chciałbym podkreślić, że pytanie to nie odnosi się do wszystkich aspektów pojęcia „osoby małoletniej pozbawionej opieki”, lecz jedynie do warunku niepozostawania małoletniego w związku małżeńskim. Innymi słowy, zadaniem Trybunału nie jest pozytywne ustalenie zakresu tego pojęcia, a tym samym tego, czy córka X jest „osobą małoletnią pozbawioną opieki” w rozumieniu dyrektywy 2003/86, lecz jedynie ustalenie, czy fakt zawarcia związku małżeńskiego uniemożliwia uznanie danego małoletniego za „osobę małoletnią pozbawioną bez opieki” i skorzystanie z niego z prawa do połączenia ze swoim wstępnym. 25. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału wykładni przepisu prawa Unii należy dokonywać w sposób autonomiczny i jednolity, biorąc pod uwagę nie tylko jego brzmienie, lecz także jego kontekst oraz cele regulacji, której część przepis ten stanowi ( ). 26. Z powodów, które zaraz przedstawię, uważam, że zarówno na gruncie wykładni językowej, celowościowej, jaki i systemowej tych dwóch przepisów dyrektywy 2003/86, na powyższe pytanie należy udzielić odpowiedzi negatywnej 1. Wykładnia językowa 27. Jeśli chodzi o art. 2 lit. f) dyrektywy 2003/86, który definiuje pojęcie „osoby małoletniej pozbawionej opieki” w rozumieniu tej dyrektywy, jak już orzekł Trybunał i jak wskazuje Komisja, przepis ten ustanawia dwa warunki, a mianowicie dana osoba musi być „małoletnia” i musi być „pozbawiona opieki” ( ). 28. Treść tej definicji nie odnosi się zatem w żaden sposób do stanu cywilnego małoletniego, a zatem nie zawiera żadnego wymogu, by małoletni był niezamężny lub nieżonaty, aby można go było uznać za „osobę małoletnią pozbawioną opieki” w rozumieniu dyrektywy 2003/86. 29. Również art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy nie przewiduje takiego warunku. Przepis ten reguluje kwestię łączenia rodzin małoletnich uchodźców bez opieki i stanowi, że państwa członkowskie zezwalają na wjazd i pobyt wstępnych pierwszego stopnia w prostej linii bez dalszych warunków. 30. Zwracam też uwagę, że w innych przepisach dyrektywy 2003/86 wyraźnie przewidziano warunek, że małoletni musi być niezamężny lub nieżonaty, aby móc korzystać z prawa do połączenia z rodziną ( ). Brak jakiejkolwiek wzmianki o tym warunku w tekście art. 2 lit. f) i art. 10 ust. 3 lit. a) niniejszej dyrektywy w odniesieniu do osób małoletnich pozbawionych opieki wskazuje zatem, że nie ma on zastosowania w ich sytuacji ( ). 31. Lektura art. 2 lit. f) i art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2003/86 nie pozwala zatem uznać, że zamiarem prawodawcy było ograniczenie możliwości skorzystania z prawa do połączenia z rodziną w przypadku osób małoletnich pozbawionych opieki do małoletnich niezamężnych lub nieżonatych. 32. Wynik wykładni językowej tych dwóch przepisów znajduje moim zdaniem potwierdzenie w interpretacji systemowej i celowościowej. 2. Wykładnia systemowa 33. Pragnę przede wszystkim zauważyć, podobnie jak to uczynił rząd belgijski, że inne przepisy tej dyrektywy wyraźnie obejmują sytuacje, w których małoletni pozostaje w związku małżeńskim. W szczególności art. 4 ust. 1 dyrektywy, określający członków rodziny wnioskodawcy, którzy mogą korzystać z prawa do połączenia z rodziną, stanowi, że „[n]ieletnie dzieci określone w niniejszym artykule muszą […] być niezamężne lub nieżonate”. Podobnie art. 4 ust. 5 dyrektywy 2003/86 pozwala państwom członkowskim wymagać, aby członek rodziny rozdzielonej i jego małżonek byli w pewnym minimalnym wieku w celu skorzystania z prawa do połączenia z rodziną. 