C-268/25

Wydanie tymczasowe OPINIA RZECZNICZKI GENERALNEJ JULIANE KOKOTT z dnia 7 maja 2026 r.(1) Sprawa C‑268/25 ETS Srl, Minnucci Associati Srl, Mi.Cos.SpA, Itesa Srl, Maceg Srl, Tekno Kons Innovation Srl, Cartorender Srl, Rilievi Topografici di Boninsegna G. & C. Snc, Tecno top Srl, I.G. Service Srl, Sub-Service Srl przeciwko Rete Ferroviaria Italiana SpA, Interwenienci: Le Generali Costruzioni SpA, VIA Ingegneria Srl [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (regionalny sąd administracyjny dla Lacjum, Włochy)] Odesłanie prejudycjalne – Udzielanie zamówień publicznych w sektorze transportu kolejowego – Dyrektywa 2014/24/EU – Artykuł 57 ust. 2 – Ostatecznie stwierdzone naruszenia obowiązku zapłaty podatku – Zapłata lub złożenie zobowiązującego oświadczenia po upływie terminu złożenia oferty – Obowiązkowa podstawa wykluczenia – Dyrektywa 2014/25/UE – Artykuł 79 ust. 2 – Artykuł 80 – Wykluczenie lub zastąpienie członka tymczasowego konsorcjum – Wiedza oraz obowiązek w zakresie staranności i nadzoru po stronie pełnomocnika Spis treści I. Wprowadzenie II. Ramy prawne A. Prawo Unii 1. Dyrektywa 2014/24 2. Dyrektywa 2014/25 B. Prawo krajowe III. Stan faktyczny, pytania prejudycjalne i postępowania przed Trybunałem IV. Ocena prawna A. Przedmiot i znaczenie pytań prejudycjalnych B. Uregulowanie długu podatkowego tylko do upływu terminu złożenia oferty? C. Zastąpienie członka konsorcjum, który wypełnił (nieodwracalnie) obowiązkową podstawę wykluczenia? 1. Warunki a) Zastosowanie art. 79 ust. 2 akapit drugi zdanie drugie dyrektywy 2014/25 do tymczasowych konsorcjów b) Właściwy moment 2. Odstępstwa a) Naruszenie obowiązku w zakresie staranności i nadzoru oraz przypisanie odpowiedzialności b) Istotna późniejsza zmiana oferty 3. Wniosek częściowy V. Wnioski I.      Wprowadzenie 1.        Przedmiotem niniejszego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest wykładnia przepisów dotyczących wykluczenia oferentów na mocy dyrektywy 2014/24/UE w sprawie zamówień publicznych(2) oraz dyrektywy 2014/25/UE w sprawie udzielania zamówień przez podmioty działające w sektorach gospodarki wodnej, energetyki, transportu i usług pocztowych(3). Zgodnie z tymi przepisami wykonawcy, którzy złożyli ofertę w ramach postępowania o udzielenie zamówienia i nie wywiązali się z obowiązku zapłaty podatków w terminie, muszą zostać obligatoryjnie wykluczeni z postępowania. 2.        Trybunał musi po raz pierwszy zająć się kwestią terminu, w jakim w ramach trwającego postępowania o udzielenie zamówienia publicznego wykonawca należący do tymczasowego konsorcjum musi spełnić swój obowiązek zapłaty podatków, aby uniknąć wykluczenia z postępowania. Ponadto pojawia się pytanie, czy i na jakich warunkach konsorcjum ma możliwość wykluczenia lub zastąpienia takiego wykonawcy, aby zapobiec własnemu wykluczeniu. 3.        Pytania te pojawiają się w kontekście udzielenia zamówienia publicznego w sektorze kolejowym we Włoszech. Zgodnie z przepisami krajowymi mającymi zastosowanie w postępowaniu głównym nie jest możliwe wykluczenie lub zastąpienie spółki uczestniczącej w tymczasowym konsorcjum, która wypełnia obowiązkową podstawę wykluczenia w postaci naruszenia obowiązku zapłaty podatków, jeżeli, po pierwsze, podstawa wykluczenia odpadła dopiero po upływie terminu złożenia oferty, a po drugie, konsorcjum proponuje takie wykluczenie lub zastąpienie dopiero po powiadomieniu przez instytucję zamawiającą o podstawie wykluczenia. Innymi słowy, konsorcjum traci zamówienie z powodu nieprawidłowości tylko jednego ze swoich członków. W niniejszej sprawie należy wyjaśnić, czy takie przepisy są zgodne z art. 57 dyrektywy 2014/24 w związku z art. 79 ust. 2 i art. 80 dyrektywy 2014/25. II.    Ramy prawne A.      Prawo Unii 4.        Ramy prawne Unii stanowią dyrektywa 2014/24 w sprawie zamówień publicznych oraz dyrektywa 2014/25 w sprawie udzielania zamówień przez podmioty działające w sektorach gospodarki wodnej, energetyki i transportu oraz usług pocztowych. 1.      Dyrektywa 2014/24 5.        Artykuł 57 („Podstawy wykluczenia”) dyrektywy 2014/24 stanowi między innymi: „1.      Instytucje zamawiające wykluczają danego wykonawcę z udziału w postępowaniu o udzielenie zamówienia, gdy stwierdzą – po weryfikacji przeprowadzonej zgodnie z art. 59, 60 oraz 61 – lub gdy w inny sposób zdobyły informację, że w stosunku do tego wykonawcy wydany został prawomocny wyrok z powodu dopuszczenia się jednego z następujących czynów: […] Obowiązek wykluczenia wykonawcy ma zastosowanie również w przypadku, gdy osoba skazana prawomocnym wyrokiem jest członkiem organów administracyjnych, zarządzających lub nadzorczych tego wykonawcy lub posiada w tych organach uprawnienia do reprezentowania, uprawnienia decyzyjne lub kontrolne. 2.      Z udziału w postępowaniu o udzielenie zamówienia wyklucza się wykonawcę, jeżeli instytucja zamawiająca wie, że ten wykonawca naruszył obowiązki dotyczące płatności podatków lub opłacenia składek na ubezpieczenie społeczne, i jeżeli ustalono to w drodze ostatecznego i wiążącego orzeczenia sądowego lub decyzji administracyjnej, zgodnie z przepisami prawa kraju, w którym wykonawca ten ma siedzibę, lub zgodnie z przepisami prawa państwa członkowskiego instytucji zamawiającej. Ponadto instytucje zamawiające mogą wykluczyć lub zostać zobowiązane przez państwa członkowskie do wykluczenia wykonawcy z udziału w postępowaniu o udzielenie zamówienia, jeżeli instytucja zamawiająca może za pomocą dowolnych stosownych środków wykazać, że ten wykonawca naruszył obowiązki dotyczące płatności podatków lub opłacenia składek na ubezpieczenie społeczne. Ustęp ten przestaje mieć zastosowanie, jeżeli wykonawca spełnił swoje obowiązki, dokonując płatności należnych podatków lub składek na ubezpieczenie społeczne, lub też zawierając wiążące porozumienia w celu spłaty tych należności, obejmujące w stosownych przypadkach narosłe odsetki lub grzywny. 3.      Państwa członkowskie mogą przewidzieć odstępstwo od obowiązku wykluczenia, o którym mowa w ust. 1 i 2, w wyjątkowych przypadkach, z uwagi na nadrzędne względy związane z interesem publicznym, takich jak zdrowie publiczne lub ochrona środowiska. Państwa członkowskie mogą też przewidzieć odstępstwo od obowiązku wykluczenia, o którym mowa w ust. 2, w przypadku gdy wykluczenie byłoby w sposób wyraźny nieproporcjonalne, w szczególności gdy kwota zaległych podatków lub składek na ubezpieczenie społeczne jest niewielka lub gdy – w związku z naruszeniem obowiązków dotyczących płatności podatków lub opłacenia składek na ubezpieczenie społeczne – wykonawca został poinformowany o dokładnej należnej kwocie w takim terminie, że nie miał możliwości podjęcia środków przewidzianych w ust. 2 akapit trzeci przed upływem terminu złożenia wniosku o dopuszczenie do udziału lub, w przypadku procedur otwartych, terminu złożenia oferty. […] 5.      Instytucje zamawiające w dowolnym momencie w trakcie postępowania wykluczają wykonawcę, gdy okaże się, że – z racji czynów popełnionych lub czynności zaniechanych zarówno przed postępowaniem, jak i w jego trakcie – dany wykonawca znajduje się w jednej z sytuacji, o których mowa w ust. 1 i 2. W dowolnym momencie w trakcie postępowania instytucje zamawiające mogą wykluczyć lub zostać zobowiązane przez państwa członkowskie do wykluczenia wykonawcy, gdy okaże się, że – z racji czynów popełnionych lub czynności zaniechanych przed postępowaniem lub w jego trakcie – dany wykonawca znajduje się w jednej z sytuacji, o których mowa w ust. 4. 6.      Każdy wykonawca znajdujący się w jednej z sytuacji, o których mowa w ust. 1 i 4, może przedstawić dowody na to, że podjęte przez niego środki są wystarczające do wykazania jego rzetelności pomimo istnienia odpowiedniej podstawy wykluczenia. Jeżeli takie dowody zostaną uznane za wystarczające, dany wykonawca nie zostanie wykluczony z postępowania o udzielenie zamówienia. W tym celu wykonawca musi udowodnić, że zrekompensował wszelkie szkody spowodowane przestępstwem lub wykroczeniem lub zobowiązał się do ich rekompensaty, wyczerpująco wyjaśnił fakty i okoliczności, aktywnie współpracując z organami śledczymi, i podjął konkretne środki techniczne, organizacyjne i kadrowe, które są odpowiednie dla zapobiegania dalszym przestępstwom lub nieprawidłowemu postępowaniu. Środki podjęte przez wykonawców są oceniane z uwzględnieniem wagi i szczególnych okoliczności przestępstwa lub wykroczenia. Jeżeli środki zostaną uznane za niewystarczające, wykonawca otrzymuje uzasadnienie takiej decyzji. […] 7.      