C-280/02

Sprawa C-280/02 Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Republice Francuskiej   Uchybienie zobowiązaniom Państwa Członkowskiego - Dyrektywa 91/271/EWG - Oczyszczanie ścieków komunalnych - Artykuł 5 ust. 1 i 2 oraz załącznik II - Brak wskazania obszarów wrażliwych - Pojęcie „eutrofizacja” - Brak wprowadzenia bardziej rygorystycznego oczyszczania ścieków odprowadzanych do obszarów wrażliwych Streszczenie wyroku 1.        Środowisko naturalne – Oczyszczanie ścieków komunalnych – Dyrektywa 91/271 – Wskazanie obszarów wrażliwych na eurtofizację - Eutrofizacja – Pojęcie (dyrektywa Rady 91/271, art. 2 pkt 11 i art. 5 ust. 1) 2.        Środowisko naturalne – Oczyszczanie ścieków komunalnych – Dyrektywa 91/271 – Bardziej rygorystyczne oczyszczanie ścieków komunalnych pochodzących z dużych aglomeracji – Następstwa (dyrektywa Rady 91/271, art. 5 ust. 2 i 3 oraz załączniki: I część B pkt 3, II część A lit. a) akapit drugi) 1.        Na mocy art. 5 ust. 1 dyrektywy 91/271 dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych, Państwa Członkowskie są zobowiązane wskazać obszary, w przypadku których zrzut ścieków komunalnych przyczynia się w znaczący sposób do eutrofizacji lub do ryzyka eutrofizacji. Pojęcie eutrofizacji znajdujące się w art. 2 pkt 11 tej dyrektywy powinno być interpretowane w świetle jej celu, który wychodzi poza samą tylko ochronę ekosystemów wodnych i zmierza ku ochronie człowieka, fauny, flory, ziemi, wody, powietrza i krajobrazu przed wszelkimi znaczącymi negatywnymi skutkami przyspieszonego wzrostu glonów i wyższych form życia roślinnego będących wynikiem odprowadzania ścieków komunalnych. Aby miała miejsce eutrofizacja w rozumieniu tej dyrektywy, konieczne jest występowanie związku przyczynowo–skutkowego – z jednej strony – między wzbogaceniem wody w składniki odżywcze a przyspieszonym wzrostem glonów i wyższych form życia roślinnego oraz – z drugiej strony – między tym przyspieszonym wzrostem a niepożądanym zakłóceniem równowagi wśród organizmów żyjących w wodzie i obniżeniem jakości wód. Niepożądane zakłócenia równowagi wśród organizmów żyjących w wodzie występować będą w szczególności w przypadku zmian gatunków połączonych z utratą bioróżnorodności ekosystemu, uciążliwości spowodowanych nadmiernym rozmnożeniem się oportunistycznych makroglonów oraz intensywnych zakwitów toksycznego lub szkodliwego fitoplanktonu. Co się tyczy obniżenia jakości wód, to owo kryterium dotyczy nie tylko obniżenia jakości wód mającego szkodliwe skutki dla ekosystemów, ale również pogorszenia koloru, wyglądu, smaku lub zapachu wody, a także wszystkich innych zmian, które utrudniają lub ograniczają użycie wody. (por. pkt 16, 19 oraz 23-25) 2.        Na mocy przepisów art. 5 ust. 3 w związku z załącznikiem I.B pkt 3 do dyrektywy 91/271 dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych oczyszczanie przewidziane w art. 5 ust. 2 tej dyrektywy jest bardziej rygorystyczne niż określone w art. 4 tej dyrektywy i odnosi się do ścieków komunalnych odprowadzanych do systemów zbierania i pochodzących z aglomeracji o »równoważnej liczbie mieszkańców« (RLM) wynoszącej ponad 10 000. Owo bardziej rygorystyczne oczyszczanie oznacza w szczególności – jeżeli chodzi o zrzuty do obszarów wrażliwych na eutrofizację – przestrzeganie wymogów znajdujących się w tabeli 2 tego załącznika, z zastrzeżeniem jednakże przepisów załącznika II.A lit. a) akapit drugi do wspomnianej wyżej dyrektywy, które przewidują, iż w stosunku do dużych aglomeracji, należy wprowadzić usuwanie fosforu lub azotu, chyba że można wykazać, że takie usunięcie nie będzie wywierać wpływu na poziom eutrofizacji. (por. pkt 104-105) WYROK TRYBUNAŁU (druga izba) z dnia 23 września 2004 r. (*) Uchybienie zobowiązaniom Państwa Członkowskiego – Dyrektywa 91/271/EWG – Oczyszczanie ścieków komunalnych – Artykuł 5 ust. 1 i 2 oraz załącznik II – Brak wskazania obszarów wrażliwych – Pojęcie „eutrofizacja” – Brak wprowadzenia bardziej rygorystycznego oczyszczania ścieków odprowadzanych do obszarów wrażliwych W sprawie C‑280/02 mającej za przedmiot skargę o stwierdzenie, na podstawie art. 226 WE, uchybienia zobowiązaniom Państwa Członkowskiego, wniesioną w dniu 30 lipca 2002 r., Komisja Wspólnot Europejskich, początkowo reprezentowana przez M. Nolina, później przez G. Valera Jordanę oraz F. Simonetti, działających w charakterze pełnomocników, z adresem do doręczeń w Luksemburgu, strona skarżąca, przeciwko Republice Francuskiej, reprezentowanej przez G. de Bergues’a, D. Petrauscha oraz E. Puisais’go, działających w charakterze pełnomocników, z adresem do doręczeń w Luksemburgu, strona pozwana, TRYBUNAŁ (druga izba), w składzie: C. W. A. Timmermans, prezes izby, J.‑P. Puissochet, R. Schintgen, F. Macken (sprawozdawca) i N. Colneric, sędziowie, rzecznik generalny: L. A. Geelhoed, sekretarz: R. Grass, uwzględniając procedurę pisemną, rozważywszy uwagi przedstawione przez strony, po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 25 marca 2004 r., wydaje następujący Wyrok 1        W swojej skardze Komisja Wspólnot Europejskich wnosi do Trybunału o stwierdzenie, że: –        nie wskazując określonych obszarów jako obszarów wrażliwych z powodu eutrofizacji w odniesieniu do basenów Seine-Normandie, Loire-Bretagne, Artois-Picardie oraz Rhône-Méditerranée-Corse oraz –        nie poddając bardziej rygorystycznemu oczyszczaniu ścieków komunalnych aglomeracji o równoważnej liczbie mieszkańców (RLM) powyżej 10 000, odprowadzanych do obszarów wrażliwych lub do obszarów, które powinny były być wskazane jako wrażliwe, Republika Francuska uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 5 ust. 1 i 2 oraz załącznika II do dyrektywy Rady 91/271/EWG z dnia 21 maja 1991 r. dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych (Dz.U. L 135, str. 40).  Ramy prawne 2        Stosownie do art. 1 dyrektywa 91/271 dotyczy zbierania, oczyszczania i odprowadzania ścieków komunalnych, a także oczyszczania i odprowadzania ścieków z niektórych sektorów przemysłu, ma ona także na celu ochronę środowiska przed niekorzystnymi skutkami odprowadzania wspomnianych wyżej ścieków. 3        Artykuł 2 dyrektywy 91/271 stanowi: „Do celów niniejszej dyrektywy: 1)      »ścieki komunalne« oznaczają ścieki bytowe lub mieszaninę ścieków bytowych ze ściekami przemysłowymi i/lub wodami opadowymi; 2)      »ścieki bytowe« oznaczają ścieki z osiedli mieszkaniowych i terenów usługowych, powstające najczęściej w wyniku ludzkiego metabolizmu oraz funkcjonowania gospodarstw domowych; 3)      »ścieki przemysłowe« oznaczają wszelkie ścieki odprowadzane z obszarów, na których prowadzi się działalność handlową lub przemysłową, niebędące ściekami bytowymi lub wodami opadowymi; 4)      »aglomeracja« oznacza obszar, gdzie zaludnienie i/lub działalność gospodarcza są wystarczająco skoncentrowane, aby ścieki komunalne były zbierane i przekazywane do oczyszczalni ścieków komunalnych lub do końcowego punktu zrzutu; 5)      »system zbierania« oznacza system przewodów i kanałów, przez który gromadzone i odprowadzane są ścieki komunalne; 6)      »1 RLM (równoważna liczba mieszkańców)« oznacza ładunek organiczny ulegający biodegradacji, wyrażony pięciodobowym biochemicznym zapotrzebowaniem tlenu (BZT5), w ilości 60 g tlenu na dzień; […] 8)      »oczyszczanie wtórne« oznacza oczyszczanie ścieków komunalnych głównie w procesie biologicznego oczyszczania z wtórnym osadzaniem lub w innym procesie, spełniającym wymagania podane w tabeli 1 załącznika I; […] 11)      »eutrofizacja« oznacza wzbogacenie wody składnikami odżywczymi, szczególnie związkami azotu i/lub fosforu, powodującymi przyspieszony wzrost glonów i wyższych form życia roślinnego, co jest przyczyną niepożądanych zakłóceń równowagi wśród organizmów żyjących w wodzie, oraz jakości danych wód; […]”. 