C-253/23

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO MACIEJA SZPUNARA przedstawiona w dniu 19 września 2024 r. ( ) Sprawa C‑253/23 ASG 2 Ausgleichsgesellschaft für die Sägeindustrie Nordrhein-Westfalen GmbH przeciwko Land Nordrhein-Westfalen, przy udziale: Otto Fuchs Beteiligungen KG, Bundeskartellamt [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Landgericht Dortmund (sąd krajowy w Dortmundzie, Niemcy)] Odesłanie prejudycjalne – Konkurencja – Powództwa o naprawienie szkody spowodowanej przez naruszenia reguł konkurencji – Dyrektywa 2014/104/UE – Zbiorowe dochodzenie wierzytelności odszkodowawczych – Ważność cesji dokonanych na podmiot świadczący usługi prawne – Brak możliwości zastosowania prawa krajowego stojącego na przeszkodzie ważności takich cesji I. Wprowadzenie 1. Pojawienie się podmiotów angażujących się w postępowania sądowe, których celem jest zgrupowanie roszczeń odszkodowawczych wynikających z naruszeń prawa konkurencji Unii, nie jest zjawiskiem całkowicie nowym ( ). Rozpatrywana sprawa daje jednak Trybunałowi bezprecedensową sposobność do rozstrzygnięcia w przedmiocie zgodności z prawem Unii zakazu windykacji przez takie podmioty – przy wykorzystaniu mechanizmu cesji roszczenia – wierzytelności w odniesieniu do szkód spowodowanych działaniem kartelu. Dokładniej rzecz ujmując, chodzi o zgodność takiego zakazu z art. 101 TFUE, dyrektywą 2014/104/UE ( ) oraz art. 47 akapit pierwszy Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”). II. Ramy prawne A. Prawo Unii 2. Artykuł 1 ust. 1 dyrektywy 2014/104 przewiduje: „Niniejsza dyrektywa ustanawia określone przepisy niezbędne do zapewnienia, by każdy, kto poniósł szkodę wynikającą z naruszenia prawa konkurencji przez przedsiębiorstwo lub związek przedsiębiorstw, mógł skutecznie korzystać z prawa dochodzenia od tego przedsiębiorstwa lub związku pełnego odszkodowania z tytułu tej szkody. Ustanawia ona przepisy sprzyjające niezakłóconej konkurencji na rynku wewnętrznym oraz usuwające przeszkody w jego właściwym działaniu, zapewniając równoważną ochronę w całej Unii każdemu, kto poniósł taką szkodę”. 3. Artykuł 2 tej dyrektywy stanowi: „Do celów niniejszej dyrektywy zastosowanie mają następujące definicje: […] 4) »powództwo o odszkodowanie« oznacza powództwo na mocy prawa krajowego, za pomocą którego przed sądem krajowym dochodzone jest roszczenie odszkodowawcze przez domniemanego poszkodowanego lub przez osobę występującą w imieniu co najmniej jednego domniemanego poszkodowanego – o ile prawo Unii lub prawo krajowe przewidują taką możliwość – lub przez osobę fizyczną lub prawną, która wstąpiła w prawa domniemanego poszkodowanego, w tym osobę, która nabyła roszczenie; […]”. 4. Artykuł 3 owej dyrektywy, zatytułowany „Prawo do pełnego odszkodowania”, przewiduje w ust. 1: „Państwa członkowskie zapewniają, by każda osoba fizyczna lub prawna, która poniosła szkodę wynikającą z naruszenia prawa konkurencji, mogła dochodzić i uzyskać pełne odszkodowanie z tytułu tej szkody”. 5. Zgodnie z art. 4 tej samej dyrektywy, zatytułowanym „Zasada skuteczności i równoważności”: „Zgodnie z zasadą skuteczności państwa członkowskie zapewniają, by wszystkie krajowe przepisy i procedury w sprawie dochodzenia roszczeń odszkodowawczych zostały opracowane i były stosowane w taki sposób, by korzystanie z unijnego prawa do pełnego odszkodowania z tytułu szkody wynikającej z naruszenia prawa konkurencji nie stało się w praktyce niewykonalne ani nadmiernie trudne. Zgodnie z zasadą równoważności żadne krajowe przepisy i procedury w sprawie powództw o odszkodowanie z tytułu szkód wynikających z naruszenia art. 101 lub 102 TFUE nie mogą być mniej korzystne dla domniemanych poszkodowanych niż przepisy i procedury regulujące podobne powództwa o odszkodowanie z tytułu szkód wynikających z naruszenia prawa krajowego”. 6. Artykuł 9 ust. 1 dyrektywy 2014/104 stanowi: „Państwa członkowskie zapewniają, by naruszenie prawa konkurencji stwierdzone w ostatecznym rozstrzygnięciu krajowego organu ochrony konkurencji lub sądu odwoławczego było uznawane za dowiedzione w sposób niezbity do celów powództwa o odszkodowanie wytaczanego przed ich sąd krajowy na mocy art. 101 lub 102 TFUE lub na mocy krajowego prawa konkurencji”. B. Prawo niemieckie 7. Zgodnie z § 1 ust. 1 Gesetz über außergerichtliche Rechtsdienstleistungen (ustawy o pozasądowych usługach prawnych) z dnia 12 grudnia 2007 r. ( ), zmienionej ustawą z dnia 10 marca 2023 r. ( ), (zwanej dalej „RDG”): „Niniejsza ustawa reguluje uprawnienia do świadczenia pozasądowych usług prawnych w Republice Federalnej Niemiec. Służy ochronie jednostek, obrotu prawnego i systemu prawnego przed niewykwalifikowanymi usługami prawnymi. […]”. 8. Paragraf 2 RDG, zatytułowany „Pojęcie usługi prawnej”, stanowi: „1.   Usługą prawną jest każda czynność w konkretnych sprawach osób trzecich, która wymaga analizy danej sprawy pod względem prawnym. 2.   Usługą prawną jest, niezależnie od warunków określonych w ust. 1, windykacja roszczeń osób trzecich lub roszczeń scedowanych w celu windykacji w imieniu osoby trzeciej, jeżeli windykacja roszczenia jest prowadzona jako niezależna działalność, w tym dokonywanie analizy oraz udzielanie porad prawnych dotyczących windykacji (usługa windykacyjna). Roszczenia będące przedmiotem cesji nie są uznawane – w stosunku do pierwszego wierzyciela – za roszczenia osoby trzeciej. […]”. 9. Zgodnie z § 3 RDG, zatytułowanym „Uprawnienie do świadczenia pozasądowych usług prawnych”: „Niezależne świadczenie pozasądowych usług prawnych jest dozwolone wyłącznie w zakresie dozwolonym przez niniejszą ustawę, przez inne ustawy lub na mocy innych ustaw”. 10. Paragraf 10 RDG przewiduje w szczególności: „1.   Osoby fizyczne i prawne oraz spółki nieposiadające osobowości prawnej zarejestrowane przez właściwy organ (osoby zarejestrowane) mogą – w oparciu o specjalistyczną wiedzę – świadczyć usługi prawne w następujących dziedzinach: 1) usługi windykacyjne […]”. 11. Paragraf 11 RDG, zatytułowany „Wiedza specjalistyczna, tytuły zawodowe”, stanowi w ust. 1: „Usługi windykacyjne wymagają wiedzy specjalistycznej w dziedzinach prawa istotnych dla żądanych działań windykacyjnych, w szczególności w zakresie prawa cywilnego, prawa handlowego, prawa papierów wartościowych i prawa spółek, postępowania cywilnego, postępowania egzekucyjnego i prawa upadłościowego oraz prawa dotyczącego kosztów i wydatków”. 12. Paragraf 12 RDG określa warunki wpisu do rejestru i uprawnienie regulacyjne. Wskazuje na teoretyczną i praktyczną wiedzę w dziedzinie, o której mowa w § 10 ust. 1 tej ustawy. 13. Zgodnie z §§ 2 i 4 Rechtsdienstleistungsverordnung (rozporządzenia w sprawie usług prawnych) ( ) dowodem wskazującym na wiedzę teoretyczną wymaganą na podstawie § 12 RDG może być, między innymi, zaświadczenie o pozytywnym ukończeniu szkolenia trwającego co najmniej 120 godzin, umożliwiającego zdobycie całej wiedzy wymaganej do wpisu do rejestru wskazanego w § 10 RDG. III. Okoliczności powstania sporu w postępowaniu głównym, postępowanie przed Trybunałem i pytania prejudycjalne 14. W dniu 31 marca 2020 r. spółka ASG 2 Ausgleichsgesellschaft für die Sägeindustrie Nordrhein-Westfalen GmbH (zwana dalej „ASG 2”) – na podstawie praw scedowanych na nią przez 32 tartaki z siedzibą w Niemczech, Belgii i Luksemburgu – wniosła pozew do sądu odsyłającego, tj. Landgericht Dortmund (sądu krajowego w Dortmundzie, Niemcy). Spółka ASG 2 domaga się odszkodowania z tytułu szkody spowodowanej działaniem kartelu. W tymże postępowaniu zarzuca ona Land Nordrhein-Westfalen (krajowi związkowemu Nadrenia Północna-Westfalia, Niemcy), iż z naruszeniem art. 101 TFUE, co najmniej w okresie od dnia 28 czerwca 2005 r. do dnia 30 czerwca 2019 r., ujednolicał on ceny kłód drewna iglastego (zwanych dalej „drewnianymi balami”) dla siebie i innych właścicieli lasów w tymże kraju związkowym. 15. Sąd odsyłający wyjaśnia, że Bundeskartellamt (federalny urząd ds. ochrony konkurencji, Niemcy) badał tę praktykę przed wniesieniem pozwu w postępowaniu głównym. W 2009 r., na podstawie art. 32b Gesetz gegen Wettbewerbsbeschränkungen (ustawy o zwalczaniu ograniczeń konkurencji, zwanej dalej „GWB”), organ ten wydał – wobec kraju związkowego Nadrenia Północna-Westfalia oraz innych krajów związkowych zaangażowanych w podobny sposób w sprzedaż drewnianych bali – opartą na prawie niemieckim i art. 101 TFUE decyzję w sprawie zobowiązań (zwaną dalej „decyzją w sprawie zobowiązań z 2009 r.”). 16. W 2012 r. federalny urząd ds. ochrony konkurencji wszczął kolejne postępowanie wyjaśniające w sprawie warunków panujących na odnośnym rynku, dotyczące Land Baden Württemberg (kraju związkowego Badenia-Wirtembergia, Niemcy). Na podstawie ustaleń tegoż postępowania wyjaśniającego organ ów stwierdził nieważność decyzji w sprawie zobowiązań z 2009 r. i – na podstawie art. 32 GWB – wydał nakaz zaprzestania, który jednak został następnie uchylony przez Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości, Niemcy). W odniesieniu do kraju związkowego Nadrenia Północna-Westfalia nie wydano, poza decyzją w sprawie zobowiązań z 2009 r., żadnej innej decyzji. 17. Tartaki, których sprawa dotyczy, domagają się obecnie od kraju związkowego Nadrenia Północna-Westfalia naprawienia szkody poniesionej od dnia 28 czerwca 2005 r. z powodu zarzucanych zawyżonych cen, po których nabyły drewniane bale pochodzące z kraju związkowego Nadrenia Północna-Westfalia, w wyniku działania odnośnego kartelu. 18. Każdy z tartaków, których sprawa dotyczy, zlecił spółce ASG 2 dochodzenie swojego roszczenia o odszkodowanie i w tym celu scedował na nią owo roszczenie. Spółka ASG 2 – jako „dostawca usług prawnych” w rozumieniu RDG – na mocy tejże ustawy dysponuje licencją. 19. Spółka ASG 2 dochodziła roszczeń cedentów we własnym imieniu i na własny koszt, ale grupowo na rachunek cedentów, najpierw pozasądowo, a następnie – reprezentowana przez adwokata – na drodze sądowej przed sądem odsyłającym. 20. Roszczenie odszkodowawcze z tytułu szkody wyrządzonej działaniem kartelu miało wynikać z zakupu przez tartaki, których sprawa dotyczy, drewnianych bali za kilkaset tysięcy euro. W przypadku każdego cedenta wysokość tych zakupów wynosiła kilka tysięcy, a nawet kilkadziesiąt tysięcy transakcji. W zamian cedenci obiecali spółce ASG 2 wynagrodzenie w razie powodzenia. 21. Kraj związkowy Nadrenia Północna-Westfalia kwestionuje powództwo zarówno co do istoty, jak i co do legitymacji procesowej spółki ASG 2. Cesje na rzecz spółki ASG 2 zostały bowiem dokonane z naruszeniem RDG i w konsekwencji – zgodnie z prawem niemieckim – są nieważne. 22. Wydaje się, że sąd odsyłający zgadza się ze stanowiskiem kraju związkowego Nadrenia Północna-Westfalia i uznaje, że – w świetle prawa niemieckiego – cesje będące przedmiotem postępowania głównego są dotknięte nieważnością. 23. Sąd ten wyjaśnia bowiem, że zgodnie z prawem niemieckim roszczenia jednostek mogą być powiązane za pomocą mechanizmu cesji roszczenia („Abtretungsmodelle”) w celu ich dochodzenia w drodze powództwa sądowego, określanego również jako „powództwo zmierzające do łącznego dochodzenia scedowanych wierzytelności” („Sammelklage-Inkasso”). W ramach tego mechanizmu domniemani poszkodowani cedują swoje rzekome roszczenia na licencjonowany zgodnie z RDG podmiot świadczący usługi prawne, który dochodzi tych powiązanych roszczeń we własnym imieniu i na własny koszt, na rachunek cedentów, w zamian za prowizję w razie powodzenia. 24. Zdaniem sądu odsyłającego powództwo zmierzające do łącznego dochodzenia scedowanych wierzytelności jest akceptowane przez orzecznictwo Bundesgerichtshof (federalnego trybunału sprawiedliwości) w różnych dziedzinach prawa, a mianowicie w prawie lokatorskim, w odniesieniu do dochodzenia praw pasażerów lotniczych, a także w powództwach o odszkodowanie w kontekście skandalu związanego z olejem napędowym/emisją spalin. 