C-282/05

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO PAOLA MENGOZZIEGO przedstawiona w dniu 11 stycznia 2007 r.(1) Sprawa C‑282/05 P Holcim (Deutschland) AG przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich 1.        Odwołanie od wyroku Sądu – Pozaumowna odpowiedzialność Wspólnoty – Koszty ustanowienia gwarancji bankowej w celu odroczenia zapłaty grzywny – Przedawnienie – Wystarczająco istotne naruszenie – Związek przyczynowy między bezprawnym zachowaniem a szkodąWyrokiem z dnia 21 kwietnia 2005 r.(2) (zwanym dalej „zaskarżonym wyrokiem”) Sąd Pierwszej Instancji (zwany dalej „Sądem”) oddalił skargę wniesioną przez Holcim (Deutschland) AG przeciwko Komisji o uzyskanie zwrotu kosztów gwarancji bankowej ustanowionej w celu odroczenia terminu zapłaty grzywien nałożonych z tytułu naruszenia art. 85 traktatu WE (obecnie art. 81 WE) na mocy decyzji, której nieważność została następnie stwierdzona przez ten Sąd. 2.        W niniejszym odwołaniu wnosząca odwołanie wnosi do Trybunału o uchylenie zaskarżonego wyroku i nakazanie Komisji dokonania zwrotu wspomnianych kosztów wraz z odsetkami za opóźnienie.  Stan faktyczny 3.        Na mocy decyzji Komisji z dnia 30 listopada 1994 r. (zwanej dalej „decyzją w sprawie cementu”)(3) na spółki Alsen Breitenburg Zement und Kalkwerke GmbH (zwaną dalej „ABZK”) i Nordcement AG (zwaną dalej „Nordcement”) zostały nałożone grzywny w wysokości, odpowiednio, 3,841 mln EUR i 1,85 mln EUR z tytułu naruszenia art. 85 traktatu WE. 4.        ABZK i Nordcement zaskarżyły wspomnianą decyzję do Sądu i korzystając z możliwości zaproponowanej przez Komisję, zdecydowały się ustanowić i przekazać tej instytucji gwarancję bankową, aby uniknąć w ten sposób obowiązku natychmiastowego uiszczenia grzywien. 5.        Wyrokiem z dnia 15 marca 2000 r. (zwanym dalej „wyrokiem w sprawie cementu”)(4) Sąd w szczególności stwierdził nieważność decyzji w sprawie cementu w odniesieniu do Alsen AG, powstałej w wyniku dokonanej w tym czasie fuzji ABZK i Nordcement, obecnie Holcim (Deutschland) AG (zwanej dalej „wnoszącą odwołanie”). 6.        Wnosząca odwołanie zażądała zatem od Komisji zwrotu kosztów związanych z ustanowieniem wspomnianych gwarancji bankowych, których całkowita kwota wyniosła 139 002,21 EUR. Komisja odmówiła dokonania zwrotu.  Postępowanie przed Sądem i zaskarżony wyrok 7.        W skardze złożonej w sekretariacie Sądu w dniu 31 stycznia 2003 r. wnosząca odwołanie wniosła o nakazanie Komisji zapłaty na jej rzecz kwoty wskazanej w poprzednim punkcie powiększonej o odsetki za opóźnienie wynoszące 5,75% w stosunku rocznym od dnia 15 kwietnia 2000 r. oraz o obciążenie Komisji kosztami postępowania. 8.        Na mocy zaskarżonego wyroku Sąd oddalił skargę i obciążył wnoszącą odwołanie kosztami postępowania. 9.        Na wstępie Sąd stwierdził, że skarga była niedopuszczalna w części, w której opierała się ona na art. 233 WE(5), i odrzucił jako niedopuszczalny wniosek przedstawiony przez skarżącą tytułem żądania ewentualnego o potraktowanie skargi w części, w której jest ona oparta na art. 233 WE, jako skargi o stwierdzenie nieważności lub skargi na bezczynność(6). 10.      Sąd stwierdził natomiast, iż skarga zawierała roszczenie o naprawienie szkody w rozumieniu art. 235 WE i art. 288 akapit drugi WE(7). Sąd uznał jednak wspomniane roszczenie za niedopuszczalne ze względu na przedawnienie na podstawie art. 46 statutu Trybunału Sprawiedliwości w części, w jakiej dotyczyło ono kosztów gwarancji bankowej poniesionych przez wnoszącą odwołanie ponad pięć lat przed datą wniesienia skargi(8). 11.      