4        Artykuł 3 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 91/271 stanowi, że: „[w] przypadku odprowadzania ścieków komunalnych do wód, do których odprowadzane są ścieki, które na mocy art. 5 uznane zostały za »obszary wrażliwe«, Państwa Członkowskie zapewniają, aby systemy zbierania zostały uruchomione, najpóźniej do dnia 31 grudnia 1998 r., dla aglomeracji o RLM większej niż 10 000”. 5        Stosownie do art. 4 ust. 1 dyrektywy 91/271 „Państwa Członkowskie zapewniają, aby ścieki komunalne przed odprowadzeniem były poddane wtórnemu oczyszczani[u] lub innemu równie skutecznemu oczyszczaniu […]”. 6        Artykuł 5 ust. 1, 2, 3 oraz 5 dyrektywy 91/271 stanowi: „1. Do celów ust. 2 Państwa Członkowskie do dnia 31 grudnia 1993 r. określają obszary wrażliwe, zgodnie z kryteriami ustanowionymi w załączniku II. 2. Państwa Członkowskie zapewniają, że ścieki komunalne odprowadzane do systemów zbierania, przed odprowadzeniem do obszarów wrażliwych, poddawane są bardziej rygorystycznemu oczyszczaniu niż określone w art. 4 najpóźniej do dnia 31 grudnia 1998 r., w odniesieniu do wszystkich zrzutów z aglomeracji o RLM wynoszącej ponad 10 000. 3. Odprowadzenia z oczyszczalni ścieków komunalnych określone w ust. 2 spełniają odpowiednie wymagania załącznika I.B. […] […] 5. Zrzuty z oczyszczalni ścieków komunalnych położonych w odpowiednich zlewniach obszarów wrażliwych, które przyczyniają się do zanieczyszczenia tych obszarów, podlegają przepisom ust. 2‑4. […]”. 7        Załącznik II do dyrektywy 91/271, zatytułowany „Kryteria wyznaczania obszarów wrażliwych i mniej wrażliwych” stanowi w pkt A zatytułowanym „Obszary wrażliwe”: „Zbiornik wodny musi zostać określony jako obszar wrażliwy, jeśli należy do jednej z poniższych grup: a)      naturalne jeziora słodkowodne i inne zbiorniki wód słodkich, estuaria i wody przybrzeżne, co do których stwierdzono, że są eutroficzne, lub które mogą stać się eutroficzne w bliskiej przyszłości, jeśli nie zostaną podjęte działania ochronne. Przy ustalaniu substancji odżywczych, których zawartość ma być ograniczona przez bardziej rygorystyczne oczyszczanie, można brać pod uwagę następujące elementy: i)      jeziora i strumienie wpadające do jezior, zbiorników wodnych lub zamkniętych zatok, co do których stwierdzono, że wykazują niewielki stopień wymiany wód i może mieć miejsce akumulacja. Na takich obszarach należy wprowadzić usuwanie fosforu, chyba że można wykazać, że usunięcie fosforu nie będzie wywierać wpływu na poziom eutrofizacji. W przypadkach gdy dokonuje się zrzutów z dużych aglomeracji, można również rozważać usuwanie azotu; ii)      estuaria, zatoki i inne wody przybrzeżne, co do których stwierdzono, że mają niewielki stopień wymiany wód lub odbierają duże ilości substancji odżywczych. Zrzuty ścieków z małych aglomeracji mają zazwyczaj mniejsze znaczenie na takich obszarach, ale należy wprowadzić usuwanie fosforu i/lub azotu dla dużych aglomeracji, chyba że można wykazać, że usuwanie tych substancji nie będzie miało wpływu na poziom eutrofizacji; […]”. 8        Załącznik I.B pkt 3 dyrektywy 91/271 stanowi, że: „[z]rzuty z oczyszczalni ścieków komunalnych do obszarów wrażliwych, które podlegają eutrofizacji zgodnie z załącznikiem II.A lit. a), spełniają dodatkowe wymagania podane w tabeli 2 niniejszego załącznika”. Tabela ta ustala w szczególności maksymalne wielkości stężeń i/lub minimalny stopień redukcji fosforu ogólnego i azotu ogólnego w wyżej wspomnianych zrzutach.  Postępowanie poprzedzające wniesienie skargi 9        W następstwie wielokrotnej wymiany pism z władzami francuskimi w przedmiocie przetransponowania dyrektywy 91/271 do francuskiego prawa Komisja, uważając, że przetransponowanie to jest niepełne, przesłała rządowi francuskiemu w dniu 22 października 1999 r. wezwanie do usunięcia uchybienia, zarzucając mu w szczególności niekompletne wskazanie obszarów wrażliwych poprzez brak wskazania wszystkich zbiorników wodnych dotkniętych eutrofizacją w basenach Seine-Normandie, Artois-Picardie, Loire-Bretagne i Rhône-Méditerranée-Corse, a także niepoddanie bardziej rygorystycznemu oczyszczaniu ścieków komunalnych zrzucanych do wskazanych już obszarów wrażliwych oraz do tych, które powinny były być jako takie wskazane. 10      Uznając wyjaśnienia władz francuskich za niewystarczające, Komisja w dniu 10 kwietnia 2001 r. przesłała Republice Francuskiej uzasadnioną opinię. 11      Jako że, zdaniem Komisji, odpowiedź władz francuskich nie była przekonująca, zdecydowała się ona wnieść niniejszą skargę.  W przedmiocie skargi  W przedmiocie zarzutu pierwszego opartego na niekompletnym wskazaniu obszarów wrażliwych  W przedmiocie pojęcia eutrofizacji 12      Jako że Komisja i rząd francuski nie zgadzają się co do zakresu definicji zawartej w art. 2 pkt 11 dyrektywy 91/271, należy najpierw sprecyzować pojęcie eutrofizacji w rozumieniu tej dyrektywy. 13      Jak wynika z art. 1 akapit drugi, dyrektywa 91/271 ma na celu ochronę środowiska przed niekorzystnymi skutkami odprowadzania ścieków komunalnych. 14      Wspomniana dyrektywa przyjęta została w oparciu o art. 130 S Traktatu WE (obecnie, po zmianie, art. 175 WE), który ma za zadanie realizację celów art. 130 R Traktatu WE (obecnie, po zmianie, art. 174 WE). Według tego ostatniego postanowienia polityka Wspólnoty w dziedzinie środowiska naturalnego przyczynia się w szczególności do zachowania, ochrony i poprawy jakości środowiska naturalnego oraz do ochrony zdrowia ludzkiego. 15      Taka polityka ma zatem na celu zapobieżenie, zmniejszenie lub eliminację negatywnych następstw działań człowieka na faunę i florę, ziemię, wodę, powietrze i klimat, krajobraz oraz miejsca szczególnego zainteresowania, a także na zdrowie i jakość życia ludności. Została ona wprowadzona w życie – w odpowiednich dziedzinach – na podstawie: dyrektywy Rady 75/442/EWG z dnia 15 lipca 1975 r. w sprawie odpadów (Dz.U. L 194, str. 39) – zmienionej dyrektywą Rady 91/156/EWG z dnia 18 marca 1991 r. (Dz.U. L 78, str. 32), dyrektywy Rady 85/337/EWG z dnia 27 czerwca 1985 r. w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko naturalne (Dz.U. L 175, str. 40) – zmienionej dyrektywą Rady 97/11/WE z dnia 3 marca 1997 r. (Dz.U. L 73, str. 5) oraz dyrektywy Rady 91/676/EWG z dnia 12 grudnia 1991 r. dotyczącej ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzenia rolniczego (Dz.U. L 375, str. 1). 16      Wobec tego cel realizowany przez dyrektywę 91/271 wychodzi poza samą tylko ochronę ekosystemów wodnych i zmierza ku ochronie człowieka, fauny, flory, ziemi, wody, powietrza i krajobrazu przed wszelkimi znaczącymi negatywnymi skutkami przyspieszonego wzrostu glonów i wyższych form życia roślinnego będących wynikiem odprowadzania ścieków komunalnych. 17      To w świetle tego celu należy dokonać wykładni pojęcia eutrofizacji znajdującego się w art. 2 pkt 11 dyrektywy 91/271. 