C-256/10

Sprawy połączone C‑256/10 i C‑261/10 David Barcenilla Fernández i Pedro Antonio Macedo Lozano przeciwko Gerardo García SL (wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożone przez Tribunal Superior de Justicia de Castilla y León) Dyrektywa 2003/10/WE – Wartości ekspozycji – Hałas – Środek ochrony słuchu – Skuteczność Streszczenie wyroku 1.        Polityka społeczna – Ochrona bezpieczeństwa i zdrowia pracowników – Dyrektywa 2003/10 w sprawie minimalnych wymagań w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa dotyczących narażenia pracowników na ryzyko spowodowane czynnikami fizycznymi (hałasem) (Dyrektywa 2003/10 Parlamentu Europejskiego i Rady, art. 3, 5–7) 2.        Polityka społeczna – Ochrona bezpieczeństwa i zdrowia pracowników – Dyrektywa 2003/10 w sprawie minimalnych wymagań w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa dotyczących narażenia pracowników na ryzyko spowodowane czynnikami fizycznymi (hałasem) (Dyrektywa 2003/10 Parlamentu Europejskiego i Rady, art. 5) 1.        Dyrektywę 2003/10 w sprawie minimalnych wymagań w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa dotyczących narażenia pracowników na ryzyko spowodowane czynnikami fizycznymi (hałasem), zmienioną dyrektywą 2007/30, należy interpretować w ten sposób, że pracodawca, w którego przedsiębiorstwie dzienny poziom ekspozycji na hałas pracowników, mierzony bez uwzględnienia skutków używania indywidualnych środków ochrony słuchu, wynosi ponad 85 dB, nie spełnia obowiązków wynikających z tej dyrektywy poprzez samo wydanie pracownikom takich środków ochrony słuchu umożliwiających obniżenie dziennej ekspozycji na hałas poniżej 80 dB, ponieważ na owym pracodawcy ciąży obowiązek wdrożenia programu środków technicznych lub organizacyjnych zmierzających do zmniejszenia takiej ekspozycji na hałas, mierzony bez uwzględnienia skutków używania indywidualnych środków ochrony słuchu, do poziomu poniżej 85 dB. (por. pkt 34; pkt 1 sentencji) 2.        Dyrektywę 2003/10 w sprawie minimalnych wymagań w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa dotyczących narażenia pracowników na ryzyko spowodowane czynnikami fizycznymi (hałasem), zmienioną dyrektywą 2007/30, należy interpretować w ten sposób, że nie wymaga ona od pracodawcy, by wypłacał pracownikom narażonym na poziom hałasu, mierzony bez uwzględnienia skutku używania indywidualnych środków ochrony słuchu, wyższy od 85 dB dodatek do wynagrodzenia tylko z tego powodu, że nie wdrożył programu środków technicznych lub organizacyjnych zmierzających do zmniejszenia dziennego poziomu ekspozycji na hałas. Jednakże prawo krajowe powinno przewidywać odpowiednie mechanizmy zapewniające, by pracownik narażony na poziom hałasu, mierzony bez uwzględnienia skutku używania indywidualnych środków ochrony słuchu, wyższy od 85 dB mógł skutecznie dochodzić przestrzegania przez pracodawcę obowiązków w zakresie zapobiegania ustanowionych w art. 5 ust. 2 tej dyrektywy. (por. pkt 43; pkt 2 sentencji) WYROK TRYBUNAŁU (siódma izba) z dnia 19 maja 2011 r.(*) Dyrektywa 2003/10/WE – Wartości ekspozycji – Hałas – Środek ochrony słuchu – Skuteczność W sprawach połączonych C‑256/10 i C‑261/10 mających za przedmiot dwa wnioski o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożone przez Tribunal Superior de Justicia de Castilla y León (Hiszpania) postanowieniami z dnia 21 kwietnia 2010 r., które wpłynęły do Trybunału w dniu 25 maja 2010 r., w postępowaniach: David Barcenilla Fernández (C‑256/10), Pedro Antonio Macedo Lozano (C‑261/10) przeciwko Gerardo García SL, TRYBUNAŁ (siódma izba), w składzie: D. Šváby, prezes izby, E. Juhász i T. von Danwitz (sprawozdawca), sędziowie, rzecznik generalny: Y. Bot, sekretarz: A. Calot Escobar, uwzględniając procedurę pisemną, rozważywszy uwagi przedstawione: –        w imieniu rządu hiszpańskiego przez B. Plaza Cruz, działającą w charakterze pełnomocnika, –        w imieniu rządu belgijskiego przez T. Materne’a oraz M. Jacobs, działających w charakterze pełnomocników, –        w imieniu rządu włoskiego przez M. Russo, działającą w charakterze pełnomocnika, –        w imieniu Komisji Europejskiej przez G. Rozeta oraz G. Valera Jordanę, działających w charakterze pełnomocników, podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii, wydaje następujący Wyrok 1        Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczą wykładni art. 3, i 5–7 dyrektywy 2003/10/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 6 lutego 2003 r. w sprawie minimalnych wymagań w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa dotyczących narażenia pracowników na ryzyko spowodowane czynnikami fizycznymi (hałasem) (siedemnasta dyrektywa szczegółowa w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy 89/391/EWG, Dz.U. L 42, s. 38), zmienionej dyrektywą 2007/30/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 czerwca 2007 r. (Dz.U. L 165, s. 21) (zwanej dalej „dyrektywą 2003/10”). 2        Wnioski te zostały przedstawione w ramach dwóch sporów pomiędzy D. Barcenillą Fernándezem (C‑256/10) i P.A. Macedem Lozanem (C‑261/10) a przedsiębiorstwem Gerardo García SL (zwanym dalej „Gerardo”) w przedmiocie ciążącego na tym przedsiębiorstwie obowiązku zapłaty dodatku do wynagrodzenia zgodnie z przepisem prawa krajowego ustanawiającym taki dodatek, w przypadku gdy warunki pracy na zajmowanym stanowisku są szczególnie uciążliwe.  Ramy prawne  Prawo Unii 3        Zgodnie z motywem 10 dyrektywy 2003/10: „Skuteczniejszemu obniżaniu poziomu ekspozycji na hałas sprzyja włączenie środków zapobiegawczych do takiego projektowania stanowisk pracy i miejsc pracy oraz poprzez taki dobór sprzętu, procedur i metod pracy, który przyznaje pierwszeństwo ograniczeniu ryzyka u źródła. W ten sposób przepisy dotyczące sprzętu i metod przyczyniają się do ochrony pracowników, których to dotyczy. Zgodnie z ogólnymi zasadami zapobiegania określonymi w art. 6 ust. 2 dyrektywy Rady 89/391/EWG z dnia 12 czerwca 1989 r. w sprawie wprowadzenia środków w celu poprawy bezpieczeństwa i zdrowia pracowników w miejscu pracy [Dz.U. L 183, s. 1], środki ochrony zbiorowej mają pierwszeństwo przed środkami ochrony indywidualnej”. 4        Zgodnie z motywem 12 dyrektywy 2003/10: „[…] Wartości oszacowane lub obiektywnie zmierzone powinny mieć znaczenie rozstrzygające dla wszczęcia postępowania przewidzianego dla dolnych i górnych wartości ekspozycji, przy których należy podejmować odpowiednie działania. Graniczne wartości ekspozycji są konieczne do uniknięcia nieodwracalnego uszkodzenia słuchu pracowników; hałas docierający do ucha powinien być utrzymywany poniżej granicznych wartości ekspozycji”. 5        Artykuł 3 tej dyrektywy, zatytułowany „Graniczne wartości ekspozycji i wartości działania”, stanowi: „1.      Do celów niniejszej dyrektywy graniczne wartości ekspozycji i wartości, przy których należy podejmować odpowiednie działania w odniesieniu do poziomów ekspozycji na hałas oraz szczytowej wartości ciśnienia akustycznego, ustala się następująco: a)      graniczne wartości ekspozycji: LEx,8h = 87 dB oraz pC peak = 200 Pa […]; b)      górne wartości działania: LEx,8h = 85 dB oraz pC peak = 140 Pa […]; c)      dolne wartości działania: LEx,8h = 80 dB oraz pC peak = 112 Pa […]. 2.      Przy stosowaniu granicznych wartości ekspozycji, ustalając rzeczywistą wartość ekspozycji pracownika, należy uwzględnić tłumienie wprowadzone przez indywidualne [środki] ochrony słuchu noszone przez pracownika. Wartości działania nie uwzględniają skutków stosowania indywidualnych [środków] ochron[y] słuchu. […]”. 