W tym zakresie Sąd przypomniał, iż zgodnie z orzecznictwem termin przedawnienia roszczeń z tytułu odpowiedzialności pozaumownej Wspólnoty nie może zacząć biec, dopóki nie zostaną spełnione wszystkie przesłanki, od których zależy powstanie obowiązku naprawienia szkody. W niniejszej sprawie, zdaniem Sądu, zarzucana szkoda powstała w chwili ustanowienia gwarancji bankowych (czyli w dniu 3 maja 1995 r. w odniesieniu do gwarancji ustanowionej przez ABZK i w dniu 18 kwietnia 1995 r. w odniesieniu do gwarancji ustanowionej przez Nordcement) i od tej chwili wnosząca odwołanie mogła podnieść kwestię odpowiedzialności pozaumownej Wspólnoty, powołując się na istnienie przyszłej, lecz pewnej i dającej się ustalić szkody, ponieważ można ją było przewidzieć z wystarczającą pewnością. Sąd stwierdził ponadto, iż zarzucana szkoda ma charakter ciągły, ponieważ koszty związane ze wspomnianymi gwarancjami zostały ustalone na podstawie liczby dni, w ciągu których gwarancje te pozostawały w mocy. Sąd wskazał zatem, iż przedawnienie znajduje zastosowanie – w związku z datą czynności przerywającej bieg przedawnienia – do okresu wcześniejszego aniżeli pięć lat przed tą datą, nie wpływając na uprawnienia powstałe w okresie późniejszym, oraz iż bieg przedawnienia zostaje przerwany jedynie w drodze wniesienia skargi(9). 12.      Z kolei co do istoty sprawy Sąd orzekł w odniesieniu do jeszcze nieprzedawnionych roszczeń odszkodowawczych, iż skarga jest bezzasadna z tego względu, iż nie zostały spełnione dwie przesłanki powstania odpowiedzialności pozaumownej Wspólnoty. 13.      Sąd stwierdził z jednej strony, iż naruszenie prawa wspólnotowego stwierdzone w wyroku w sprawie cementu w odniesieniu do ABZK i Nordcement nie było wystarczająco istotnym naruszeniem w rozumieniu orzecznictwa wspólnotowego. W tym zakresie Sąd orzekł, iż w niniejszej sprawie zakres uznania Komisji był z pewnością „ograniczony”, lecz stan faktyczny leżący u podstaw decyzji w sprawie cementu i wyroku w sprawie cementu był wyjątkowo złożony, a zatem Komisja stanęła wobec trudnej do rozstrzygnięcia sytuacji między innymi z uwagi na trudności w zastosowaniu postanowień traktatu WE dotyczących karteli, zwiększone jeszcze wobec wielkiej liczby okoliczności faktycznych tej sprawy(10). 14.      Z drugiej strony Sąd przyjął, iż związek przyczynowy pomiędzy zachowaniem przypisanym pozwanej a podnoszoną szkodą nie może być uznany za wystarczająco bezpośredni w rozumieniu orzecznictwa wspólnotowego. Zdaniem Sądu(11) koszty ustanowienia gwarancji bankowej poniesione przez wnoszącą odwołanie wynikały z jej wolnego wyboru polegającego na niewykonaniu obowiązku zapłaty grzywien w terminie wskazanym w decyzji w sprawie cementu i odstąpieniu tym samym, poprzez ustanowienie gwarancji bankowej, od postanowień traktatu WE, które z jednej strony nadają charakter tytułu egzekucyjnego decyzjom Komisji nakładającym zobowiązania pieniężne na podmioty inne niż państwa(12) oraz z drugiej strony wykluczają skutek zawieszający skarg skierowanych do sądu wspólnotowego(13).  Postępowanie przed Trybunałem i żądania stron 15.      Pismem złożonym w sekretariacie Trybunału w dniu 13 lipca 2005 r. wnosząca odwołanie wniosła odwołanie od wspomnianego wyroku. 16.      Wnosząca odwołanie wnosi do Trybunału o: –        uchylenie zaskarżonego wyroku; –        nakazanie Komisji zapłaty na jej rzecz kwoty 139 002,21 EUR powiększonej o odsetki za opóźnienie wynoszące 5,75% w stosunku rocznym od dnia 15 kwietnia 2000 r. lub, tytułem żądania ewentualnego, przekazanie sprawy Sądowi do ponownego rozpoznania; –        obciążenie Komisji kosztami postępowania. 17.      Komisja wnosi do Trybunału o: –        oddalenie odwołania; –        obciążenie wnoszącej odwołanie kosztami postępowania.  Analiza prawna  W przedmiocie pierwszego zarzutu odwołania dotyczącego częściowego przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody  Argumenty stron 18.      