18      W świetle tego przepisu eutrofizacja charakteryzuje się spełnieniem czterech kryteriów: –        wzbogacenie wody składnikami odżywczymi, szczególnie związkami azotu i fosforu; –        przyspieszony wzrost glonów i wyższych form życia roślinnego; –        niepożądane zakłócenia równowagi wśród organizmów żyjących w wodzie; –        obniżenie jakości danych wód. 19      Co więcej, aby miała miejsce eutrofizacja w rozumieniu dyrektywy 91/271, konieczne jest występowanie związku przyczynowo‑skutkowego – z jednej strony – między wzbogaceniem wody w składniki odżywcze a przyspieszonym wzrostem glonów i wyższych form życia roślinnego oraz – z drugiej strony – między tym przyspieszonym wzrostem a niepożądanym zakłóceniem równowagi wśród organizmów żyjących w wodzie i obniżeniem jakości wód. 20      Jeśli chodzi o trzecie kryterium, rząd francuski utrzymuje, że sam masowy wzrost organizmu żyjącego nie wystarczy do stwierdzenia niepożądanego zakłócenia tak długo, jak długo równowaga pozostałych organizmów żyjących w wodzie nie jest zakłócona. 21      W odniesieniu do tego, jak wynika w szczególności z raportu Institut français de recherche pour l’exploitation de la mer (francuski instytut badawczy eksploatacji morza, zwany dalej „IFREMER”) ze stycznia 2001 r., zatytułowanego „L’eutrophisation des eaux marines et saumâtres en Europe, en particulier en France” („Eutrofizacja wód morskich i słonych w Europie, w szczególności we Francji”, zwanego dalej „raportem IFREMER z 2001 r.”) oraz raportu Environmental Recources Management (zarządzanie zasobami środowiska, zwanego dalej „ERM”) z kwietnia 2000 r., zatytułowanego „Criteria used for the definition of eutrophication in fresh and marine/coastal waters” („Kryteria stosowane dla zdefiniowania eutrofizacji w wodach słodkich i morskich/przybrzeżnych”), przedstawionych przez Komisję, równowaga ekosystemu wodnego jest wynikiem złożonych wzajemnych oddziaływań między różnymi występującymi gatunkami, jak i ze środowiskiem. Zatem każde nadmierne rozmnożenie się określonego gatunku glonu lub innej rośliny stanowi, jako takie, zakłócenie równowagi ekosystemu wodnego i tym samym równowagi organizmów żyjących w wodzie, nawet jeśli inne gatunki pozostałyby stabilne. Zresztą uwzględniając rywalizację między gatunkami roślin w pozyskiwaniu soli odżywczych i energii świetlnej, nadmierne rozmnożenie się jednego lub więcej gatunków monopolizujących zasoby niezbędne do wzrostu pozostałych glonów i roślin wodnych pociąga za sobą najczęściej, choć nie zawsze, uszczuplenie innych gatunków. 22      Trzecie kryterium wymaga jednakże, by takie zakłócenie równowagi organizmów żyjących w wodzie było „niepożądane”. Ponieważ – co wynika z pkt 16 niniejszego wyroku – cel zamierzony przez dyrektywę 91/271 wychodzi poza samą tylko ochronę ekosystemów wodnych, należy uznać, iż ów niepożądany charakter występuje w sytuacji znaczących negatywnych skutków nie tylko na faunę czy florę, lecz także na człowieka, ziemię, wodę, powietrze lub krajobraz. 23      Zatem niepożądane zakłócenia równowagi wśród organizmów żyjących w wodzie występować będą w szczególności w przypadku zmian gatunków połączonych z utratą bioróżnorodności ekosystemu, uciążliwości spowodowanych nadmiernym rozmnożeniem się oportunistycznych makroglonów oraz intensywnych zakwitów toksycznego lub szkodliwego fitoplanktonu. 24      Czwarte kryterium, wbrew analizie rządu francuskiego, dotyczy nie tylko obniżenia jakości wód mającego szkodliwe skutki dla ekosystemów, ale również pogorszenia koloru, wyglądu, smaku lub zapachu wody, a także wszystkich innych zmian, które utrudniają lub ograniczają użycie wody w celach turystycznych, łowienia i hodowli ryb, zbierania i hodowli mięczaków, pozyskiwania wody pitnej lub chłodzenia instalacji przemysłowych. 25      Uwzględniając cel prawodawcy wspólnotowego, jakim jest ochrona środowiska naturalnego przed zniszczeniem spowodowanym zrzutem ścieków komunalnych, zobowiązanie, które ciąży na Państwach Członkowskich na mocy art. 5 ust. 1 dyrektywy 91/271, nakazuje im jedynie wskazać obszary, w przypadku których taki zrzut przyczynia się w znaczący sposób do eutrofizacji lub do ryzyka eutrofizacji [zob. analogicznie w odniesieniu do dyrektywy 91/676 wyrok z dnia 29 kwietnia 1999 r. w sprawie C‑293/97 Standley i in., Rec. str. I‑2603, pkt 35].  W przedmiocie zakresu zarzutu pierwszego 26      Dla każdego obszaru wymienionego przez Komisję w jej skardze należy sprawdzić, czy powinien on zostać wskazany jako obszar wrażliwy na eutrofizację. 27      Stosownie do załącznika II.A lit. a) do dyrektywy 91/271 muszą zostać określone jako obszary wrażliwe na eutrofizację naturalne jeziora słodkowodne i inne zbiorniki wód słodkich, estuaria i wody przybrzeżne, „co do których stwierdzono, że są eutroficzne, lub które mogą stać się eutroficzne w bliskiej przyszłości, jeśli nie zostaną podjęte działania ochronne”. 28      Rząd francuski utrzymuje, że wezwanie do usunięcia uchybienia dotyczyło jedynie potwierdzonych przypadków eutrofizacji oraz że, o ile w uzasadnionej opinii i skardze Komisja wspomniała wzięcie pod uwagę ryzyka eutrofizacji, to nie wyciągnęła ona z tego żadnych konsekwencji dla poszczególnych obszarów. Stąd też konkludując w swej replice, że choć eutrofizacja przedmiotowych obszarów nie została ustalona, to obszary te są co najmniej dotknięte ryzykiem eutrofizacji, Komisja wychodzi poza zarzuty, które przedstawiła zarówno w fazie poprzedzającej wniesienie skargi, jak i w swej skardze. 29      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem wezwanie do usunięcia uchybienia skierowane przez Komisję do Państwa Członkowskiego, a następnie uzasadniona opinia wydana przez Komisję wyznaczają przedmiot sporu, który nie może już być od tego momentu rozszerzony. W konsekwencji uzasadniona opinia i skarga Komisji powinny opierać się na tych samych zarzutach, co te zawarte w wezwaniu do usunięcia uchybienia rozpoczynającym postępowanie poprzedzające wniesienie skargi (wyroki z dnia 9 listopada 1999 r. w sprawie C‑365/97 Komisja przeciwko Włochom, Rec. str. I‑7773, pkt 23 oraz z dnia 12 czerwca 2003 r. w sprawie C‑229/00 Komisja przeciwko Finlandii, Rec. str. I‑5727, pkt 44). 30      Jednakże wymóg ten nie może iść tak daleko, by w każdym przypadku zachodziła całkowita zgodność między zarzutami podniesionymi w wezwaniu do usunięcia uchybienia, konkluzji uzasadnionej opinii oraz w żądaniach skargi, w sytuacji gdy przedmiot sporu nie został rozszerzony lub zmieniony (ww. wyroki w sprawie Komisja przeciwko Włochom, pkt 25 i w sprawie Komisja przeciwko Finlandii, pkt 46). 31      W niniejszym przypadku, stwierdzając po raz pierwszy na etapie swej repliki, że nawet jeśli – wbrew jej opinii – obszary wymienione w jej skardze nie są eutroficzne, niemniej powinny były one zostać wskazane jako obszary wrażliwe na eutrofizację, ponieważ mogą się one stać eutroficzne w bliskiej przyszłości, Komisja ani nie rozszerzyła, ani nie zmieniła w toku postępowania przedmiotu sporu, który dotyczy braku wskazania pewnych zbiorników wodnych jako obszarów wrażliwych na eutrofizację, ponieważ zgodnie z załącznikiem II.A lit. a) dyrektywy 91/271 obszary eutroficzne oraz te, które mogą się takimi stać w bliskiej przyszłości, powinny w taki sam sposób zostać wskazane jako obszary wrażliwe.  