34. Zgodnie z tymi przepisami małoletnie dzieci rodzica dołączające do rodziny mogą wjechać i przebywać w Unii na podstawie prawa do połączenia z rodziną tylko wtedy, gdy są niezamężne lub nieżonate, a jeśli pozostają w związku małżeńskim, mogą korzystać z tego prawa wraz z małżonkiem jedynie pod warunkiem osiągnięcia minimalnego wieku. 35. Fakt, że unijny prawodawca ustanowił takie warunki w odniesieniu do rodzica lub małżonka będącego członkiem rodziny rozdzielonej, ale nie ustanowił ich w odniesieniu do osoby małoletniej pozbawionej opieki będącej członkiem rodziny rozdzielonej, świadczy o intencji prawodawcy, aby nie ograniczać możliwości korzystania z art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2003/86 wyłącznie do osób małoletnich pozbawionych opieki, które są niezamężne lub nieżonate. 36. W istocie, ponieważ unijny prawodawca wyraźnie odnosi się do sytuacji małoletnich pozostających w związku małżeńskim, którzy pragną dołączyć do swojego rodzica lub małżonka będących członkami rodziny rozdzielonej, należy uznać, że jego milczenie w odniesieniu do sytuacji małżeńskiej małoletnich uchodźców, którzy sami są członkami rodziny rozdzielonej, świadczy o tym, że nie chciał on poddawać ich takim samym warunkom. Gdyby prawodawca chciał zaznaczyć, że osoba małoletnia pozbawiona opieki musi być niezamężna lub nieżonata, wyraźnie by to wskazał. 37. W tym względzie pragnę zauważyć, wbrew temu, co twierdzi rząd belgijski, że taka wykładnia nie dyskryminuje małoletniego pozostającego w związku małżeńskim, który składa wniosek o połączenie ze swoim rodzicem lub małżonkiem zamieszkującym w państwie członkowskim, z którymi został rozdzielony. Jak zauważają Komisja i X, sytuacja małoletniego, który dołącza do rodzica lub małżonka będących członkami rodzin rozdzielonych, jest obiektywnie inna niż sytuacja osoby małoletniej pozbawionej opieki przebywającej na terytorium państwa członkowskiego, do której mógłby dołączyć jego rodzic. Choć w obu przypadkach małoletniego z pewnością można uznać za osobę mającą szczególne potrzeby, w tej drugiej sytuacji osoba małoletnia pozbawiona opieki jest szczególnie podatna na zagrożenia ( ), ponieważ wjechała i przebywa sama na terytorium państwa innego niż państwo jej pochodzenia, w przeciwieństwie do małoletniego, który przebywa w swoim państwie pochodzenia, z którym utrzymuje więzi ( ). 38. Ponadto, podczas gdy art. 4 dyrektywy 2003/86 ustanawia ogólne przepisy regulujące prawo do połączenia z rodziną, art. 10 tej dyrektywy wyraźnie odnosi się do prawa do połączenia z rodziną osób będących uchodźcami, których sytuacja wymaga szczególnej uwagi i dla których należy ustanowić korzystniejsze warunki dla wykonywania ich prawa do połączenia z rodziną ( ). Nie można zatem szukać analogii między tymi dwoma systemami, ponieważ kierują się one innymi przesłankami. 39. Z tego samego powodu wydaje mi się również, że należy oddalić argument rządu belgijskiego, zgodnie z którym sytuację każdego małoletniego należy rozpatrywać indywidualnie, aby ustalić, czy, w świetle wszystkich istotnych czynników, takich jak narodziny dziecka, można by wykluczyć uznanie małżeństwa za nadużycie, a zatem czy małżeństwo to stanowi przeszkodę do skorzystania przez małoletniego członka rodziny rozdzielonej z prawa do dołączenia do swoich rodziców – w taki sam sposób, w jaki bada się, czy małoletni może dołączyć do swojego małżonka będącego członkiem rodziny rozdzielonej na podstawie art. 4 ust. 5 dyrektywy 2003/86. 