25. Sąd odsyłający wskazuje, że Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości) nie miał jeszcze sposobności do wypowiedzenia się w przedmiocie problematyki zgodności powództwa zmierzającego do łącznego dochodzenia scedowanych wierzytelności w szczególnym kontekście naprawienia szkody wyrządzonej działaniem kartelu. Takie powództwo uważane jest natomiast za niedopuszczalne w orzecznictwie sądów niższej instancji w tym szczególnym kontekście, a zwłaszcza w przypadku, gdy chodzi o powództwa niezależne od ewentualnych ustaleń organów ochrony konkurencji (powództwa zwane „stand-alone”). 26. Zdaniem tych sądów kwestia naprawienia szkody wyrządzonej działaniem kartelu jest wyjątkowo złożona i istnieje ryzyko wystąpienia konfliktu interesów. Ponadto, pomimo ustawowego dowodu posiadania specjalistycznej wiedzy, podmioty, które świadczą usługi windykacyjne wchodzące w zakres stosowania RDG zazwyczaj nie są biegłe w tej dziedzinie. 27. Zdaniem sądu odsyłającego te cechy spraw o naprawienie szkody wyrządzonej działaniem kartelu są szczególnie istotne w przypadku powództwa samodzielnego (stand-alone). Wobec braku stwierdzenia naruszenia prawa konkurencji takie powództwo wymagałoby bowiem zbadania wielu aspektów, które zasadniczo nie wchodzą w zakres prawa cywilnego oraz których „nie sposób opanować od podstaw i bez trudności”. 28. Sąd odsyłający twierdzi, że wobec braku takiego stwierdzenia naruszenia skorzystanie z powództwa zmierzającego do łącznego dochodzenia scedowanych wierzytelności w celu uzyskania naprawienia szkody wyrządzonej działaniem kartelu wyraźnie zatem wykracza poza ramy czynności pozasądowych, które mogą wchodzić w zakres pojęcia „usług windykacyjnych” w rozumieniu § 2 ust. 2 RDG, a mianowicie usług ograniczonych do analizy wierzytelności pod względem prawnym i doradztwa specjalisty, których celem jest windykacja roszczeń w rozumieniu §§ 2 i 11 RDG w związku z §§ 2 i 4 rozporządzenia w sprawie usług prawnych. 29. Sąd odsyłający twierdzi, że w tych okolicznościach cesje będące przedmiotem postępowania głównego są nieważne oraz że w konsekwencji oparte na nich powództwo zmierzające do łącznego dochodzenia scedowanych wierzytelności należy oddalić bez dalszego badania merytorycznego ze względu na brak legitymacji procesowej. Ponadto powództwo to nie wywołałoby również skutku w postaci zawieszenia biegu terminu przedawnienia w odniesieniu do cedentów, którzy w związku z tym nie mogliby już dochodzić swoich roszczeń w ramach pozwu wniesionego na podstawie przysługującego im prawa. 30. Ponadto sąd odsyłający wyjaśnia, że prawo niemieckie nie przewiduje innych równoważnych środków zapewniających skuteczne dochodzenie prawa do odszkodowania za „szkody masowe” czy „szkody rozproszone” w sprawach kartelowych. 31. W tym względzie sąd odsyłający zauważa przede wszystkim, że znacząca część mechanizmów przewidzianych w prawie niemieckim nie ma zastosowania do wytaczanych przez przedsiębiorstwa powództw o odszkodowanie. 32. Sąd odsyłający wskazuje następnie, że wprawdzie w prawie niemieckim dopuszcza się cesję wierzytelności w postaci „prawdziwego” faktoringu, to znaczy nie jedynie przelewu powierniczego, lecz pełnego przelewu wierzytelności osoby trzeciej. Jednak ze względu na specyfikę odszkodowania za szkodę w sprawach kartelowych, zdaniem owego sądu mechanizm ten nie jest właściwym rozwiązaniem. Określanie ceny nabycia oraz wycena księgowa wiązałyby się z poważnymi trudnościami, ponieważ kwota odszkodowania nie jest znana. W rezultacie wierzytelności mogłyby być sprzedawane za część swojej wartości nominalnej, w związku z czym poszkodowani mieliby tendencję do całkowitej rezygnacji z jakiejkolwiek szansy na uzyskanie rekompensaty. Taka cesja wierzytelności nie pozwalałaby zatem według sądu odsyłającego na rzeczywistą windykację roszczeń odszkodowawczych. 33. Wreszcie sąd odsyłający wskazuje, że powiązanie roszczeń w ramach systemu współuczestnictwa, to jest w formie powództwa wspólnego dla wielu cedentów, również nie jest właściwym rozwiązaniem. Po pierwsze, według niego takie powództwo trudno jest bowiem sobie wyobrazić w braku usługodawcy, który zapewniłby jego organizację. Po drugie, jego zdaniem powództwo wniesione według schematu współuczestnictwa skutkuje jedynie formalną konsolidacją pozwów, które wciąż mogłyby zostać rozłączone. 34. Sąd odsyłający stwierdza jednak, że ze względów wskazanych w pkt 26–28 niniejszej opinii i pomimo braku innego właściwego rozwiązania, musi uznać, że cesje będące przedmiotem postępowania głównego są nieważne, i oddalić wytoczone przed nim powództwo. 35. W tych okolicznościach powstaje pytanie, czy prawo Unii stoi na przeszkodzie wykładni RDG dokonanej przez sąd odsyłający, której skutkiem jest zakaz dochodzenia naprawienia szkód wyrządzonych działaniem kartelu przy wykorzystaniu mechanizmu cesji roszczenia (zwany dalej „zakazem będącym przedmiotem postępowania głównego”). Jeżeli bowiem prawo Unii stoi na przeszkodzie mającej taki skutek wykładni RDG, sąd odsyłający powinien odstąpić od stosowania tej ustawy, wobec czego cesje należałoby uznać za ważne. Sąd ten uważa, że wykładnia RDG zgodna z prawem Unii nie jest możliwa, ponieważ taka wykładnia byłaby contra legem. 36. Zdaniem sądu odsyłającego wykładnia RDG skutkująca zakazem będącym przedmiotem postępowania głównego może być sprzeczna z dyrektywą 2014/104 oraz z zasadami skuteczności prawa Unii i skutecznej ochrony sądowej. 37. Dokładniej rzecz ujmując, w pierwszej kolejności i w odniesieniu do dyrektywy 2014/104 wątpliwości sądu odsyłającego dotyczą art. 3 ust. 1 i art. 2 pkt 4 przypadek trzeci tej dyrektywy. Zdaniem tegoż sądu owe przepisy potwierdzają przysługujące poszkodowanym prawo do uzyskania pełnego naprawienia szkody wyrządzonej działaniem kartelu i rozszerzają to prawo na osoby „któr[e] wstąpił[y] w prawa domniemanego poszkodowanego, w tym osob[y], któr[e] nabył[y] roszczenie”. Ponadto, jeśli chodzi o art. 2 pkt 4 przypadek trzeci rzeczonej dyrektywy, to dotyczy on konkretnie mechanizmu cesji będącego przedmiotem postępowania głównego, a ta sama dyrektywa nie pozostawia państwom członkowskim żadnego zakresu uznania. Sąd odsyłający wskazuje, że podczas gdy przypadek drugi wymieniony w owym art. 2 pkt 4 odwołuje się do prawa krajowego państwa członkowskiego („osobę występującą w imieniu co najmniej jednego domniemanego poszkodowanego – o ile prawo Unii lub prawo krajowe przewidują taką możliwość” ( )), trzeci przypadek nie zawiera podobnego odwołania w odniesieniu do cesji. 38. W drugiej kolejności sąd odsyłający wskazuje, że powziął wątpliwości co do zgodności zakazu będącego przedmiotem postępowania głównego z art. 101 TFUE i art. 4 ust. 3 TUE. Jeżeli, jak to przewiduje orzecznictwo ( ), „każda osoba” może dochodzić pełnego odszkodowania za poniesioną przez nią szkodę z tytułu naruszenia prawa kartelowego, to państwa członkowskie muszą zapewnić skuteczność tego prawa, a w szczególności nie mogą czynić jego wykonywania niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym. Sąd odsyłający zauważa, że Trybunał orzekł już, w kontekście praw autorskich, iż poszkodowani nie mogą być pozbawieni możliwości, która jest „szeroko rozpowszechniona w różnego rodzaju dziedzinach prawa”, scedowania ich roszczeń o odszkodowanie na wyspecjalizowane przedsiębiorstwa, w szczególności ze względu na trudności, jakie osoby te mogą napotkać, chcąc samodzielnie odzyskiwać te wierzytelności ( ). 39. Wreszcie, w trzeciej kolejności, sąd odsyłający ma wątpliwości co do zgodności zakazu będącego przedmiotem postępowania głównego z ustanowioną w art. 47 akapit pierwszy Karty zasadą skutecznej ochrony sądowej. Zasada ta przyznaje każdemu prawo do skutecznego środka prawnego, który rzeczywiście może zapewnić poszanowanie sytuacji prawnej chronionej przez prawo Unii. Każdy ma możliwość uzyskania porady prawnej, skorzystania z pomocy obrońcy i przedstawiciela. 40. Sąd odsyłający uznaje, że zgodnie z wyrokiem Alassini i in. ( ), w wyjątkowych przypadkach można rozważyć ograniczenie prawa do skutecznej ochrony sądowej „pod warunkiem że ograniczeni[e] t[o] rzeczywiście odpowiad[a] celom interesu ogólnego, jakim służy omawiane działanie, i że nie powoduj[e] z punktu widzenia realizowanych celów nieproporcjonalnej oraz niedopuszczalnej ingerencji w samą istotę praw w ten sposób gwarantowanych”. Zdaniem sądu odsyłającego zakaz będący przedmiotem postępowania głównego nie spełnia jednak tych warunków. Po pierwsze, można bowiem zastosować środki mniej restrykcyjne niż całkowity zakaz dochodzenia odszkodowania. Po drugie, zakaz będący przedmiotem postępowania głównego narusza istotę prawa do skutecznej ochrony sądowej, ponieważ osobom, które mogły ponieść szkodę w wyniku działania kartelu, odmawia się udzielenia jakiejkolwiek skutecznej ochrony. 41. W tych okolicznościach Landgericht Dortmund (sąd krajowy w Dortmundzie) postanowił zawiesić postępowanie i zadać Trybunałowi następujące pytania prejudycjalne: „1) Czy prawo Unii, w szczególności art. 101 TFUE, art. 4 ust. 3 TUE, art. 47 [Karty] oraz art. 2 pkt 4 i art. 3 ust. 1 [dyrektywy 2014/104] należy interpretować w ten sposób, że stoi ono na przeszkodzie takiej wykładni i stosowaniu prawa państwa członkowskiego, które uniemożliwia osobie, która mogła ponieść szkodę w wyniku naruszenia art. 101 TFUE – stwierdzonego ze skutkiem wiążącym na podstawie art. 9 [dyrektywy 2014/104] lub przepisów krajowych transponujących tę dyrektywę – cesję jej roszczeń – w szczególności w przypadku szkód masowych lub rozproszonych – na upoważniony podmiot świadczący usługi prawne w charakterze powiernika, aby ten ostatni mógł ich dochodzić zbiorczo z roszczeniami innych rzekomo poszkodowanych w drodze powództwa na zasadzie kontynuacji (»follow on«), jeżeli nie istnieją inne równoważne ustawowe lub umowne możliwości powiązania roszczeń odszkodowawczych, w szczególności dlatego, że nie prowadzą one do wydania wyroku zasądzającego świadczenie lub nie są wykonalne z innych względów proceduralnych lub są obiektywnie nieracjonalne ze względów ekonomicznych, a zatem w szczególności dochodzenie drobnych roszczeń odszkodowawczych byłoby praktycznie niemożliwe lub w każdym razie nadmiernie utrudnione? 2) Czy prawo Unii należy interpretować w ten sposób przynajmniej w takim przypadku, gdy przedmiotowe roszczenia odszkodowawcze muszą być dochodzone bez uprzedniej wiążącej decyzji Komisji Europejskiej lub organów krajowych w rozumieniu przepisów krajowych, opartych na art. 9 [dyrektywy 2014/104], w odniesieniu do rzekomego naruszenia (tzw. powództwo samodzielne »stand alone«), jeżeli inne równoważne ustawowe lub umowne możliwości powiązania roszczeń odszkodowawczych w celu dochodzenia na podstawie przepisów prawa cywilnego nie istnieją z powodów wskazanych już w pytaniu pierwszym, a w szczególności, jeżeli naruszenie art. 101 TFUE nie byłoby w przeciwnym razie w ogóle egzekwowane, tj. ani publicznie (»public enforcement«), ani w oparciu o prywatną inicjatywę jednostki (»private enforcement«)? 3) Jeżeli przynajmniej na jedno z tych dwóch pytań należy udzielić odpowiedzi twierdzącej, to czy w przypadku wykluczenia wykładni zgodnej z prawem europejskim należy odstąpić od stosowania odpowiednich norm prawa niemieckiego, co skutkowałoby tym, że cesje są skuteczne w każdym wypadku z tego punktu widzenia, a skuteczna egzekucja prawna staje się możliwa?”. 42. Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez strony w postępowaniu głównym, rząd niemiecki i Komisję. Wszyscy ci uczestnicy – z wyjątkiem spółki Otto Fuchs Beteiligungen KG (zwanej dalej „Otto Fuchs”) – wzięli udział w rozprawie, która odbyła się w dniu 7 maja 2024 r. IV. Analiza 43. W rozpatrywanej sprawie sąd odsyłający przedstawił trzy pytania prejudycjalne. 