Basen Seine-Normandie –        Zatoka Sekwany 32      Besporne jest, że w wodach basenu Sekwany ma miejsce wzbogacenie w składniki odżywcze, w szczególności związki azotu, których dopływ nie przestaje się zwiększać, jak również przyspieszony rozwój glonów i wyższych form życia roślinnego (zob. wyrok z dnia 27 czerwca 2002 r. w sprawie C‑258/00 Komisja przeciwko Francji, Rec. str. I‑5959, pkt 64). 33      Wszelkie raporty i studia przedłożone przez Komisję, w szczególności modele ekologiczne opracowane w ramach pracy doktorskiej obronionej w 1999 r. na Uniwersytecie w Caen przez Philippe’a Cugiera, zatytułowanej „Modélisation du devenir à moyen terme dans l’eau et le sédiment des éléments majeurs (N, P, Si) rejetés par la Seine en baie de Seine” [„Modelowanie średniookresowego rozwoju w wodzie i w osadach makroelementów (N, P, Si) wyrzucanych przez Sekwanę do zatoki Sekwany”] świadczą o związku przyczynowo‑skutkowym między ilością i danym udziałem składników odżywczych w zatoce Sekwany a zakwitami fitoplanktonu obserwowanymi każdego roku w tym obszarze. 34      W odniesieniu do argumentu rządu francuskiego, że praca P. Cugiera oparta jest na niedoskonałym modelu ekologicznym 3D, przypomnieć należy, że zgodnie z brzmieniem art. 174 WE polityka Wspólnoty w dziedzinie środowiska naturalnego oparta jest na zasadzie ostrożności. W niniejszym przypadku – w świetle stanu dostępnych danych naukowych i technicznych – prawdopodobieństwo istnienia związku przyczynowo‑skutkowego między dopływem składników odżywczych do zatoki Sekwany a przyspieszonym rozwojem fitoplanktonu w tym obszarze jest wystarczające, by wymagać podjęcia środków ochrony środowiska przewidzianych przez dyrektywę 91/271, o ile pozostałe kryteria eutrofizacji zostały spełnione. 35      Rząd francuski kwestionuje, jakoby wytwarzanie fitoplanktonu w zatoce Sekwany pociągało za sobą niepożądane zakłócenie równowagi wśród organizmów żyjących w wodzie. 36      W odniesieniu do tego, z całości studiów przedłożonych przez Komisję wynika, że w obszarze tym występuje silne rozmnożenie się gatunków fitoplanktonu rodzaju Dinophysis, które wytwarzają toksyny DSP (Diarrheic Shellfish Poisoning – zatrucie z rozwolnieniem spowodowane owocami morza), które mogą się gromadzić w mięczakach i które są niebezpieczne dla człowieka w razie zjedzenia tych mięczaków. W latach 1990‑1999 duże skupiska Dinophysis, wystarczające dla spowodowania nagromadzenia toksyn w mięczakach, zostały zlokalizowane w całej zatoce, w szczególności w jej części centralnej; w ciągu tego okresu obecność Dinophysis zlokalizowano od dwóch do sześciu razy w zachodniej części zatoki oraz od siedmiu do dziesięciu razy w centrum i we wschodniej części zatoki (raport IFREMER z 2001 r.). Te silne rozmnożenia „zdają intensyfikować się od kilku lat między Courseulles (Calvados) i Dieppe (Seine-Maritime), prowadząc do okresowych zakazów zbioru mięczaków” (Schéma directeur d’aménagement et de gestion des eaux du bassin Seine-Normandie – Plan zagospodarowania i zarządzania dla wód basenu Seine-Normandie, zwany dalej „SDAGE Seine-Normandie”). 37      Ponadto kolejny gatunek fitoplanktonu, Phaeocystis „rozmnaża się od kilku lat w niektórych sektorach Seine-Maritime oraz Calvados” i – choć nie jest toksyczny – „[powoduje] zamulenie i [stanowi] zagrożenie dla atrakcyjności turystycznej wybrzeża” (SDAGE Seine-Normandie). Mianowicie fitoplankton Phaeocystis znany jest z tego, że – w znacznym stężeniu – stwarza wrażenie masy klejącej piany przykrywającej powierzchnię wody, osiadającej na wybrzeżu i zanieczyszczającej sieci rybackie. 38      Jak podkreślono w pkt 23 niniejszego wyroku, taka ewolucja struktury zbiorowiska fitoplanktonu w postaci zwiększonego występowania gatunków toksycznych lub szkodliwych stanowi niepożądane zakłócenie równowagi organizmów żyjących w wodzie. Wbrew temu, co utrzymuje rząd francuski, ewolucja ta dotyczy całej zatoki Sekwany, chociaż jej część środkowa i wschodnia są najbardziej nią dotknięte. 39      Ograniczenia i uciążliwości spowodowane przez fitoplankton Dinophysis przy zbieraniu mięczaków i przez fitoplankton Phaeocystis w odniesieniu do działalności turystycznej na wybrzeżu zatoki Sekwany świadczą ponadto o obniżeniu jakości wody tej zatoki. 40      Dopływ azotu niesionego do morza przez Sekwanę, która jest głównym ciekiem wodnym wpływającym do zatoki Sekwany, jest w 40 % pochodzenia komunalnego [raport ERM z lutego 1999 r. zatytułowany „Verification of vulnerable zones identified under the nitrate directive and sensitive areas identified under the urban waste water treatment directive” („Kontrola obszarów zagrożonych określonych na podstawie dyrektywy azotanowej oraz obszarów wrażliwych wskazanych stosownie do dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych”, zwany dalej „raportem ERM z 1999 r.”)]. Rząd francuski twierdzi, że w 2000 r. tylko 28 % ścieków azotowych było pochodzenia komunalnego, jednakże nie dostarcza on żadnego dokumentu na poparcie tego twierdzenia. Zresztą, nawet zakładając, że część ta wynosiła nie 40 %, lecz 28 %, Komisja uprawniona byłaby do stwierdzenia, że zrzuty ścieków komunalnych przyczyniają się znacząco do eutrofizacji wód zatoki Sekwany. 41      Rząd francuski utrzymuje również, że praca P. Cugiera relatywizuje możliwość przedsięwzięcia działań technicznych pozwalających obniżyć dopływ azotu i fosforu. Jednakże nic we fragmentach tej pracy przedstawionych Trybunałowi nie pozwala potwierdzić tej tezy. W każdym razie, jak słusznie podniosła Komisja, problem wykonalności zmniejszenia dopływu składników odżywczych pochodzenia komunalnego nie został poruszony przy wskazywaniu obszarów wrażliwych na eutrofizację. 42      Stąd Komisja słusznie stwierdziła, że zatoka Sekwany jest eutroficzna w rozumieniu dyrektywy 91/271 oraz że powinna była zostać wskazana jako obszar wrażliwy na eutrofizację. –       Sekwana i jej dopływy poniżej zbiegu z Andelle 43      Z całości raportów i studiów przedłożonych Trybunałowi przez Komisję wynika, że w Sekwanie poniżej jej zbiegu z Andelle ma miejsce znaczące rozmnożenie fitoplanktonu. 44      W związku z tym rozmnożeniem „biomasa fitoplanktonowa może […] zużyć więcej tlenu niż go wytwarza” oraz „rozkład fitoplanktonu prowadzi tym samym do niedoboru tlenu” (dokument „Seine‑Aval 2: L’analyse et la gestion environnementales”, „Seine‑Aval 2: Analiza i zarządzanie środowiskowe”). Odtlenienie estuarium Sekwany przybrało formę „obszaru prawie całkowitej anoksji, rozciągającego się na niemal 50 km”, co „czyni wodę niezdatną do wielu zastosowań oraz dla wszystkich wyższych organizmów”, a także „stanowi barierę nie do przebycia podczas prawie sześciu miesięcy w roku dla ryb migrujących takich jak łosoś czy węgorz” (studium „Programme scientifique Seine‑Aval: L’oxygène”, „Program naukowy Seine‑Aval: tlen”). 45      Zjawiska te stanowią w sposób oczywisty niepożądane zachwianie równowagi organizmów żyjących w wodzie oraz obniżenie jakości wód. 46      Podniesiona przez rząd francuski okoliczność, że znaczące obniżenie dopływu fosforu spowodowało jedynie nieznaczne podniesienie średniego rocznego wskaźnika tlenu na odcinku Poses‑Honfler jest bez znaczenia, jako że w tym samym czasie dopływ azotu nie przestawał rosnąć. 47      W tych okolicznościach Komisja słusznie uznała, że Sekwana poniżej jej zbiegu z Andelle jest eutroficzna w rozumieniu dyrektywy 91/271 oraz że powinna była zostać wskazana jako obszar wrażliwy na eutrofizację. 