40. W tym względzie pragnę zauważyć, że w ramach rozpatrywania wniosków o połączenie z rodziną art. 17 dyrektywy 2003/ 86 wymaga badania każdego przypadku oddzielnie ( ). Jednakże wymóg uwzględnienia konkretnej sytuacji osoby składającej wniosek o połączenie z rodziną nie daje państwom członkowskim prawa do nakładania na tę osobę obowiązku spełnienia warunków, które nie są przewidziane w tej dyrektywie. Innymi słowy, indywidualne rozpatrywanie wniosku o połączenie z rodziną dotyczącego osoby małoletniej pozbawionej opieki nie może prowadzić do zmiany kwalifikacji „osoby małoletniej pozbawionej opieki” poprzez dodanie warunku (bycia niezamężnym lub nieżonatym), który nie był zamierzony przez prawodawcę Unii. 41. Na uzasadnienie tego argumentu rząd belgijski posługuje się ponadto ponownie analogią między sytuacją członka rodziny rozdzielonej, do którego dołącza jego małżonek, a sytuacją osoby małoletniej pozbawionej opieki, który sam jest członkiem rodziny rozdzielonej, mimo że sytuacje te są obiektywnie różne i należy je rozpatrywać przez pryzmat odmiennych celów. W tych okolicznościach indywidualne rozpatrywanie sytuacji małoletniego będącego członkiem rodziny rozdzielonej i pozostającego w związku małżeńskim, za czym opowiada się rząd belgijski, nie ma podstaw w dyrektywie 2003/86. 42. Dodam w tym względzie, że czynniki uznane przez rząd belgijski za istotne dla celów takiego badania wydają mi się w każdym wypadku nieadekwatne. W szczególności narodziny dziecka pochodzącego z małżeństwa nie są same w sobie dowodem na brak nadużyć w tym małżeństwie, tym bardziej że tam, gdzie w grę wchodzi małżeństwo z udziałem osoby małoletniej, istnieje większe ryzyko, że osoba ta będzie narażona na poważne formy przemocy ( ). 43. Wreszcie rząd belgijski powołuje się z jednej strony na rozporządzenie Dublin III i zawartą w nim definicję pojęcia „członka rodziny”, która zakłada, że małoletni jest niezamężny lub nieżonaty, a z drugiej strony na belgijską ustawę o cudzoziemcach, która w ramach transpozycji art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2003/86 przewiduje, że rodzice osoby małoletniej pozbawionej opieki mogą przebywać w Belgii, pod warunkiem że „zamieszkają z małoletnim”. 44. Żaden z tych elementów nie wydaje mi się mieć wpływu na sposób, w jaki należy dokonać wykładni przepisów dyrektywy 2003/86, ponieważ rozporządzenie Dublin III nie obejmuje łączenia rodzin dotyczącego osób małoletnich pozbawionych opieki, zaś terminologia, jaką stosują prawodawcy krajowi przy dokonywaniu transpozycji dyrektywy, nie może mieć wpływu na wykładnię tej dyrektywy. 3. Wykładnia celowościowa 45. Trybunał orzekł, że dyrektywa 2003/86 realizuje nie tylko, w sposób ogólny, cel polegający na wspieraniu łączenia rodziny i przyznaniu ochrony obywatelom państwa trzeciego, w szczególności małoletnim, lecz jej art. 10 ust. 3 lit. a) ma także w szczególności na celu zapewnienie wzmocnionej ochrony tych uchodźców, którzy posiadają status małoletnich bez opieki ( ). 46. Dlatego też, moim zdaniem, restrykcyjna wykładnia pojęcia „osoby małoletniej pozbawionej opieki”, wykluczająca małoletnich pozostających w związkach małżeńskich, byłaby sprzeczna z tym szczególnym celem ochrony. Wykładnia taka skutkowałaby bowiem tym, że małoletni pozostający w związku małżeńskim, którego współmałżonek zamieszkuje na terytorium Unii, nie mógłby korzystać ze zwiększonej ochrony przyznanej przez dyrektywę 2003/86, mimo że małżeństwo nie zmniejsza szczególnej podatności małoletnich na zagrożenia. Przeciwnie, pozostawanie w związku małżeńskim może wskazywać, zwłaszcza w przypadku małoletnich dziewcząt, na narażenie na poważną formę przemocy, jaką są małżeństwa dzieci i małżeństwa wymuszone. 