C-265/03

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO CHRISTINE STIX‑HACKL przedstawiona w dniu 11 stycznia 2005 r.(1) Sprawa C‑265/03 Igor Simutenkov przeciwko Ministerio de Educación y Cultura oraz Real Federación Española de Fútbol [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Audiencia Nacional (Hiszpania)] Artykuł 23 Umowy o partnerstwie i współpracy Wspólnoty–Federacja Rosyjska – Swobodny przepływ pracowników – Ograniczenie liczby zawodników z państw, które nie należą do Europejskiego Obszaru Gospodarczego – Piłka nożna I –    Uwagi wstępne 1.     Niniejsze postępowanie w sprawie wydania orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni Umowy o partnerstwie i współpracy ustanawiającej partnerstwo między Wspólnotami Europejskimi i ich państwami członkowskimi a Federacją Rosyjską(2) (zwanej dalej „Umową”), a w szczególności kwestii bezpośredniej skuteczności oraz znaczenia jej art. 23 w zakresie warunków zatrudnienia. Postępowanie przed sądem krajowym dotyczy regulacji przyjętej przez federację sportową, zgodnie z którą liczba zawodników piłki nożnej pochodzących z państw trzecich podlega ograniczeniu przy niektórych rozgrywkach. II – Ramy prawne A –    Prawo wspólnotowe 2.     Artykuł 23 ust. 1 Umowy stanowi: „Z zastrzeżeniem przepisów ustawowych, warunków i procedur stosowanych w każdym państwie członkowskim Wspólnota oraz jej państwa członkowskie zapewniają, że traktowanie przyznane obywatelom rosyjskim, legalnie zatrudnionym na terytorium państwa członkowskiego jest wolne od wszelkiej dyskryminacji ze względu na obywatelstwo, w odniesieniu do warunków pracy, wynagrodzenia lub zwolnienia, w porównaniu z ich własnymi obywatelami”. B –    Prawo krajowe 3.     Zgodnie z art. 129 ust. 2 regulaminu ogólnego Real Federación Española de Fútbol (hiszpańskim związkiem piłki nożnej, zwanym dalej „RFEF”) licencja piłkarza zawodowego jest dokumentem wystawionym przez RFEF zezwalającym jego posiadaczowi na uprawianie tego sportu jako zawodnikowi należącemu do związku oraz na występowanie w oficjalnych meczach i zawodach w charakterze zawodnika należącego do danej drużyny. Oficjalnymi zawodami na szczeblu krajowym, które należy tu wymienić, są: Campeonatos Nacionales (krajowe mistrzostwa) Liga de Primera y Segunda División (pierwszej i drugiej ligi), mistrzostwa Hiszpanii – Copa del Rey (puchar królewski) oraz Supercopa. Posiadanie stosownej licencji federacyjnej jest więc niezbędne dla uczestnictwa w tych rozgrywkach. 4.     Artykuł 173 regulaminu ogólnego stanowi: „Z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w niniejszych przepisach dla zarejestrowania i uzyskania licencji zawodnika profesjonalnego zawodnicy piłki nożnej powinni posiadać obywatelstwo hiszpańskie lub być obywatelami państwa członkowskiego Unii Europejskiej lub państwa należącego do Europejskiego Obszaru Gospodarczego”. Artykuł 176 regulaminu ogólnego stanowi: „1.      Drużyny zgłoszone do zawodów oficjalnych o charakterze profesjonalnym, organizowanych na szczeblu krajowym mogą zgłosić zawodników zagranicznych niebędących obywatelami Wspólnoty w liczbie ustalonej w umowach zawartych pomiędzy RFEF, Liga Nacional de Fútbol Profesional (krajową ligą profesjonalnej piłki nożnej) oraz Asociación de Futbolistas Españoles (stowarzyszeniem piłkarzy hiszpańskich), które regulują ponadto liczbę zawodników tej kategorii mogącycg uczestniczyć w grze równocześnie. 2.      Zgodnie z umową zawartą w dniu 28 maja 1999 r. pomiędzy wyżej wymienionymi instytucjami obowiązuje, począwszy od sezonu 2000/2001 do sezonu 2004/2005 włącznie, następujące uregulowanie […]. 3.      Piłkarze objęci uregulowaniem, o którym mowa w niniejszym artykule, posiadają w federacji takie same prawa i obowiązki oraz podlegają tym samym przepisom, co zawodnicy zarejestrowani zgodnie z zasadami ogólnymi”. 5.     Fragment art. 176 ust. 2, który nie został przytoczony dosłownie, odnosi się do liczby licencji przypadających na każdy sezon (w pierwszej lidze pięć licencji w sezonie 2000/2001, cztery w każdym z trzech kolejnych sezonów i trzy w sezonie 2004/2005; w drugiej lidze cztery licencje w sezonie 2000/2001, trzy w każdym z dwóch kolejnych sezonów i dwie w ostatnim sezonie) oraz do liczby zawodników spoza Wspólnoty, którzy mogą być obsadzani równocześnie (trzech w pierwszej lidze w każdym z pięciu sezonów oraz, w drugiej lidze, trzech w każdym z pierwszych dwóch sezonów oraz dwóch w każdym z kolejnych trzech sezonów). III – Stan faktyczny, postępowanie przed sądem krajowym oraz pytanie prejudycjalne 6.     