48      Za to w odniesieniu do cieków wodnych wpadających do Sekwany poniżej jej zbiegu z Andelle Komisja ogranicza się do przedłożenia SDAGE Seine-Normandie, według którego „duże rzeki [basenu Seine-Normandie] dotknięte są »rozkwitami glonów« wiosną i latem” oraz „liczne małe cieki wodne są w pewnych okresach atakowane przez wyższe formy życia roślinnego, glony włókniste lub okrzemki bentosowe”, lecz nie podnosi żadnej konkretnej okoliczności, która mogłaby dowieść, że kryteria trzecie i czwarte definicji eutrofizacji zostały spełnione. 49      Tym samym Komisja nie wykazała, że dopływy Sekwany poniżej jej zbiegu z Andelle są eutroficzne w rozumieniu dyrektywy 91/271 lub mogłyby się takimi stać w bliskiej przyszłości.  Basen Artois-Picardie –        Wody przybrzeżne basenu Artois-Picardie 50      Z całości raportów przedłożonych przez Komisję wynika, że wody przybrzeżne basenu Artois-Picardie są, z jednej strony, dotknięte zjawiskiem wzbogacenia wód składnikami odżywczymi oraz, z drugiej strony, ma tam miejsce praktycznie każdego roku znaczący rozwój fitoplanktonu (raporty IFREMER oraz Agence de l’Eau Artois-Picardie, odpowiednio z grudnia 1997 r. i października 1999 r. w sprawie regionalnego monitorowania składników odżywczych na wybrzeżu Nord‑Pas‑de‑Calais/Picardie oraz raport IFREMER z 2001 r.). 51      W wodach przybrzeżnych Artois-Picardie występuje „sezonowy cykl składników odżywczych (zasadniczo azotan, fosforan i krzemian) w ścisłym powiązaniu z cyklem rozwoju głównych gatunków fitoplanktonu” (raport IFREMER z 2001 r.) W tych okolicznościach wbrew temu, co utrzymuje rząd francuski, należy uznać, iż w świetle dostępnych danych naukowych i technicznych istnieje związek przyczynowo‑skutkowy między wzbogaceniem wód przybrzeżnych Artois-Picardie w składniki odżywcze a stwierdzoną produkcją fitoplanktonu. 52      W basenie Artois-Picardie „presja przemysłu i gospodarstw domowych jest znacząca (gęstość zaludnienia trzy razy wyższa niż średnia krajowa)” (dokument Agence de l’Eau Artois-Picardie). Tym samym stwierdzić należy, że zrzuty ścieków komunalnych przyczyniają się w istotnym stopniu do eutrofizacji wód tego basenu, w szczególności jego wód przybrzeżnych, czego skądinąd rząd francuski nie kwestionuje. 53      Całość wód przybrzeżnych Artois-Picardie, włączając w to Dunkierkę, Boulogne‑sur‑Mer i Calais, dotknięta jest praktycznie każdego roku w okresie kwiecień–maj znacznym rozmnożeniem fitoplanktonu Phaeocystis, które „stanowi […] szczególne zjawisko ekologiczne” przejawiające się w „zmianie zabarwienia wody, któremu towarzyszy zapach, niekiedy mdły” oraz w tym, że „woda staje się klejąca i może stanowić przyczynę efektownego zjawiska piany (foaming) na wybrzeżu (raport IFREMER z 2001 r.). 54      Co więcej, zatoka Sommy dotknięta jest zjawiskiem odtlenienia związanym z eutrofizacją (raport IFREMER z 2001 r.). Studium z 1990 r. powołane przez IFREMER ocenia z dużym prawdopodobieństwem, że stwierdzone przypadki śmiertelne wynikają z przesycenia wody składnikami organicznymi, prowadzącymi sporadycznie do przypadków anoksji w otoczeniu. Według IFREMER, stwierdzono już w innych obszarach Morza Północnego, że wykwity Phaeocystis, podobne do tych występujących w wodach przybrzeżnych Artois-Picardie, mogą mieć tragiczne skutki dla struktury i funkcjonowania ekosystemów bentosowych i pelagicznych. Rząd francuski utrzymuje, co prawda, że raport IFREMER dla Agence de l’eau Artois-Picardie pokazuje, że nie wykazano związku między przypadkami śmiertelnymi wśród mięczaków i ryb a zjawiskiem zakwitu Phaeocystis w zatoce Sommy, lecz nie przedkłada tego dokumentu. 55      Zmiana struktury zbiorowiska fitoplanktonu w kierunku wzmocnienia obecności jednego gatunku, jakim jest Phaeocystis, który – choć nietoksyczny, także jest szkodliwy – stanowi niepożądane zakłócenie równowagi organizmów żyjących w wodzie, nie tylko w zatoce Sommy, lecz na całym wybrzeżu Artois-Picardie. 56      Zmiany koloru, zapachu i konsystencji wody, których negatywne skutki na turystykę są oczywiste i które ponadto z dużym prawdopodobieństwem mają szkodliwy wpływ na rybołówstwo, świadczą o pogorszeniu jakości wody. 57      W tych okolicznościach Komisja słusznie stwierdziła, że całość wód przybrzeżnych Artois-Picardie jest eutroficzna w rozumieniu dyrektywy 91/271 i że powinny one zostać wskazane jako obszary wrażliwe na eutrofizację. –        Wody wewnętrzne basenu Artois-Picardie (sieć hydrograficzna między skanalizowaną Aa/Escaut, z jednej strony, i granicą belgijską, z drugiej, Scarpe poniżej Arras, kanał Lens poniżej Lens oraz cała Somma) 58      Na poparcie swej skargi Komisja przedkłada różne dokumenty pochodzące z Agence de l’Eau Artois-Picardie. Wynika z nich, że „polepszenie ogólnej jakości wody zaobserwowane w ostatnich latach wraz z dużym obciążeniem azotem oraz przede wszystkim fosforem, sprzyja rozwojowi roślin, czy to fitoplanktonu, glonów włóknistych, czy makrofitów (rzęsa wodna, lilie wodne […])”, że „to znaczne rozmnożenie roślin powoduje dużo szkód, wśród których najczęstsze to zabarwienie wód, występowanie zapachów, zakłócenia przepływu wody i przede wszystkim znaczna śmiertelność ryb z powodu uduszenia” oraz że „nadmierna obecność roślin powoduje uciążliwości estetyczne i zapachowe, niedogodności dla małych statków, zamulenie filtrów w trakcie wytwarzania wody pitnej”. 59      Wynika z nich także, że cieki wodne basenu Artois-Picardie są w gorszej sytuacji w stosunku do wód innych regionów, ponieważ, z jednej strony, „presja przemysłu i gospodarstw domowych jest znacząca (gęstość zaludnienia trzy razy wyższa niż średnia krajowa)” oraz, z drugiej, „natężenia przepływu cieków wodnych są zbyt małe do odprowadzenia całego wytworzonego zanieczyszczenia” oraz „ich prędkość biegu […] jest słaba: małe natlenienie, zamulone dna cieków, brak reprodukcji ryb oraz obniżenie obfitości fauny”. 60      Rząd francuski utrzymuje jednakże, że w ciekach wodnych basenu Artois-Picardie nie stwierdzono żadnego oddziaływania na przepływ wody ani żadnej szkody w stosunku do fauny lub flory wodnej, w szczególności w stosunku do populacji hodowlanej ryb. Podnosi on, że dokumenty powoływane przez Komisję skierowane są do ogółu społeczeństwa, sformułowane zostały w celu popularyzacji i nie zawierają zatem wszystkich pożądanych niuansów, nie mogą więc stanowić dowodu na potwierdzenie zarzutów Komisji. 61      W odniesieniu do tego podkreślić należy, że jeden z dokumentów, o których mowa w pkt 58 i 59 niniejszego wyroku, stwierdza, że zalewy górnej Sommy oraz kanały delty Aa padły ofiarą eutrofizacji, definiuje ten termin jako „wzbogacenie w substancje odżywcze […] mogące prowadzić do znacznego rozmnożenia roślin” w sposób, który nie pozwala stwierdzić, czy trzecie i czwarte kryterium eutrofizacji zostało spełnione w wodach, o których tam mowa. 62      Jeżeli chodzi o pozostałe dokumenty, to nie pozwalają one na stwierdzenie, która rzeka lub który kanał dotknięte są eutrofizacją lub mogą takimi się stać. Co więcej, nie zawsze odróżniają one konkretne skutki ewentualnej eutrofizacji sieci hydrograficznej od skutków ogólnego zanieczyszczenia, nieograniczającego się tylko do dopływu składników odżywczych. 