6        Artykuł 5 tej dyrektywy, zatytułowany „Przepisy mające na celu unikanie lub ograniczanie narażenia”, stanowi: „1.      Uwzględniając postęp techniczny i dostępność środków ograniczenia ryzyka w miejscu jego powstawania, należy eliminować u źródła ryzyko wynikające z narażenia na hałas lub ograniczać je do minimum. Ograniczenie ryzyka opiera się na ogólnych zasadach zapobiegania, określonych w art. 6 ust. 2 dyrektywy 89/391/EWG, a w szczególności uwzględnia: a)      inne metody pracy, związane z mniejszym narażeniem na hałas; b)      dobór właściwego sprzętu roboczego, z uwzględnieniem rodzaju wykonywanej pracy, emitującego możliwie najmniejszy hałas, włączając w to możliwość udostępnienia pracownikom sprzętu z zastrzeżeniem przepisów wspólnotowych, w celu ograniczenia ekspozycji na hałas; c)      projektowanie i rozmieszczenie miejsc pracy i stanowisk pracy; d)      odpowiednią informację i szkolenie pracowników w zakresie poprawnego i bezpiecznego używania sprzętu roboczego w celu ograniczenia do minimum stopnia ich ekspozycji na hałas; e)      redukcję hałasu środkami technicznymi: (i)      redukcję hałasu rozchodzącego się w powietrzu, np. poprzez ekrany, obudowy, pokrycia dźwiękochłonne; (ii)      redukcję hałasu rozchodzącego się w elementach budynków, np. poprzez tłumienie lub izolację; f)      właściwe programy konserwacji sprzętu roboczego, miejsca pracy i systemów miejsc pracy; g)      organizację pracy w sposób ograniczający hałas: (i)      ograniczenie czasu i poziomu ekspozycji; (ii)      właściwe harmonogramy pracy z odpowiednimi przerwami na odpoczynek. 2.      Na podstawie oceny ryzyka, określonej w art. 4, po przekroczeniu górnych wartości, przy których należy podejmować odpowiednie działania, pracodawca przyjmuje i wprowadza w życie program środków technicznych i/lub organizacyjnych, zmierzających do ograniczenia ekspozycji na hałas, uwzględniając w szczególności środki, o których mowa w ustępie 1. […]”. 7        Artykuł 6 dyrektywy 2003/10, zatytułowany „Środki ochrony indywidualnej”, stanowi: „1.      Jeżeli ryzyka wynikającego z narażenia na hałas nie można uniknąć za pomocą innych środków [jeżeli inne środki nie pozwalają na uniknięcie ryzyka wynikającego z narażenia na hałas], pracodawca powinien udostępnić pracownikom właściwie dobrane indywidualne [środki] ochrony słuchu oraz zapewnić ich stosowanie, zgodnie z przepisami dyrektywy Rady 89/656/EWG z dnia 30 listopada 1989 r. w sprawie minimalnych wymagań w dziedzinie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników korzystających z wyposażenia ochrony osobistej (trzecia dyrektywa szczegółowa w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy 89/391/EWG) [Dz.U. L 393, s. 18] oraz art. [13] ust. 2 dyrektywy 89/391/EWG, a także na warunkach określonych poniżej: a)      w przypadku gdy narażenie na hałas przekracza dolne wartości, przy których należy podejmować odpowiednie działania, pracodawca udostępnia pracownikom indywidualne [środki] ochrony słuchu; b)      w przypadku gdy narażenie na hałas osiąga lub przekracza górne wartości, przy których należy podejmować odpowiednie działania, stosuje się indywidualne [środki] ochrony słuchu; […]”. 8        Artykuł 7 dyrektywy 2003/10, zatytułowany „Ograniczenie ekspozycji”, przewiduje: „1.      W żadnych okolicznościach ekspozycja pracownika na hałas, wyznaczona zgodnie z art. 3 ust. 2, nie przekracza granicznych wartości ekspozycji. 2.      Jeżeli pomimo środków podjętych w celu wprowadzenia w życie niniejszej dyrektywy zostaną wykryte ekspozycje na hałas przekraczające graniczne wartości ekspozycji, pracodawca: a)      podejmuje niezwłoczne działania w celu ograniczenia ekspozycji na hałas do wartości poniżej wartości granicznych; b)      ustala przyczyny wystąpienia nadmiernej ekspozycji; oraz c)      zmienia środki ochrony i środki zapobiegawcze w taki sposób, by uniknąć ponownego przekroczenia wartości granicznych”.  