44. Pierwsze dwa pytania dotyczą zgodności z prawem Unii wykładni prawa krajowego skutkującej zakazem dochodzenia odszkodowania z tytułu szkód wyrządzonych działaniem kartelu przy wykorzystaniu mechanizmu cesji roszczenia. Jeżeli chodzi o pytanie trzecie, to dotyczy ono kwestii, czy sąd odsyłający może odstąpić od stosowania przepisów krajowych, które nie są zgodne z prawem Unii. To ostatnie pytanie zostało postawione wyłącznie na wypadek udzielenia przez Trybunał odpowiedzi twierdzącej na przynajmniej jedno z dwóch pierwszych pytań. 45. Zanim rozważę istotę tych dwóch pierwszych pytań, konieczne wydaje się poczynienie kilku krótkich uwag wstępnych w przedmiocie dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. A. Pytania prejudycjalne pierwsze i drugie – mechanizm cesji roszczenia 1.   W przedmiocie dopuszczalności a)   W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego 46. Spółka Otto Fuchs, kraj związkowy Nadrenia Północna-Westfalia i Komisja podnoszą, że ponieważ przed sądem odsyłającym wytoczono nie powództwo na zasadzie kontynuacji (powództwo „follow-on”), lecz powództwo samodzielne, pytanie pierwsze nie jest dopuszczalne, gdyż w sposób oczywisty nie ma ono żadnego związku ze stanem faktycznym lub przedmiotem sporu w postępowaniu głównym. 47. Podzielam tę argumentację. 48. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pytania prejudycjalne dotyczące prawa Unii korzystają z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy. Odmowa wydania przez Trybunał orzeczenia w przedmiocie złożonego przez sąd krajowy wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest możliwa tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wniesiono, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem postępowania głównego, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje informacjami w zakresie stanu faktycznego lub prawnego niezbędnymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi na postawione mu pytania ( ). 49. To w świetle tego utrwalonego orzecznictwa należy zbadać argumenty dotyczące niedopuszczalności pytań prejudycjalnych. 50. W rozpatrywanym przypadku sąd odsyłający wprowadza rozróżnienie pomiędzy pytaniami pierwszym i drugim, odwołując się do art. 9 dyrektywy 2014/104. Podczas gdy pytanie pierwsze dotyczy bowiem sytuacji, w której powództwo o odszkodowanie zostało wytoczone po stwierdzeniu w ostatecznym rozstrzygnięciu krajowego organu ochrony konkurencji lub sądu odwoławczego (powództwo „follow-on”) – „w sposób wiążący” w rozumieniu tego przepisu – naruszenia prawa konkurencji, pytanie drugie dotyczy sytuacji, w której powództwo o odszkodowanie zostało wytoczone w braku takiego rozstrzygnięcia (powództwo „stand-alone”). 51. W tych okolicznościach, zważywszy na okoliczność, że spółka ASG 2 wniosła do sądu odsyłającego jeden pozew dotyczący tego samego naruszenia prawa konkurencji, jedno z dwóch pierwszych pytań nie odpowiada ani stanowi faktycznemu, ani przedmiotowi sporu w postępowaniu głównym. 52. W tym względzie, na podstawie art. 9 ust. 1 dyrektywy 2014/104, państwa członkowskie zapewniają, by naruszenie prawa konkurencji stwierdzone w ostatecznym rozstrzygnięciu krajowego organu ochrony konkurencji lub sądu odwoławczego było uznawane za dowiedzione w sposób niezbity do celów powództwa o odszkodowanie wytaczanego przed ich sąd krajowy na mocy art. 101 lub 102 TFUE lub na mocy krajowego prawa konkurencji. Ponadto, zgodnie z art. 2 pkt 11 tej dyrektywy, „rozstrzygnięcie stwierdzające naruszenie” oznacza rozstrzygnięcie organu ochrony konkurencji lub sądu odwoławczego stwierdzające naruszenie prawa konkurencji. Artykuł 2 pkt 12 rzeczonej dyrektywy wyjaśnia, że takie rozstrzygnięcie jest ostateczne, gdy już nie przysługują od niego zwyczajne środki odwoławcze. 53. Sąd odsyłający wskazuje, że w odniesieniu do kraju związkowego Nadrenia Północna-Westfalia nie istnieje żadne inne rozstrzygnięcie poza decyzją w sprawie zobowiązań z 2009 r. ( ). Należy zatem ustalić, czy decyzja ta stwierdza naruszenie i w związku z tym wywołuje skutki prawne opisane w art. 9 ust. 1 dyrektywy 2014/104. 54. Zgodnie z postanowieniem odsyłającym federalny urząd ds. ochrony konkurencji ustalił, w decyzji w sprawie zobowiązań z 2009 r. dla kraju związkowego Nadrenia Północna-Westfalia konkretne progi dla kooperacji w sprawie obrotu drewnem, a także środki mające na celu osłabienie jego pozycji na rynku. Ponadto sąd ten podnosi, że owa decyzja została wydana na podstawie art. 32b GWB. 55. Chociaż art. 32b GWB nie został przedstawiony we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, to jednak należy stwierdzić, że jego brzmienie odpowiada – jak przyznaje federalny urząd ds. ochrony konkurencji – brzmieniu art. 9 rozporządzenia (WE) nr 1/2003 ( ). Ów przepis prawa niemieckiego przewiduje bowiem, podobnie jak art. 9 ust. 1 zdanie pierwsze tegoż rozporządzenia, że w przypadku gdy przedsiębiorstwo zaproponuje – w ramach postępowania prowadzonego przez ten organ – zobowiązania uwzględniające zastrzeżenia wyrażone przez ów organ we wstępnej fazie rozpatrywania sprawy, ten sam organ może, w drodze decyzji, uczynić takie zobowiązania wiążącymi dla przedsiębiorstw ( ). Ponadto – jak to przewiduje art. 9 ust. 1 zdanie drugie wspomnianego rozporządzenia – skutki takiej decyzji mogą mieć charakter ograniczony w czasie ( ), lecz w każdym wypadku oznacza ona, że nie ma już dalszych podstaw do podejmowania działań przez dany organ ( ). Wreszcie federalny urząd ds. ochrony konkurencji może uchylić swoją decyzję w niemalże takich samych sytuacjach, jak te wymienione w art. 9 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, i wznowić postępowanie ( ). 56. Wydana na podstawie art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 decyzja w sprawie zobowiązań nie zawiera ostatecznego stwierdzenia co do naruszenia art. 101 i 102 TFUE. Zamknięcie postępowania w sprawie naruszenia, wszczętego wobec przedsiębiorstw w następstwie decyzji w sprawie zobowiązań, umożliwia im bowiem uniknięcie skutków stwierdzenia naruszenia prawa konkurencji i ewentualnego nałożenia grzywny ( ). Podążając tym tokiem rozumowania, jak zostało to wyjaśnione w motywie 13 rozporządzenia nr 1/2003, takie decyzje powinny stwierdzać, że nie ma już podstaw do działania Komisji „bez rozstrzygania, czy w ogóle zaszło lub nadal zachodzi naruszenie”. W ramach postępowania wszczętego na podstawie art. 9 tego rozporządzenia Komisja jest zatem zwolniona z obowiązku stwierdzania i dokonywania kwalifikacji naruszenia, a jej rola ogranicza się do zbadania i ewentualnego zatwierdzenia zobowiązań zaproponowanych przez zainteresowane przedsiębiorstwa, w świetle problemów, jakie instytucja ta zasygnalizowała we wstępnej fazie rozpatrywania sprawy i przy uwzględnieniu realizowanych przez nią celów ( ). 57. Prawdą jest, że Trybunał wyjaśnił, iż sądy krajowe nie mogą ignorować decyzji w sprawie zobowiązań wydawanych przez Komisję oraz że „w ramach realizacji celu polegającego na skutecznym i jednolitym stosowaniu unijnego prawa konkurencji sąd krajowy ma obowiązek uwzględnienia dokonanej przez Komisję wstępnej oceny i uznania za jej przesłankę, a nawet dowód, antykonkurencyjnego charakteru danego porozumienia na gruncie art. 101 ust. 1 TFUE” ( ). Fragmentu tego nie można jednak rozumieć w ten sposób, że decyzja w sprawie zobowiązań miałaby zawierać jakiekolwiek stwierdzenie naruszenia prawa konkurencji. 58. Wspomniany fragment nie dotyczy bowiem jakiejkolwiek decyzji w sprawie zobowiązań, lecz „wstępnej oceny” dokonanej przez Komisję, która, w stosownym wypadku, może przedstawić okoliczności faktyczne mające pewną moc dowodową dla powództwa o odszkodowanie wytoczonego przed sądem krajowym. Jak wyjaśnił sam Trybunał, owa moc dowodowa jest porównywalna z mocą poszlaki lub uprawdopodobnienia, nie będąc jednakże dowodem, który sam w sobie pozwalałby uznać, że doszło do naruszenia prawa konkurencji. 59. Nic nie wskazuje na to, by zgodnie z prawem niemieckim, wydana na podstawie art. 32b GWB decyzja w sprawie zobowiązań wywoływała skutki wykraczające poza skutki decyzji wydanej przez Komisję na podstawie art. 9 rozporządzenia nr 1/2003. Tak więc, z zastrzeżeniem ustaleń objętych właściwością sądu krajowego, ponieważ w decyzji w sprawie zobowiązań z 2009 r. nie stwierdzono naruszenia prawa konkurencji, decyzja ta nie może wywołać skutków, o których mowa w art. 9 ust. 1 dyrektywy 2014/104. Należy zatem stwierdzić, że pytanie pierwsze nie odpowiada ani stanowi faktycznemu, ani przedmiotowi sporu w postępowaniu głównym, a zatem jest ono niedopuszczalne. 60. Ustalenia tego nie podważa argumentacja federalnego urzędu ds. ochrony konkurencji, zgodnie z którą, ze względu na istnienie decyzji w sprawie zobowiązań z 2009 r. oraz związanych z tą decyzją postępowań wszczętych przed sądami niemieckimi, sprawa w postępowaniu głównym stanowi hybrydowe powództwo na zasadzie kontynuacji. Zdaniem tego urzędu powództwo takie sytuuje się gdzieś pomiędzy powództwem na zasadzie kontynuacji (powództwo „follow-on”) i powództwem samodzielnym (powództwo „stand-alone”). Otóż rzeczony urząd przyznaje, że w ramach takiego hybrydowego powództwa na zasadzie kontynuacji dowód wystąpienia szkody jest ułatwiony z uwagi na istnienie wcześniejszej decyzji organu krajowego w odniesieniu do okoliczności faktycznych porównywalnych, w całości lub w części, z tymi będącymi przedmiotem sprawy w postępowaniu głównym. Strony w postępowaniu głównym nie mogą jednak opierać się na wiążącej mocy decyzji organu krajowego w rozumieniu art. 9 dyrektywy 2014/104. 61. Należy zatem uznać, że pierwsze pytanie prejudycjalne jest niedopuszczalne. Z zastrzeżeniem argumentu dotyczącego niezależnego charakteru powództwa o odszkodowanie będącego przedmiotem postępowania głównego, który właśnie przeanalizowałem, pozostałe argumenty spółki Otto Fuchs oraz kraju związkowego Nadrenia Północna-Westfalia) nie mogą prowadzić do uznania, iż pytanie pierwsze jest niedopuszczalne. Niemniej jednak przeanalizuję te argumenty, ponieważ, po pierwsze, zbadanie ich może się okazać użyteczne w sytuacji, gdyby Trybunał nie zgodził się z moim stanowiskiem w przedmiocie niedopuszczalności pytania pierwszego, a po drugie, zostały one podniesione na poparcie tezy, zgodnie z którą pytanie drugie również nie jest dopuszczalne. b)   W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego 62. Spółka Otto Fuchs i kraj związkowy Nadrenia Północna-Westfalia podnoszą szereg argumentów na poparcie tezy, zgodnie z którą drugie pytanie prejudycjalne nie jest dopuszczalne. 63. W tym względzie w pierwszej kolejności strony te podnoszą, że ponieważ sąd odsyłający nie formułuje pytania otwartego, któremu towarzyszą różne przewidywane odpowiedzi, to nie powziął on żadnych wątpliwości co do wykładni prawa Unii. Sąd ten oparł się bowiem ich zdaniem na wykładni prawa Unii pozwalającej mu uznać, że przepisy prawa krajowego nie są z nim zgodne. 64. Argument ten należy oddalić. Drugie pytanie prejudycjalne niewątpliwie dotyczy wykładni prawa Unii i jest związane ze sprawą w postępowaniu głównym. Wyłącznie do sądu odsyłającego należy ustalenie, czy ma on potrzebę uzyskania co do tej kwestii wyjaśnień Trybunału. Kategoryczne sformułowanie przez ten sąd niektórych rozważań również nie podważa dopuszczalności jego pytania prejudycjalnego. W postanowieniu odsyłającym sąd krajowy może bowiem także przedstawić krótko swoje stanowisko co do odpowiedzi, jakiej należałoby udzielić na postawione pytania prejudycjalne ( ) bez narażania się na ryzyko odrzucenia jego postanowienia jako niedopuszczalnego. Tak właśnie postąpił sąd odsyłający w rozpatrywanej sprawie. 