Igor Simutenkov jest obywatelem rosyjskim posiadającym pozwolenie na pobyt i pozwolenie na pracę w Królestwie Hiszpanii. Jest on zatrudniony w charakterze profesjonalnego zawodnika piłki nożnej na podstawie umowy o pracę zawartej z klubem Deportivo Tenerife i posiada licencję RFEF dla zawodników spoza Wspólnoty i Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG). W styczniu 2001 r. Igor Simutenkov, za pośrednictwem swojego klubu, zwrócił się do RFEF z wnioskiem o wymianę jego licencji na licencję zawodnika wspólnotowego, na podstawie Umowy. RFEF odrzucił wniosek na podstawie art. 173 i nast. ogólnego regulaminu RFEF i umowy z dnia 28 maja 1999 r. pomiędzy RFEF a Liga Nacional de Fútbol Professional. 7.     W odpowiedzi Igor Simutenkov wystąpił z powództwem do Juzgado de lo Social No 3 Santa Cruz de Tenerife, domagając się ochrony jego fundamentalnego prawa do niedyskryminacji ze względu na obywatelstwo rosyjskie. 8.     Juzgado de lo Social No 3 Santa Cruz de Tenerife w wyroku z dnia 19 kwietnia 2001 r. uwzględnił powództwo, stwierdzając dyskryminujące traktowanie oraz uznając prawo Igora Simutenkova do bycia traktowanym w taki sam sposób jak obywatele Wspólnoty we wszystkich kwestiach dotyczących jego warunków pracy. Wyrok nie stał się prawomocny z uwagi na spór wynikły w przedmiocie właściwości. 9.     Tribunal Supremo uznał, że sądem właściwym był Juzgado Central de lo Contencioso Administrativo, który wyrokiem z dnia 22 października 2002 r. oddalił powództwo Igora Simutenkova. 10.   Igor Simutenkov zaskarżył ten wyrok do Audiencia Nacional (Sala do lo Contencioso Administrativo), który w dniu 4 marca 2003 r. postanowił zwrócić się do Trybunału Sprawiedliwości w trybie prejudycjalnym z następującym pytaniem: „Czy art. 23 ust. 1 Umowy o partnerstwie i współpracy ustanawiającej partnerstwo między Wspólnotami Europejskimi i ich państwami członkowskimi a Federacją Rosyjską podpisanej na Korfu w dniu 24 czerwca 1994 r. sprzeciwia się stosowaniu przez związek sportowy wobec profesjonalnego sportowca posiadającego obywatelstwo rosyjskie, legalnie zatrudnionego przez hiszpański klub piłki nożnej, taki jak w przypadku skargi w postępowaniu przed sądem krajowym, przepisu, na mocy którego kluby mogą wystawić do gry w zawodach organizowanych na szczeblu krajowym jedynie ograniczoną liczbę zawodników pochodzących z państw trzecich, które nie są stronami Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym?”. IV – Ocena 11.   Odnośnie do treści pytania prejudycjalnego i jego analizy należy na wstępie rozstrzygnąć kwestię, czy omawiane postanowienie Umowy podlega bezpośredniemu stosowaniu, nawet jeśli pytanie takie nie zostało sformułowane przez sąd krajowy wprost. A –    Bezpośrednia skuteczność art. 23 Umowy 12.   Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem postanowienie umowy pomiędzy Wspólnotą a państwem trzecim podlega bezpośredniemu stosowaniu, jeżeli postanowienie takie formułuje jasny i precyzyjny obowiązek, którego wypełnienie i skutki nie są uzależnione od wydania kolejnego aktu. 13.   Przesłankę tę należy rozpatrywać w dwóch aspektach. Po pierwsze, analizy postanowienia należy dokonać w oderwaniu od całości, w oparciu o jego brzmienie. Po drugie, analizie powinna podlegać umowa jako taka, tj. jej przedmiot i rodzaj (a także istota i cel oraz kontekst). Trybunał Sprawiedliwości przyjął takie podejście zarówno w odniesieniu do umów stowarzyszeniowych(3), jak i do umów o współpracy(4). 1.      Analiza postanowienia w oderwaniu od całości 14.   Punktem wyjścia przy interpretacji art. 23 Umowy w oderwaniu od całości musi być analiza jego treści. Należy przy tym mieć na względzie okoliczność, że prawo wspólnotowe jest redagowane w różnych językach oraz że poszczególne wersje językowe mają jednakową moc wiążącą. Interpretacja postanowienia prawa wspólnotowego wymaga zatem porównania różnych wersji językowych(5). 15.   