Państwa członkowskie określają w przepisach ustawodawczych, wykonawczych lub administracyjnych, z uwzględnieniem prawa unijnego, warunki wykonania niniejszego artykułu. W szczególności państwa członkowskie ustalają maksymalny okres wykluczenia, w przypadku gdy wykonawca nie podejmie środków określonych w ust. 6 w celu wykazania swojej rzetelności. Jeżeli okres wykluczenia nie został określony w prawomocnym wyroku, nie przekracza on pięciu lat od daty skazania prawomocnym wyrokiem w przypadkach, o których mowa w ust. 1, i trzech lat od daty odnośnego zdarzenia w przypadkach, o których mowa w ust. 4”. 6.        Artykuł 59 ust. 1 dyrektywy 2014/24 zawiera między innymi następujące regulacje dotyczące „[j]ednolitego europejskiego dokumentu zamówienia”: „W chwili składania wniosków o dopuszczenie do udziału lub ofert instytucje zamawiające przyjmują jednolity europejski dokument zamówienia obejmujący zaktualizowane oświadczenie własne jako dowód wstępny zastępujący zaświadczenia wydawane przez organy publiczne lub osoby trzecie na potwierdzenie, że dany wykonawca spełnia którykolwiek z poniższych warunków: a)      nie znajduje się w jednej z sytuacji, o których mowa w art. 57, w przypadku której wykonawcy muszą lub mogą zostać wykluczeni; […] W przypadku gdy wykonawca polega na zdolności innych podmiotów na mocy art. 63, jednolity europejski dokument zamówienia zawiera również informacje, o których mowa w akapicie pierwszym niniejszego ustępu, w odniesieniu do takich podmiotów. […]”. 7.        Artykuł 60 dyrektywy 2014/24 reguluje niezbędne dowody na brak podstaw wykluczenia oraz dowody spełnienia kryteriów kwalifikacji. 8.        Artykuł 63 ust. 1 akapity od drugiego do czwartego tej dyrektywy stanowi: „[…] Instytucja zamawiająca sprawdza, zgodnie z art. 59, 60 i 61, czy podmioty, na których zdolności wykonawca zamierza polegać, spełniają odpowiednie kryteria kwalifikacji i czy istnieją podstawy wykluczenia na mocy art. 57. Instytucja zamawiająca wymaga, by wykonawca zastąpił podmiot, który nie spełnia stosownego kryterium kwalifikacji lub wobec którego istnieją obowiązkowe podstawy wykluczenia. Instytucja zamawiająca może wymagać lub może być zobowiązana przez państwo członkowskie do wymagania, by wykonawca zastąpił podmiot, wobec którego istnieją nieobowiązkowe podstawy wykluczenia. Jeżeli wykonawca polega na zdolności innych podmiotów w odniesieniu do kryteriów dotyczących sytuacji ekonomicznej i finansowej, instytucja zamawiająca może wymagać od wykonawcy i tych podmiotów solidarnej odpowiedzialności za realizację zamówienia. Na tych samych warunkach grupa wykonawców, o której mowa w art. 19 ust. 2, może polegać na zdolności członków tej grupy lub innych podmiotów”. 2.      Dyrektywa 2014/25 9.        Artykuł 2 pkt 6 dyrektywy 2014/25 definiuje pojęcie „wykonawcy” jako „każdą osobę fizyczną lub prawną lub podmiot zamawiający lub grupę takich osób lub podmiotów, w tym każde tymczasowe stowarzyszenie przedsiębiorstw, które oferują na rynku wykonanie robót budowlanych lub obiektu budowlanego, dostawę produktów lub świadczenie usług”. 10.      Zgodnie z art. 36 ust. 1 tej dyrektywy „[p]odmioty zamawiające zapewniają równe i niedyskryminacyjne traktowanie wykonawców oraz działają w sposób przejrzysty i proporcjonalny”. 11.      Artykuł 37 ust. 2 dyrektywy 2014/25 stanowi pod tytułem „Wykonawcy”: „Grupy wykonawców, w tym tymczasowe stowarzyszenia, mogą brać udział w postępowaniach o udzielenie zamówienia. Podmioty zamawiające nie mogą wymagać od nich posiadania określonej formy prawnej, by grupy te mogły przedłożyć ofertę lub wniosek o dopuszczenie do udziału. W razie potrzeby podmioty zamawiające mogą w dokumentach zamówienia sprecyzować sposób, w jaki grupy wykonawców mają spełnić kryteria i wymogi dotyczące systemów kwalifikowania oraz kwalifikacji podmiotowej, o których mowa w art. 77–81, pod warunkiem że jest to obiektywnie uzasadnione i proporcjonalne. Państwa członkowskie mogą przyjąć standardowe warunki określające, w jaki sposób grupy wykonawców mają spełniać te wymogi. […]”. 12.      Artykuł 79 ust. 2 tej dyrektywy reguluje poleganie/korzystanie na zdolności innych podmiotów w sposób następujący: „[…] W przypadku gdy – na mocy art. 80 niniejszej dyrektywy – podmioty zamawiające powołały się na kryteria wykluczenia lub kwalifikacji przewidziane na mocy dyrektywy 2014/24/UE, podmioty zamawiające sprawdzają zgodnie z art. 80 ust. 3 niniejszej dyrektywy, czy pozostałe podmioty, na których zdolności wykonawca zamierza polegać, spełniają odpowiednie kryteria kwalifikacji, lub czy istnieją podstawy wykluczenia, na które podmioty zamawiające się powołały, na mocy art. 57 dyrektywy 2014/24/UE. Podmiot zamawiający wymaga, by wykonawca zastąpił podmiot, który nie spełnia stosownego kryterium kwalifikacji lub wobec którego istnieją obowiązkowe podstawy wykluczenia, na które powołał się podmiot zamawiający. Podmiot zamawiający może wymagać lub zostać zobowiązany przez państwo członkowskie do wymagania, by wykonawca zastąpił podmiot, wobec którego istnieją nieobowiązkowe podstawy wykluczenia, na które powołał się podmiot zamawiający. Jeżeli wykonawca polega na zdolności innych podmiotów w odniesieniu do kryteriów dotyczących sytuacji ekonomicznej i finansowej, podmioty zamawiające mogą wymagać od wykonawcy i tych podmiotów solidarnej odpowiedzialności za realizację zamówienia. Na tych samych warunkach grupa wykonawców, o której mowa w art. 37 [ust. 2], może polegać na zdolności członków tej grupy lub innych podmiotów”. 13.      Artykuł 80 dyrektywy 2014/25 stanowi pod tytułem „Stosowanie podstaw wykluczenia oraz kryteriów kwalifikacji przewidzianych w dyrektywie 2014/24/UE”: „1. Obiektywne zasady i kryteria wykluczenia i kwalifikacji wykonawców ubiegających się o zakwalifikowanie do systemu kwalifikowania, jak również obiektywne zasady i kryteria wykluczenia i kwalifikacji kandydatów i oferentów w ramach procedury otwartej, procedury ograniczonej, procedury negocjacyjnej, dialogu konkurencyjnego lub partnerstwa innowacyjnego, mogą obejmować podstawy wykluczenia wymienione w art. 57 dyrektywy 2014/24/UE na warunkach w nim określonych. Jeżeli podmiot zamawiający jest instytucją zamawiającą, wspomniane kryteria i zasady obejmują podstawy wykluczenia wymienione w art. 57 ust. 1 i 2 dyrektywy 2014/24/UE na warunkach określonych w tym artykule. Jeżeli wymagają tego państwa członkowskie, wspomniane kryteria i zasady obejmują ponadto podstawy wykluczenia wymienione w art. 57 ust. 4 dyrektywy 2014/24/UE na warunkach określonych w tym artykule. 2.      Kryteria i zasady, o których mowa w ust. 1 niniejszego artykułu, mogą obejmować kryteria kwalifikacji przewidziane w art. 58 dyrektywy 2014/24/UE na warunkach w nim określonych, w szczególności w zakresie ograniczeń odnośnie do wymagań dotyczących rocznych obrotów, jak przewidziano w ust. 3 akapit drugi tego artykułu. 3.      Do celów stosowania ust. 1 i 2 niniejszego artykułu zastosowanie mają art. 59–61 dyrektywy 2014/24/UE”. 14.      Artykuł 82 dyrektywy 2014/25 reguluje kryteria udzielenia zamówienia. Zgodnie z ust. 1 „[podmioty zamawiające udzielają] zamówień na podstawie oferty najkorzystniejszej ekonomicznie”. B.      Prawo krajowe 15.      Decreto legislativo 31 marzo 2023, n. 36 – Codice dei contratti pubblici(4) (włoski kodeks zamówień publicznych, dekret ustawodawczy nr 36 z dnia 31 marca 2023 r., zwany dalej „dekretem ustawodawczym nr 36/23”) służy transpozycji wymienionych powyżej przepisów dyrektyw. 16.      