65. W drugiej kolejności nie można również uwzględnić argumentu, zgodnie z którym pytanie drugie jest hipotetyczne, ponieważ odnosi się ono do tak zwanych szkód „rozproszonych” i opiera się na założeniu, zgodnie z którym „dochodzenie drobnych roszczeń odszkodowawczych byłoby praktycznie niemożliwe lub w każdym razie nadmiernie utrudnione”, gdyby roszczeń odszkodowawczych opartych na prawie kartelowym nie można było dochodzić grupowo w drodze powództwa zmierzającego do łącznego dochodzenia scedowanych wierzytelności, podczas gdy przedmiotem sprawy w postępowaniu głównym nie są ani szkody rozproszone, ani drobne roszczenia odszkodowawcze. 66. W tym względzie muszę zaznaczyć, że pojęcia szkody „rozproszonej” lub „drobnych roszczeń odszkodowawczych” nie stanowią pojęć prawa Unii. W postanowieniu odsyłającym pojęcia te mają jedynie charakter opisowy, zaś ustalenie i ocena stanu faktycznego sprawy w postępowaniu głównym należą wyłącznie do sądu krajowego. Pojęcie „roszczeń rozproszonych” („Streuschäden”) zostało zdefiniowane przez sąd odsyłający jako odnoszące się do szkód, które charakteryzują się tym, że szkoda poniesiona przez indywidualnego poszkodowanego jest niewielka, ale po dodaniu wszystkich poszkodowanych powstaje wysoka kwota szkody. Pojęcie „szkód masowych” („Massenschäden”), również użyte w pytaniach prejudycjalnych, nie zostało zdefiniowane przez ten sąd, lecz wydaje się, że odnosi się ono do sytuacji, w której większa liczba osób twierdzi, że poniosły szkodę w postaci straty spowodowanej przez to samo zdarzenie. W doktrynie przyjmuje się, że szkody masowe od szkód rozproszonych odróżnia również rozmiar szkód poniesionych indywidualnie przez każdą osobę. Szkody masowe są wystarczająco istotne, aby każda osoba miała interes w dochodzeniu odszkodowania za poniesioną szkodę. Ich dochodzenie jest jednak skomplikowane i kosztowne dla każdego poszkodowanego ( ). 67. W trzeciej kolejności spółka Otto Fuchs i kraj związkowy Nadrenia Północna-Westfalia zarzucają sądowi odsyłającemu, że oparł on postanowienie odsyłające na założeniu, zgodnie z którym, po pierwsze, nie istnieje inna możliwość niż powództwo zmierzające do łącznego dochodzenia scedowanych wierzytelności, a po drugie, gdyby roszczenia odszkodowawcze oparte na prawie kartelowym nie mogły być dochodzone grupowo w drodze takiego powództwa zmierzającego do łącznego dochodzenia scedowanych wierzytelności, dochodzenie drobnych roszczeń odszkodowawczych byłoby praktycznie niemożliwe lub w każdym razie nadmiernie utrudnione i żadne powództwo oparte na naruszeniu art. 101 TFUE nie zostałoby w ogóle wniesione ani w ramach publicznoprawnego egzekwowania przepisów prawa konkurencji, ani w ramach ich egzekwowania prywatnoprawnego. 68. W tym względzie prawdą jest, że ustalenia dotyczące ram faktycznych i prawnych są założeniami, na których opierają się pytania prejudycjalne. Prawdą jest również, że niektórzy z uczestników przedstawili uwagi mające na celu uzupełnienie lub zakwestionowanie ram faktycznych i prawnych sporu w postępowaniu głównym. Uczestnicy ci zasadniczo występują z zarzutem wobec ustalenia sądu odsyłającego, zgodnie z którym w prawie niemieckim nie istnieje jakakolwiek inna niż mechanizm cesji roszczeń możliwość, która byłaby skutecznym środkiem prawnym i umożliwiłaby zapewnienie ochrony praw poszkodowanych. 69. Tymczasem ocena istnienia innych mechanizmów umożliwiających poszkodowanym dochodzenie ich praw wobec sprawcy naruszenia prawa konkurencji jest objęta wykładnią prawa krajowego. W tym względzie, w ramach podziału kompetencji między sądami Unii i sądami krajowymi, skoro sąd odsyłający określił ramy faktyczne i prawne, w które wpisują się przedstawione przez niego pytania, do Trybunału nie należy sprawdzenie ich prawidłowości ( ). Podobnie, jeśli chodzi o zarzut dotyczący ram faktycznych i prawnych rozpatrywanego w niniejszej sprawie postanowienia odsyłającego, Trybunał również nie może zastąpić sądu krajowego i na ów zarzut odpowiedzieć. 70. Niemniej jednak, ponieważ przedstawione w postanowieniu odsyłającym ustalenia dotyczące ram faktycznych i prawnych stanowią założenia, na których opierają się pytania prejudycjalne, uważam że Trybunał powinien zwrócić uwagę sądu odsyłającego na tenże zarzut, aby umożliwić mu ustalenie, w jaki sposób stosować prawo Unii zgodnie z wykładnią dokonaną przez Trybunał. Okoliczność, że Trybunał jest zobowiązany do wydania orzeczenia w przedmiocie postanowienia odsyłającego, pozostaje bowiem bez uszczerbku dla możliwości dokonania przez sąd odsyłający, w stosownym przypadku, weryfikacji założeń, na których opierają się jego pytania prejudycjalne ( ). 71. Niezależnie od powyższego należy uznać, że pytanie drugie jest dopuszczalne. 2.   Co do istoty 72. Poprzez drugie pytanie prejudycjalne sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 101 TFUE, art. 2 pkt 4, art. 3 ust. 1 i art. 4 dyrektywy 2014/104 oraz art. 47 Karty należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie takiej wykładni prawa krajowego, która uniemożliwia domniemanym poszkodowanym – w przypadku braku ostatecznego rozstrzygnięcia stwierdzającego istnienie naruszenia prawa konkurencji – dokonanie powierniczej cesji roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej działaniem kartelu na upoważniony podmiot świadczący usługi prawne, aby ten ostatni mógł łącznie dochodzić scedowanych roszczeń, jeżeli nie istnieją inne równoważne ustawowe lub umowne możliwości powiązania roszczeń odszkodowawczych, przez co, po pierwsze, dochodzenie drobnych roszczeń odszkodowawczych byłoby praktycznie niemożliwe, a przynajmniej nadmiernie utrudnione, a po drugie, naruszenie art. 101 TFUE nie byłoby w ogóle egzekwowane, tj. ani w ramach publicznoprawnego egzekwowania przepisów prawa konkurencji, ani w ramach ich egzekwowania prywatnoprawnego. a)   W przedmiocie właściwych przepisów prawa 73. Pytanie drugie odnosi się do wykładni art. 101 TFUE, art. 47 Karty oraz przepisów dyrektywy 2014/104. Ponieważ pytanie to dotyczy wykładni tejże dyrektywy, konieczne jest zbadanie czasowego zakresu jej stosowania. Następnie pokrótce przeanalizuję znaczenie art. 4 ust. 3 TUE. 74. Sąd odsyłający wychodzi z założenia, że art. 2 pkt 4 i art. 3 ust. 1 dyrektywy 2014/104, o których wykładnię wnosi, mają zastosowanie w rozpatrywanej sprawie niezależnie od kwestii, czy przepisy te są przepisami proceduralnymi, czy materialnymi. Zgodnie bowiem z art. 22 ust. 2 tej dyrektywy, jej odpowiednie przepisy mają zastosowanie do powództw o odszkodowanie wytoczonych po dniu 26 grudnia 2014 r. Ponadto sąd ten przypomina, że powództwo w postępowaniu głównym dotyczy działań rzekomo wykonywanych do dnia 30 czerwca 2019 r., a zatem przez długi czas po upływie terminu transpozycji rzeczonej dyrektywy. W związku z tym, zgodnie z wyrokiem Volvo i DAF Trucks ( ), przepisy materialne tej samej dyrektywy powinny mieć zastosowanie nie tylko co do części okresu istnienia kartelu przypadającej po upływie terminu transpozycji, lecz również co do całego okresu istnienia kartelu. 75. Chociaż uważam, że przepisy, o których mowa w drugim pytaniu prejudycjalnym mają zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym, nie przekonuje mnie analiza dokonana przez sąd odsyłający. 76. Pragnę przypomnieć, że pozew został wniesiony w dniu 31 marca 2020 r. i dotyczy odszkodowania za szkody wyrządzone w wyniku zarzucanych praktyk, które miały miejsce w okresie od dnia 28 czerwca 2005 r. do dnia 30 czerwca 2019 r. 77. Termin transpozycji dyrektywy 2014/104 został wyznaczony na dzień 27 grudnia 2016 r. (art. 21 ust. 1). Ponadto krajowe środki transpozycji materialnych przepisów tej dyrektywy nie mogą być stosowane z mocą wsteczną (art. 22 ust. 1), natomiast krajowe środki transpozycji innych przepisów rzeczonej dyrektywy, tj. przepisy proceduralne, nie mogą być stosowane w sprawach o odszkodowanie rozpoznawanych przez sądy krajowe przed dniem 26 grudnia 2014 r. (art. 22 ust. 2) ( ). 78. Tak więc, a priori, w celu określenia zastosowania czasowego przepisów dyrektywy 2014/104 należy ustalić, czy dany przepis jest przepisem materialnym, czy też takim nie jest. Co do zastosowania czasowego przepisów tej dyrektywy, należy jednak dokonać rozróżnienia w zależności od tego, czy przepisy te – w świetle orzecznictwa – wypływają z samego art. 101 TFUE, czy też wynikają jedynie ze wspomnianej dyrektywy, co zobowiązuje do zbadania ich czasowego zastosowania w świetle art. 22 tej samej dyrektywy ( ). 79. Prawo do pełnego odszkodowania z tytułu szkody wynikającej z naruszenia prawa konkurencji nie zostało ustanowione w dyrektywie 2014/104, lecz wynika bezpośrednio z postanowień prawa pierwotnego, zgodnie z jego wykładnią przedstawioną w orzecznictwie Trybunału przed przyjęciem tej dyrektywy. Kilka motywów wspomnianej dyrektywy potwierdza to ustalenie ( ). W konsekwencji, zdaniem Trybunału, krajowe środki transpozycji art. 3 ust. 1 tej samej dyrektywy „obowiązkowo podlegają bezpośredniemu zastosowaniu do wszystkich powództw o odszkodowanie wchodzących w zakres […] stosowania [dyrektywy 2014/104], jak potwierdzono w jej art. 22 ust. 2” ( ). W tym względzie, biorąc pod uwagę datę wniesienia pozwu w postępowaniu głównym, tj. dzień 31 marca 2020 r., a więc długo po upływie terminu transpozycji tej dyrektywy, powództwo rozpatrywane w postępowaniu głównym niewątpliwie wchodzi w zakres jej zastosowania czasowego. W konsekwencji art. 3 wspomnianej dyrektywy ma zastosowanie w sporze w postępowaniu głównym. 80. Kwestia zastosowania czasowego art. 2 pkt 4 dyrektywy 2014/104 w sporze w postępowaniu głównym jest bardziej problematyczna. Wspomniany art. 2 zawiera bowiem, jak to wskazuje jego tytuł, definicje pojęć użytych w tej dyrektywie. Na pierwszy rzut oka definicja użytego w akcie prawa Unii pojęcia prawnego nie ma charakteru materialnego lub proceduralnego. Jego charakter jest raczej określany przez konkretny przepis, w którym to pojęcie jest używane. 81. Pytanie drugie opiera się przy tym na wykładni art. 2 pkt 4 dyrektywy 2014/104, zgodnie z którą dyrektywa ta określa, kto może dochodzić prawa do pełnego odszkodowania za szkodę z tytułu naruszenia unijnego prawa konkurencji lub, ewentualnie, w jaki sposób można z takiego prawa skorzystać. Ponadto wydaje się, iż sąd odsyłający uważa, że gwarantowany przez ten przepis skutek wynika z art. 101 TFUE, zgodnie z jego wykładnią przedstawioną w orzecznictwie Trybunału. Proponuję zatem, aby uznać, że art. 2 pkt 4 dyrektywy 2014/104 ma zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym, zgodnie z określonym w orzecznictwie Trybunału rozwiązaniem dotyczącym zastosowania czasowego przepisów tej samej dyrektywy, które potwierdzają rozwiązania wynikające z prawa pierwotnego ( ). Innymi słowy, wykładnia, którą przedstawię poniżej, dotyczy zarówno art. 101 TFUE, jak i przepisów dyrektywy 2014/104. 82. W pytaniu drugim sąd odsyłający odwołuje się również do art. 4 ust. 3 TUE. Lektura postanowienia odsyłającego sugeruje, że sąd ten utożsamia to postanowienie z zasadą skuteczności czy effet utile art. 101 TFUE. Wystarczy jednak dokonać wykładni tego ostatniego postanowienia, aby móc orzec zarówno w przedmiocie zasady skuteczności, jak i jego effet utile ( ). Ponadto, pod rządami dyrektywy 2014/104, to jej art. 4 stanowi urzeczywistnienie zasady skuteczności i należałoby zatem dokonać wykładni również tego przepisu. W konsekwencji proponuję uznać, że w pytaniu drugim sąd odsyłający odwołuje się do art. 101 TFUE, art. 47 Karty i art. 2 pkt 4 dyrektywy 2014/104 oraz do jej art. 3 ust. 1 i jej art. 4. b)   W przedmiocie zakazu mechanizmu cesji roszczenia 1) Uwagi ogólne 83. W celu udzielenia odpowiedzi na drugie pytanie prejudycjalne należy uprzednio ustalić, czy wykładnia prawa krajowego, która uniemożliwia domniemanym poszkodowanym – w przypadku braku ostatecznego rozstrzygnięcia stwierdzającego istnienie naruszenia prawa konkurencji – dokonanie powierniczej cesji roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej działaniem kartelu na upoważniony podmiot świadczący usługi prawne, odnosi się do aspektu regulowanego bezpośrednio przez prawo Unii czy do kwestii wchodzącej w zakres porządku prawnego każdego państwa członkowskiego. 