Prawo krajowe 9        Dyrektywa 2003/10 została transponowana na mocy Real Decreto 286/2006 sobre la protección de la salud y la seguridad de los trabajadores contra los riesgos relacionados con la exposición al ruido (dekretu królewskiego nr 286/2006 w sprawie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa pracowników przed ryzykiem związanym z ekspozycją na hałas) z dnia 10 marca 2006 r. (BOE nr 60 z dnia11 marca 2006 r., s. 9842). 10      Artykuł 5 ust. 1 Real Decreto 286/2006 wprowadza rozróżnienie między wartościami, przy których należy podejmować odpowiednie działania, a granicznymi wartościami ekspozycji, które w żadnym przypadku nie mogą zostać przekroczone. Wartość graniczna, której nie należy przekroczyć zgodnie z art. 8 tego dekretu, wynosi średnio dziennie 87 dB. 11      Artykuł 5 ust. 2 Real Decreto 286/2006 stanowi, że „przy stosowaniu granicznych wartości ekspozycji, ustalając rzeczywistą wartość ekspozycji pracownika, należy uwzględnić tłumienie osiągnięte przy zastosowaniu indywidualnych środków ochrony słuchu używanych przez pracownika”. 12      Artykuł 27 zbiorowego układu pracy prowincji Palencia dla sektora budownictwa i robót publicznych na lata 2007–2011 (zwanego dalej „zbiorowym układem pracy”) stanowi: „1.      Pracownikom, którzy wykonują pracę w warunkach szczególnie uciążliwych, toksycznych lub niebezpiecznych, należy wypłacić dodatek w wysokości 20% ich wynagrodzenia podstawowego. W przypadku gdy wykonują oni pracę przez pół dnia lub krócej, dodatek ten wynosi 10%. […] 3.      Jeżeli z jakiegokolwiek powodu ustaną uciążliwe, toksyczne lub niebezpieczne warunki, należy zaprzestać wypłaty takiego dodatku. […]”.  Postępowania przed sądem krajowymi i pytania prejudycjalne 13      Działalność przedsiębiorstwa Gerardo będącego pracodawcą skarżących w postępowaniu przed sądem krajowym polega na wytwarzaniu materiałów z kamieni naturalnych. Skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym pracują zazwyczaj na automatycznej maszynie do cięcia kamienia. 14      Poziom hałasu w ich miejscu pracy w trakcie dnia pracy przekracza średnio dziennie 85 dB. W celu zaradzenia tej sytuacji Gerardo wyposażyło ich w środki indywidualnej ochrony słuchu. Dzięki poziomowi wyciszenia zapewnionemu przez te środki dzienna ekspozycja skarżących na hałas została zmniejszona do poziomu niższego niż 80 dB. 15      Skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym zażądali zapłaty dodatku do wynagrodzenia na podstawie art. 27 zbiorowego układu pracy z tytułu uciążliwości zajmowanego przez nich stanowiska pracy wynikającej z okoliczności, że są narażeni na poziom hałasu przekraczający średnio dziennie 85 dB. Juzgado de lo Social oddalił ich roszczenia, uznając, że Gerardo postępowało zgodnie z Real Decreto 286/2006, który stanowi transpozycję dyrektywy 2003/10. Zdaniem tego sądu w celu ustalenia, czy warunki panujące na stanowisku pracy należy uznać za uciążliwe, konieczne jest uwzględnienie skutku wyciszenia hałasu dzięki zastosowaniu środków indywidualnej ochrony słuchu. 16      Skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym odwołali się do sądu odsyłającego. 