Artykuł 94 ust. 6 dekretu ustawodawczego nr 36/23 stanowi: „Wykluczeniu podlega również wykonawca, który popełnił poważne i ostatecznie stwierdzone naruszenia obowiązków związanych z uiszczaniem podatków lub składek na ubezpieczenie społeczne, zgodnie z ustawodawstwem włoskim lub prawem państwa, w którym obowiązki te zostały ustanowione. Ostatecznie stwierdzone poważne naruszenia to naruszenia, o których mowa w załączniku II.10. Niniejszy akapit nie ma zastosowania, w przypadku gdy podmiot gospodarczy wypełnił swoje zobowiązania, uiszczając należne podatki lub składki na ubezpieczenie społeczne, albo zobowiązując się do ich zapłaty, w tym, w stosownych przypadkach, odsetek lub kar, lub gdy zobowiązanie podatkowe lub z tytułu ubezpieczenia społecznego w inny sposób wygasło w całości, pod warunkiem że wygaśnięcie, płatność lub zobowiązanie do płatności miały miejsce przed upływem terminu na złożenie oferty”. 17.      Artykuł 96 ust. 2 dekretu ustawodawczego nr 36/23 dotyczy podstaw wyłączenia indywidualnego wykonawcy. W tym przepisie przewidziano, że uregulowanie, zwane „self‑cleaningiem”, nie ma zastosowania ze względu na klauzulę automatycznego wykluczenia, o której mowa w art. 94 ust. 6. 18.      Artykuł 97 dekretu ustawodawczego nr 36/23 stanowi: „1. Bez uszczerbku dla przepisów art. 96 ust. 2, 3, 4, 5 i 6 konsorcjum nie jest wykluczone, jeżeli do jednego z jej uczestników ma zastosowanie automatyczna lub nieautomatyczna przyczyna wykluczenia lub ustania wymogu dotyczącego kwalifikacji, jeżeli spełnione są warunki określone w ust. 2 oraz jeżeli konsorcjum to wywiązało się z następujących obowiązków: a)      w chwili złożenia oferty: 1)      poinformowało instytucję zamawiającą o przyczynie wykluczenia, która wystąpiła przed złożeniem oferty, oraz o tym, że wymóg kwalifikacyjny przestał istnieć, a także o odnośnym podmiocie; 2)      uzasadniło podjęcie środków zgodnie z ust. 2 lub niemożność ich podjęcia przed tą datą; b)      podjęło środki określone w ust. 2 i powiadomiło o nich przed udzieleniem zamówienia, jeżeli przyczyna wykluczenia wystąpiła po złożeniu oferty lub jeżeli wymóg kwalifikacji odpadł po złożeniu oferty. 2.      Bez uszczerbku dla art. 96, jeżeli uczestnik konsorcjum znajduje się w jednej z sytuacji, o których mowa w art. 94 i 95, lub nie spełnia jednego z warunków określonych w art. 100, konsorcjum to może przedstawić dowód, że uczestnik ten został wykluczony lub zastąpiony przez inny podmiot spełniający niezbędne wymogi, przy czym złożona oferta pozostaje niezmieniona. Jeżeli środki te zostaną uznane za wystarczające i podjęte w odpowiednim czasie, konsorcjum nie zostanie wykluczone z postępowania o udzielenie zamówienia. Jeżeli instytucja zamawiająca uzna, że środki są spóźnione lub niewystarczające, wykonawca zostaje wykluczony na mocy uzasadnionej decyzji”. III. Stan faktyczny, pytania prejudycjalne i postępowania przed Trybunałem 19.      Podstawę wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym stanowi spór pomiędzy tymczasowym konsorcjum oferentów, składającym się z umocowanej do reprezentacji i wiodącej spółki ETS Srl oraz reprezentowanych przez nią spółek Minnucci Associati Srl, Mi.Cos.SpA, Itesa Srl, Maceg Srl, Tekno Kons Innovation Srl, Cartorender Srl, Rilievi Topografici di Boninsegna G. & C. Snc, Tecno Top Srl, I.G. Service Srl, Sub-Service Srl (zwanych dalej „konsorcjum”), a państwową spółką kolejową Rete Ferroviaria Italiana SpA (zwaną dalej „RFI”) jako instytucją zamawiającą. 20.      Po wszczęciu przez RFI ograniczonego postępowania o udzielenie zamówienia na roboty budowlane w sektorze kolejowym konsorcjum złożyło ofertę. RFI zaklasyfikowała konsorcjum na pierwszym miejscu ze względu na jego najkorzystniejszą ekonomicznie ofertę i powiadomiła je o tym w dniu 3 kwietnia 2024 r. Następnie RFI dowiedziała się o trzech ostatecznych decyzjach wydanych przez włoskie organy podatkowe w latach 2016, 2018 i 2019, zgodnie z którymi członek konsorcjum, spółka Sub-Service, nie wywiązał się ze swoich zobowiązań podatkowych, wbrew informacjom zawartym w jednolitym europejskim dokumencie zamówienia (JEDZ). W dniu 23 maja 2024 r. RFI zwróciła się do Sub-Service o udzielenie informacji między innymi o tym, czy zaległe podatki zostały zapłacone, i wskazała, że nieprawidłowości stwierdzone przez organy podatkowe mogą prowadzić do wykluczenia z postępowania o udzielenie zamówienia. RFI poinformowała ETS również o tych okolicznościach. Następnie spółka Sub-Service uregulowała swoje zobowiązania podatkowe i przedstawiła odpowiednie potwierdzenie zapłaty z datą 27 maja 2024 r. 21.      W dniu 27 maja 2024 r. spółka ETS poinformowała RFI o swojej gotowości do wykluczenia Sub-Service z konsorcjum, jeżeli przedłożone dokumenty miałyby zostać uznane za niekompletne lub niewystarczające do udowodnienia braku zarzucanych nieprawidłowości. Konsorcjum wskazało ponadto, że wykluczenie to nie ma wpływu na warunki jego udziału w postępowaniu o udzielenie zamówienia ani nie spowoduje żadnych zmian w jego ofercie. 22.      Decyzją z dnia 17 lipca 2024 r. RFI wykluczyła konsorcjum z postępowania o udzielenie zamówienia. W uzasadnieniu podniosła przede wszystkim, że wbrew oświadczeniu zawartemu w JEDZ, spółka Sub-Service dopuściła się trzech ostatecznie stwierdzonych poważnych przestępstw podatkowych i w dniu 27 maja 2024 r. przedstawiła tylko jedno zaświadczenie o uregulowaniu długów podatkowych, przy czym nie wykazała, że zaciągnęła odpowiednie zobowiązanie płatnicze już przed upływem terminu składania ofert (w dniu 27 stycznia 2024 r.). Stanowiło to automatyczną podstawę wykluczenia zgodnie z art. 94 ust. 6 dekretu ustawodawczego nr 36/23. Konsorcjum nie skorzystało w terminie z przewidzianej w art. 97 ust. 1 i 2 tego dekretu możliwości zastąpienia Sub-Service i zapobieżenia wykluczeniu, uczyniło to dopiero po poinformowaniu przez instytucję zamawiającą o zaistnieniu podstawy wykluczenia. 23.      W dniu 5 listopada 2024 r. RFI udzieliła zamówienia publicznego tymczasowemu konsorcjum VIA Ingegneria Srl, które zostało sklasyfikowane na drugim miejscu. 24.      Na tę decyzję oraz na decyzję o wykluczeniu konsorcjum wniosło skargę do sądu odsyłającego, Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (regionalnego sądu administracyjnego dla Lacjum, Włochy). VIA Ingegneria przystąpiła do postępowania, popierając drugą stronę postępowania RFI. 25.      W uzasadnieniu swojej skargi konsorcjum podniosło błędną transpozycję przepisów unijnych dotyczących zamówień publicznych. Po pierwsze, pozbawiono je możliwości usunięcia ewentualnych nieprawidłowości stwierdzonych u jednego z jego członków, wprawdzie po upływie terminu na złożenie oferty, ale przed wydaniem przez instytucję zamawiającą decyzji o wykluczeniu. Po drugie, konsorcjum nie miało możliwości wykluczenia lub zastąpienia tego członka, mimo że nie spowodowałoby to istotnej zmiany pierwotnej oferty. 26.      Sąd odsyłający ma wątpliwości co do zgodności w szczególności art. 94 ust. 6 i art. 97 ust. 2 dekretu ustawodawczego nr 36/23 z przepisami unijnymi dotyczącymi zamówień publicznych i zasadą proporcjonalności, w zakresie, w jakim te przepisy krajowe wykluczają ewentualne „self-cleaning”, jeżeli nie nastąpiło ono przed upływem terminu na złożenie oferty lub nie pozwalają konsorcjum na wykluczenie lub zastąpienie członka, którego dotyczy podstawa wykluczenia, niezależnie od momentu, w którym spółka umocowana do reprezentacji przez członków konsorcjum dowiedziała się o tej podstawie. 27.      W tych okolicznościach Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (regionalny sąd administracyjny dla Lacjum, Włochy) zawiesił postępowanie i zwrócił się do Trybunału Sprawiedliwości z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1)      Czy art. 57 dyrektywy 2014/24 i art. 80 dyrektywy 2014/25 oraz unijna zasada proporcjonalności stoją na przeszkodzie wprowadzeniu lub wykładni uregulowań krajowych zakazujących wykluczenia lub zastąpienia spółki będącej mocodawcą konsorcjum, która popełniła ostatecznie stwierdzone przestępstwa podatkowe przed upływem terminu na złożenie oferty, przewidujących w szczególności, że w każdym wypadku wygaśnięcie, płatność lub zobowiązanie do płatności muszą mieć miejsce przed upływem wspomnianego terminu, nawet jeśli podstawa wykluczenia odpadła w trakcie przetargu i przed wydaniem decyzji o wykluczeniu konsorcjum? 