84. W tym względzie należy uściślić, że zakaz będący przedmiotem postępowania głównego nie pozbawia osoby, która poniosła szkodę wyrządzoną działaniem kartelu jej statusu ofiary naruszenia prawa konkurencji. Zakaz ten wynika natomiast z nieważności cesji przysługującego tej osobie roszczenia na upoważniony podmiot świadczący usługi prawne, który dochodzi roszczeń cedentów we własnym imieniu i na własny koszt, ale grupowo na rachunek cedentów. W celu udzielenia odpowiedzi na pytanie prejudycjalne należy ustalić, czy przesłanki ważności przeniesienia prawa do odszkodowania są uregulowane w prawie Unii, czy w mającym zastosowanie prawie krajowym. 2) Rozróżnienie między zasadniczymi przesłankami prawa do odszkodowania a zasadami wykonywania tego prawa 85. Wydaje się właściwe przypomnienie rozróżnienia dokonanego przez rzeczników generalnych J. Kokott i N. Wahla między, z jednej strony, zasadniczymi przesłankami odpowiedzialności za naruszenie unijnego prawa konkurencji, a mianowicie zasadniczymi przesłankami prawa do żądania odszkodowania i, z drugiej strony, zasadami wykonywania prawa do odszkodowania za szkodę wynikającą z naruszenia prawa konkurencji. Zasadniczo, zdaniem tych rzeczników generalnych, podczas gdy te pierwsze wchodzą bezpośrednio w zakres prawa Unii, w związku z czym środek krajowy, który jest sprzeczny z jego skutkiem bezpośrednim winien zostać odrzucony, te drugie wchodzą w zakres prawa krajowego i podlegają klasycznym ograniczeniom autonomii proceduralnej państw członkowskich ( ). 86. Zgadzam się z taką wykładnią z następujących powodów. 87. W pierwszej kolejności ta dychotomia wynika z podziału kompetencji między Unią i państwami członkowskimi. Po pierwsze, zgodnie z art. 3 ust. 1 lit. c) TFUE Unia ma wyłączne kompetencje w zakresie reguł konkurencji niezbędnych do funkcjonowania rynku wewnętrznego. Po drugie, inne reguły mające zastosowanie w dziedzinie konkurencji, nieobjęte tą wyłączną kompetencją, w braku przepisów prawa Unii wchodzą w zakres kompetencji państw członkowskich. 88. Artykuł 101 TFUE należy do reguł konkurencji, które, tak jak reguły, o jakich mowa w art. 3 ust. 1 lit. b) TFUE, są niezbędne do funkcjonowania rynku wewnętrznego ( ). 89. Prawo do odszkodowania za szkodę wynikającą z naruszenia art. 101 TFUE wykracza poza zwykłe odszkodowanie za szkodę poniesioną przez poszkodowanych, ponieważ umacnia ono, w ujęciu bardziej ogólnym, funkcjonowanie przepisów Unii dotyczących konkurencji i zniechęca do – często ukrytych – porozumień i praktyk mogących ograniczyć lub zakłócić konkurencję, przyczyniając się w ten sposób do utrzymania skutecznej konkurencji w Unii ( ). Także egzekwowanie prawa konkurencji na drodze prywatnoprawnej jest niezbędne do funkcjonowania rynku wewnętrznego. W związku z tym ustanowienie przesłanek decydujących o istnieniu i istocie prawa do odszkodowania za szkodę wynikającą z naruszenia art. 101 TFUE musi wchodzić w zakres wyłącznej kompetencji Unii. Do każdego państwa członkowskiego należy natomiast wyznaczenie właściwych sądów i ustalenie zasad proceduralnych dotyczących środków prawnych, które mają zapewnić podmiotom prawa ochronę praw wywodzących się z bezpośredniej skuteczności prawa Unii ( ). 90. W drugiej kolejności, chociaż wyraźnie nie uznał on rozróżnienia dokonanego przez rzeczników generalnych, Trybunał nawiązuje do niego w swoim orzecznictwie. W szczególności Trybunał wskazał, że w przeciwieństwie do przepisów regulujących ocenę dowodów i wymaganego standardu dowodowego, które wobec braku norm Unii w tej dziedzinie podlegają autonomii proceduralnej państw członkowskich, znamiona naruszenia muszą wystąpić, aby uznać odpowiedzialność przedsiębiorstwa za udział w uzgodnionej praktyce ( ). W tym duchu Trybunał regularnie badał kwestię, kto może powoływać się na prawo do odszkodowania za szkodę wynikającą z takiego naruszenia pod kątem skuteczności (effet utile) art. 101 TFUE ( ). 91. W trzeciej kolejności dyrektywa 2014/104 potwierdza tę wykładnię. Artykuł 4 tej dyrektywy, zatytułowany „Zasada skuteczności i równoważności”, uściśla, że zgodnie z zasadą skuteczności państwa członkowskie zapewniają, by wszystkie krajowe przepisy i procedury w sprawie dochodzenia roszczeń odszkodowawczych zostały opracowane i były stosowane w taki sposób, by korzystanie z unijnego prawa do pełnego odszkodowania z tytułu szkody wynikającej z naruszenia prawa konkurencji nie stało się w praktyce niewykonalne ani nadmiernie trudne. 92. W tych okolicznościach należy uznać, że prawo Unii określa zasadnicze przesłanki prawa do odszkodowania z tytułu szkody wynikającej z takiego naruszenia. 93. Ogólnie rzecz ujmując, w prawie prywatnym, z zastrzeżeniem przypadku, gdy przepis szczególny ogranicza krąg osób, które można uznać za poszkodowane w wyniku naruszenia przepisu prawa, kwestia, komu przysługuje prawo do odszkodowania jest wypadkową zastosowania zasadniczych przesłanek odpowiedzialności, a mianowicie rzeczywistego charakteru szkody, związku przyczynowego między szkodą a domniemanym zachowaniem oraz bezprawności zarzucanego zachowania. To na podstawie tych przesłanek można ustalić tożsamość poszkodowanego, któremu przysługuje prawo do odszkodowania. Podążając tym tokiem rozumowania, to prawo Unii określa – za pomocą zasadniczych przesłanek odpowiedzialności za naruszenie prawa konkurencji – kto może powoływać się na prawo do odszkodowania za szkodę wynikającą z naruszenia art. 101 TFUE. 94. Jeżeli prawo Unii określa, kto może powoływać się na prawo do pełnego odszkodowania za szkodę wynikającą z naruszenia prawa konkurencji, należy zastanowić się ponadto, czy określa ono również charakter zbywalny takiego prawa do odszkodowania oraz przesłanki ważności jego cesji. 3) Przesłanki ważności cesji 95. Zbywalność wierzytelności ( ) lub prawa jest jedną z charakterystycznych cech rozstrzygających, czy prawo to może być przedmiotem cesji. Zasadniczo w dziedzinie prawa prywatnego większość praw majątkowych o charakterze generalnym może być przedmiotem cesji ( ). 96. Jeżeli chodzi o kwestię ważności cesji roszczenia odszkodowawczego wobec Unii, to Trybunał orzekł, że takie roszczenie może być przedmiotem cesji, ale zgodnie z mającą zastosowanie w porządku prawnym Unii zasadą ogólną, wspólną dla praw państw członkowskich, cesja stanowiąca nadużycie nie jest skuteczna wobec organów, których sprawa dotyczy ( ). Z tego stwierdzenia nie można jednak wywodzić, że prawo Unii określa przesłanki ważności każdego roszczenia odszkodowawczego opartego na unijnym prawie. Zgodnie bowiem z art. 340 akapit drugi TFUE odpowiedzialność pozaumowna Unii jest regulowana zasadami ogólnymi, wspólnymi dla praw państw członkowskich. W związku z tym kwestia podziału kompetencji między Unię i państwa członkowskie nie przedstawia się w taki sam sposób w kontekście tej odpowiedzialności oraz w przypadku, gdy prawo Unii nie określa – jak w rozpatrywanej sprawie – zasadniczych przesłanek roszczenia, którego sprawa dotyczy. 97. Ostatnio, w kontekście gwarantowanego rozporządzeniem (WE) nr 261/2004 ( ) prawa do odszkodowania przysługującego pasażerom lotniczym Trybunał określił przeniesienie tego prawa na osobę trzecią, dokonane, aby oszczędzić trudności i kosztów, które mogą zniechęcić pasażera do osobistego podejmowania działań, jako sposób korzystania ze wspomnianego prawa do odszkodowania ( ). Jednocześnie Trybunał wskazał, iż pasażer może przenieść swoją wierzytelność na osobę trzecią, „jeżeli jest to przewidziane we właściwym prawie krajowym” ( ). Rozważania te można przenieść na grunt rozpatrywanej sprawy w zakresie, w jakim wynika z nich, że cesja prawa do odszkodowania może stanowić sposób korzystania z tego prawa oraz że ograniczenia dotyczące takiej cesji określone są w prawie krajowym. 98. Można co prawda twierdzić, że zbywalność prawa do odszkodowania, jako taka, wynika z samej natury tego prawa, a zatem bezpośrednio z prawa Unii. Rozpatrywana sprawa dotyczy jednak przesłanek ważności cesji roszczenia odszkodowawczego, które domniemani poszkodowani wywodzą – podobnie jak pasażerowie lotniczy – bezpośrednio z prawa Unii. Tym samym również cesja prawa do pełnego odszkodowania za szkodę wynikającą z naruszenia prawa konkurencji jest sposobem korzystania z tego prawa przez osobę, która z niego korzysta. Przesłanki dokonania takiej cesji są zatem określane przez prawo krajowe. 99. Wbrew uwagom poczynionym przez sąd odsyłający we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym ( ), wykładani tej nie podważają wnioski wynikające z art. 2 pkt 4 dyrektywy 2014/104. 4) Artykuł 2 pkt 4 dyrektywy 2014/104 100. Okoliczność, że art. 2 pkt 4 dyrektywy 2014/104 w trzeciej sytuacji wymienionej w tym przepisie odnosi się do powództw wytoczonych przez „osobę fizyczną lub prawną, która wstąpiła w prawa domniemanego poszkodowanego, w tym osobę, która nabyła roszczenie” nie oznacza, że prawo Unii narzuca państwom członkowskim formę mechanizmu cesji lub szczególne przesłanki ważności takiej cesji. 101. Odniesienie to znajduje się bowiem w przepisie, który definiuje pojęcie „powództwa o odszkodowanie” do celów dyrektywy 2014/104. Rozwiewa ono zatem wątpliwości związane z kwestią, czy przepisy tej dyrektywy mają zastosowanie również do postępowań wszczętych na skutek powództw osób, które wstąpiły w prawa poszkodowanych ( ). Z drugiej strony, jak to podnosi Komisja w swoich uwagach na piśmie, owa definicja prawna pojęcia nie nakłada na państwa członkowskie jakiegokolwiek obowiązku wprowadzenia mechanizmu cesji na płaszczyźnie prawa materialnego. Tym samym definicja ta nie określa również, czy ani na jakich warunkach prawo do pełnego odszkodowania za szkodę wynikającą z naruszenia prawa konkurencji może zostać przeniesione przez osobę, która poniosła taką szkodę. 102. Ponadto obowiązku uznania mechanizmu cesji nie można wywieść również z zawartego w art. 2 pkt 4 przypadek drugi dyrektywy 2014/104 odniesienia do prawa krajowego. Niewątpliwie prawdą jest, że przypadek ten zawiera odesłanie do prawa krajowego („osobę występującą w imieniu co najmniej jednego domniemanego poszkodowanego – o ile prawo Unii lub prawo krajowe przewidują taką możliwość” ( )), podczas gdy odesłanie takie nie występuje w przypadku trzecim dotyczącym następstwa prawnego w odniesieniu do praw domniemanego poszkodowanego. 103. Po pierwsze jednak, na rozprawie Komisja wyjaśniła brak odniesienia do prawa krajowego w art. 2 pkt 4 przypadek trzeci dyrektywy 2014/104 okolicznością, iż na etapie przyjmowania tej dyrektywy wszystkie państwa członkowskie uznawały możliwość cesji roszczenia odszkodowawczego. Jak już bowiem wskazałem ( ), przeniesienie roszczenia mające źródło w czynie niedozwolonym jest dopuszczalne w porządku prawnym Unii, ponieważ odzwierciedla zasadę ogólną, wspólną dla praw państw członkowskich. 104. Po drugie, okoliczność, że w przeciwieństwie do trzeciego przypadku drugi przypadek przewidziany w art. 2 pkt 4 dyrektywy 2014/104 odwołuje się do prawa Unii oraz do prawa krajowego, należy interpretować w świetle motywu 13 tej dyrektywy. Motyw ten stanowi bowiem, że z prawa do odszkodowania mogą korzystać osoby fizyczne lub prawne, wymieniając w tym kontekście „konsumen[tów], przedsiębiorstwa oraz organy publiczne”, ale że wspomniana dyrektywa nie powinna wymagać od państw członkowskich wprowadzania mechanizmów zbiorowego dochodzenia roszczeń w celu wykonania art. 101 i 102 TFUE. 105. Zbiorowe dochodzenie roszczeń wchodzi obecnie w zakres stosowania dyrektywy (UE) 2020/1828 ( ). Dyrektywa ta określa zbiorowe dochodzenie roszczeń jako powództwo wytaczane przez upoważniony podmiot w imieniu konsumentów ( ). Kwestia włączenia w zakres stosowania wspomnianej dyrektywy naruszeń prawa konkurencji była przedmiotem debaty podczas dotyczących jej prac przygotowawczych. Rozbieżności związane z kierunkiem dalszych działań legislacyjnych sprawiły, że ostatecznie zrezygnowano z objęcia tych naruszeń zakresem zastosowania dyrektywy ( ). 