17      Sąd odsyłający zaznacza, że oddalenie przez Juzgado de lo Social roszczeń skarżących jest zgodne z najnowszym orzecznictwem Tribunal Supremo, zgodnie z którym w celu ustalenia, czy pracownik jest narażony na swym stanowisku pracy na szkodliwe warunki, należy uwzględnić wyciszenie hałasu dzięki zastosowaniu środka indywidualnej ochrony słuchu. Zdaniem sądu krajowego to orzecznictwo interpretujące pojęcie szkodliwości w świetle dyrektywy 2003/10 i prawa krajowego transponującego tę dyrektywę wywodzi z nich, że mają one na celu ochronę pracownika przed zagrożeniami dla zdrowia związanymi z rzeczywistą ekspozycją na hałas. Zdaniem sądu krajowego z powyższego wynika brak uciążliwości, gdy indywidualny środek ochrony słuchu umożliwia obniżenie hałasu docierającego do ucha do poziomu poniżej 80 dB. 18      Sąd odsyłający wyraża wątpliwości co do zgodności powyższego orzecznictwa Tribunal Supremo z dyrektywą 2003/10. W tym względzie sąd odsyłający, przyznając wprawdzie, że postępowania przed sądem krajowym dotyczą zapłaty dodatku do wynagrodzenia, który jako taki nie jest uregulowany we wspomnianej dyrektywie, uważa jednak, że wykładnia dyrektywy stanowi warunek wstępny dla ustalenia, czy skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym mają prawo do tego dodatku. 19      Wskazuje on bowiem, że ustanowiony w art. 27 zbiorowego układu pracy obowiązek zapłaty dodatku do wynagrodzenia z tytułu uciążliwych warunków pracy uzależniony jest od przestrzegania przez pracodawcę obowiązków wynikających z dyrektywy 2003/10 i z Real Decreto 286/2006. Zdaniem sądu odsyłającego sprzeczne ze skutecznością dyrektywy jest to, że pracodawca może uchylić się od obowiązku zapłaty takiego dodatku do wynagrodzenia jedynie ze względu na okoliczność, iż udostępnił swym pracownikom środki ochrony słuchu, nawet jeżeli nie spełnił wymogów rzeczonej dyrektywy dotyczących ustanowionych w niej obowiązków w zakresie zapobiegania. 20      W tych okolicznościach Tribunal Superior de Justicia de Castilla y Léon postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi, które w obydwu zawisłych przed nim sprawach zostały sformułowane w taki sam sposób: 1)      Czy art. 3, art. 5 ust. 2, art. 6 i 7 dyrektywy 2003/10[…] należy interpretować w ten sposób, że pracodawca, u którego dzienny poziom ekspozycji pracowników na hałas wynosi ponad 85 dB (mierzony bez uwzględnienia skutków środków ochrony słuchu), spełnia obowiązki ustalone w [tej] dyrektywie dotyczące materialnych warunków pracy poprzez wydanie owym pracownikom środków ochrony słuchu, które poprzez osiągnięty dzięki nim poziom tłumienia spowodują obniżenie dziennego poziomu ekspozycji na hałas tych pracowników poniżej 80 dB? 2)      Czy art. 5 ust. 2 dyrektywy 2003/10[…] należy interpretować w ten sposób, że „program środków technicznych […]lub organizacyjnych”, który powinien zostać przyjęty przez pracodawcę, u którego dzienny poziom ekspozycji pracowników na hałas wynosi ponad 85 dB (mierzony bez uwzględnienia skutków środków ochrony słuchu), ma na celu zmniejszenie poziomu ekspozycji na hałas do wartości poniżej 85 dB? 3)      W przypadku negatywnej odpowiedzi na pytanie pierwsze – czy należy przyjąć, że sprzeczny z dyrektywą 2003/10[…] jest krajowy przepis lub krajowa praktyka sądowa, które zwalniają pracodawcę z obowiązku zapłaty odszkodowania pieniężnego, które co do zasady powinno zostać zapłacone pracownikom, których dotyczą dzienne poziomy ekspozycji na hałas wyższe od 85 dB, z uwagi na wydanie tym pracownikom środków ochrony słuchu, których skutek tłumiący powoduje, że dzienny poziom ekspozycji wynosi poniżej 80 dB?  W przedmiocie pytań prejudycjalnych  W przedmiocie pytań pierwszego i drugiego 21      W swych dwóch pierwszych pytaniach, które należy zbadać łącznie, sąd odsyłający dąży zasadniczo do ustalenia, czy dyrektywę 2003/10 należy interpretować w ten sposób, że pracodawca, w którego przedsiębiorstwie dzienny poziom ekspozycji pracowników na hałas, mierzony bez uwzględnienia skutków używania indywidualnych środków ochrony słuchu, wynosi ponad 85 dB, spełnia obowiązki wynikające z tej dyrektywy poprzez wydanie pracownikom takich środków ochrony słuchu umożliwiających obniżenie dziennej ekspozycji na hałas do wartości poniżej 80 dB i czy art. 5 ust. 2 owej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że zmierza on do zmniejszenia dziennego poziomu ekspozycji na hałas, mierzonego bez uwzględnienia skutków używania indywidualnych środków ochrony słuchu, do wartości poniżej 85 dB. 22      W celu udzielenia odpowiedzi na te pytania należy przypomnieć ramy regulacyjne wprowadzone dyrektywą 2003/10. 