Takie porównanie różnych wersji językowych art. 23 ust. 1 Umowy wskazuje, że jego brzmienie i znaczenie nie jest jednolite we wszystkich wersjach językowych. Z dziesięciu autentycznych wersji językowych na dzień podpisania Umowy wyłania się następujący obraz: podczas gdy siedem wersji językowych(6), włącznie z wersją rosyjską, wskazują na obowiązek w ogólnym znaczeniu słowa „zapewni”, trzy wersje językowe(7) wskazują na zobowiązanie do starannego działania. Według wersji greckiej „Wspólnota i jej państwa członkowskie dołożą wszelkich starań”, według wersji hiszpańskiej „będą czuwać, aby […]”, a według wersji niderlandzkiej „zadbają, aby […]”. 16.   Dla ustalenia znaczenia art. 23 Umowy można by przyjąć jako punkt wyjścia minimum wspólne dla wszystkich wersji językowych i założyć, że istnieje zaledwie obowiązek starannego działania. Jednakże taka metoda nie znajduje poparcia ani w przekonywających argumentach, ani w praktyce orzeczniczej Trybunału. 17.   Inne rozwiązanie polegałoby na ustaleniu najbardziej jasnego tekstu, a więc na wyeliminowaniu tekstów nietypowych(8) lub wersji zawierających błąd translatorski(9). Zasadniczo takie podejście jest wprawdzie możliwe i można je spotkać w orzecznictwie Trybunału, jednak w okolicznościach niniejszej sprawy, w której nie chodzi o to, że jeden z tekstów odbiega od pozostałych, zastosowanie takiego podejścia nie zapewnia przekonywającego rozwiązania. 18.   Na rzecz poglądu, że pierwszeństwo należy przyznać wersjom językowym, które formułują obowiązek, przemawia przytoczona przez Komisję metoda wykładni, że rozstrzygające powinny być wersje językowe stanowiące większość. Ta metoda znajduje także odzwierciedlenie w orzecznictwie Trybunału(10). Niemniej jednak można również powołać linię argumentacji Trybunału, zgodnie z którą, w pewnych okolicznościach, należy udzielić pierwszeństwa jednej wersji językowej w stosunku do większości(11). 19.   Przemawia to na rzecz odwołania się do całkiem innej metody, a mianowicie metody, zgodnie z którą punkt wyjścia stanowi tekst oryginalny, a więc ta wersja Umowy, która posłużyła jako tekst źródłowy przy tłumaczeniach na inne języki. W niniejszej sprawie byłby to tekst w języku, w którym prowadzone były negocjacje, tj. w języku angielskim. Ten tekst („shall ensure”) w sposób jednoznaczny wyraża zobowiązanie. 20.   Z uwagi na występujące rozbieżności językowe wydaje się jednak, że konieczne jest rozważenie intencji stron oraz celu interpretowanego postanowienia(12). 21.   W tym kontekście należy zauważyć, że ten etap analizy nie zawsze bywa rozróżniany od drugiego etapu(13), a mianowicie rozważenia celu, przeznaczenia i istoty umowy i tym podobnych kwestii. 22.   Decydujące znaczenie dla wykładni art. 23 ust. 1 Umowy ma zamiar stron. Dokumenty przedłożone przez Komisję, które stanowiły materiał przygotowawczy przy negocjowaniu Umowy, uzasadniają pogląd, że zamiarem stron Umowy było wykreowanie kategorycznego obowiązku, wykraczającego poza sam tylko obowiązek do starannego działania. 23.   Porównanie z podobnymi umowami także przemawia na rzecz poglądu, że art. 23 ust. 1 Umowy ma charakter obowiązku. Ten sposób porównania z art. 24 ust. 1 umowy z Ukrainą(14) oraz z art. 23 ust. 1 umowy z Mołdawią(15) ujawnia, że te odpowiednie postanowienia zawierają wprost wyrażenie „dołoży wszelkich starań, aby zapewnić”. 24.   Na rzecz poglądu, że art. 23 ust. 1 Umowy wyraża obowiązek idący dalej niż sam tylko obowiązek starannego działania stanowi okoliczność wypływająca z treści dokumentów wykorzystanych w trakcie negocjacji Umowy, iż taka wola została wyrażona przez Rosję. 25.   Ograniczenie zawarte na początku art. 23 ust. 1 Umowy: „Z zastrzeżeniem przepisów ustawowych, warunków i procedur stosowanych w każdym państwie członkowskim […]” mogłoby wskazywać, że postanowienie zawarte w art. 23 nie ma charakteru zobowiązania i dlatego nie wywiera skutku bezpośredniego. 26.   Zgodnie z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości wydanym w odniesieniu do podobnego postanowienia zawartego w umowach stowarzyszeniowych zwrot „z zastrzeżeniem warunków i odrębności stosowanych w każdym państwie członkowskim” nie mogą być interpretowane w taki sposób, aby uznać za dopuszczalne stosowanie przez państwa członkowskie zasady niedyskryminacji wyrażonej w tym postanowieniu z zastrzeżeniem warunków lub ograniczeń o charakterze dyskrecjonalnym, ponieważ taka interpretacja spowodowałaby, że postanowienie to straciłoby na znaczeniu i zostało pozbawione jakiegokolwiek praktycznego skutku(16). 27.   