47. Jest tak tym bardziej, że zgodnie z motywem 11 dyrektywy 2003/86 prawo do połączenia z rodziną powinno być wykonywane z niezbędnym poszanowaniem zalecanych przez państwa członkowskie wartości i zasad, które mają na celu w szczególności ochronę praw kobiet i dzieci. Dyrektywa ta ma też w związku z tym na celu zapobieganie wymuszonym małżeństwom ( ). Artykuł 5 ust. 5 tej dyrektywy stanowi ponadto, że przy rozpatrywaniu wniosku o łączenie rodzin należy odpowiednio uwzględnić najlepszy interes dziecka. Podobnie art. 24 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej stanowi, że we wszystkich działaniach dotyczących dzieci należy przede wszystkim uwzględnić najlepszy interes dziecka. Wykładnia, która uzależniałaby status „osoby małoletniej pozbawionej opieki” od faktu bycia niezamężną lub nieżonatym byłaby moim zdaniem również sprzeczna z tymi zasadami, ponieważ skutkowałaby uniemożliwieniem połączenia tych dzieci z ich wstępnymi pomimo ich szczególnej podatności na zagrożenia. 48. Rząd belgijski twierdzi, że zawarcie przez małoletniego małżeństwa automatycznie powoduje, że jest on „na utrzymaniu” już nie swoich rodziców, lecz swojego współmałżonka. Wymóg, aby rodzice byli odpowiedzialni za małoletniego, leży według tego rządu u podstaw wykonywania prawa do łączenia rodzin, ponieważ warunki wykonywania tego prawa przez rodzica będącego członkiem rodziny rozdzielonej, do którego dołączają jego dzieci, można przenieść na sytuację osoby małoletniej pozostającej bez opieki, będącej członkiem rodziny rozdzielonej, ponieważ intencją prawodawcy jest połączenie rodziców z małoletnimi dziećmi pozostającymi pod ich opieką. 49. Jednakże z powodów przedstawionych już w pkt 37 i 38 niniejszej opinii jestem zdania, że nie można stosować analogii między sytuacją osoby małoletniej, która pragnie dołączyć do swojego rodzica będącego członkiem rodziny rozdzielonej zamieszkującego na terytorium państwa członkowskiego, a sytuacją małoletniego uchodźcy zamieszkującego na terytorium państwa członkowskiego, ponieważ prawodawca wyraźnie zamierzał rozróżnić regulacje mające zastosowanie do tych dwóch sytuacji. 4. Propozycja odpowiedzi na pierwsze pytanie prejudycjalne 50. Proponuję zatem, aby na pierwsze pytanie prejudycjalne udzielić następującej odpowiedzi: art. 2 lit. f) i art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2003/86 nie można interpretować w ten sposób, że osoba małoletnia, która przebywa na terytorium państwa członkowskiego, musi być niezamężna lub nieżonata, aby można ją było uznać za „osobę małoletnią pozbawioną opieki” w rozumieniu art. 2 lit. f) tej dyrektywy i aby mogła w związku z tym skorzystać z przewidzianego w art. 10 ust. 3 lit. a) tej dyrektywy prawa do połączenia z jej wstępnym ( ). B.   W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego 51. Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy w przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze małoletni uchodźca, którego małżeństwo zawarte za granicą nie zostało uznane ze względu na jego sprzeczność z porządkiem publicznym, może być uznany za „osobę małoletnią pozbawioną opieki” w rozumieniu art. 2 lit. f) i art. 10 ust. 3 dyrektywy 2003/86. 