106. Okoliczność, że na etapie prac przygotowawczych wyrażano przeciwstawne koncepcje w odniesieniu do uregulowania – na poziomie prawa Unii – zbiorowego dochodzenia roszczeń dotyczących naruszeń prawa konkurencji, świadczy o tym, że w przeciwieństwie do przeniesienia wierzytelności mającego źródło w czynie niedozwolonym, ogólnie akceptowanego w porządkach prawnych państw członkowskich ( ), szczególna forma takiego powództwa nie została jednomyślnie przyjęta w Unii. Moim zdaniem okoliczność ta wyjaśnia powód, dla którego prawodawca – w art. 2 pkt 4 dyrektywy 2014/104 – w odniesieniu do dostępności zbiorowego dochodzenia roszczeń odwołał się do prawa krajowego i do prawa Unii. 107. Biorąc powyższe pod uwagę, należy uznać, że cesja prawa o odszkodowanie z tytułu szkody wynikającej z naruszenia prawa konkurencji na upoważniony podmiot świadczący usługi prawne, który we własnym imieniu i na własny koszt, ale na rachunek cedentów dochodzi grupowo ich roszczeń, stanowi sposób wykonywania tego prawa. c)   W przedmiocie zgodności z prawem Unii zakazu mechanizmu cesji roszczeń 108. Przesłanki ważności cesji roszczenia o odszkodowanie z tytułu szkody wynikającej z naruszenia prawa konkurencji na upoważniony podmiot świadczący usługi prawne są regulowane nie przez prawo Unii, lecz przez mające zastosowanie prawo krajowe. Jednakże, zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej zasady te nie mogą być mniej korzystne niż zasady dotyczące podobnych roszczeń o charakterze wewnętrznym (zasada równoważności) i nie mogą być tak skonstruowane, by w praktyce czynić otrzymanie odszkodowania niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym (zasada skuteczności) ( ). Ponieważ postanowienie odsyłające odwołuje się wyłącznie do zasady skuteczności, skupię się na niej. Zanim dokonam analizy tej zasady, należy zauważyć, że pytanie drugie dotyczy zarówno zasady skuteczności, jak i art. 47 Karty. Chodzi zatem o kwestię, czy zakaz będący przedmiotem postępowania głównego należy przeanalizować przez pryzmat zasady skuteczności, czy też Karty. 1) Zasada skutecznej ochrony sądowej 109. Komisja podkreśla, że zakaz będący przedmiotem postępowania głównego – nakładając ograniczenia w odniesieniu do cesji roszczeń odszkodowawczych opartych na prawie konkurencji – ogranicza jeden ze sposobów dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Bada ona ów zakaz przez pryzmat zasady skuteczności oraz art. 47 Karty. 110. W tym względzie, podczas gdy art. 47 akapit pierwszy Karty, z punktu widzenia poszkodowanego przez naruszenie art. 101 TFUE, niewątpliwie ustanawia uprawnienie o naturze proceduralnej ( ), zakaz będący przedmiotem postępowania głównego wynika z nieważności cesji na płaszczyźnie prawa materialnego, a zatem dotyczy mechanizmu cesji, która ma miejsce przed postępowaniem sądowym. A priori można by argumentować, że nie jest to ograniczenie prawa do skutecznej ochrony sądowej przysługującego poszkodowanemu naruszeniem prawa konkurencji. Podążając tym tokiem rozumowania, następstwa proceduralne tej nieważności, a mianowicie brak legitymacji procesowej, byłyby po stronie cesjonariusza wyłącznie konsekwencją nieważności umów cesji. 111. Jednakże art. 47 Karty ustanawia istnienie związku między proceduralnym prawem do skutecznego środka prawnego i prawem wywodzonym z prawa Unii. Zgodnie z samym brzmieniem tego przepisu prawo do skutecznego środka prawnego dotyczy sytuacji, w której prawa i wolności zagwarantowane przez prawo Unii zostały naruszone. Nie ulega zatem wątpliwości, że te ostatnie mogą być przepisami prawa materialnego. Bezsporne jest bowiem, że domniemani poszkodowani przez naruszenie art. 101 TFUE mogą się powoływać na gwarantowane w art. 47 Karty prawo do rzetelnego procesu sądowego ( ). 112. Ponadto Trybunał uznał, że uregulowanie krajowe przewidujące, iż pracownik zatrudniony na czas określony, z którym rozwiązano umowę o pracę za wypowiedzeniem, nie jest wpierw informowany na piśmie o przyczynach wypowiedzenia, ogranicza dostęp takiego pracownika zatrudnionego na czas określony do środka prawnego, którego gwarancja jest w szczególności ustanowiona w art. 47 Karty. Pracownik ten bowiem – zdaniem Trybunału – jest w ten sposób pozbawiony informacji istotnych dla oceny ewentualnego nieuzasadnionego charakteru swego zwolnienia oraz ewentualnie dla przygotowania postępowania sądowego mającego na celu jego zakwestionowanie ( ). Chodzi tu zatem o krajowe przepisy prawa materialnego, które wywołują skutki na płaszczyźnie prawa proceduralnego, które to skutki można uznać za ograniczenie prawa zagwarantowanego w art. 47 Karty. 113. W tych okolicznościach również zakaz będący przedmiotem postępowania głównego należy uznać za ograniczenie zasady skutecznej ochrony sądowej. 114. W przypadku gdy rozpatrywane są zasada skuteczności oraz ustanowiona w art. 47 Karty zasada skutecznej ochrony sądowej, Trybunał zmierza do ustalenia, czy zasady proceduralne nie prowadzą do powstania znacznego ryzyka, iż podmioty prawa zagwarantowanego w porządku prawnym Unii nie będą korzystać z przysługujących im praw ( ). Innymi słowy, wynikający z zasady skuteczności wymóg polegający na zapewnieniu, aby korzystanie z prawa nie stało się w praktyce niewykonalne ani nadmiernie utrudnione, jest interpretowany w takim przypadku w ten sposób, że istnieje ryzyko bierności podmiotów prawa. 115. Ponadto, jak zauważa sąd odsyłający ( ), zasada skutecznej ochrony sądowej z pewnością nie ma charakteru bezwzględnego. Ograniczenie tej zasady musi jednak być zgodne z art. 52 ust. 1 Karty, zgodnie z którym każde ograniczenie w korzystaniu z prawa podstawowego musi być „przewidziane ustawą” i szanować istotę tego prawa, ale też, z zastrzeżeniem zasady proporcjonalności, może być wprowadzone wyłącznie wtedy, gdy jest konieczne i rzeczywiście odpowiada celom interesu ogólnego uznawanym przez Unię lub potrzebom ochrony praw i wolności innych osób. 116. Tymczasem, jak wykażę poniżej, również wymóg wynikający z zasady skuteczności może zostać złagodzony. 117. Proponuję zatem, aby przeanalizować zakaz będący przedmiotem postępowania głównego łącznie pod kątem jego zgodności z zasadą skuteczności oraz zasadą skutecznej ochrony sądowej. 2) Stosowanie w sposób łączny zasad skuteczności i skutecznej ochrony sądowej 118. W braku właściwych przepisów prawa Unii – zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej – do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy ustalenie zasad proceduralnych dotyczących środków prawnych, które mają zapewnić podmiotom prawa ochronę praw wywodzących się z bezpośredniej skuteczności prawa Unii. Zasada skuteczności wymaga, aby ochrona praw, które podmioty prawa wywodzą z prawa Unii, nie podlegała zasadom, które mogą czynić wykonywanie tych praw praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym ( ). 119. Należy uściślić, że środki krajowe regulujące na płaszczyźnie prawa materialnego ważność cesji roszczenia stanowią „zasady proceduralne” w rozumieniu koncepcji autonomii proceduralnej państw członkowskich ( ). Zasada skuteczności nie sprzeciwia się zatem zakazowi będącego przedmiotem postępowania głównego mechanizmu cesji roszczenia, pod warunkiem że nie czyni on praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym wykonywania prawa do pełnego odszkodowania za szkodę spowodowaną działaniem kartelu. Ponadto, jak wskazałem powyżej ( ), art. 47 Karty wymaga, by zasady takie nie prowadziły do powstania znacznego ryzyka, iż podmioty prawa zagwarantowanego w porządku prawnym Unii nie będą korzystać z przysługujących im praw. 120. Drugie pytanie prejudycjalne opiera się na założeniu, że zakaz będący przedmiotem postępowania głównego wywołuje taki skutek i czyni dochodzenie drobnych roszczeń odszkodowawczych praktycznie niemożliwym lub, w każdym razie, nadmiernie utrudnionym. Chociaż sporne jest, czy roszczenie w postępowaniu głównym dotyczy drobnych kwot, wydaje się, że sąd odsyłający uznaje, że tak właśnie jest. 121. W każdym razie podczas kontroli środka krajowego pod kątem zasady skuteczności nie jest wystarczające zbadanie wyłącznie tego środka. Przeciwnie, należy wziąć pod uwagę wszystkie elementy rozpatrywanego systemu krajowego. 122. W tym względzie sąd odsyłający wskazuje po pierwsze, że prawo niemieckie nie przewiduje jakiejkolwiek rzeczywistej możliwości dochodzenia roszczeń innej niż mechanizm cesji roszczeń rozpatrywany w postępowaniu głównym, a po drugie, że przepisy krajowe stoją na przeszkodzie takiemu mechanizmowi, cesję zaś sankcjonują nieważnością. Te dwa założenia są zdecydowanie kwestionowane przez strony. Nie uważam za celowe ponownego przytaczania krytycznych uwag przedstawionych w tym względzie ( ). W każdym razie Trybunał nie może zakwestionować określonych przez sąd odsyłający ram prawnych i faktycznych. Do sądu odsyłającego należałoby natomiast dokonanie weryfikacji zasadności tych założeń. Kontroli ich mogą również dokonać sądy wyższej instancji. 123. Ponadto bezsporne jest, że domniemani pokrzywdzeni działaniem kartelu mogą indywidualnie dochodzić swoich praw przed sądami niemieckimi. Zdaniem sądu odsyłającego dochodzenie praw do odszkodowania za szkodę wyrządzoną działaniem kartelu jest jednak działaniem złożonym, zarówno pod względem faktycznym, jak i ekonomicznym oraz prawnym i okazuje się procesem długotrwałym, kosztownym i ryzykownym. Ten wysoki poziom inwestycji, zarówno pod względem poświęconego czasu, jak i środków finansowych, oraz ryzyko procesowe stanowią barierę dla małych i średnich przedsiębiorstw, co wyjaśnia, dlaczego zazwyczaj rezygnują one –poprzez swoistą racjonalną bierność – z dochodzenia swych praw na drodze postępowania sądowego. 124. W tych okolicznościach można się zastanawiać, czy mające zastosowanie do powództw indywidualnych zasady proceduralne same w sobie nie są sprzeczne z zasadami skuteczności oraz skutecznej ochrony sądowej. Zasady mające taki charakter, że zniechęcają do dochodzenia prawa zagwarantowanego w porządku prawnym Unii przed sądami krajowymi, nie są bowiem zgodne z tymi zasadami ( ). Prawdą jest, że postanowienie odsyłające nie dotyczy powództw odszkodowawczych wytaczanych indywidualnie przez poszkodowanych w wyniku naruszenia prawa konkurencji. Na sądzie odsyłającym spoczywa jednak obowiązek sprawdzenia – zanim będzie mógł uznać, że mechanizm cesji roszczenia stanowi jedyny dostępny środek korzystania z prawa do pełnego odszkodowania – czy powództwo indywidualne nie jest skutecznym środkiem ochrony jednostek. 125. Także i w tym kontekście sąd odsyłający wydaje się wskazywać, że w każdym razie, z uwagi na zakaz rozpatrywany w postępowaniu głównym i przy uwzględnieniu mających zastosowanie terminów przedawnienia, cedenci nie mieliby już możliwości występować ze swoimi żądaniami indywidualnie ( ). W tym względzie Trybunał uściślił, że środek krajowy, który nakłada na podmiot prawa obowiązek wniesienia nowego powództwa – w razie potrzeby przed innym sądem – w celu określenia stosownej sankcji za naruszenie prawa Unii, jawi się jako niezgodny z zasadą skuteczności, ponieważ w sposób konieczny wynikają z niego dla wspomnianego podmiotu prawa niedogodności proceduralne dotyczące w szczególności kosztów, czasu trwania postępowania i zasad reprezentacji ( ). 