23      Przede wszystkim zgodnie z art. 5 ust. 1 akapit pierwszy tej dyrektywy należy eliminować u źródła ryzyko wynikające z narażenia na hałas lub ograniczać je do minimum, uwzględniając postęp techniczny i dostępność środków ograniczenia ryzyka w miejscu jego powstawania. 24      W tym zakresie art. 5 ust. 1 akapit drugi stanowi, że ograniczenie powyższego ryzyka opiera się na ogólnych zasadach zapobiegania i szczegółowo wymienia środki mogące wspomagać ten cel. 25      Zgodnie z art. 5 ust. 2 dyrektywy 2003/10 pracodawca przyjmuje i wprowadza w życie program środków zmierzających do ograniczenia ekspozycji na hałas, jeżeli przekroczone zostały górne wartości, przy których należy podejmować odpowiednie działania. W tym zakresie z art. 3 ust. 1 lit. b) i art. 3 ust. 2 zdanie drugie tej dyrektywy wynika, że owa wartość ekspozycji została ustalona na 85 dB, przy czym należy ją mierzyć bez uwzględnienia skutku używania indywidualnych środków ochrony słuchu. 26      Następnie zgodnie z art. 6 wspomnianej dyrektywy indywidualne środki ochrony słuchu są udostępniane pracownikom, gdy ekspozycja na hałas przekracza wartości ekspozycji, przy których należy podejmować odpowiednie działania, „jeżeli ryzyka wynikającego z narażenia na hałas nie można uniknąć za pomocą innych środków”. 27      Wreszcie zgodnie z art. 7 ust. 1 dyrektywy 2003/10 w żadnych okolicznościach ekspozycja pracownika na hałas nie może przekraczać granicznych wartości ekspozycji, tzn. zgodnie z art. 3 ust. 1 lit. a) i art. 3 ust. 2 zdanie pierwsze tej dyrektywy – poziomu 87 dB, mierzonego przy uwzględnieniu skutku używania indywidualnych środków ochrony słuchu. 28      Dyrektywa 2003/10 ustanawia zatem hierarchię obowiązków ciążących na pracodawcy. 29      W pierwszej kolejności pracodawca jest zobowiązany na podstawie art. 5 ust. 2 rzeczonej dyrektywy do wdrożenia programu zmierzającego do ograniczenia ekspozycji na hałas, gdy pracownicy są narażeni na poziom hałasu przekraczający 85 dB mierzony bez uwzględnienia skutku używania indywidualnych środków ochrony słuchu. 30      Jedynie w zakresie, w jakim program ten nie umożliwia obniżenia takiej ekspozycji na hałas, art. 6 dyrektywy 2003/10 ustanawia w drugiej kolejności dodatkowy obowiązek polegający na udostępnieniu pracownikom indywidualnych środków ochrony słuchu. 31      W trzeciej i ostatniej kolejności art. 7 rzeczonej dyrektywy określa szczególne obowiązki, w przypadku gdy używanie indywidualnych środków ochrony słuchu nie umożliwia uniknięcia przekroczenia granicznych wartości ekspozycji. 32      Z jasnego brzmienia i ze struktury powyższych przepisów wynika zatem, że pracodawca nie spełnia ciążących na nim obowiązków określonych w art. 5 ust. 2 dyrektywy 2003/10 poprzez samo wydanie pracownikom indywidualnych środków ochrony słuchu, lecz że powinien wdrożyć program zmierzający do ograniczenia ekspozycji na hałas, gdy pracownicy są narażeni na poziom hałasu przekraczający 85 dB mierzony bez uwzględnienia skutku używania indywidualnych środków ochrony słuchu. 33      Takie rozumienie dyrektywy 2003/10 potwierdza jej motyw 10, zgodnie z którym dyrektywa ta jest oparta na koncepcji zapobiegania, która zakłada, że pierwszeństwo ma ograniczanie ryzyka u źródła oraz że środki ochrony zbiorowej mają pierwszeństwo przed środkami ochrony indywidualnej. 