52. Ponieważ jestem zdania, że na pierwsze pytanie prejudycjalne należy udzielić odpowiedzi przeczącej, nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi na drugie pytanie prejudycjalne. Dla pełnego obrazu sytuacji i na wypadek, gdyby Trybunał nie zgodził się z moją analizą pierwszego pytania prejudycjalnego, zbadam je jednak, przyjmując, że pojęcie „osoby małoletniej pozbawionej opieki” w rozumieniu art. 2 lit. f) i art. 10 ust. 3 dyrektywy 2003/86 zakłada, że osoba ta jest niezamężna lub nieżonata. 53. Dyrektywa 2003/86 nie definiuje pojęcia „małżeństwa”. Jednak moim zdaniem nie można z tego wywnioskować, że pojęcie to można uznać za autonomiczne pojęcie prawa Unii. Nie tylko wydaje mi się bowiem, że w obecnym kształcie prawo Unii nie zawiera wystarczających elementów w odniesieniu do definicji „małżeństwa”, ale równie trudno byłoby zaakceptować, że ustalenie, czy małżeństwo w rozumieniu przepisów niniejszej dyrektywy istnieje, czy nie, powinno należeć wyłącznie do kompetencji Unii. Przeciwnie, uważam, że co do zasady ocena sytuacji osobistych osób, o których mowa w tej dyrektywie, takich jak istnienie relacji rodzic–dziecko lub więzi małżeńskiej, nie może być dokonywana niezależnie od prawa właściwego dla tych sytuacji. 54. Tak więc moim zdaniem brak definicji pojęcia „małżeństwa” świadczy o tym, że prawodawca Unii zamierzał przy interpretacji tego pojęcia pozostawić państwom członkowskim pewien zakres uznania, pod warunkiem poszanowania skuteczności prawa Unii, a tym samym celów realizowanych przez dyrektywę 2003/86 ( ). 55. Innymi słowy, gdyby dyrektywa 2003/86 stanowiła, quod non, że tylko osoby małoletnie niezamężne lub nieżonate mają być uznawane za „osoby małoletnie pozbawione opieki”, to jednak ustalenie, czy małoletni jest zamężny lub żonaty, w zgodzie z celami tej dyrektywy, czyli promowaniem łączenia rodzin, przy jednoczesnym zapewnieniu większej ochrony osobom małoletnim pozbawionym opieki i zapobieganiu przymusowym małżeństwom, i tak pozostawia ona państwom członkowskim. 56. Do państw członkowskich należy zatem ustalenie, zgodnie z ich prawem krajowym, czy małżeństwo zawarte przez osobę małoletnią może skutkować tym, że utraci ona status „osoby małoletniej pozbawionej opieki”, pod warunkiem że przy dokonywaniu takiej analizy będą przestrzegane, z jednej strony, cele łączenia rodzin, a z drugiej strony, cel polegający na zapobieganiu małżeństwom wymuszonym. 57. W tych okolicznościach nieuznawanie małżeństwa przez to państwo członkowskie ze względu na porządek publiczny wydaje mi się mieć decydujące znaczenie. 58. Odmowa uznania przez państwo członkowskie małżeństwa zawartego przez osobę małoletnią ze względu na jego sprzeczność z porządkiem publicznym, przy jednoczesnym uznaniu, że takie małżeństwo miałoby skutki w zakresie prawa do połączenia z rodziną, byłaby moim zdaniem sprzeczna zarówno z celem łączenia rodzin, jak i z celem zapobiegania przymusowym małżeństwom. 59. Takie rozwiązanie prowadziłoby do tego, że państwo mogłoby pozbawić osobę małoletnią prawa do połączenia z jej wstępnymi i zaniechać ochrony tej osoby małoletniej przed małżeństwem, które samo to państwo członkowskie uznaje za sprzeczne z porządkiem publicznym. 60. Osoba małoletnia znalazłby się wówczas w paradoksalnej sytuacji, w której jej małżeństwo nie mogłoby wywołać żadnych skutków prawnych na terytorium państwa członkowskiego, przy jednoczesnym zwiększeniu jej zależności od współmałżonka, chociażby nieuznawanego, ponieważ nie mogłaby skorzystać z prawa do połączenia ze swoimi wstępnymi. 