2)      W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze, czy owe przepisy i zasady stoją na przeszkodzie wprowadzeniu lub wykładni uregulowań krajowych zakazujących wykluczenie lub zastąpienie spółki będącej mocodawcą konsorcjum niezależnie od tego, czy umocowana do reprezentacji spółka faktycznie dowiedziała o podstawie wykluczenia spółki będącej mocodawcą? 3)      W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytania pierwsze i drugie, czy owe przepisy i zasady stoją na przeszkodzie wprowadzeniu lub wykładni uregulowań krajowych zakazujących wykluczenia lub zastąpienia spółki będącej mocodawcą, jeżeli umocowana do reprezentacji spółka dowiedziała się o podstawie wykluczenia spółki będącej mocodawcą dopiero po powiadomieniu o ustaleniach dokonanych przez instytucję zamawiającą?”. 28.      W postępowaniu przed Trybunałem uwagi pisemne przedstawiły – oprócz stron postępowania głównego ETS i in., RFI oraz VIA Ingegneria – rząd włoski oraz Komisja Europejska. Uczestnicy ci wzięli również udział w rozprawie w dniu 26 marca 2026 r. i odpowiedzieli na ustne pytania Trybunału. IV.    Ocena prawna A.      Przedmiot i znaczenie pytań prejudycjalnych 29.      W swoim wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym sąd odsyłający zwraca się o wykładnię art. 57 ust. 2 dyrektywy 2014/24, do którego odwołuje się art. 80 ust. 1 dyrektywy 2014/25. Przy udzielaniu odpowiedzi na pytania prejudycjalne należy jednak uwzględnić również art. 79 dyrektywy 2014/25. 30.      Artykuł 79 ust. 2 dyrektywy 2014/25 wyraźnie reguluje bowiem przypadek, w którym wykonawca polega na zdolności innego przedsiębiorstwa w celu wykonania zamówienia(5). Zgodnie z art. 79 ust. 2 akapit drugi zdanie pierwsze w związku z art. 80 dyrektywy 2014/25 instytucja zamawiająca sprawdza, czy w odniesieniu do tego przedsiębiorstwa istnieją podstawy wykluczenia zgodnie z art. 57 dyrektywy 2014/24. Jeżeli istnieją obowiązkowe podstawy wykluczenia, instytucja zamawiająca musi, zgodnie z art. 79 ust. 2 akapit drugi zdanie drugie, nakazać wykonawcy zastąpienie danego przedsiębiorstwa. Zgodnie z art. 79 ust. 2 akapit czwarty grupy wykonawców – takie jak w niniejszej sprawie przedmiotowe konsorcjum – mogą, na tych samych warunkach, polegać na zdolnościach członków grupy, w związku z czym pojawia się pytanie, czy mogą oni również ich zastąpić (szczegółowo pkt 53 i nast. poniżej). 31.      Sedno niniejszego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym stanowi zatem wykładnia podstawy wykluczenia, o której mowa w art. 57 ust. 2 dyrektywy 2014/24 w związku z art. 79 ust. 2 i art. 80 ust. 1 dyrektywy 2014/25. 32.      W związku z tym pytania prejudycjalne należy rozumieć w sposób skonsolidowany jako zmierzające do ustalenia, czy art. 57 ust. 2 dyrektywy 2014/24 w związku z art. 79 ust. 2 i art. 80 ust. 1 dyrektywy 2014/25 oraz unijną zasadę proporcjonalności należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwiają się one przepisom krajowym lub ich wykładni, zgodnie z którą konsorcjum należy wykluczyć z postępowania o udzielenie zamówienia publicznego z uwagi na to, że w ostatecznej decyzji administracyjnej stwierdzono, że jeden z jego członków nie spełnił swojego obowiązku zapłaty podatków przed upływem terminu na złożenie oferty, mimo że członek ten uregulował dług podatkowy po upływie tego terminu, ale przed wykluczeniem konsorcjum, a konsorcjum nie może wykluczyć ani zastąpić tego członka jedynie dlatego, że dowiedziało się o podstawie wykluczenia dopiero od instytucji zamawiającej. 33.      W celu udzielenia odpowiedzi na te pytania, omówię najpierw, do którego momentu w postępowaniu o udzielenie zamówienia można podjąć środki zaradcze w odniesieniu do takiej obowiązkowej podstawy wykluczenia (zob. śródtytuł B poniżej). Następnie zbadam, czy i na jakich warunkach konsorcjum może wykluczyć lub zastąpić jednego ze swoich członków, który wypełnił podstawę wykluczenia, aby uniknąć własnego wykluczenia z postępowania o udzielenie zamówienia ( zob. śródtytuł C poniżej). B.      Uregulowanie długu podatkowego tylko do upływu terminu złożenia oferty? 34.      Zgodnie z art. 80 ust. 1 akapity pierwszy i drugi dyrektywy 2014/25, art. 57 ust. 2 dyrektywy 2014/24 ma zastosowanie do niniejszej ograniczonej procedury udzielania zamówień publicznych przeprowadzonej przez RFI jako podmiot zamawiający („przedsiębiorstwo publiczne”) w rozumieniu art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2014/25. 35.      Zgodnie z art. 57 ust. 2 akapit pierwszy dyrektywy 2014/24 wykonawcę wyklucza się z udziału w postępowaniu o udzielenie zamówienia, jeżeli instytucja zamawiająca wie, że ten wykonawca naruszył obowiązki dotyczące płatności podatków lub opłacenia składek na ubezpieczenie społeczne, i jeżeli ustalono to zgodnie z przepisami krajowymi w drodze „ostatecznej i wiążącej”(6), a więc niepodlegającej zaskarżeniu decyzji administracyjnej. Chodzi przy tym o obowiązkową podstawę wykluczenia („wyklucza się”). 36.      Zgodnie z art. 57 ust. 2 akapit trzeci dyrektywy 2014/24 taka podstawa odpada tylko w przypadku, gdy wykonawca spełnił swoje obowiązki, dokonując płatności należnych podatków lub też zawierając wiążące porozumienia w celu spłaty tych należności. Z tego nie wynika bezpośrednio moment, do którego musi to nastąpić. 37.      Przy dokonywaniu wykładni przepisu prawa Unii należy wszakże uwzględniać nie tylko jego brzmienie, lecz także jego kontekst oraz cele regulacji, której część stanowi(7). 38.      Pod względem systemowym należy uwzględnić w szczególności art. 57 ust. 3 dyrektywy 2014/24. Zgodnie z tym przepisem państwa członkowskie mogą przewidzieć odstępstwo od obowiązku wykluczenia, o którym mowa w ust. 2, w przypadku gdy wykluczenie byłoby w sposób wyraźny nieproporcjonalne, w szczególności gdy w związku z naruszeniem obowiązków dotyczących płatności podatków wykonawca został poinformowany o dokładnej należnej kwocie w takim terminie, że nie miał możliwości podjęcia środków przewidzianych w ust. 2 akapit trzeci przed upływem terminu złożenia wniosku o dopuszczenie do udziału lub – jak w niniejszej sprawie – w przypadku procedur otwartych, przed upływem terminu złożenia oferty (zwanym dalej „terminem złożenia oferty”). 39.      Artykuł 57 ust. 3 dyrektywy 2014/24 zakłada zatem, że wyłączenie podstawy wykluczenia określonej w ust. 2 po upływie terminu złożenia oferty jest możliwe jedynie w wyjątkowych okolicznościach. Jeżeli państwo członkowskie skorzysta z tego ustanawiającego odstępstwo przepisu, dany wykonawca może jeszcze po upływie tego terminu uregulować dług podatkowy lub zawrzeć wiążące porozumienie w celu spłaty należności, aby uniknąć wykluczenia z postępowania o udzielenie zamówienia, wyłącznie na ściśle określonych tam warunkach. A contrario oznacza to, że jeżeli warunki te nie zostaną spełnione, odpowiednie środki zaradcze są zasadniczo możliwe jedynie do upływu tego terminu. Każda inna interpretacja pozbawiłaby ten przepis praktycznej skuteczności. 40.      Środki zaradcze uregulowane w art. 57 ust. 6 dyrektywy 2014/24 są w tym kontekście nieistotne. Zgodnie z jednoznacznym brzmieniem tego przepisu środki te odnoszą się wyłącznie do podstaw wykluczenia określonych w ust. 1 i 4, a nie do podstawy określonej w ust. 2. Potwierdza to motyw 102, który wymienia przykładowo możliwe w tym zakresie środki zaradcze, takie jak działania personalne i organizacyjne(8). Środki te nie dotyczą bowiem wykonania obowiązku zapłaty podatków lub składek na ubezpieczenie społeczne, o którym mowa w art. 57 ust. 2 akapit pierwszy. Przeciwnie, art. 57 ust. 2 akapit trzeci dowodzi, że stosowne środki zaradcze mogą polegać jedynie na zapłacie długu podatkowego lub zawarciu wiążącego porozumienia dotyczącego zapłaty. 41.      Z kontekstu regulacyjnego i celów dyrektywy 2014/24 wynika ponadto, że prawodawca Unii zamierzał nadać szczególną wagę wykonaniu obowiązku zapłaty podatków i składek na ubezpieczenie społeczne przy ocenie uczciwości i rzetelności oferentów. 42.      