126. W świetle powyższego i przy przyjęciu, że założenia, na których opiera się sąd odsyłający, zostały ustalone, należałoby uznać, że zakaz będący przedmiotem postępowania głównego czyni korzystanie z prawa do pełnego odszkodowania z tytułu szkody wyrządzonej działaniem kartelu nadmiernie utrudnionym, a zatem prowadzi do powstania znacznego ryzyka, iż podmioty prawa nie będą korzystać z przysługujących im praw. Zakaz ten nie jest zatem zgodny z zasadami skuteczności oraz skutecznej ochrony sądowej. 127. Należy ustalić, czy zakaz ten można jednak pogodzić z zasadą skuteczności, uwzględniając cele, na których się opiera. 3) Zasada stanowiąca podstawę systemu sądowniczego 128. W ramach badania środków krajowych pod kątem zasady skuteczności należy uwzględnić zasady, które stanowią podstawę danego krajowego systemu sądowniczego, takie jak ochrona prawa do obrony, zasada pewności prawa oraz prawidłowy przebieg postępowania ( ). Ochrona zasady leżącej u podstaw systemu sądowniczego państwa członkowskiego nie pozwala mu jednak na całkowite ignorowanie zasady skuteczności. Należy natomiast zbadać, czy środek krajowy sprzeczny z tą zasadą może być uzasadniony w świetle ochrony takiej podstawowej zasady krajowego systemu prawnego ( ). Ponadto Trybunał wyjaśnił również, że w niektórych okolicznościach podczas takiego badania należy uwzględnić specyfikę sytuacji oraz wchodzące w grę interesy, tak aby znaleźć równowagę między wymogiem zasady, która leży u podstaw danego systemu sądowniczego, a konsekwencjami, jakie wynikają z poszanowania tej zasady dla stosowania prawa Unii ( ). 129. Ustępstwa, którym została poddana zasada skuteczności na rzecz zasady leżącej u podstaw danego krajowego systemu prawnego, muszą zatem spełniać warunki podobne do tych, które regulują ograniczenia praw podstawowych. Jak to bowiem wskazałem powyżej ( ), ograniczenie prawa podstawowego musi szanować jego istotę oraz, z zastrzeżeniem zasady proporcjonalności, może być wprowadzone w odniesieniu do tego prawa wyłącznie wtedy, gdy jest konieczne i rzeczywiście odpowiada celom interesu ogólnego uznawanym przez Unię lub potrzebom ochrony praw i wolności innych osób. 130. W rozpatrywanym przypadku należy zatem zbadać, czy zakaz będący przedmiotem postępowania głównego może znaleźć uzasadnienie w świetle ochrony odbiorców takich usług, przy uwzględnieniu konsekwencji wynikających z niego dla stosowania prawa Unii i dla poszkodowanych w wyniku naruszeń prawa konkurencji ( ). 131. Zakaz będący przedmiotem postępowania głównego wydaje się opierać na względach ochrony domniemanych poszkodowanych w wyniku naruszenia prawa konkurencji. Po pierwsze, zakaz ten wynika bowiem z nieprzestrzegania wymogu dotyczącego niezbędnej specjalistycznej wiedzy podmiotu świadczącego usługi prawne, który to wymóg został wprowadzony w celu ochrony usługobiorcy przed niewykwalifikowanymi usługami prawnymi. Po drugie, celem rzeczonego zakazu jest uniknięcie ryzyka konfliktu interesów, który mógłby niekorzystnie wpłynąć na sytuację odbiorców takich usług ( ). 132. Chociaż sąd odsyłający nie wypowiada się w tej kwestii, nie można wykluczyć, że ochrona odbiorców usług prawnych jest zasadą leżącą u podstaw rozpatrywanego krajowego systemu sądowego. Podobnie bowiem jak w przypadku obowiązkowej reprezentacji przez osobę uprawnioną do występowania przed sądem państwa członkowskiego ( ), ochrona taka wydaje się mieć na celu zapewnienie przestrzegania prawa podmiotów do sprawiedliwego procesu oraz do skutecznej ochrony sądowej. 133. Z lektury postanowienia odsyłającego można wysnuć wniosek, że zakaz będący przedmiotem postępowania głównego został nałożony w sposób automatyczny na każdy przypadek korzystania z mechanizmu cesji roszczenia w celu wystąpienia z powództwem zmierzającym do łącznego dochodzenia scedowanych wierzytelności w sprawach z zakresu prawa konkurencji. Chociaż niektórzy z uczestników wskazują, że takie podejście nie odpowiada orzecznictwu krajowemu w tej dziedzinie, do sądu należy jednak zbadanie, czy ów zakaz jest faktycznie nakładany w sposób automatyczny, czy też, przeciwnie, opiera się na badaniu istnienia ewentualnego konfliktu interesów lub na niewystarczających kompetencjach cesjonariusza, z uwzględnieniem przedmiotu i cech danego powództwa. Będę kontynuował analizę w oparciu o założenie, że ów zakaz jest nakładany w sposób automatyczny. Postanowienie odsyłające ogranicza się bowiem do przedstawienia ogólnych stwierdzeń, nie wspominając o prawdopodobieństwie istnienia takiego konfliktu interesów lub o niewystarczających kompetencjach cesjonariusza, którego sprawa dotyczy. Nic nie wskazuje również na to, aby cesjonariusz mógł przedstawić dodatkowe dowody i zakwestionować nieważność cesji. 134. Z postanowienia odsyłającego wynika zatem sugestia, że zakaz będący przedmiotem postępowania głównego w każdym wypadku czyni iluzoryczną możliwość wykonywania – przy wykorzystaniu mechanizmu cesji roszczenia – przez poszkodowanych działaniem kartelu ich praw zagwarantowanych w porządku prawnym Unii. 135. W tych okolicznościach, biorąc pod uwagę konsekwencje wynikające z niego dla stosowania prawa Unii i dla poszkodowanych w wyniku naruszenia prawa konkurencji oraz w świetle kluczowej roli egzekwowania prawa konkurencji na drodze prywatnoprawnej w porządku prawnym Unii ( ), zakaz będący przedmiotem postępowania głównego nie może być uzasadniony wymogiem poszanowania przysługującego jednostkom prawa do sprawiedliwego procesu oraz do skutecznej ochrony sądowej. 136. Należy zatem uznać, że art. 101 TFUE, art. 2 pkt 4, art. 3 ust. 4 i art. 4 dyrektywy 2014/104 oraz art. 47 Karty należy interpretować w ten sposób, iż stoją one na przeszkodzie takiej wykładni prawa krajowego, która w sposób automatyczny uniemożliwia domniemanym poszkodowanym – w przypadku braku ostatecznego rozstrzygnięcia stwierdzającego istnienie naruszenia prawa konkurencji – dokonanie powierniczej cesji roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej działaniem kartelu na upoważniony podmiot świadczący usługi prawne, aby ten ostatni mógł łącznie dochodzić scedowanych roszczeń, jeżeli nie istnieją inne równoważne ustawowe lub umowne możliwości powiązania roszczeń odszkodowawczych, przez co dochodzenie drobnych roszczeń odszkodowawczych byłoby praktycznie niemożliwe, a w każdym razie nadmiernie utrudnione. Zakaz ten nie może być uzasadniony wymogiem poszanowania przysługującego jednostkom prawa do sprawiedliwego procesu oraz do skutecznej ochrony sądowej. B. Pytanie prejudycjalne trzecie 137. Poprzez pytanie trzecie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 101 TFUE, dyrektywę 2014/104 i art. 47 Karty należy interpretować w ten sposób, że sąd odsyłający musi odstąpić od stosowania przepisów krajowych stanowiących podstawę zakazu mechanizmu cesji roszczeń, który nie jest zgodny z zasadami skuteczności i skutecznej ochrony sądowej. 1.   W przedmiocie dopuszczalności 138. Spółka Otto Fuchs i kraj związkowy Nadrenia Północna-Westfalia kwestionują dopuszczalność trzeciego pytania prejudycjalnego. Zasadniczo uczestnicy ci argumentują, że pytanie to nie dotyczy – wbrew temu, co przewiduje art. 267 TFUE – wykładni prawa Unii, lecz stosowania prawa Unii na poziomie krajowym w konkretnej sprawie oraz wniosków, jakie musi wyciągnąć sąd odsyłający w odniesieniu do orzeczenia, które ma zostać wydane. 139. Sformułowanie tego pytania może w istocie sugerować, że dotyczy ono stosowania prawa Unii. Jednak poprzez to pytanie sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy – w świetle zasady pierwszeństwa – art. 101 TFUE, dyrektywa 2014/104 i art. 47 Karty pozwalają na odstąpienie od stosowania przepisu prawa krajowego, który jest niezgodny z prawem Unii. Pytanie to nie jest pozbawione znaczenia, mając na uwadze okoliczność, że dwa pierwsze pytania prejudycjalne dotyczą w szczególności wykładni prawa wtórnego oraz że stronami sporu w postępowaniu głównym są jednostki. Co jednak ważniejsze, rzeczone pytanie dotyczy wykładni prawa Unii. 2.   Co do istoty 140. Zgodnie z moją odpowiedzią na drugie pytanie prejudycjalne, przy uwzględnieniu określonych przez sąd odsyłający ram faktycznych i prawnych, zakaz będący przedmiotem postępowania głównego nie jest zgodny z zasadami skuteczności i skutecznej ochrony sądowej. 141. Należy podkreślić, że choć trzecie pytanie prejudycjalne opiera się na założeniu, iż zgodna z prawem Unii wykładnia przepisów krajowych jest wykluczona, to jednak sąd odsyłający nie wyjaśnia, dlaczego zniuansowana wykładnia RDG nie jest w rozpatrywanej sprawie możliwa. Należy przypomnieć, że stosując prawo krajowe, sądy krajowe są zobowiązane dokonywać jego wykładni, tak dalece jak jest to możliwe, w świetle brzmienia i celu danego przepisu prawa Unii, przy uwzględnieniu całości prawa krajowego i przy zastosowaniu uznanych w nim metod wykładni, aby zapewnić pełną skuteczność tego przepisu i dokonać rozstrzygnięcia zgodnego z realizowanymi przez niego celami ( ). 142. Ponadto prawdą jest, że pytanie drugie dotyczy w szczególności wykładni przepisów dyrektywy 2014/104 oraz że stronami sporu w postępowaniu głównym są jednostki. Jednakże dyrektywa ta jedynie potwierdza – zagwarantowane w art. 101 TFUE – prawo do pełnego odszkodowania za szkodę wynikającą z naruszenia prawa konkurencji. Zakaz będący przedmiotem postępowania głównego stanowi zatem sposób wykonywania prawa wynikającego z przepisu, który nie jest pozbawiony bezpośredniego skutku ( ). 143. Gdyby zatem sąd odsyłający uznał, że nie jest w stanie przyjąć wykładni przepisów stanowiących podstawę zakazu będącego przedmiotem postępowania głównego zgodnej z zasadami skuteczności i skutecznej ochrony sądowej, powinien on odstąpić od stosowania tych przepisów krajowych i uznać, że cesje roszczeń są ważne ( ). 144. Proponuję, aby na trzecie pytanie prejudycjalne odpowiedzieć, że art. 101 TFUE, dyrektywa 2014/104 i art. 52 Karty należy interpretować w ten sposób, iż sąd odsyłający musi odstąpić od stosowania przepisów krajowych stanowiących podstawę niezgodnego z zasadami skuteczności i skutecznej ochrony sądowej zakazu będącego przedmiotem postępowania głównego. V. Wnioski 145. Mając na względzie całość powyższych rozważań, proponuję Trybunałowi, aby na pytania przedstawione przez Landgericht Dortmund (sąd krajowy w Dortmundzie, Niemcy) udzielił następującej odpowiedzi: 1) Artykuł 101 TFUE, art. 2 pkt 4, art. 3 ust. 1 i art. 4 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/104/UE z dnia 26 listopada 2014 r. w sprawie niektórych przepisów regulujących dochodzenie roszczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia prawa konkurencji państw członkowskich i Unii Europejskiej, a także art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej należy interpretować w ten sposób, że: stoją one na przeszkodzie takiej wykładni prawa krajowego, która w sposób automatyczny uniemożliwia domniemanym poszkodowanym – w przypadku braku ostatecznego rozstrzygnięcia stwierdzającego istnienie naruszenia prawa konkurencji – dokonanie powierniczej cesji roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej działaniem kartelu na upoważniony podmiot świadczący usługi prawne, aby ten ostatni mógł łącznie dochodzić scedowanych roszczeń, jeżeli nie istnieją inne równoważne ustawowe lub umowne możliwości powiązania roszczeń odszkodowawczych, przez co dochodzenie drobnych roszczeń odszkodowawczych byłoby praktycznie niemożliwe, a w każdym razie nadmiernie utrudnione. Zakaz ten nie może być uzasadniony wymogiem poszanowania przysługującego jednostkom prawa do sprawiedliwego procesu oraz do skutecznej ochrony sądowej. 