63      Jeżeli chodzi o raport ERM z 1999 r. powołany w wezwaniu do usunięcia uchybienia oraz w uzasadnionej opinii, na którym Komisja zdaje się głównie opierać swoje stwierdzenie braku wskazania części tej sieci hydrograficznej, konieczne jest stwierdzenie, że część tego raportu dotycząca basenu Artois-Picardie nie została dostarczona Trybunałowi. 64      A zatem w świetle dokumentów przedłożonych przez Komisję nic nie uzasadnia tego, że Komisja włączyła do swej skargi jedne cieki wodne basenu Artois-Picardie, a innych nie. Skądinąd nie przytoczyła ona na poparcie swego pierwszego zarzutu żadnego dokumentu odnoszącego się do sieci hydrograficznej tego basenu, przedłożonych przez rząd francuski w trakcie niniejszego postępowania. 65      Wobec tego Komisja nie wykazała, by wody wewnętrzne basenu Artois-Picardie, takie jak wskazane w jej skardze, były eutroficzne w rozumieniu dyrektywy 91/271 lub mogły się takimi stać w bliskiej przyszłości.  Basen Loire-Bretagne –        Zatoka Vilaine 66      Z raportu IFREMER z 2001 r. wynika, że zatoka Vilaine jest najbardziej eutroficzna z francuskich wybrzeży. Z jednej strony, ma w niej miejsce poważne zjawisko niedotlenienia, a nawet anoksji, będące następstwem rozwoju i następnie bakteryjnego rozkładu dużej ilości biomasy fitoplanktonu, mogące powodować masową śmiertelność ryb i bezkręgowców bentosowych. Z drugiej strony, trzy obszary tej zatoki sklasyfikowane zostały jako potencjalne obszary znacznego rozmnożenia makroglonów („zielone pływy”) i dotknięte zostały przynajmniej raz tym zjawiskiem między 1997 r. a 1999 r., tj. w okresie objętym studium. 67      Rząd francuski nie kwestionuje tego, że dopływ składników odżywczych pochodzenia komunalnego, w szczególności azotu, transportowany rzeką Vilaine, odgrywa znaczną rolę w eutrofizacji zatoki. 68      Podnosi on, że zaklasyfikował już teren zlewowy Vilaine jako obszar wrażliwy na eutrofizację, tak że wszystkie aglomeracje posiadające RLM powyżej 10 000, które zrzucają swe ścieki do tego systemu rzecznego, objęte są przepisami dyrektywy 91/271. W zakresie, w którym – z jednej strony – żadna aglomeracja posiadająca RLM powyżej 10 000 nie dokonuje zrzutów bezpośrednio do zatoki Vilaine i gdzie – z drugiej strony – wbrew temu, co twierdzi Komisja, dopływ rzeczny Loary nie ma wpływu na tę zatokę, wskazanie zatoki Vilaine jako obszaru wrażliwego na eutrofizację pozbawione byłoby znaczenia, co oznacza, zdaniem rządu francuskiego, że nie uchybił on ciążącym na nim zobowiązaniom. 69      W odniesieniu do tego, zakładając nawet, że żadna aglomeracja posiadająca RLM powyżej 10 000 nie dokonuje swych zrzutów bezpośrednio do zatoki Vilaine oraz że wbrew temu, co twierdzi Komisja, dopływ rzeczny Loary nie ma wpływu na tę zatokę, fakt, że dorzecze rzeki Vilaine zostało już wskazane jako obszar wrażliwy na eutrofizację, nie uzasadnia tego, by zatoka ta nie została jako taka również wskazana. A zatem z art. 5 ust. 1 dyrektywy 91/271 w związku z załącznikiem II.A lit. a) do niej wynika, że Państwa Członkowskie są zobowiązane do wskazania jako obszarów wrażliwych wszystkich zbiorników wodnych dotkniętych eutrofizacją. 70      Tym samym, nie wskazując zatoki Vilaine jako obszaru wrażliwego na eutrofizację w rozumieniu dyrektywy 91/271, Republika Francuska uchybiła swym zobowiązaniom. –        Reda Lorient 71      Rząd francuski nie kwestionuje tego, że wody redy Lorient są wzbogacone w składniki odżywcze. 72      Z raportu IFREMER z 2001 r. wynika, że od 1997 r. do 1999 r. dwa obszary redy Lorient dotknięte były każdego roku znacznym rozmnożeniem makroglonów wzdłuż plaż („zielone pływy”). 73      Ten sam raport uściśla, że przyczyną zielonych pływów wybrzeża bretońskiego trwających przeważnie od maja do sierpnia/września jest gwałtowne rozmnożenie zielonych glonów gatunku Ulva w wyniku wzbogacenia wody w składniki odżywcze. Te oportunistyczne glony z łatwością odrywają się od swego podłoża, dryfują i kończą wyrzucone na plaże, przykrywając je grubą czasami warstwą. Zielone pływy utrudniają, a czasami nawet uniemożliwiają, zwykłą turystykę, jak np. kąpiel, łowienie ryb, spacery wzdłuż plaży itp. Władze lokalne zmuszone są zbierać glony, by utrzymać aktywność turystyczną. 74      Jak podkreślono w pkt 23 niniejszego wyroku, takie rozmnożenie makroglonów stanowi niepożądane zakłócenie równowagi organizmów żyjących w wodzie. Przez swoje negatywne następstwa, w szczególności dla turystyki, zielone pływy stanowią także obniżenie jakości wód. 75      Jednakże rząd francuski podnosi, że część wiosennych i letnich dopływów azotu pochodzenia komunalnego wynosi jedynie 9,8 %, co oznacza, że zrzuty ścieków komunalnych nie są znaczące. Zarzuca on, że Komisja przyznała w uzasadnionej opinii, że dopływy azotu pochodzenia komunalnego w zatoce Saint‑Brieuc, które stanowią 8,9 % całości, nie są znaczące i taka sama konkluzja narzuca się w odniesieniu do redy Lorient. 76      W odniesieniu do tego okoliczność, iż Komisja uznała, że zrzuty pochodzenia komunalnego nie przyczyniają się w znaczącym stopniu do eutrofizacji redy Saint‑Brieuc, jest bez znaczenia dla kwestii wskazania redy Lorient jako obszaru wrażliwego, gdyż wiadomo, że te dwa obszary wodne są od siebie niezależne. 77      Z raportu ERM z 1999 r. przedłożonego przez Komisję wynika, że wiosenne i letnie dopływy azotanów do redy Lorient, tj. w okresie rozmnożenia zielonych glonów, są w 9,8 % pochodzenia komunalnego, co stanowi 374 tony. W tych okolicznościach Komisja ma rację, stwierdzając, że zrzuty ścieków komunalnych przyczyniają się w znaczącym stopniu do eutrofizacji wód redy Lorient. 78      Komisja słusznie zatem uznała, że reda Lorient jest eutroficzna w rozumieniu dyrektywy 91/271 i że powinna była zostać wskazana jako obszar wrażliwy na eutrofizację. –        Estuarium Elorn, zatoka Morbihan, zatoka Douarnenez, zatoka Concarneau 79      Rząd francuski nie kwestionuje wzbogacenia tych zbiorników wodnych w składniki odżywcze. 80      Z raportu IFREMER z 2001 r. wynika, że od 1997 r. do 1999 r., tj. w okresie, którego dotyczy studium, przedmiotowe obszary dotknięte zostały każdego roku zielonymi pływami. Rząd francuski przyznaje także istnienie i rozmiar zjawiska w zatoce Concarneau. 81      Zatem z powodów wyłożonych w pkt 73 i 74 niniejszego wyroku Komisja ustaliła eutrofizację estuarium Elorn, zatoki Morbihan oraz zatok Douarnenez i Concarneau. 82      Rząd francuski podkreśla jednakże, że dopływy składników odżywczych pochodzenia komunalnego nie przyczyniają się w znaczący sposób do eutrofizacji tych zbiorników wodnych, w związku z czym nie ma potrzeby wskazywania ich jako obszarów wrażliwych w rozumieniu dyrektywy 91/271. 83      W odniesieniu do tego bezsporne jest, że źródłem zanieczyszczenia azotowego jest głównie rolnictwo. 