61. W związku z tym jestem zdania, że art. 2 lit. f) i art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2003/86 należy interpretować w ten sposób, że małoletni uchodźca, którego małżeństwo zawarte za granicą nie zostało uznane przez przyjmujące państwo członkowskie ze względu na sprzeczność tego małżeństwa z porządkiem publicznym, może być uznany za „osobę małoletnią pozbawioną opieki”. V. Wnioski 62. Mając na względzie powyższe rozważania, proponuję, aby na pytania prejudycjalne przedstawione przez Raad voor Vreemdelingenbetwistingen (sąd do spraw cudzoziemców, Belgia) Trybunał udzielił następującej odpowiedzi: Artykułu 2 lit. f) i art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy Rady 2003/86/WE z dnia 22 września 2003 r. w sprawie prawa do łączenia rodzin nie można interpretować w ten sposób, że aby osoba małoletnia, która przebywa na terytorium państwa członkowskiego, mogła zostać uznana za „osobę małoletnią pozbawioną opieki” w rozumieniu art. 2 lit. f) tej dyrektywy i w związku z tym mogła korzystać z prawa do połączenia ze swoimi wstępnymi, o którym mowa w art. 10 ust. 3 lit. a) tej dyrektywy, musi być niezamężna lub nieżonata. ( ) Język oryginału: francuski. ( ) Dyrektywa Rady z dnia 22 września 2003 r. w sprawie prawa do łączenia rodzin (Dz.U. 2003, L 251, s. 12). ( ) Zobacz w tej kwestii opinia rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawie Noorzia (C‑338/13, EU:C:2014:288, pkt 1–4). ( ) Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie ustanowienia kryteriów i mechanizmów ustalania państwa członkowskiego odpowiedzialnego za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej złożonego w jednym z państw członkowskich przez obywatela państwa trzeciego lub bezpaństwowca (Dz.U. 2013, L 180, s. 31, zwane dalej „rozporządzeniem Dublin III”). ( ) Wyroki: z dnia 17 listopada 1983 r., Merck (292/82, EU:C:1983:335, pkt 12); z dnia 12 maja 2021 r., Bundesrepublik Deutschland (Czerwona nota Interpolu) (C‑505/19, EU:C:2021:376, pkt 77); z dnia 26 kwietnia 2022 r., Landespolizeidirektion Steiermark (Maksymalny okres kontroli granicznej na granicach wewnętrznych) (C‑368/20 i C‑369/20, EU:C:2022:298, pkt 56). ( ) Wyrok z dnia 12 kwietnia 2018 r., A i S (C‑550/16, EU:C:2018:248, pkt 37). ( ) Artykuł 4 ust. 1 i 5 dyrektywy 2003/86. ( ) W tym względzie zob. pkt 33 i nast. niniejszej opinii. ( ) Wyrok z dnia 12 kwietnia 2018 r., A i S (C‑550/16, EU:C:2018:248, pkt 58). ( ) Na temat szczególnej podatności na zagrożenia osób małoletnich pozbawionych opieki zob. pkt 44 i nast. niniejszej opinii. ( ) Motyw 8 dyrektywy 2003/86. ( ) Wyrok z dnia 4 marca 2010 r., Chakroun (C‑578/08, EU:C:2010:117, pkt 48). ( ) Zobacz preambułę do Konwencji Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej (konwencja stambulska), przyjętej w dniu 7 kwietnia 2011 r. przez Komitet Ministrów Rady Europy, Série des traités du Conseil de l’Europe, nr 210. ( ) Wyroki: z dnia 6 grudnia 2012 r., O i in., (C‑356/11 i C‑357/11, EU:C:2012:776, pkt 69); z dnia 12 kwietnia 2018 r., A i S (C‑550/16, EU:C:2018:248, pkt 44). ( ) Wyrok z dnia 17 lipca 2014 r., Noorzia (C‑338/13, EU:C:2014:2092, pkt 15). ( ) Odpowiedź ta pozostaje bez uszczerbku dla możliwości stwierdzenia w konkretnym przypadku, tak jak w przypadku wykonywania każdego prawa, nadużycia prawa, przy czym należy jednak przyjąć, że ocena wykonywania prawa wynikającego z przepisu Unii nie może prowadzić do zmiany zakresu tego przepisu ani zagrażać celom, którym on służy. Zobacz wyrok z dnia 12 maja 1998 r., Kefalas i in. (C‑367/96, EU:C:1998:222, pkt 22). ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 17 lipca 2014 r., Noorzia (C‑338/13, EU:C:2014:2092, pkt 13).