34      W związku z powyższym na dwa pierwsze pytania należy odpowiedzieć, że dyrektywa 2003/10 powinna być interpretowana w ten sposób, że pracodawca, w którego przedsiębiorstwie dzienny poziom ekspozycji pracowników na hałas mierzony bez uwzględnienia skutków używania indywidualnych środków ochrony słuchu wynosi ponad 85 dB, nie spełnia obowiązków wynikających z tej dyrektywy poprzez samo wydanie pracownikom takich środków ochrony słuchu umożliwiających obniżenie dziennej ekspozycji na hałas poniżej 80 dB, ponieważ na owym pracodawcy ciąży obowiązek wdrożenia programu środków technicznych lub organizacyjnych zmierzających do zmniejszenia ekspozycji na hałas mierzony bez uwzględnienia skutków używania indywidualnych środków ochrony słuchu do poziomu poniżej 85 dB.  W przedmiocie pytania trzeciego 35      W ramach pytania trzeciego sąd krajowy dąży zasadniczo do ustalenia, czy dyrektywę 2003/10 należy interpretować w ten sposób, że wymaga ona od pracodawcy, który nie wdrożył programu środków technicznych lub organizacyjnych zmierzających do zmniejszenia dziennego poziomu ekspozycji na hałas, by wypłacał pracownikom narażonym na poziom hałasu, mierzony bez uwzględnienia skutku używania indywidualnych środków ochrony słuchu, wyższy od 85 dB dodatek do wynagrodzenia, nawet jeżeli wydał tym pracownikom środków ochrony słuchu, których skutkiem jest obniżenie dziennej ekspozycji poniżej 80 dB. 36      W odniesieniu do tego pytania należy przypomnieć, że zgodnie ze zbiorowym układem pracy dodatek do wynagrodzenia należy się osobom, które wykonują pracę w warunkach szczególnie uciążliwych, gdy przyczyną takiej uciążliwości może być ekspozycja na hałas. 37      W tym zakresie sąd odsyłający wskazuje, że zgodnie z najnowszym orzecznictwem Tribunal Supremo taka uciążliwość nie występuje, gdy indywidualne środków ochrony słuchu powodują obniżenie poziomu hałasu dochodzącego do ucha poniżej 80 dB. Zdaniem sądu odsyłającego orzecznictwo to jest oparte na wykładni dyrektywy 2003/10, zgodnie z którą cel tej dyrektywy stanowi ochrona pracownika przed zagrożeniami dla zdrowia związanymi z rzeczywistą ekspozycją na hałas. Tymczasem taka wykładnia zawężająca zdaniem sądu krajowego sprzeciwia się skuteczności tej dyrektywy. Pracodawca może bowiem uniknąć obowiązku zapłaty takiego dodatku do wynagrodzenia już ze względu na okoliczność, że wydał swym pracownikom indywidualne środki ochrony słuchu, nawet jeżeli nie spełnił wymogów rzeczonej dyrektywy dotyczących ustanowionych w niej obowiązków w zakresie zapobiegania. 38      W tym względzie należy podkreślić, jak podnosi Komisja Europejska, że dyrektywa 2003/10 jako taka nie reguluje ani zapłaty dodatku do wynagrodzenia z powodu uciążliwych warunków panujących na stanowisku pracy wynikających z ekspozycji na hałas, ani kwestii, czy skutek indywidualnych środków ochrony środków ochrony u można lub należy uwzględnić dla ustalenia granicy ekspozycji na hałas powodującej powstanie obowiązku zapłaty takiego dodatku do wynagrodzenia. 39      Dyrektywa 2003/10 nie wymaga zatem, aby niespełnienie przez pracodawcę obowiązków w zakresie zapobiegania ustanowionych tą dyrektywą prowadziło do zastosowania sankcji w postaci obowiązku zapłaty dodatku do wynagrodzenia. 40      Jednakże w świetle pytań sformułowanych przez sąd odsyłający należy uściślić, że owe obowiązki w zakresie zapobiegania mające na celu obniżenie w miarę możliwości ekspozycji na hałas u źródła przez wdrożenie programu środków technicznych lub organizacyjnych wpisują się w cel dyrektywy 2003/10, którym jest ochrona zdrowia pracowników. 