84      Jednakże w odniesieniu do estuarium Elorn Komisja i rząd francuski są zgodne co do faktu, że wiosenne i letnie dopływy azotanów, tj. w okresie rozmnożenia zielonych glonów, są w 21 % pochodzenia komunalnego, które to dane wynikają z raportu ERM z 1999 r. 85      Jeżeli chodzi o zatoki Douarnenez i Concarneau, udział wiosennych i letnich dopływów azotanów pochodzenia komunalnego wynosi według tego samego raportu odpowiednio 23 % i 32 %. Rząd francuski stwierdził w swej odpowiedzi na uzasadnioną opinię, że według studium biura badawczego Saunier z sierpnia 1993 r. (zwanego dalej „studium Saunier”) udział ten wyniósł odpowiednio 22 % i 34 %, po czym podtrzymał on w swej odpowiedzi na skargę, że zaopatrzenie w azot i fosfor jest w zatoce Douarnenez w 90 % pochodzenia rolniczego, opierając się na studium CEVA‑IFREMER dla centrum analizy wody. Należy jednakże stwierdzić, że nie przedkłada on tego studium. Jeżeli zaś chodzi o zatokę Concarneau, rząd francuski wskazuje, że różne studia i akcje pomiarowe (IFREMER, Ceva, DDE, In vivo) pozwoliły oszacować dopływy składników odżywczych do zatoki na około 500 ton rocznie, z czego tylko 6,5 tony (tj. 1,3 %) pochodzących z oczyszczalni ścieków w Concarneau. Jednakże także tutaj nie przedkłada on tych studiów i raportów. W tych okolicznościach jako podstawę analizy należy przyjąć procentowy udział wynikający z raportu ERM z 1999 r. przedłożonego przez Komisję. 86      Jeżeli chodzi o zatokę Morbihan, rząd francuski utrzymuje, że zgodnie z przedłożonym przezeń studium Saunier maksymalnie 10 % wiosennych i letnich dopływów azotanów jest pochodzenia komunalnego. Jednakże analiza tego studium nie pozwala na potwierdzenie tej wielkości, wobec czego należy również odwołać się do 21-procentowego udziału, jaki wynika z raportu ERM z 1999 r. W każdym razie należy stwierdzić, że studium Saunier datuje się na 1993 r., podczas gdy raport ERM z 1999 r. przedstawia bardziej aktualny stan francuskich wód przybrzeżnych. 87      Komisja słusznie uznaje, że dopływy pochodzenia komunalnego stanowiące między 21 % a 32 % całości dopływów azotowych w trakcie przyspieszonego rozwoju glonów czy innych wyższych form życia roślinnego są znamienne dla pojawienia się, rozwoju lub utrzymywania się eutrofizacji przedmiotowych wód, do których odprowadzane są ścieki. 88      W tych okolicznościach Komisja słusznie uznała, że estuarium Elorn, zatoka Morbihan, zatoka Douarnenez i zatoka Concarneau są eutroficzne w rozumieniu dyrektywy 91/271 i że powinny były zostać wskazane jako obszary wrażliwe na eutrofizację. –        Sèvre niortaise 89      W swej replice Komisja cofnęła swój pierwszy zarzut w odniesieniu do tego obszaru.  Basen Rhône-Méditerranée-Corse –        Vistre 90      Komisja podnosi, że rzeka Vistre jest eutroficzna poniżej Nîmes oraz że powinna była zostać wskazana jako obszar wrażliwy na eutrofizację. 91      Rząd francuski uznaje zasadność tego zarzutu i wskazuje, że miejscowy problem Vistre dotyczący jedynie zrzutów z aglomeracji Nîmes, zostanie załatwiony przez podłączenie do dnia 31 grudnia 2005 r. całej aglomeracji do rozbudowanej oczyszczalni ścieków Nîmes‑zachód. 92      Stąd też władze francuskie powinny były wskazać Vistre poniżej Nîmes jako obszar wrażliwy na eutrofizację. –        Zalew Thau 93      Bezsporne jest, że wody zalewu Thau są wzbogacone w składniki odżywcze. Co więcej, jak wynika także z raportu IFREMER z 2001 r., „głównym źródłem eutrofizacji ekosystemów śródziemnomorskich nie jest rolnictwo, lecz zrzuty pochodzenia komunalnego”, czemu rząd francuski nie zaprzecza w odniesieniu do zalewu Thau. 94      Według tego samego raportu w zalewie Thau występują znaczące zjawiska anoksji, zwane „malaïgues” („złymi wodami”), których „wywoływanie związane jest prawdopodobnie z przyspieszonym przez wysokie temperatury rozkładem glonów, występujących w obfitych ilościach na wybrzeżu” i które powodują, że woda jest trująca dla zwierząt i roślin tam żyjących. Zjawiska takie miały miejsce w latach: 1975, 1982, 1983, 1987, 1990 oraz 1997. 95      Opierając się na studium IFREMER z 1998 r. zatytułowanym „La crise anoxique du bassin de Thau de l’été 1997” („Kryzys anoksyczny w basenie Thau w lecie 1997 r.”, zwanym dalej „studium IFREMER z 1998 r.”) i biuletynie Bulletin du réseau de suivi lagunaire na rok 2000, opublikowanym przez IFREMER i region Languedoc‑Roussillon, rząd francuski podnosi jednakże, że stan troficzny zalewu znacznie się poprawił od lat siedemdziesiątych. Kryzysy anoksyczne stwierdzone w okresie ostatnich dwudziestu lat nie miały już u swych źródeł znacznego rozmnożenia roślin spowodowanego eutrofizacją zalewu, lecz niedoskonałe wciąż zarządzanie zapasami żywej i martwej materii organicznej, wytworzonej w szczególności przez hodowlę mięczaków rozwiniętą w zalewie Thau. 96      W tym względzie ze studium IFREMER z 1998 r. wynika, że w wyniku zagospodarowania jego brzegów podejmowanego od lat siedemdziesiątych w celu zmniejszenia dopływu składników odżywczych pochodzenia antropogenicznego „można uznać, że basen Thau nie jest już eutroficzny”. 97      Faktycznie, według tego studium, o ile w wodach zalewu Thau ma miejsce znaczna produkcja fitoplanktonu, gatunki tego fitoplanktonu nie są toksyczne i umożliwiają hodowlę mięczaków, przeważnie ostryg, przy ich znacznym wzroście. Ponadto ilość substancji azotowych wydobytych przez zbiory (małży, ostryg itp.) stanowi ponad 60 % dopływów z terenu zlewowego. W tych okolicznościach w wodach zalewu Thau nie ma obecnie miejsca niepożądane zakłócenie równowagi organizmów żyjących w wodzie. 98      Jednakże studium IFREMER z 1998 r. podkreśla, że zachodzi ryzyko dotknięcia wód zalewu Thau zjawiskiem „złej wody”, które przejawia się w postaci anoksji wód, wytwarzania siarczków i masowej śmierci wszystkich organizmów żyjących w obszarach nim dotkniętych, włączając ostrygi. Ostatnie zjawisko „złej wody” miało miejsce w 1997 r. Pojawienie się tego zjawiska oznacza zarówno niepożądane zakłócenie równowagi organizmów żyjących w wodzie, jak i obniżenie jakości wód. 99      Wbrew temu, co twierdzi rząd francuski, ze studium IFREMER z 1998 r. wynika, że nawet jeśli dopływy materii organicznej wynikające z hodowli mięczaków przyczyniają się do wystąpienia złych wód, takich jak w 1997 r., rozwój makrofitów na brzegu zalewu będący następstwem wzbogacenia wód w składniki odżywcze, odgrywa ważną rolę w pojawieniu się tego zjawiska. 100    Według tego samego studium pojawienie się w przyszłości zjawiska złych wód nie może być wykluczone w wyjątkowych warunkach meteorologicznych, jak te zaistniałe podczas kryzysu w 1997 r. Na brzegach zalewu Thau istnieje „pewna liczba potencjalnych ognisk zapalnych w obszarach położonych u ujścia głównych cieków wodnych, zasilanych w szczególności wodami ze stawów ściekowych”. Fakt ten został potwierdzony przez biuletyn Bulletin du réseau de suivi lagunaire na rok 2000, według którego część zalewu Thau (zatoczka Angle) jest w stanie średnim, jeżeli chodzi o eutrofizację. 101    Stąd też Komisja słusznie uznała, że zalew Thau może stać się eutroficzny w bliskiej przyszłości, o ile środki ochronne nie zostaną podjęte, oraz że powinien on był zostać wskazany jako obszar wrażliwy na eutrofizację w rozumieniu dyrektywy 91/271. 102    Według studium IFREMER z 1998 r. „[dopływy z terenu zlewowego są […] konieczne dla utrzymania zdolności basenu Thau do prowadzenia hodowli mięczaków”, ponieważ „prawdopodobnym następstwem spadku produkcji planktonu [byłby] spadek produkcji mięczaków”, co oczywiście nie jest pożądane. Jednakże załącznik II.A lit. a) akapit drugi do dyrektywy 91/271 przewiduje, że bardziej rygorystyczne oczyszczanie, jakiemu są normalnie poddawane ścieki komunalne zrzucane do obszarów wrażliwych, może być odpowiednio przystosowane. 103    W świetle ogółu powyższych rozważań zarzut pierwszy jest uzasadniony, jeżeli chodzi o zatokę Sekwany, Sekwanę poniżej jej zbiegu z Andelle, wody przybrzeżne basenu Artois-Picardie, zatokę Vilaine, redę Lorient, estuarium Elorn, zatokę Douarnenez, zatokę Concarneau, zatokę Morbihan, Vistre poniżej Nîmes oraz zalew Thau.  