Wynik analizy art. 23 ust. 1 Umowy w oderwaniu od całości sprowadza się zatem do stwierdzenia, że zarówno oryginalny – angielski – tekst Umowy oraz większość wersji językowych, jak również zamiar stron uczestniczących w negocjacjach wskazują, że na Wspólnotę oraz państwa członkowskie nałożony został jasno sformułowany obowiązek rezultatu, a więc postanowienie to jest bezpośrednio skuteczne. 2.      Treść i istota Umowy 28.   Nawet jeśli analiza postanowienia dokonywana w oderwaniu od całości, mająca na celu ustalenie, czy charakteryzuje ją bezpośrednia skuteczność, prowadzi do wniosku co do wywierania takiego skutku, należy jeszcze zbadać, czy taki wynik zostanie potwierdzony w kontekście przedmiotu umowy i jej rodzaju (lub jej istoty i przeznaczenia czy też celu i kontekstu). 29.   Odwołując się do art. 31 ust. 1 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów z dnia 23 maja 1969 r., Trybunał stwierdził odnośnie do interpretacji umów międzynarodowych, że „umowę należy interpretować w dobrej wierze, zgodnie ze zwykłym znaczeniem, jakie należy przypisywać użytym w niej wyrazom w ich kontekście, oraz w świetle jej przedmiotu i celu”(17). 30.   To, że brzmienie samego postanowienia nie jest rozstrzygające, odzwierciedla fakt, iż Trybunał interpretuje postanowienie umowy, które wiernie odpowiada co do słowa postanowieniu traktatu WE, raz tak samo jak postanowienie traktatu WE, a innym razem zupełnie inaczej(18). 31.   Jeśli chodzi o art. 23 ust. 1 Umowy, w literaturze dominuje pogląd, że postanowienie to nie wywiera skutku bezpośredniego. Pogląd ten uzasadniany jest okolicznością, że art. 27 Umowy przewiduje udzielanie zaleceń przez Radę Współpracy(19), lub też okolicznością, że Umowa realizuje jedynie ograniczony cel(20). 32.   Dlatego w dalszej części Umowa zostanie przeanalizowana pod kątem jej istoty i przeznaczenia, jak również realizowanego przez nią celu i jej kontekstu. 33.   Można przy tym stwierdzić, że, z jednej strony, Umowa niezaprzeczalnie stanowi postęp w stosunku do zawartej wcześniej z Rosją umowy handlowej. Z drugiej strony, w wielu kwestiach Umowa pozostaje w tyle za tzw. umowami stowarzyszeniowymi. Odnosi się to, po pierwsze, do zakresu przedmiotowego, ponieważ Umowa nie ustanawia nawet strefy wolnego handlu i właśnie również w odniesieniu do swobody przemieszczania się pozostaje w tyle za postanowieniami umów stowarzyszeniowych. Po drugie, postanowienia instytucjonalne także wykazują szereg odmienności, a dotyczy to na przykład procedury rozwiązywania sporów. 34.   Ponadto umowa nie ustanawia żadnego stowarzyszenia, nie mówiąc już o przystąpieniu do Unii Europejskiej umawiającej się strony pochodzącej spoza niej, jak na przykład leżąca u podstaw sprawy Deutscher Handballbund umowa ze Słowacją. 35.   Jednakże w mojej ocenie dla przyjęcia, że postanowienie umowy wywiera skutek bezpośredni, nie jest decydujące to, czy umowa wyraźnie odnosi się do perspektywy akcesji. 36.   Wynika to także z utrwalonego orzecznictwa dotyczącego umów o współpracy, na przykład umów podpisanych z Algierią i Marokiem. Odnośnie do umowy z Marokiem Trybunał stwierdził, co następuje: „Celem umowy jest […] wspieranie ogólnej współpracy pomiędzy umawiającymi się stronami, w szczególności dotyczącej rynku pracy. Okoliczność, że zadaniem umowy jest zasadniczo wspieranie rozwoju gospodarczego Maroka oraz że ogranicza się ona do nawiązania współpracy pomiędzy stronami, bez odwoływania się do stowarzyszenia Maroka ze Wspólnotami czy też przyszłej akcesji, nie wyklucza bezpośredniego stosowania niektórych jej postanowień”(21). 37.   W jednej kwestii Umowa z Rosją rzeczywiście wykazuje cechy wspólne z umowami stowarzyszeniowymi. Umowa ta także służy bowiem celowi „stopniowej integracji” stron umowy. Ten aspekt stanowił jedną z decydujących okoliczności, na podstawie których Trybunał rozstrzygał, czy pewne postanowienia umów stowarzyszeniowych wywierają skutek bezpośredni(22). 38.   Z utrwalonego orzecznictwa Trybunału w odniesieniu do umów o współpracy można także wywnioskować, że z punktu widzenia celu umowy, aby postanowienie zawarte w takiej umowie nadawało się do bezpośredniego kształtowania sytuacji prawnej podmiotów indywidualnych, wystarczy, aby umawiające się strony zmierzały do wspierania ogólnej współpracy, w szczególności dotyczącej rynku pracy(23). 39.   