I tak państwa członkowskie nie mogą ustalić maksymalnego dopuszczalnego okresu obowiązkowego wykluczenia na podstawie art. 57 ust. 2 akapit pierwszy dyrektywy 2014/24. Zgodnie z art. 57 ust. 7 zdania drugie i trzecie jest to możliwe wyłącznie w odniesieniu do podstaw wykluczenia określonych w ust. 1 i 4 oraz środków służących wykazaniu rzetelności przewidzianych (ale nie podjętych) w ust. 6. Potwierdza to szczególna pozycja obowiązkowej podstawy wykluczenia w ust. 2 akapit pierwszy w ramach konstrukcji normatywnej art. 57. W przeciwnym razie wystarczyłoby bowiem uwzględnić tę podstawę w wykazie obowiązkowych podstaw wykluczenia na podstawie ust. 1(9). Prawodawca unijny przywiązuje zatem do obowiązku oferenta terminowej zapłaty podatków i składek na ubezpieczenia społeczne tak dużą wagę, że naruszenie tego obowiązku powinno co do zasady prowadzić do trwałego wykluczenia z postępowania o udzielenie zamówienia(10). Wyjaśnia to również, dlaczego stosowny środek naprawczy należy podjąć w jak najwcześniejszym momencie, a mianowicie przed upływem terminu złożenia oferty. 43.      Pozostałe cele dyrektywy 2014/24 również potwierdzają tą interpretację. 44.      Podstawy wykluczenia uregulowane w dyrektywie 2014/24 chronią i ograniczają szeroki zakres oceny instytucji zamawiającej przy wyborze odpowiednich i efektywnych oferentów. Dlatego też instytucja zamawiająca jest zobowiązana do starannego zbadania, w jak najwcześniejszym stadium postępowania o udzielenie zamówienia, istnienia kryteriów wykluczenia, które podważają uczciwość i rzetelność oferenta(11). Dopuszczalność środków zaradczych po upływie terminu złożenia oferty zasadniczo stałaby jednak temu na przeszkodzie. 45.      Zasady równego traktowania, niedyskryminacji i przejrzystości, podkreślone w art. 18 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2014/24, które zapewniają konkurencję między oferentami, wymagają również ścisłego ograniczenia pod względem czasowym oceny kryteriów wykluczenia i kwalifikacji w postępowaniu o udzielenie zamówienia. Zasady te zasadniczo zabraniają instytucji zamawiającej prowadzenia negocjacji z oferentem, które mogłyby skutkować nierównym traktowaniem lub naruszeniem konkurencji między oferentami. Dlatego też złożona oferta nie może co do zasady zostać później zmieniona ani instytucja zamawiająca nie może żądać od oferenta wyjaśnień w tym względzie(12). Z zastrzeżeniem szczególnych reguł ustanawiających odstępstwo dotyczy to tym bardziej ewentualnych środków zaradczych lub dowodów na takie środki po złożeniu oferty lub upływie terminu złożenia oferty. 46.      W związku z powyższym Trybunał orzekł już, że instytucja zamawiająca tylko wyjątkowo może wezwać kandydata, po upływie terminu złożenia oferty, do przedstawienia dokumentów opisujących jego sytuację, co do których można w sposób obiektywny ustalić, iż istniały przed upływem terminu zgłoszeń, o ile w materiałach dotyczących zamówienia nie zawarto wyraźnie wymogu przedstawienia takich dokumentów pod rygorem wykluczenia kandydata. Ponadto żądanie takie nie może powodować nieuzasadnionego bardziej lub mniej korzystnego traktowania kandydata lub kandydatów, do których zostało skierowane(13). 47.      Również z tego orzecznictwa wynika zatem, że zasadniczo należy opierać się na sytuacji oferenta przed upływem terminu złożenia oferty. Decydujące jest to, czy ten oferent udowodnił w trakcie przygotowywania swojej oferty troskę i staranność, które zapewniają, że w trakcie wykonywania zamówienia on sam lub (częściowo) zaangażowany przez niego podwykonawca będzie przestrzegał swoje obowiązki we wszystkich okolicznościach(14). W sytuacji będącej przedmiotem postępowania głównego konsorcjum lub jego członek podjęli jednak niezbędne środki zaradcze dopiero po upływie terminu złożenia oferty. 48.      Wykonawcy biorący udział w postępowaniu o udzielenie zamówienia są zatem zobowiązani, zgodnie z art. 57 ust. 2 akapit pierwszy dyrektywy 2014/24, do zapłaty należnych podatków i składek na ubezpieczenie społeczne najpóźniej do upływu terminu złożenia oferty, a w przeciwnym razie podlegają obowiązkowemu wykluczeniu. Gdyby bowiem mieli możliwość podjęcia działań naprawczych jeszcze po upływie tego terminu lub nawet po zapoznaniu się z pozycją swojej oferty w rankingu, mogliby być skłonni do uregulowania swoich odpowiednich długów tylko w przypadku umieszczenia na pierwszej pozycji lub do całkowitej rezygnacji z regulowania tych długów, gdyby i tak nie otrzymali zamówienia. Podważałoby to znaczenie, szczególnie podkreślane przez prawodawcę unijnego, obowiązku terminowego uiszczania podatków i składek na ubezpieczenie społeczne w ramach oceny uczciwości i rzetelności oferentów. 49.      Pod względem historycznym wniosek ten znajduje potwierdzenie w art. 45 ust. 2 lit. f) dyrektywy 2004/18/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. w sprawie koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi(15), który został uchylony na mocy dyrektywy 2014/24. Zgodnie z tym przepisem naruszenia zobowiązań dotyczących zapłaty podatków i składek na ubezpieczenie społeczne stanowiły jeszcze fakultatywną podstawę wykluczenia, która została przekształcona w podstawę obowiązkową dopiero na mocy art. 57 ust. 2 akapit pierwszy dyrektywy 2014/24. Również ta zmiana podkreśla wysoką wagę, jaką prawodawca unijny przypisuje obecnie terminowemu przestrzeganiu tego obowiązku przy ocenie uczciwości i rzetelności danych oferentów. 50.      Z systemowej, teleologicznej i historycznej wykładni art. 57 ust. 2 dyrektywy 2014/24 wynika zatem, że państwo członkowskie musi żądać od wykonawców uczestniczących w postępowaniu o udzielenie zamówienia podjęcia przewidzianych w nim środków zaradczych zasadniczo przed upływem terminu złożenia oferty, w celu uniknięcia wykluczenia. Z drugiej strony państwo członkowskie musi przewidzieć, że wykonawcy, którzy podejmą niezbędne środki zaradcze dopiero po upływie tego terminu, podlegają wykluczeniu z postępowania o udzielenie zamówienia. 51.      Jak wskazano przede wszystkim powyżej w pkt 48, obowiązkowe wykluczenie jest jedynym właściwym środkiem osiągnięcia wyżej wymienionych celów dyrektywy 2014/24. Biorąc pod uwagę przewidywalność i racjonalność dochowania przez danego wykonawcę obowiązku terminowej zapłaty należności podatkowych – powyżej progu 5000 EUR mającego zastosowanie do „poważnych naruszeń” zgodnie z art. 94 ust. 6 w związku z art. 1 załącznika II.10 do dekretu ustawodawczego nr 36/23 – lub późniejszego wykonania tego obowiązku do chwili upływu terminu złożenia oferty, takie wykluczenie nie wydaje się również nieodpowiednie tudzież nieproporcjonalne w rozumieniu art. 36 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2014/25. To, czy wykluczenie z postępowania o udzielenie zamówienia konsorcjum, do którego należy ten wykonawca, jest ponadto proporcjonalne, jest następną kwestią, którą należy wyjaśnić. C.      Zastąpienie członka konsorcjum, który wypełnił (nieodwracalnie) obowiązkową podstawę wykluczenia? 52.      Mając na uwadze powyższe wnioski, należy zbadać, czy, a jeśli tak, w jakich okolicznościach konsorcjum ma możliwość wykluczenia lub zastąpienia jednego ze swoich członków, który (nieodwracalnie) wypełnił podstawę wykluczenia, aby samemu nie zostać wykluczonym z postępowania o udzielenie zamówienia (zob. śródtytuł 1 poniżej) lub jakie odstępstwa mają zastosowanie w tym zakresie (zob. śródtytuł 2 poniżej). 1.      Warunki a)      Zastosowanie art. 79 ust. 2 akapit drugi zdanie drugie dyrektywy 2014/25 do tymczasowych konsorcjów 53.      Artykuł 79 ust. 2 akapit drugi zdanie drugie dyrektywy 2014/25(16) odnosi się do (możliwego) zastąpienia „innego podmiotu”, który nie spełnia odpowiedniego kryterium kwalifikacji lub wobec którego istnieją obowiązkowe podstawy wykluczenia. W sytuacji bezpośrednio objętej tym przepisem wykonawca polega na zdolności innego podmiotu (zwanego dalej „podmiotem pomocniczym”) dla celów ubiegania się o zamówienie publiczne (i jego późniejszą realizację), aby spełnić kryteria zdolności ekonomicznej, finansowej, technicznej i zawodowej(17). 54.      