W przedmiocie zarzutu drugiego opartego na niepoddaniu bardziej rygorystycznemu oczyszczaniu ścieków komunalnych pochodzących z aglomeracji o RLM powyżej 10 000 odprowadzanych do obszarów wrażliwych 104    Z art. 5 ust. 2 dyrektywy 91/271 wynika, że w odniesieniu do aglomeracji o RLM powyżej 10 000 władze francuskie zobowiązane były do podjęcia niezbędnych środków w celu poddania ścieków komunalnych odprowadzanych do systemów zbierania – przed ich odprowadzeniem do obszarów wrażliwych – bardziej rygorystycznemu oczyszczaniu niż określone w art. 4 tej dyrektywy, najpóźniej do dnia 31 grudnia 1998 r. 105    Na mocy przepisów art. 5 ust. 3 w związku z załącznikiem I.B pkt 3 do dyrektywy 91/271 owo bardziej rygorystyczne oczyszczanie oznacza w szczególności – jeżeli chodzi o zrzuty do obszarów wrażliwych na eutrofizację – przestrzeganie wymogów znajdujących się w tabeli 2 tego załącznika, z zastrzeżeniem jednakże przepisów załącznika II.A lit. a) akapit drugi do wspomnianej wyżej dyrektywy. 106    Przede wszystkim Komisja podnosi, że w odpowiedzi na wezwanie do usunięcia uchybienia władze francuskie pismem z dnia 12 grudnia 2000 r. przyznały, że w przypadku 130 aglomeracji, których listę załączyły, oczyszczanie ścieków komunalnych nie spełniało wymogów art. 5 ust. 2 dyrektywy 91/271 w wyznaczonym dniu, tj. w dniu 31 grudnia 1998 r. 107    W swej duplice rząd francuski wskazuje, że na 130 aglomeracji znajdujących się na tej liście 32 funkcjonują już zgodnie z wymogami dyrektywy 91/271, z których 10 (Vichy, Aix‑en‑Provence, Mâcon, Créhange, Saint‑Avold, Bailleul, Aurillac, Montauban, Châtillon‑sur‑Seine oraz Gray) funkcjonowało tak przed końcem terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii. 108    Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem występowanie uchybienia oceniane być winno w zależności od sytuacji Państwa Członkowskiego, jaka ma miejsce na końcu terminu ustalonego w uzasadnionej opinii (zob. w szczególności wyrok z dnia 12 czerwca 2003 r. w sprawie C‑446/01 Komisja przeciwko Hiszpanii, Rec. str. I‑6053, pkt 15). 109    Skoro sytuacja aglomeracji Vichy, Aix‑en‑Provence, Mâcon, Créhange, Saint‑Avold, Bailleul, Aurillac, Montauban, Châtillon‑sur‑Seine oraz Gray została dostosowana do dyrektywy przed końcem terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii, zarzut nie jest w odniesieniu do nich uzasadniony. 110    Jest on za to uzasadniony, jeżeli chodzi o pozostałe aglomeracje wskazane w piśmie władz francuskich z dnia 12 grudnia 2000 r., włączając w to aglomeracje, których funkcjonowanie miało być dostosowane do dyrektywy po zakończeniu terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii. 111    Następnie Komisja zarzuca władzom francuskim, że nie wypełniły swoich zobowiązań w odniesieniu do aglomeracji Montpellier, która nie znajduje się na liście dołączonej do pisma z dnia 12 grudnia 2000 r. 112    Z odpowiedzi władz francuskich na uzasadnioną opinię wynika, że aglomeracja Montpellier zrzuca swe ścieki komunalne do obszaru wrażliwego oraz że prace dostosowujące oczyszczalnię ścieków i budowa kanału wylotowego do morza zostaną zakończone dopiero w 2004 r. Jako że rząd francuski nie podniósł przed Trybunałem, że prace te zakończono wcześniej niż przewidywano, a w każdym razie przed końcem terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii, zarzut drugi również jest uzasadniony, jeżeli chodzi o aglomerację Montpellier. 113    W końcu Komisja podnosi, że władze francuskie powinny były również zapewnić, by ścieki komunalne pochodzące z aglomeracji o RLM powyżej 10 000 i które są zrzucane do obszarów wskazanych w ramach zarzutu pierwszego, a które powinny były zostać wskazane jako obszary wrażliwe na eutrofizację, były przedmiotem bardziej rygorystycznego oczyszczania na podstawie art. 5 ust. 2 dyrektywy 91/271. 114    W odniesieniu do tego rząd francuski, który nie przeczy, że ścieki komunalne pochodzące z aglomeracji o RLM powyżej 10 000 są zrzucane do obszarów, o których mowa w pkt 103 niniejszego wyroku, lub na ich terenach zlewowych, nie twierdził przed Trybunałem ani a fortiori nie wykazał, że na koniec terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii wody te były przedmiotem bardziej rygorystycznego oczyszczania w rozumieniu art. 5 ust. 2 dyrektywy 91/271. 115    Tym samym należy stwierdzić, że: –        nie wskazując zatoki Sekwany, Sekwany poniżej jej zbiegu z Andelle, wód przybrzeżnych basenu Artois-Picardie, zatoki Vilaine, redy Lorient, estuarium Elorn, zatoki Douarnenez, zatoki Concarneau, zatoki Morbihan, Vistre poniżej Nîmes oraz zalewu Thau jako obszarów wrażliwych z powodu eutrofizacji, oraz –        nie poddając bardziej rygorystycznemu oczyszczaniu ścieków komunalnych pochodzących z aglomeracji – innych niż Vichy, Aix‑en‑Provence, Mâcon, Créhange, Saint‑Avold, Bailleul, Aurillac, Montauban, Châtillon‑sur‑Seine oraz Gray – wskazanych w piśmie władz francuskich z dnia 12 grudnia 2000 r. oraz z aglomeracji Montpellier, a także ścieków komunalnych pochodzących z aglomeracji o równoważnej liczbie mieszkańców (RLM) powyżej 10 000 odprowadzanych do zatoki Sekwany, Sekwany poniżej jej zbiegu z Andelle, wód przybrzeżnych basenu Artois-Picardie, zatoki Vilaine, redy Lorient, estuarium Elorn, zatoki Douarnenez, zatoki Concarneau, zatoki Morbihan, Vistre poniżej Nîmes oraz zalewu Thau, Republika Francuska uchybiła zobowiązaniom, które ciążą na niej na mocy art. 5 ust. 1 i 2 oraz załącznika II do dyrektywy Rady 91/271. Skarga zostaje oddalona w pozostałej części.  W przedmiocie kosztów 116    Zgodnie z art. 69 § 2 regulaminu kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Ponieważ Komisja wniosła o obciążenie Republiki Francuskiej kosztami postępowania, a Republika Francuska sprawę w przeważającej części przegrała, należy obciążyć ją kosztami postępowania. Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje: 1)      –        Nie wskazując zatoki Sekwany, Sekwany poniżej jej zbiegu z Andelle, wód przybrzeżnych basenu Artois-Picardie, zatoki Vilaine, redy Lorient, estuarium Elorn, zatoki Douarnenez, zatoki Concarneau, zatoki Morbihan, Vistre poniżej Nîmes oraz zalewu Thau jako obszarów wrażliwych z powodu eutrofizacji, oraz –        nie poddając bardziej rygorystycznemu oczyszczaniu ścieków komunalnych pochodzących z aglomeracji – innych niż Vichy, Aix‑en‑Provence, Mâcon, Créhange, Saint‑Avold, Bailleul, Aurillac, Montauban, Châtillon‑sur‑Seine oraz Gray – wskazanych w piśmie władz francuskich z dnia 12 grudnia 2000 r. oraz z aglomeracji Montpellier, a także ścieków komunalnych pochodzących z aglomeracji o równoważnej liczbie mieszkańców (RLM) powyżej 10 000 odprowadzanych do zatoki Sekwany, Sekwany poniżej jej zbiegu z Andelle, wód przybrzeżnych basenu Artois-Picardie, zatoki Vilaine, redy Lorient, estuarium Elorn, zatoki Douarnenez, zatoki Concarneau, zatoki Morbihan, Vistre poniżej Nîmes oraz zalewu Thau, Republika Francuska uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 5 ust. 1 i 2 oraz załącznika II do dyrektywy Rady 91/271/EWG z dnia 21 maja 1991 r. dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych. 2)     Skarga zostaje oddalona w pozostałej części. 3)     Republika Francuska zostaje obciążona kosztami postępowania. Podpisy. * Język postępowania: francuski.