41      Ponadto należy przypomnieć utrwalone orzecznictwo, zgodnie z którym swoboda wyboru formy i środków służących zapewnieniu wykonania danej dyrektywy nie ma wpływu na zobowiązanie państw członkowskich będących adresatami tej dyrektywy do podjęcia wszelkich środków niezbędnych dla zapewnienia pełnej skuteczności danej dyrektywy zgodnie z jej zamierzonymi celami (wyrok z dnia 15 kwietnia 2008 r. w sprawie C‑268/06 Impact, Zb.Orz. s. I‑2483, pkt 40 i przytoczone tam orzecznictwo) i do zapewnienia, aby w przypadku gdy rozpatrywana dyrektywa ma na celu nadanie praw jednostkom, mogły one w pełni korzystać ze swoich praw i w razie potrzeby powoływać się na nie przed sądami krajowymi (wyrok z dnia 30 maja 1991 r. w sprawie C‑361/88 Komisja przeciwko Niemcom, Rec. s. I‑2567, pkt 15). 42      Z powyższego wynika, że prawo krajowe należy interpretować w taki sposób, aby umożliwić pracownikom skuteczne dochodzenie przestrzegania przez ich pracodawcę obowiązków w zakresie zapobiegania ustanowionych dyrektywą 2003/10, której celem jest właśnie, jak wynika z jej motywu 10, przyczynianie się do ochrony pracowników. 43      Z uwagi na powyższe rozważania na pytanie trzecie należy odpowiedzieć, że dyrektywa 2003/10 powinna być interpretowana w ten sposób, że nie wymaga ona od pracodawcy, by wypłacał pracownikom narażonym na poziom hałasu, mierzony bez uwzględnienia skutku używania indywidualnych środków ochrony słuchu, wyższy od 85 dB dodatek do wynagrodzenia tylko z tego powodu, że nie wdrożył programu środków technicznych lub organizacyjnych zmierzających do zmniejszenia dziennego poziomu ekspozycji na hałas. Jednakże prawo krajowe powinno przewidywać odpowiednie mechanizmy zapewniające, by pracownik narażony na poziom hałasu, mierzony bez uwzględnienia skutku używania indywidualnych środków ochrony słuchu, wyższy od 85 dB mógł skutecznie dochodzić przestrzegania przez pracodawcę obowiązków w zakresie zapobiegania ustanowionych w art. 5 ust. 2 tej dyrektywy.  W przedmiocie kosztów 44      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi. Z powyższych względów Trybunał (siódma izba) orzeka, co następuje: 1)      Dyrektywę 2003/10/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 6 lutego 2003 r. w sprawie minimalnych wymagań w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa dotyczących narażenia pracowników na ryzyko spowodowane czynnikami fizycznymi (hałasem) (siedemnasta dyrektywa szczegółowa w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy 89/391/EWG), zmienioną dyrektywą 2007/30/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 czerwca 2007 r., należy interpretować w ten sposób, że pracodawca, w którego przedsiębiorstwie dzienny poziom ekspozycji na hałas pracowników, mierzony bez uwzględnienia skutków używania indywidualnych środków ochrony słuchu, wynosi ponad 85 dB, nie spełnia obowiązków wynikających z tej dyrektywy poprzez samo wydanie pracownikom takich środków ochrony słuchu umożliwiających obniżenie dziennej ekspozycji na hałas poniżej 80 dB, ponieważ na owym pracodawcy ciąży obowiązek wdrożenia programu środków technicznych lub organizacyjnych zmierzających do zmniejszenia takiej ekspozycji na hałas, mierzony bez uwzględnienia skutków używania indywidualnych środków ochrony słuchu, do poziomu poniżej 85 dB. 2)      Dyrektywę 2003/10, zmienioną dyrektywą 2007/30, należy interpretować w ten sposób, że nie wymaga ona od pracodawcy, by wypłacał pracownikom narażonym na poziom hałasu, mierzony bez uwzględnienia skutku używania indywidualnych środków ochrony słuchu, wyższy od 85 dB dodatek do wynagrodzenia tylko z tego powodu, że nie wdrożył programu środków technicznych lub organizacyjnych zmierzających do zmniejszenia dziennego poziomu ekspozycji na hałas. Jednakże prawo krajowe powinno przewidywać odpowiednie mechanizmy zapewniające, by pracownik narażony na poziom hałasu, mierzony bez uwzględnienia skutku używania indywidualnych środków ochrony słuchu, wyższy od 85 dB mógł skutecznie dochodzić przestrzegania przez pracodawcę obowiązków w zakresie zapobiegania ustanowionych w art. 5 ust. 2 tej dyrektywy. Podpisy * – Język postępowania: hiszpański.