Zgodnie z art. 79 ust. 2 akapit drugi zdanie pierwsze dyrektywy 2014/25 podmiot zamawiający sprawdza, czy również podmioty pomocnicze spełniają kryteria kwalifikacji lub czy istnieje wobec nich podstawa wykluczenia, o której mowa w art. 57 dyrektywy 2014/24. Jeżeli nie spełniają one stosownego kryterium kwalifikacji lub istnieją wobec nich obowiązkowe podstawy wykluczenia, na które powołał się podmiot zamawiający, podmiot ten wymaga zgodnie z art. 79 ust. 2 akapit drugi zdanie drugie, by wykonawca zastąpił dany podmiot pomocniczy(18). Przepis ten nie odnosi się wyraźnie do członków konsorcjum. 55.      Artykuł 79 ust. 2 akapit czwarty dyrektywy 2014/25 stanowi jednak, że „grupa wykonawców, o której mowa w art. 37 ust. 2”, a w więc również konsorcjum, może polegać na zdolności członków tej grupy „[n]a tych samych warunkach”. Pojęcie „warunków” obejmuje zasadniczo wszystkie postanowienia art. 79 ust. 2, a zatem również możliwość zastąpienia członka konsorcjum zgodnie z art. 79 ust. 2 akapit drugi zdanie drugie. 56.      Ta interpretacja jest zgodna z orzecznictwem, zgodnie z którym mające identyczne brzmienie – lecz niemające zastosowania w niniejszej sprawie – przepisy art. 63 ust. 1 akapity drugi i czwarty dyrektywy 2014/24 mają zastosowanie do sytuacji, w których podstawę wykluczenia wypełnia tylko jeden z członków konsorcjum(19). Jest to obligatoryjne, tym bardziej że konsorcja – a więc „grupy wykonawców” w rozumieniu art. 37 ust. 2 zdanie pierwsze same będące „wykonawcami” w rozumieniu art. 2 ust. 6 dyrektywy 2014/25 – muszą być traktowane na równi z innymi wykonawcami zgodnie z art. 36 ust. 1 tej dyrektywy. 57.      W konsekwencji zasadniczo również konsorcjum ma możliwość, na warunkach określonych w art. 79 ust. 2 akapity drugi i czwarty dyrektywy 2014/25, zastąpienia członka, który wypełnia podstawę wykluczenia określoną w art. 57 dyrektywy 2014/24. 58.      Należy jednak zbadać, do którego momentu należy dać konsorcjum możliwość zastąpienia członka, wobec którego istnieje podstawa wykluczenia, aby uniknąć wykluczenia konsorcjum. W sytuacji leżącej u podstaw postępowania głównego odmówiono bowiem konsorcjum takiego zastąpienia po tym, jak instytucja zamawiająca poinformowała, że wobec danego członka istniała obowiązkowa podstawa wykluczenia. b)      Właściwy moment 59.      Jak twierdzą Włochy, ani art. 79 ust. 2 akapity drugi i czwarty dyrektywy 2014/25, ani mające identyczne brzmienie przepisy w art. 63 dyrektywy 2014/24 nie określają wyraźnie momentu, w którym podmiot pomocniczy lub członek konsorcjum może lub musi zostać zastąpiony, aby zapobiec wykluczeniu oferenta lub konsorcjum. 60.      Zgodnie z orzecznictwem art. 63 tej dyrektywy 2014/24 zakłada, że instytucja zamawiająca, przed wymaganiem od oferenta zastąpienia podmiotu pomocniczego, daje temu oferentowi lub temu podmiotowi możliwość przedstawienia środków naprawczych, które ewentualnie podjął w celu usunięcia stwierdzonej nieprawidłowości, a tym samym wykazania, że może on ponownie zostać uznany za rzetelny podmiot. Tylko jeżeli oferent lub podmiot pomocniczy nie podjął żadnych środków naprawczych lub jeżeli środki, które podjął, są niewystarczające, instytucja zamawiająca może (w drugiej kolejności) wymagać od oferenta zastąpienia tego podmiotu(20). 61.      Zasady te mają zastosowanie do art. 79 dyrektywy 2014/25. 62.      Jak wskazano w pkt 34 i nast., członek konsorcjum, wobec którego istnieje podstawa wykluczenia, musi podjąć środki zaradcze najpóźniej do upływu terminu złożenia oferty, aby uniknąć swojego wykluczenia na podstawie art. 57 ust. 2 dyrektywy 2014/24. Natomiast instytucja zamawiająca musi najpierw umożliwić temu członkowi lub konsorcjum, do którego ten członek należy, podjęcie takich środków do upływu tego terminu. Dopiero potem może wykluczyć nie tylko tego członka, ale również całe konsorcjum lub wymagać od tego ostatniego zastąpienia członka. Artykuł 79 ust. 2 akapit drugi dyrektywy 2014/25 zakłada zatem – wbrew temu, co utrzymują RFI, VIA Ingegneria i Włochy – że (obowiązkowa lub fakultatywna) podstawa wykluczenia, o której mowa w art. 57 dyrektywy 2014/24, istnieje wobec danego podmiotu pomocniczego już w tym momencie (nieodwracalnie). 63.      Artykuł 79 ust. 2 akapit drugi zdanie drugie dyrektywy 2014/25(21) przewiduje w tych okolicznościach w przypadku istnienia obowiązkowej podstawy wykluczenia – jak w niniejszej sprawie – wręcz obowiązek instytucji zamawiającej wymagania zastąpienia danego podmiotu posiłkowego. Zatem, w przeciwieństwie do fakultatywnej podstawy wykluczenia (art. 79 ust. 2 akapit drugi zdanie trzecie: „może”), państwa członkowskie nie mają swobody implementacyjnej w tym zakresie(22). 64.      Konsorcjum musi zatem otrzymać możliwość, po upływie terminu złożenia oferty, zastąpienia jednego ze swoich członków, który zrealizował (nieodwracalnie) obowiązkową podstawę wyłączenia. Obejmuje to w sposób konieczny możliwość zwykłego wykluczenia danego członka bez zastępowania go, tak jak to przewiduje art. 97 ust. 2 zdanie pierwsze dekretu ustawodawczego nr 36/23 i zostało zaproponowane w niniejszej sprawie przez ETS. Powstaje jednak pytanie, w jakich okolicznościach instytucja zamawiająca może odrzucić takie wykluczenie lub zastąpienie. 2.      Odstępstwa a)      Naruszenie obowiązku w zakresie staranności i nadzoru oraz przypisanie odpowiedzialności 65.      Zgodnie z orzecznictwem wspomnianym powyżej w pkt 47, zastąpienie członka konsorcjum, który wypełnił podstawę wykluczenia, należy umożliwić w celu uniknięcia wykluczenia z postępowania o udzielenie zamówienia wyłącznie wtedy, gdy konsorcjum lub umocowany do reprezentacji członek dochował swoich odpowiednich obowiązków w zakresie staranności i nadzoru. Ujmując rzecz inaczej, konsorcjum należy przypisać podstawę wykluczenia, którą wypełnił jeden z jego członków, jeżeli ono samo lub umocowany do reprezentacji członek naruszył te obowiązki. Stwierdzenie takiego naruszenia obowiązku zakłada z kolei, że przewinienie uzasadniające wykluczenie mieści się w zakresie uprawnień organizacyjnych i nadzorczych konsorcjum lub jego umocowanego do reprezentacji (wiodącego) członka. 66.      Trybunał wymaga bowiem od instytucji zamawiającej indywidualnej oceny i badania w odniesieniu do oferentów, którzy chcą zastąpić zaangażowany przez siebie podmiot pomocniczy z powodu (fakultatywnej) podstawy wykluczenia. Zgodnie z orzecznictwem instytucja zamawiająca jest zobowiązana w świetle zasady proporcjonalności do dokonania konkretnej oceny postawy danego oferenta na podstawie wszystkich istotnych okoliczności indywidualnego przypadku. W tym kontekście należy uwzględnić środki, jakimi dysponuje oferent, które umożliwiają mu sprawdzenie i stwierdzenie istnienia podstawy wyłączenia po stronie podmiotu pomocniczego, na którego zdolności zamierzał on polegać(23). Innymi słowy, podstawy wykluczenia zrealizowanej przez podmiot pomocniczy nie można po prostu przypisać oferentowi ani nie można domniemywać takiego przypisania, lecz instytucja zamawiająca musi to uzasadnić i udowodnić w indywidualnym przypadku. 67.      Zasady te mają zastosowanie do konsorcjum, które chce zastąpić (lub, jak w niniejszej sprawie, jedynie wykluczyć) jednego ze swoich członków, który wypełnił obowiązkową podstawę wykluczenia. Wynika to również z art. 19 ust. 2 akapit trzeci dyrektywy 2014/24 oraz z art. 36 ust. 1 dyrektywy 2014/25. Zgodnie z tymi przepisami konsorcja są równoważne innym wykonawcom lub same powinny być traktowane jak inni wykonawcy. Ponadto Trybunał orzekł, że niezależnie od solidarnej odpowiedzialności członków konsorcjum zastosowanie (fakultatywnej) podstawy wykluczenia musi opierać się na indywidualnym błędnym lub niedbałym zachowaniu(24). Innymi słowy, musi istnieć i zostać konkretnie udowodnione niewłaściwe postępowanie zarzucalne lub przypisywalne konsorcjum lub jego członkom. Argument przedstawiony przez RFI, VIA Ingegneria i Włochy, że konsorcjum jako takie jest co do zasady automatycznie odpowiedzialne za złożoną ofertę(25), a więc również za niewłaściwe postępowanie jednego z jego członków, należy zatem odrzucić. 68.      Rozważania systemowe również wspierają interpretację, zgodnie z którą niewłaściwe postępowanie członka stanowiące podstawę wykluczenia na mocy art. 57 ust. 2 dyrektywy 2014/24 nie może być po prostu przypisane konsorcjum w celu uzasadnienia jego wykluczenia z postępowania o udzielenie zamówienia. 