2) Artykuł 101 TFUE, dyrektywę 2014/104 i art. 47 Karty praw podstawowych należy interpretować w ten sposób, że: sąd odsyłający musi odstąpić od stosowania przepisów krajowych stanowiących podstawę zakazu mechanizmu cesji roszczeń, który nie jest zgodny z zasadami skuteczności i skutecznej ochrony sądowej. ( ) Język oryginału: francuski. ( ) Jeśli chodzi o to zjawisko, zob. opinia rzecznika generalnego N. Jääskinena w sprawie CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2014:2443, pkt 29). ( ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 listopada 2014 r. w sprawie niektórych przepisów regulujących dochodzenie roszczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia prawa konkurencji państw członkowskich i Unii Europejskiej, objęte przepisami prawa krajowego (Dz.U. 2014, L 349, s. 1). ( ) BGBl. 2007 I, s. 2840. ( ) BGBl. 2023 I, s. 1. ( ) BGBl. I S. 1069. ( ) Wyróżnienie własne. ( ) Sąd odsyłający powołuje się w tym względzie na wyroki: z dnia 20 września 2001 r., Courage i Crehan (C‑453/99, EU:C:2001:465, pkt 26); z dnia 13 lipca 2006 r., Manfredi i in. (od C‑295/04 do C‑298/04, EU:C:2006:461, pkt 90, 95); z dnia 12 grudnia 2019 r., Otis Gesellschaft i in. (C‑435/18, EU:C:2019:1069, pkt 22); z dnia 6 października 2021 r., Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, pkt 33). ( ) Zobacz wyrok z dnia 17 czerwca 2021 r., M.I.C.M. (C‑597/19, EU:C:2021:492, pkt 77); moja opinia w tej sprawie (C‑597/19, EU:C:2020:1063, pkt 88). ( ) Wyrok z dnia 18 marca 2010 r. (od C‑317/08 do C‑320/08, EU:C:2010:146, pkt 63). ( ) Zobacz ostatnio wyrok z dnia 27 czerwca 2024 r., Peigli (C‑41/23, EU:C:2024:554, pkt 32). ( ) Zobacz pkt 16 niniejszej opinii. ( ) Rozporządzenie Rady z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 i 82 Traktatu (Dz.U. 2003, L 1, s. 1). ( ) Zobacz art. 32b ust. 1 zdanie pierwsze GWB. ( ) Zobacz art. 32b ust. 1 zdanie trzecie GWB. ( ) Zobacz art. 32b ust. 1 zdanie drugie GWB. ( ) Zobacz art. 32b ust. 2 GWB. ( ) Zobacz wyrok z dnia 29 czerwca 2010 r., Komisja/Alrosa (C‑441/07 P, EU:C:2010:377, pkt 48). ( ) Zobacz wyrok z dnia 29 czerwca 2010 r., Komisja/Alrosa (C‑441/07 P, EU:C:2010:377, pkt 40). ( ) Zobacz wyrok z dnia 23 listopada 2017 r., Gasorba i in. (C‑547/16, EU:C:2017:891, pkt 29). ( ) Zobacz „Zalecenia dla sądów krajowych dotyczące składania wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym” (Dz.U. 2019, C 380, s. 1, pkt 18). ( ) Zobacz S. Wrbka, European Consumer Protection Law: Quo vadis? Thoughts on the Compensatory Collective Redress Debate, w: S. Wrbka, S. van Uytsel, M. Siems (ed.), Collective Actions. Enhancing Access to Justice and reconciling multilayer interests? Cambridge, Cambridge University Press, 2012, s. 43. ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 29 czerwca 2023 r., International Protection Appeals Tribunal i in. (Atak terrorystyczny w Pakistanie) (C‑756/21, EU:C:2023:523, pkt 37, 38). ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 27 czerwca 2018 r., Altiner i Ravn (C‑230/17, EU:C:2018:497, pkt 23). ( ) Wyrok z dnia 22 czerwca 2022 r. (C‑267/20, EU:C:2022:494). ( ) Tak więc krajowe środki transpozycji przepisów proceduralnych dyrektywy 2014/104 mają zastosowanie do powództw wytoczonych po dacie jej transpozycji. Państwa członkowskie dysponują zatem uprawnieniami dyskrecjonalnymi w zakresie decydowania, w ramach transpozycji tej dyrektywy, czy środki krajowe mające na celu transpozycję przepisów proceduralnych rzeczonej dyrektywy mają zastosowanie również do powództw o odszkodowanie wytoczonych po dniu 26 grudnia 2014 r., ale przed datą transpozycji tej dyrektywy. Zobacz wyrok z dnia 12 stycznia 2023 r., RegioJet (C‑57/21, EU:C:2023:6, pkt 45). ( ) Zobacz wyrok z dnia 16 lutego 2023 r., Tráficos Manuel Ferrer (C‑312/21, EU:C:2023:99, pkt 33). ( ) Jak wynika bowiem z motywu 4 dyrektywy 2014/104, prawo do odszkodowania za szkodę z tytułu naruszenia unijnego prawa konkurencji jest przewidziane w prawie Unii. W tym duchu motywy 11 i 12 tej dyrektywy wskazują odpowiednio, że owo prawo jest gwarantowane w traktacie FUE oraz że wspomniana dyrektywa potwierdza dorobek prawny Unii dotyczący prawa do odszkodowania z tytułu szkody wynikającej z naruszenia unijnego prawa konkurencji. ( ) Zobacz wyrok z dnia 16 lutego 2023 r., Tráficos Manuel Ferrer (C‑312/21, EU:C:2023:99, pkt 35). ( ) Zobacz pkt 78 niniejszej opinii. ( ) Zobacz na przykład wyrok z dnia 22 września 2022 r., Vicente (Powództwo o zapłatę wynagrodzenia adwokata) (C‑335/21, EU:C:2022:720, pkt 54, 75). ( ) Zobacz podobnie opinia rzecznik generalnej J. Kokott w sprawach Kone i in. (C‑557/12, EU:C:2014:45, pkt 23) i Otis Gesellschaft i in. (C‑435/18, EU:C:2019:651, pkt 44) oraz opinia rzecznika generalnego N. Wahla w sprawie Skanska Industrial Solutions i in. (C‑724/17, EU:C:2019:100, pkt 40, 41). ( ) Zobacz analogicznie wyrok z dnia 17 lutego 2011 r., TeliaSonera Sverige (C‑52/09, EU:C:2011:83, pkt 21). ( ) Zobacz podobnie wyroki: z dnia 20 września 2001 r., Courage i Crehan (C‑453/99, EU:C:2001:465, pkt 27); z dnia 6 listopada 2012 r., Otis i in. (C‑199/11, EU:C:2012:684, pkt 42). ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 20 września 2001 r., Courage i Crehan (C‑453/99, EU:C:2001:465, pkt 29). ( ) Zobacz podobnie wyroki: z dnia 21 lipca 2016 r., VM Remonts i in. (C‑542/14, EU:C:2016:578, pkt 21) i z dnia 14 marca 2019 r., Skanska Industrial Solutions i in. (C‑724/17, EU:C:2019:204, pkt 26–28). ( ) Zobacz orzecznictwo przytoczone w przypisie 7. ( ) W prawie niemieckim art. 33 Einführungsgesetz zum Bürgerlichen Gesetzbuch (przepisów wprowadzających do kodeksu cywilnego), w brzmieniu obowiązującym do wejścia w życie, w dniu 17 grudnia 2009 r., art. 1 Gesetz zur Anpassung der Vorschriften des Internationalen Privatrechts an die Verordnung (EG) Nr. 593/2008 (ustawy dostosowującej prawo prywatne międzynarodowe do rozporządzenia [Rzym I]) z dnia 25 czerwca 2009 r. (BGBl. 2009 I, s. 1574) stanowił w ust. 2, że „[p]rawo, któremu podlega przeniesiona wierzytelność, rozstrzyga o jej zbywalności, stosunku pomiędzy nowym wierzycielem a dłużnikiem, przesłankach skuteczności przelewu wobec dłużnika oraz zwalniającym skutku jego świadczenia”. Wyróżnienie moje. ( ) Zobacz art. 11:302 zasad europejskiego prawa umów (Principles of European Contract Law) i art. III:5:109 projektu wspólnych ram odniesienia (Draft Common Frame of Reference). Zobacz również Ch. von Bar, E. Clive, H. Schulte-Nölke i in. (ed.), Principles, Definitions and Model Rules of European Private Law. Draft Common Frame of Reference (DCFR), Outline Edition, München, Sellier European Law Publishers, 2009, s. 260. Przepisy modelowej regulacji europejskiego prawa prywatnego odnoszą się w istocie do wierzytelności i praw, które, co do zasady, nie mogą być przedmiotem cesji. ( ) Zobacz wyroki: z dnia 4 października 1979 r., Ireks-Arkady/EWG (238/78, EU:C:1979:226, pkt 5); z dnia 1 marca 1983 r., DEKA Getreideprodukte/EWG (250/78, EU:C:1983:49, pkt 15). Zobacz również opinia rzecznika generalnego F. Manciniego w sprawie DEKA Getreideprodukte/EWG (250/78, EU:C:1983:5, pkt 6). ( ) Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lutego 2004 r. ustanawiające wspólne zasady odszkodowania i pomocy dla pasażerów w przypadku odmowy przyjęcia na pokład albo odwołania lub dużego opóźnienia lotów, uchylające rozporządzenie (EWG) nr 295/91 (Dz.U. 2004, L 46, s. 1). ( ) Zobacz wyrok z dnia 29 lutego 2024 r., Eventmedia Soluciones (C‑11/23, EU:C:2024:194, pkt 43). ( ) Zobacz wyrok z dnia 29 lutego 2024 r., Eventmedia Soluciones (C‑11/23, EU:C:2024:194, pkt 44). ( ) Zobacz pkt 37 niniejszej opinii. ( ) Rozpatrywane odniesienie dotyczy zatem analogicznej kwestii jak tak, której analizy Trybunał dokonał w dotyczącym innej dyrektywy wyroku z dnia 17 czerwca 2021 r., M.I.C.M. (C‑597/19, EU:C:2021:492, pkt 77). W tymże wyroku Trybunał orzekł, że cesjonariusz może się powoływać na środki, procedury i środki naprawcze przewidziane w rozpatrywanej dyrektywie. ( ) Wyróżnienie własne. ( ) Zobacz pkt 96 niniejszej opinii. ( ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 25 listopada 2020 r. w sprawie powództw przedstawicielskich wytaczanych w celu ochrony zbiorowych interesów konsumentów i uchylająca dyrektywę 2009/22/WE (Dz.U. 2020, L 409, s. 1). ( ) Zobacz art. 3 pkt 5 dyrektywy 2020/1828. ( ) Zobacz podobnie B.J. Rodger, M. Sousa Ferro, F. Marcos, A Panacea for Competition Law Damages Actions in the EU? A Comparative View of the Implementation of the EU Antitrust Damages Directive in sixteen Member States, Maastricht Journal of European and Comparative Law, 2019, vol. 26, No 4, s. 502, 503. Ostatecznie, zgodnie z jej art. 2 ust. 1, dyrektywa 2020/1828 dotyczy wyłącznie powództw przedstawicielskich wytaczanych za naruszenia, które szkodzą lub mogą szkodzić zbiorowym interesom konsumentów. Ponadto dyrektywa ta dotyczy jedynie naruszeń przepisów prawa Unii, o których mowa w jej załączniku I, zaś art. 101 TFUE nie został w nim uwzględniony. ( ) Zobacz pkt 96 niniejszej opinii. ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 28 czerwca 2022 r., Komisja/Hiszpania (Naruszenie prawa Unii przez ustawodawcę) (C‑278/20, EU:C:2022:503, pkt 33). ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 22 grudnia 2010 r., DEB (C‑279/09, EU:C:2010:811, pkt 40), w którym Trybunał orzekł, że przewidziane w art. 47 Karty prawo do skutecznego środka prawnego przed sądem zostało umieszczone w jej rozdziale VI, dotyczącym wymiaru sprawiedliwości, w którym uregulowane zostały inne zasady proceduralne. ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 11 lipca 2024 r., Volvo (Doręczenie pozwu w siedzibie spółki zależnej spółki pozwanej) (C‑632/22, EU:C:2024:601, pkt 54). ( ) Zobacz wyrok z dnia 20 lutego 2024 r., X (Brak wskazania przyczyn wypowiedzenia) (C‑715/20, EU:C:2024:139, pkt 78). ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 13 września 2018 r., Profi Credit Polska (C‑176/17, EU:C:2018:711, pkt 61 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Zobacz pkt 40 niniejszej opinii. ( ) Zobacz wyrok z dnia 20 września 2001 r., Courage i Crehan (C‑453/99, EU:C:2001:465, pkt 29). ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 3 września 2020 r., Delfly (C‑356/19, EU:C:2020:633, pkt 33), w którym Trybunał orzekł, że warunki dokonywania konwersji euro na walutę krajową wchodzą w zakres autonomii proceduralnej państw członkowskich i muszą być zgodne z zasadami równoważności i skuteczności. ( ) Zobacz pkt 114 niniejszej opinii. ( ) Zobacz pkt 68–70 niniejszej opinii. ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 13 września 2018 r., Profi Credit Polska (C‑176/17, EU:C:2018:711, pkt 68). ( ) Zobacz pkt 29 niniejszej opinii. ( ) Zobacz wyrok z dnia 14 września 2016 r., Martínez Andrés i Castrejana López (C‑184/15 i C‑197/15, EU:C:2016:680, pkt 63). ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 27 czerwca 2013 r., Agrokonsulting-04 (C‑93/12, EU:C:2013:432, pkt 48). ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 3 września 2009 r., Fallimento Olimpiclub (C‑2/08, EU:C:2009:506, pkt 28). ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 20 maja 2021 r., X (Pojazdy-cysterny LPG) (C‑120/19, EU:C:2021:398, pkt 74 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Zobacz pkt 115 niniejszej opinii. ( ) Zobacz analogicznie wyrok z dnia 4 października 2012 r., Byankov (C‑249/11, EU:C:2012:608, pkt 78). ( ) Zobacz pkt 29 niniejszej opinii. ( ) Zobacz w odniesieniu do obowiązkowej reprezentacji i jej celów opinia rzecznika generalnego D. Ruiza-Jaraba Colomera w sprawie Lancôme/OHIM (C‑408/08 P, EU:C:2009:634, pkt 48). ( ) Zobacz pkt 89 niniejszej opinii. ( ) Zobacz ostatnio wyrok z dnia 11 lipca 2024 r., Plamaro (C‑196/23, EU:C:2024:596, pkt 42). ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 25 stycznia 2024 r., Em akaunt BG (C‑438/22, EU:C:2024:71, pkt 37). ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 6 października 2021 r., Sumal (C‑882/19, EU:C:2021:800, pkt 70–72).