Postanowienie określające cel umów o współpracy zawarte w umowach z Algierią i Marokiem stanowi: „Celem niniejszej umowy pomiędzy Europejską Wspólnotą Gospodarczą a […] jest wspieranie ogólnej współpracy pomiędzy umawiającymi się stronami w celu przyczyniania się do rozwoju gospodarczego i społecznego […] oraz ułatwienia zacieśniania stosunków pomiędzy stronami. W tym celu uchwalane i wdrażane będą przepisy i działania w dziedzinie gospodarki, współpracy technicznej i finansowej, jak również w obszarze handlu i kwestii społecznych”. 40.   Porównywalne postanowienie Umowy, a mianowicie art. 1 stanowi, że uzgodnione zostały następujące cele partnerstwa z Rosją: „wspieranie zrównoważonego rozwoju Stron, wspieranie handlu i inwestycji oraz harmonijnych stosunków gospodarczych między Stronami, opartych na zasadach gospodarki rynkowej i tym samym wspieranie zrównoważonego rozwoju Stron”; „zapewnienie podstaw współpracy gospodarczej, finansowej i kulturalnej, opartej na zasadach wzajemnych korzyści, wzajemnej odpowiedzialności i wzajemnego wsparcia”; „zapewnienie właściwych ram dla stopniowej integracji między Rosją a szerszym obszarem współpracy w Europie” oraz „stworzenie niezbędnych warunków dla przyszłego ustanowienia strefy wolnego handlu między Wspólnotą a Rosją, obejmującej zasadniczo cały obrót towarowy między nimi, jak również warunków dla wprowadzenia swobody zakładania spółek, transgranicznego handlu usługami oraz przepływu kapitału”. 41.   Porównanie celów Umowy z celami umów o współpracy ukazuje więc, że korespondują one ze sobą pod wieloma względami. 42.   Za brakiem bezpośredniej skuteczności art. 23 ust. 1 nie przemawia wreszcie różnica w sformułowaniu tytułu rozdziału, w którym znajduje się art. 23 ust. 1 Umowy („Rozdział I – Warunki zatrudnienia”) a nazwą tytułu korespondującego z nim rozdziału w umowach stowarzyszeniowych („Rozdział I – Przepływ pracowników”). 43.   Okoliczność, że część Umowy, w której znajduje się rozdział I brzmi „Tytuł IV – Postanowienia w sprawie działalności gospodarczej i inwestycji”, wskazuje wprawdzie, że terminologia i zawartość merytoryczna jest inna niż ta zawarta w umowach stowarzyszeniowych, nie pozwala jednak na wyciągnięcie jakichkolwiek wniosków dotyczących skutku wywieranego przez zawarte tam postanowienia. 44.   Z tego wynika, że istota i przeznaczenie, czy też cel i kontekst, Umowy wskazują, że postanowienie, którego dotyczy niniejsze postępowanie, wywiera skutek bezpośredni. 45.   Należy jeszcze rozważyć, czy art. 27 i 48 Umowy nie stoją na przeszkodzie bezpośredniej skuteczności art. 23. 46.   Artykuł 27 Umowy także nie wyklucza bezpośredniej skuteczności art. 23. Artykuł 27 stanowi bowiem, że Rada Współpracy formułuje zalecenia w celu wykonania art. 23 i 26. 47.   Samo brzmienie art. 27, który mówi jedynie o środku prawnym w formie „zalecenia” wskazuje, iż nie można stąd wywodzić wniosku, że implementacja art. 23 uwarunkowana jest uchwaleniem kolejnego aktu prawnego. Rola przypisana przez art. 27 Radzie Współpracy jest więc, w odniesieniu do art. 23, ograniczona – służy bowiem ułatwieniu wykonania – i w żadnym wypadku nie może być postrzegana jako uzależnienie bezpośredniego stosowania postanowień o zakazie dyskryminacji od spełnienia warunku, a mianowicie uchwalenia aktu prawnego(24). 48.   Co więcej, wniosek taki jest zbieżny z utrwalonym orzecznictwem na gruncie umów o współpracy z Algierią i Marokiem. Zgodnie z tym orzecznictwem, zakaz dyskryminacji w sferze bezpieczeństwa społecznego wywiera skutek bezpośredni, pomimo iż Rada Współpracy nie skorzystała ze swych kompetencji w zakresie implementacji, tj. nie podjęła jakichkolwiek środków zmierzających do implementowania zasad wyrażonych w odnośnych postanowieniach umów(25). 49.   Podobnie art. 48 nie sprzeciwia się ustaleniu, że art. 23 formułuje kategoryczne zobowiązanie. Artykuł 48 stanowi, że „[d]o celów niniejszego tytułu, […] nie ogranicza stosowania przez Strony ich przepisów ustawowych i wykonawczych dotyczących wjazdu i pobytu, pracy, warunków zatrudnienia oraz osiedlania się osób fizycznych i świadczenia usług, pod warunkiem że jednocześnie nie stosują ich one w sposób mogący unieważnić lub naruszyć korzyści przypadające którejkolwiek ze Stron na mocy szczególnego postanowienia Umowy”. 50.   