69.      Artykuł 57 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 2014/24(26) przewiduje bowiem niewzruszalne domniemanie przypisania [odpowiedzialności] jedynie w odniesieniu do obowiązkowych podstaw wykluczenia wymienionych w ust. 1, w przypadku gdy przestępstwa leżące u ich podstaw(27) zostały popełnione przez osobę (prawomocnie skazaną), która jest członkiem organów administracyjnych, zarządzających lub nadzorczych wykonawcy lub posiada w tych organach uprawnienia reprezentacyjne, decyzyjne lub kontrolne. Jednakże takiej zasady domniemania i przypisania [odpowiedzialności] nie można znaleźć w odniesieniu do podstawy wykluczenia naruszenia obowiązku dotyczącego płatności podatków i składek na ubezpieczenie społeczne, o którym mowa w art. 57 ust. 2. Wynika z tego, że w tym względzie konieczna jest indywidualna ocena i uzasadnienie, aby przypisać niewłaściwe postępowanie członka całemu konsorcjum. W ten sposób zostaje uwzględniona również okoliczność, że w ramach (tymczasowego) konsorcjum – w odróżnieniu od grupy spółek o strukturze koncernowej – władza organizacyjna oraz uprawnienia i możliwości w zakresie kontroli są ograniczone(28). 70.      Wreszcie również cel przepisów unijnych w dziedzinie zamówień publicznych, jakim jest mianowicie otwarcie na jak najszerszą konkurencję oraz interes w zapewnieniu, by w przetargu uczestniczyła jak największa liczba oferentów(29), przemawia za taką indywidualną oceną. Otwarcie to służy nie tylko swobodnemu przepływowi towarów i usług w skali unijnej, ale również interesowi instytucji zamawiającej w możliwości wyboru spośród szerokiej liczby ofert ekonomicznie najkorzystniejszej i najlepiej dopasowanej do potrzeb zainteresowanych korporacji publicznoprawnych(30). Jak pokazuje sytuacja leżąca u podstaw sporu głównego, wykluczenie konsorcjum może prowadzić do utraty najkorzystniejszej ekonomicznie oferty, mimo że podstawa tego wykluczenia została zrealizowana przez drugorzędnego członka. 71.      Aby móc ustalić naruszenie obowiązku staranności przez konsorcjum, ewentualnie za pośrednictwem jego umocowanego do reprezentacji (i uprawnionego do kontroli) członka, instytucja zamawiająca musi zatem zbadać i ocenić w indywidualnym przypadku, czy konsorcjum lub jego umocowany do reprezentacji członek byli w stanie (we właściwym czasie) sprawdzić, czy któryś z jego członków wypełnił podstawę wykluczenia(31), a nawet usunąć lub uniknąć tej podstawy poprzez podjęcie odpowiednich środków zaradczych. 72.      Ostatecznie do sądu krajowego należy ocena, czy tak jest w konkretnym przypadku. Jak twierdzi Komisja, nie jest całkowicie wykluczone, że umocowany do reprezentacji członek konsorcjum, spółka ETS, w ogóle nie był w stanie – prawnie ani faktycznie – dowiedzieć się o istnieniu podstawy wykluczenia, zanim RFI dowiedziała się o tej podstawie od włoskich organów podatkowych i powiadomiła o niej ETS. Z drugiej strony, jak podniosły przede wszystkim Włochy oraz VIA Ingegneria podczas rozprawy, za naruszenie obowiązku staranności obciążające konsorcjum można by uznać fakt, że spółka ETS mogła wbrew obowiązkowi zaniechać zażądania od wszystkich członków konsorcjum przedłożenia zaświadczenia o niezaleganiu z podatkami przed złożeniem oferty. 73.      Wreszcie należy jeszcze wyjaśnić, czy wykluczenie Sub-Service z konsorcjum doprowadziłoby do niedopuszczalnej późniejszej zmiany oferty. b)      Istotna późniejsza zmiana oferty 74.      Jak wskazano w pkt 45, zasady równego traktowania i niedyskryminacji, a także wymóg przejrzystości, które zapewniają konkurencję między oferentami, stoją zasadniczo na przeszkodzie późniejszej zmianie złożonej już oferty. 75.      Wezwanie instytucji zamawiającej skierowane do konsorcjum do zastąpienia członka, na którego zdolności zamierza ono polegać, nie może zatem prowadzić w rzeczywistości do złożenia przez konsorcjum nowej oferty – istotnie zmienionej w stosunku do pierwotnej – lecz co najwyżej do wyjaśnienia treści i elementu personalnego tej oferty(32). Zasadą jest zatem, że wykonawca, który składa ofertę, oraz wykonawca, któremu w danym przypadku zostaje udzielone zamówienie, powinni być z punktu widzenia prawnego i materialnego tożsami(33). Wynika to również z faktu, że członkowie konsorcjum – jako „grupa wykonawców” w rozumieniu art. 37 ust. 2 zdanie pierwsze, i ze swojej strony jako „wykonawcy” w rozumieniu art. 2 pkt 6 dyrektywy 2014/25 – składają jedną wspólną ofertę. 76.      Jeżeli zastąpienie (lub wykluczenie) takiego członka prowadzi jedynie do nieistotnej późniejszej zmiany oferty, należałoby wówczas uznać je za dopuszczalne zgodnie z art. 79 ust. 2 akapit drugi dyrektywy 2014/25. 77.      Trybunał orzekł zgodnie z tą interpretacją, że instytucja zamawiająca nie narusza zasady równego traktowania, jeżeli pozwala jednemu z dwóch członków rozwiązanego konsorcjum zająć jego miejsce i uczestniczyć w postępowaniu o udzielenie zamówienia we własnym imieniu, pod warunkiem że jest wykazane, że ten wykonawca samodzielnie spełnia wymagania określone przez instytucję zamawiającą i że jego dalszy udział w postępowaniu nie wpływa na sytuację konkurencyjną pozostałych oferentów(34). Jest tak na przykład, gdy oferent poprzez wybór nowej formy prawnej i wewnętrzną reorganizację zmienia swoją tożsamość podmiotową wyłącznie pod względem formalnym, i nie prowadzi to do istotnej zmiany merytorycznej warunków umownych oferty(35). 78.      Zgodnie z postanowieniem odsyłającym członek, którego dotyczy obowiązkowa podstawa wykluczenia, miał przejąć jedynie 0,31 % usług oferowanych przez konsorcjum. Umocowany do reprezentacji członek konsorcjum, spółka ETS, oświadczył ponadto, że wykluczenie danego członka nie wpływa na udział konsorcjum w postępowaniu o udzielenie zamówienia ani nie skutkuje zmianą jego oferty technicznej i ekonomicznej. 79.      Z zastrzeżeniem zbadania przez sąd odsyłający wykluczenie tego członka mogłoby więc być, jak twierdzi Komisja, biorąc pod uwagę jego marginalny udział w wysokości 0,31 % w złożonej ofercie, równoznaczne ze zwykłą wewnętrzną reorganizacją konsorcjum bez materialnego znaczenia. Sąd odsyłający musi ponadto zbadać, czy okoliczności te mogły, a nawet powinny były skłonić instytucję zamawiającą do odstąpienia od wykluczenia konsorcjum z postępowania o udzielenie zamówienia zgodnie z art. 97 ust. 2 zdanie drugie dekretu ustawodawczego nr 36/23. Przepis ten bowiem najwyraźniej przyznaje instytucji zamawiającej margines swobody w zakresie oceny kwestii, czy środek zaradczy zamierzony przez konsorcjum wystarczy („uznany za wystarczający i podjęty w odpowiednim czasie”). Gdyby miało tak być, przepis ten mógłby również podlegać interpretacji zgodnej z dyrektywą – w szczególności w świetle art. 79 ust. 2 akapit drugi dyrektywy 2014/25(36) – co również należy do oceny sądu odsyłającego. 3.      Wniosek częściowy 80.      W konsekwencji konsorcjum należy co do zasady umożliwić wykluczenie lub zastąpienie członka, wobec którego istnieje obowiązkowa podstawa wykluczenia zgodnie z art. 57 ust. 2 dyrektywy 2014/25, aby samemu nie zostało wykluczone z postępowania o udzielenie zamówienia. Warunkiem jest, aby konsorcjum lub jego umocowany do reprezentacji członek nie byli w stanie – faktycznie lub prawnie – w odpowiednim czasie stwierdzić istnienia tej podstawy wykluczenia, zapobiec jej wystąpieniu lub podjąć w tym względzie wystarczających środków zaradczych. Jeżeli członek, który ma zostać wykluczony lub zastąpiony, miał przejąć jedynie marginalną część oferowanych usług, takie wykluczenie lub zastąpienie może prowadzić jedynie do nieistotnej zmiany oferty konsorcjum, która nie wpływa na konkurencję między oferentami. Do sądu odsyłającego należy ocena, czy warunki te są spełnione i czy właściwe przepisy krajowe mogą być interpretowane i stosowane zgodnie z tymi zasadami. V.      Wnioski 81.      