Artykuł 48 Umowy niemal literalnie odpowiada art. 59 umowy ze Słowacją i art. 58 umowy z Polską. Trybunał uznał w odniesieniu do tych dwóch ostatnich postanowień, że nie wyłączają one bezpośredniej skuteczności(26). 3.      Wniosek 51.   Rozważenie wszystkich aspektów istotnych dla ustalenia, czy postanowienie umowne charakteryzuje się bezpośrednią skutecznością, prowadzi do wniosku, że art. 23 ust. 1 Umowy należy interpretować w ten sposób, iż wyrażone w tym artykule zobowiązanie nałożone na Wspólnotę i jej państwa członkowskie, gwarantujące obywatelom Rosji uprzednio legalnie zatrudnionym na terytorium państwa członkowskiego traktowanie wolne od wszelkiej dyskryminacji ze względu na obywatelstwo w odniesieniu do warunków pracy, wynagrodzenia lub zwolnienia, w porównaniu z obywatelami tego państwa członkowskiego, wywiera skutek bezpośredni. B –    Treść art. 23 ust. 1 Umowy: zakres zobowiązania 52.   W niniejszej sprawie chodzi o to, czy art. 23 ust. 1 Umowy sprzeciwia się regulacji powoływanej w postępowaniu przed sądem krajowym. W związku z tym należy postępować zgodnie z orzecznictwem Trybunału dotyczącym treści regulacji dotyczącej swobody przepływu osób wyrażonej w art. 39 WE i w tym kontekście rozważyć, czy art. 23 ust. 1 Umowy ma znaczenie przynajmniej takie samo jak przepis powoływany w postępowaniu przed sądem krajowym. 53.   Odnośnie do zakresu zakazu dyskryminacji wyrażonego w art. 23 ust. 1 Umowy należy zbadać, czy przepis powoływany w postępowaniu przed sądem krajowym stanowi warunek zatrudnienia. Należy przy tym rozróżnić dwa elementy: po pierwsze, należy zbadać czy dotyczy to przepisów stanowionych przez związki sportowe, a po drugie, przeanalizować trzeba zakres zakazu dyskryminacji wyrażony w art. 23 ust. 1 Umowy. 54.   Punktem wyjścia przy ustalaniu normatywnej treści art. 23 ust. 1 Umowy jest wyrok Trybunału w sprawie Deutscher Handballbund, który dotyczył postanowienia innej umowy, porównywalnego z art. 23 ust. 1, a mianowicie art. 38 umowy ze Słowacją. 55.   Odnośnie do zastosowania art. 38 umowy ze Słowacją do przepisów stanowionych przez związki sportowe Trybunał uznał, że postanowienie to znajduje zastosowanie do przepisu ustanowionego przez związek sportowy, taki jak Deutscher Handballbund (niemiecki związek piłki ręcznej), określającego warunki podejmowania przez profesjonalnych sportowców pracy zarobkowej(27). 56.   Artykuł 23 ust. 1 Umowy formułuje zobowiązanie, które, przynajmniej co do swej istoty, wyrażone jest słowami niemal identycznymi co art. 38 ust. 1 umowy ze Słowacją, a mianowicie, że gwarantuje obywatelom państwa będącego stroną umowy, uprzednio legalnie zatrudnionym na terytorium państwa członkowskiego traktowanie wolne od wszelkiej dyskryminacji ze względu na obywatelstwo w odniesieniu do warunków pracy, wynagrodzenia lub zwolnienia, w porównaniu z obywatelami tego państwa członkowskiego. 57.   W ten sposób, jak w wyroku w sprawie Deutscher Handballbund, spełnione są warunki pozwalające na zastosowanie w stosunku do art. 23 ust. 1 Umowy zasad odnoszących się do art. 39 WE, które Trybunał sformułował w wyroku w sprawie Bosman(28). 58.   Odnośnie do kwestii, czy przepis powoływany w postępowaniu przed sądem krajowym stanowi warunek zatrudnienia, w niniejszym postępowaniu stwierdzono, że licencje regulują dostęp do rynku pracy i nie należy ich traktować jak warunków zatrudnienia. Nie podlega kwestii, że postanowienia regulujące dostęp do rynku pracy nie są objęte zakresem regulacji art. 23 ust. 1 Umowy. 59.   Z orzecznictwa Trybunału jednak jednoznacznie wynika(29), że klauzule, jak ta powołana w postępowaniu przed sądem krajowym, nie dotyczą zatrudniania profesjonalnych zawodników, co do którego nie ma ograniczeń, lecz możliwości dla klubów do obsadzania swych zawodników w oficjalnych meczach oraz że uczestnictwo w takich meczach jest zasadniczym celem działalności tych zawodników. 60.   W zakresie, w jakim przepisy sportowe, jak ten powoływany w postępowaniu przed sądem krajowym, wpływają w sposób bezpośredni na uczestnictwo w meczach profesjonalnego rosyjskiego zawodnika piłki nożnej, legalnie zatrudnionego zgodnie z krajowymi regulacjami przyjmującego państwa członkowskiego, regulacje takie dotyczą warunków zatrudnienia w rozumieniu art. 23 ust. 1 Umowy. 61.   