Proponuję zatem Trybunałowi, aby udzielił odpowiedzi na wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (regionalny sąd administracyjny dla Lacjum, Włochy) w następujący sposób: Artykuł 57 ust. 2 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/24/UE z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie zamówień publicznych, uchylającej dyrektywę 2004/18/WE w związku z art. 79 ust. 2 i art. 80 ust. 1 akapit drugi dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/25/UE z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie udzielania zamówień przez podmioty działające w sektorach gospodarki wodnej, energetyki, transportu i usług pocztowych, uchylającej dyrektywę 2004/17/WE, a także unijną zasadą proporcjonalności należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwiają się one przepisom krajowym lub ich wykładni, zgodnie z którą tymczasowe konsorcjum należy wykluczyć z postępowania o udzielenie zamówienia publicznego z tego względu, że nie może ono wykluczyć ani zastąpić jednego ze swoich członków, który spełnił swój obowiązek uregulowania – ostatecznie stwierdzonych – należności podatkowych dopiero po upływie terminu złożenia oferty, tylko z tego powodu, że zaproponowało ono to dopiero po powiadomieniu przez instytucję zamawiającą o istnieniu podstawy wykluczenia. 1      Język oryginału: niemiecki. 2      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie zamówień publicznych, uchylająca dyrektywę 2004/18/WE (Dz.U. 2014, L 94, s. 65; sprostowanie Dz.U. 2022, L 192, s. 39). 3      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie udzielania zamówień przez podmioty działające w sektorach gospodarki wodnej, energetyki, transportu i usług pocztowych, uchylająca dyrektywę 2004/17/WE (Dz.U. 2014, L 94, s. 243) w brzmieniu zmienionym rozporządzeniem delegowanym Komisji (UE) 2025/2150 z dnia 22 października 2025 r. (Dz.U. L, 2025/2150). 4      GURI nr 77 z dnia 31 marca 2023 r., dodatek zwyczajny nr 12. 5      Mający w tym względzie identyczne brzmienie art. 63 ust. 1 dyrektywy 2014/24 nie ma zastosowania do niniejszego przypadku. 6      To znaczy „ostateczną” decyzję administracyjną w niemieckim rozumieniu. 7      Wyrok z dnia 1 sierpnia 2025 r., Daka i in. (C‑422/23, C‑455/23, C‑459/23, C‑486/23 i C‑493/23, EU:C:2025:592, pkt 109 i przytoczone tam orzecznictwo). 8      Podobnie wyrok z dnia 26 stycznia 2023 r., HSC Baltic i in. (C‑682/21, EU:C:2023:48, pkt 51). 9      Zobacz S. De Mars, Exclusion and self-cleaning in Article 57: discretion at the expense of clarity and trade?, w: G.S. Ølykke i A. Sanchez Graells (eds), Reformation or Deformation of the EU Public Procurement Rules, Cheltenham and Northampton, Edward Elgar Law, 2016, s. 257. 10      Zobacz A. Sanchez Graells, Exclusion, Qualitative Selection and Short-listing in the New Public Sector Procurement Directive 2014/24, w: F. Lichère, R. Caranta, S. Treumer (eds), Modernising Public Procurement: The new Directive, DJØF Publishing, Kopenhagen, European Procurement Law Series, 2014, s. 114. 11      Podobnie wyroki: z dnia 30 stycznia 2020 r., Tim (C‑395/18, EU:C:2020:58, pkt 41); z dnia 21 grudnia 2023 r., Infraestruturas de Portugal i Futrifer Indústrias Ferroviárias (C‑66/22, EU:C:2023:1016, pkt 55–57 i przytoczone tam orzecznictwo). Zobacz także akapit drugi motywu 84 dyrektywy 2014/24. 12      Podobnie wyroki: z dnia 10 października 2013 r., Manova (C‑336/12, EU:C:2013:647, pkt 31, 32 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 3 czerwca 2021 r., Rad Service i in. (C‑210/20, EU:C:2021:445, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo). 13      Zobacz wyrok z dnia 10 października 2013 r., Manova (C‑336/12, EU:C:2013:647, pkt 42). 14      Podobnie wyrok z dnia 30 stycznia 2020 r., Tim (C‑395/18, EU:C:2020:58, pkt 42). 15      Dz.U. 2004, L 134, s. 114. 16      Przepis ten brzmi: „Podmiot zamawiający wymaga, by wykonawca zastąpił podmiot, który nie spełnia stosownego kryterium kwalifikacji lub wobec którego istnieją obowiązkowe podstawy wykluczenia, na które powołał się podmiot zamawiający”. 17      Zobacz podobnie – w odniesieniu do art. 63 dyrektywy 2014/24 – wyrok z dnia 3 czerwca 2021 r., Rad Service i in. (C‑210/20, EU:C:2021:445, pkt 29, 30). 18      Zgodnie z art. 79 ust. 2 akapit drugi zdanie trzecie dyrektywy 2014/25 podmiot zamawiający posiada w tym względzie swobodę uznania („może”). 19      Zobacz wyrok z dnia 7 września 2021 r., Klaipėdos regiono atliekų tvarkymo centras (C‑927/19, EU:C:2021:700, pkt 149 i nast.). Zobacz również postanowienie z dnia 30 września 2022 r., ĒDIENS & KM.LV (C‑592/21, EU:C:2022:746, pkt 22 i przytoczone tam orzecznictwo). 20      Zobacz podobnie wyroki: z dnia 3 czerwca 2021 r., Rad Service i in. (C‑210/20, EU:C:2021:445, pkt 36, 37 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 7 września 2021 r., Klaipėdos regiono atliekų tvarkymo centras (C‑927/19, EU:C:2021:700, pkt 153, 154). 21      Tak samo art. 63 ust. 1 akapit drugi zdanie drugie dyrektywy 2014/25. 22      Zobacz wyrok z dnia 7 września 2021 r., Klaipėdos regiono atliekų tvarkymo centras (C‑927/19, EU:C:2021:700, pkt 152 i nast.). 23      Zobacz podobnie wyroki: z dnia 30 stycznia 2020 r., Tim (C‑395/18, EU:C:2020:58, pkt 48, 51, 52); z dnia 3 czerwca 2021 r., Rad Service i in. (C‑210/20, EU:C:2021:445, pkt 39, 40). 24      Podobnie wyrok z dnia 26 stycznia 2023 r., HSC Baltic i in. (C‑682/21, EU:C:2023:48, pkt 49, 50 i przytoczone tam orzecznictwo). Nie ma potrzeby rozstrzygania tutaj, czy wynika to również z sankcyjnego lub karnego charakteru wykluczenia z postępowania o udzielenie zamówienia, jak sugeruje wyrok z dnia 30 maja 2024 r., Vialto Consulting/Komisja (C‑130/23 P, EU:C:2024:439, pkt 31). Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 18 grudnia 2024 r., TP/Komisja (T‑776/22, EU:T:2024:908, pkt 61 i nast.), który jest przedmiotem odwołania w toku w sprawie C‑170/25 P. 25      Zobacz także powołanie się sądu odsyłającego i Włoch na wyrok Consiglio di Stato (rady stanu, Włochy) z dnia 19 września 2019 r., nr 6237, zgodnie z którym istnieje tak ścisła relacja między członkami konsorcjum, „że kategorycznie wyklucza się, aby jakiekolwiek podstawy wykluczenia były nieznane któremukolwiek z pozostałych członków danego konsorcjum”. 26      Przepis ten brzmi: „Obowiązek wykluczenia wykonawcy ma zastosowanie również w przypadku, gdy osoba skazana prawomocnym wyrokiem jest członkiem organów administracyjnych, zarządzających lub nadzorczych tego wykonawcy lub posiada w tych organach uprawnienia do reprezentowania, uprawnienia decyzyjne lub kontrolne”. 27      Zaliczają się do nich w szczególności: udział w organizacji przestępczej [lit. a)], korupcja [lit. b)], nadużycie finansowe [lit. c)], przestępstwa terrorystyczne itp. [lit. d)], pranie pieniędzy lub finansowanie terroryzmu [lit. e)] oraz praca dzieci i inne formy handlu ludźmi [lit. f)]. 28      Podobnie wyrok z dnia 7 września 2021 r., Klaipėdos regiono atliekų tvarkymo centras (C‑927/19, EU:C:2021:700, pkt 156 i przytoczone tam orzecznictwo). 29      Zobacz wyroki: z dnia 19 maja 2009 r., Assitur (C‑538/07, EU:C:2009:317, pkt 26); z dnia 23 grudnia 2009 r., CoNISMa (C‑305/08, EU:C:2009:807, pkt 37). 30      Podobnie wyrok z dnia 23 grudnia 2009 r., CoNISMa (C‑305/08, EU:C:2009:807, pkt 37); opinia rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawie MT Højgaard und Züblin (C‑396/14, EU:C:2015:774, pkt 58). 31      Podobnie wyrok z dnia 7 września 2021 r., Klaipėdos regiono atliekų tvarkymo centras (C‑927/19, EU:C:2021:700, pkt 157 i przytoczone tam orzecznictwo). 32      Podobnie należy rozumieć wyrok z dnia 3 czerwca 2021 r., Rad Service i in. (C‑210/20, EU:C:2021:445, pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo). 33      Podobnie opinia rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawie MT Højgaard und Züblin (C‑396/14, EU:C:2015:774, pkt 63). 34      Podobnie wyrok z dnia 24 maja 2016 r., MT Højgaard und Züblin (C‑396/14, EU:C:2016:347, pkt 44). 35      Zobacz wyrok z dnia 19 czerwca 2008 r., pressetext Nachrichtenagentur (C‑454/06, EU:C:2008:351, pkt 44, 45); opinia rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawie MT Højgaard und Züblin (C‑396/14, EU:C:2015:774, pkt 76). 36      Zobacz pkt 63, 64 powyżej.