Na zmianę tej oceny prawnej w żaden sposób nie wpłyną także różnice pomiędzy przepisami sportowymi omawianymi w postępowaniu przed sądem krajowym, w szczególności natury prawnej, a przepisami sportowymi stanowiącymi przedmiot sprawy Deutscher Handballbund. 62.   Pozostaje jeszcze zbadać, czy skutkiem regulacji omawianych w postępowaniu przed sądem krajowym jest dyskryminacja zabroniona w świetle art. 23 ust. 1 Umowy. 63.   Z orzecznictwa Trybunału wynika(30) w odniesieniu do art. 39 ust. 2 WE, że postanowienie to wyłącza zastosowanie przepisów stanowionych przez związki sportowe, zgodnie z którymi w organizowanych przez nie rozgrywkach kluby sportowe mogą wystawiać jedynie ograniczoną liczbę profesjonalnych zawodników będących obywatelami innych państw członkowskich. 64.   Artykuł 23 ust. 1 Umowy przyznaje pracownikom posiadającym obywatelstwo rosyjskie, legalnie zatrudnionym na terytorium państwa członkowskiego prawo do równego traktowania w odniesieniu do warunków zatrudnienia w tym samym zakresie, co prawo przyznane obywatelom państwa członkowskiego wyrażone w podobny sposób w art. 39 ust. 2 WE. 65.   Co więcej, przepis powoływany w postępowaniu przed sądem krajowym odpowiada klauzulom narodowościowym, o których mowa w sprawach Bosman oraz Deutscher Handballbund. 66.   Dlatego wnioski Trybunału zawarte w orzecznictwie wydanym w przedmiocie wykładni art. 39 ust. 2 WE można także przenieść na grunt art. 23 ust. 1 Umowy. 67.   Tytułem konkluzji można stwierdzić, że art. 23 ust. 1 Umowy wyklucza zastosowanie do Igora Simutenkova przepisów, jak powoływany w postępowaniu przed sądem krajowym, ponieważ regulacje takie dają asumpt do powstania sytuacji, w której Igor Simutenkov jako obywatel rosyjski, choć legalnie zatrudniony w państwie członkowskim, ma w zasadzie zaledwie ograniczoną możliwość, w porównaniu z zawodnikami będącymi obywatelami państw członkowskich lub państw z EOG, uczestniczenia w niektórych rozgrywkach, jak Campeonatos Nacionales Primera Liga i Segunda División, Copa del Rey czy Supercopa, które, co więcej, stanowią zasadniczy cel jego działalności jako profesjonalnego zawodnika piłki nożnej(31). 68.   Podobnie jak regulacje stanowiące podstawę wyroków w sprawach Bosman i Deutscher Handballbund, przepis powoływany w postępowaniu przed sądem krajowym nie dotyczy konkretnych meczy pomiędzy drużynami reprezentującymi swoje kraje, lecz odnosi się do wszystkich oficjalnych meczy rozgrywanych pomiędzy klubami, a więc do istoty działalności profesjonalnych piłkarzy(32). 69.   Należy wreszcie wskazać, że w postępowaniu przed sądem krajowym nie dowiedziono, że regulację powoływaną w postępowaniu przed sądem krajowym można uznać za usprawiedliwioną okolicznościami wyłącznie sportowymi. V –    Wnioski 70.   W tym stanie rzeczy proponuję, aby Trybunał udzielił następującej odpowiedzi na pytanie prejudycjalne: Artykuł 23 ust. 1 Umowy o partnerstwie i współpracy ustanawiającej partnerstwo między Wspólnotami Europejskimi i ich państwami członkowskimi a Federacją Rosyjską należy interpretować jako stojący na przeszkodzie regulacji, zgodnie z którą związek sportowy z państwa członkowskiego stosuje do profesjonalnego zawodowego sportowca posiadającego obywatelstwo rosyjskie, legalnie zatrudnionego przez klub piłkarski zrzeszony w takim związku postanowienie stanowiące, że kluby mogą wystawiać w rozgrywkach na szczeblu krajowym jedynie ograniczoną liczbę zawodników z krajów spoza Europejskiego Obszaru Gospodarczego. – Język oryginału: niemiecki. 2– Dz.U. L 327, str. 3; decyzja Rady i Komisji 97/800/WE, EWWiS, Euratom z dnia 30 października 1997 r. w sprawie zawarcia umowy o partnerstwie i współpracy ustanawiającej partnerstwo między Wspólnotami Europejskimi i ich państwami członkowskimi a Federacją Rosyjską (Dz.U. L 327, str. 1). 3– Wyroki: z dnia 27 września 2001 r. w sprawie C‑63/99 Gloszczuk, Rec. str. I‑6369, pkt 30; z dnia 29 stycznia 2002 r. w sprawie C‑162/00 Pokrzeptowicz‑Meyer, Rec. str. I‑1049, pkt 20 i 25 oraz z dnia 8 maja 2003 r. w sprawie C‑438/00 Deutscher Handballbund, Rec. str. I‑4135, pkt 25 i nast. 4– Zobacz wyrok z dnia 16 czerwca 1998 r. w sprawie C‑162/96 Racke, Rec. str. I‑3655, pkt 31. 5– Zobacz w tym względzie wyroki: z dnia 6 października 1982 r. w sprawie 283/81 CILFIT, Rec. str. 3415, pkt 18 oraz z dnia 24 października 1996 r. w sprawie C‑72/95 Kraaijeveld i in., Rec. str. I‑5403, pkt 28. 6– Poza wersją rosyjską chodzi o wersje: duńską („sikrer”), niemiecką („stellen […] sicher”), angielską („shall ensure”), francuską („assurent”), włoską („evitano”) i portugalską („assegurarão”). 7– Chodzi o wersje: grecką, hiszpańską i niderlandzką. 8– Wyroki: z dnia 1 grudnia 1965 r. w sprawie 16/65 Schwarze, Rec. str. 1081; z dnia 23 października 1975 r. w sprawie 35/75 Matisa, Rec. str. 1205 oraz z dnia 26 stycznia 1984 r. w sprawie 45/83 Universität München, Rec. str. 267. 9– Wyrok z dnia 12 listopada 1969 r. w sprawie 29/69 Stauder, Rec. str. 419. – Wyroki: z dnia 7 lipca 1988 r. w sprawie 55/87 Moksel, Rec. str. 3845, pkt 16 i nast. oraz z dnia 17 października 1996 r. w sprawie C‑64/95 Konservenfabrik Lubella, Rec. str. I‑5105, pkt 18. 11– Wyroki: z dnia 15 grudnia 1977 r. w sprawie 76/77 Dufour, Rec. str. 2485 oraz z dnia 28 czerwca 1979 r. w sprawach połączonych od 233/78 do 235/78 Lentes i in., Rec. str. 2305. 12– Wyroki: z dnia 13 marca 1973 r. w sprawie 61/72 Mij PPW, Rec. str. 301; z dnia 21 listopada 1974 r. w sprawie 6/74 Moulijn przeciwko Komisji, Rec. str. 1287; z dnia 3 marca 1977 r. w sprawie 80/76 North Kerry Milk Products, Rec. str. 425 oraz z dnia 16 marca 1977 r. w sprawie 93/76 Liégeois, Rec. str. 543. Zobacz również wyroki: z dnia 13 lipca 1989 r. w sprawie 173/88 Henriksen, Rec. str. 2763, pkt 11 i z dnia 7 grudnia 1995 r. w sprawie C‑449/93 Rockfon, Rec. str. I‑4291, pkt 28 oraz ww. w przypisie 5 wyrok w sprawie Kraaijeveld i in., pkt 28. 13– Wyrok z dnia 27 października 1977 r. w sprawie 30/77 Bouchereau, Rec. str. 1999; ww. w pkt 11 wyrok w sprawie Dufour oraz wyrok z dnia 24 czerwca 1981 r. w sprawie 150/80 Elefanten Schuh, Rec. str. 1671. 14– Dz.U. 1998, L 49, str. 3. 15– Dz.U. 1998, L 181, str. 3. 16– Wyżej wymieniony w przypisie 3 wyrok w sprawie Deutscher Handballbund, pkt 29; zob. także ww. w przypisie 3 wyrok w sprawie Pokrzeptowicz‑Meyer, pkt 23 i nast. 17– Opinia 1/91 z dnia 14 grudnia 1991 r., Rec. str. I‑6079, pkt 14 oraz wyrok z dnia 20 listopada 2001 r. w sprawie C‑268/99 Jany i in., Rec. str. I‑8615, pkt 35. 18– Wystarczy zobaczyć wyroki z dnia 1 lipca 1993 r.: w sprawie C‑207/91 Eurim‑Pharm, Rec. str. I‑3723 oraz w sprawie C‑312/91 Metalsa, Rec. str. I‑3751. 19– M. Cremona, „Citizens of Third Countries: movement and employment of migrant workers within the European Union”, Legal Issues of European integration, 1997, 87 (112). 20– M. Cremona (ww. w przypisie 19), 87 (112) oraz M. Maresceau i E. Montaguti „The Relations between the European Union and Central and Eastern Europe: A legal Appraisal”, Common Market Law Review, 1995, 1327 (1341 i nast.), którzy w oparciu o wybrane podstawy prawne wnioskują o odmiennej prowadzonej polityce. 21–       W odniesieniu do umowy z Królestwem Maroko zob. wyrok z dnia 31 stycznia 1991 r. w sprawie C‑18/90 Kziber, Rec. str. I‑199, pkt 21. 22– Wyżej wymienione w przypisie 3 wyroki: w sprawie Gloszczuk, pkt 50 i w sprawie Pokrzeptowicz‑Meyer, pkt 42. 23– Zobacz ww. w przypisie 21 wyrok w sprawie Kziber, pkt 15–22; wyroki: z dnia 20 kwietnia 1994 r. w sprawie C‑58/93 Yousfi, Rec. str. I‑1353, pkt 16–18; z dnia 5 kwietnia 1995 r. w sprawie C‑103/94 Krid, Rec. str. I‑719, pkt 21–23; z dnia 3 października 1996 r. w sprawie C‑126/95 Hallouzi‑Choho, Rec. str. I‑4807, pkt 19 oraz z dnia 15 stycznia 1998 r. w sprawie C‑113/97 Babahenini, Rec. str. I‑183, pkt 17. 24– Wyżej wymieniony w przypisie 21 wyrok w sprawie Kziber, pkt 19. 25– Zobacz ww. w przypisie 21 wyrok w sprawie Kziber, ww. w przypisie 23 wyroki: w sprawie Yousfi, w sprawie Krid, w sprawie Hallouzi‑Choho oraz w sprawie Babahenini. 26– Wyżej wymienione w przypisie 3 wyroki: w sprawie Deutscher Handballbund, pkt 28 oraz w sprawie Pokrzeptowicz‑Meyer, pkt 28. 27– Wyrok ww. w przypisie 3, pkt 37. 28– Wyrok z dnia 15 grudnia 1995 r. w sprawie C‑415/93, Rec. str. I‑4921, pkt 87. 29– Wyżej wymieniony w przypisie 28 wyrok w sprawie Bosman, pkt 120 oraz ww. w przypisie 3 wyrok w sprawie Deutscher Handballbund, pkt 45 i nast. 30– Wyżej wymieniony w przypisie 28 wyrok w sprawie Bosman, pkt 137 oraz ww. w przypisie 3 wyrok w sprawie Deutscher Handballbund, pkt 48 i nast. 31– Zobacz ww. w przypisie 3 wyrok w sprawie Deutscher Handballbund, pkt 51. 32– Wyżej wymieniony w przypisie 28 wyrok w sprawie Bosman, pkt 128 oraz ww. w przypisie 3 wyrok w sprawie Deutscher Handballbund, pkt 54.