Wnosząca odwołanie podnosi, iż Sąd dokonał błędnej wykładni przepisów dotyczących przedawnienia zawartych w art. 46 statutu Trybunału Sprawiedliwości. Przypomina, iż zgodnie z orzecznictwem Trybunału termin przedawnienia roszczeń z tytułu odpowiedzialności pozaumownej Wspólnoty nie może zacząć biec, dopóki nie zostaną spełnione wszystkie przesłanki, od których zależy powstanie obowiązku naprawienia szkody(14). Zważywszy, iż zdaniem wnoszącej odwołanie stwierdzenie nieważności decyzji w sprawie cementu jest w niniejszej sprawie przesłanką powstania, po stronie Komisji, obowiązku zwrotu kosztów gwarancji bankowej, termin przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody miałby rozpocząć swój bieg dopiero w dniu wydania wyroku w sprawie cementu. Wnosząca odwołanie podkreśla, iż skarga o odszkodowanie z tytułu szkody poniesionej wskutek wydania bezprawnej decyzji nakładającej grzywny nie miałaby szans powodzenia, gdyby nie doszło najpierw do pomyślnego zakończenia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności tej decyzji. 19.      Zdaniem wnoszącej odwołanie Sąd błędnie oparł się na autonomicznym charakterze skargi o odszkodowanie w stosunku do skargi o stwierdzenie nieważności, aby odrzucić tezę wnoszącej odwołanie dotyczącą dies a quo terminu przedawnienia. Wnosząca odwołanie wskazuje w tym względzie, iż w niniejszej sprawie nie można mówić o pełnej autonomii tych dwóch rodzajów skarg, gdyż powstanie szkody było bezpośrednio związane z wniesieniem skargi o stwierdzenie nieważności. Ustanowienie gwarancji bankowych było bowiem niezbędne w celu wniesienia takiej skargi na decyzję w sprawie cementu. 20.      Ponadto Sąd nie wziął pod uwagę, iż w chwili ustanowienia gwarancji bankowych szkoda nie była jeszcze skonkretyzowana. W okresie tym – przeciwnie do tego, co utrzymuje Sąd – zdaniem wnoszącej odwołanie szkoda nie była ani ustalona, ani nie mogła zostać ustalona, ponieważ jej wysokość była uzależniona od czasu trwania postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności, które toczyło się przed sądem wspólnotowym. 21.      Wnosząca odwołanie podnosi ponadto, iż Sąd naruszył prawo, przyjmując, iż szkoda ma charakter ciągły. Przeciwnie, miało miejsce jedno zdarzenie wyrządzające szkodę, polegające na ustanowieniu, w drodze jednej umowy, gwarancji bankowej i w rezultacie na naliczaniu przez banki prowizji. Okoliczność, iż wielkość tej szkody jest uzależniona od czasu trwania postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności, nie oznacza, iż szkoda ta ma charakter powtarzający się i stopniowy. Zdaniem wnoszącej odwołanie Sąd popadł ponadto w sprzeczność, twierdząc w pkt 63 zaskarżonego wyroku, iż w niniejszej sprawie chodzi o szkodę przyszłą, a z kolei podsumowując w pkt 69 tego samego wyroku, iż szkoda ta ma charakter ciągły. 22.      Pomocniczo wnosząca odwołanie zarzuca Sądowi, iż nie stwierdził on przynajmniej, że bieg przedawnienia roszczenia odszkodowawczego z tytułu poniesienia kosztów gwarancji bankowej został przerwany przed dniem wniesienia skargi o odszkodowanie już wskutek wniesienia skargi o stwierdzenie nieważności decyzji w sprawie cementu. 23.      Komisja zwraca uwagę, iż zasadnicza argumentacja wnoszącej odwołanie sprowadza się w ostateczności do tego, że wyrok w sprawie cementu stanowi zdarzenie powodujące powstanie przywołanej odpowiedzialności pozaumownej, co byłoby niedorzecznością. W rzeczywistości zdarzenie to powinno być postrzegane w decyzji w sprawie cementu albo w ustanowieniu gwarancji bankowych. Komisja zwraca ponadto uwagę na fakt, iż w chwili ustanowienia gwarancji bankowych szkoda była ustalona lub co najmniej mogła być ustalona, ponieważ możliwe było obliczenie kwoty prowizji, które wnosząca odwołanie miała zapłacić bankom na podstawie stawek ustalonych w tym celu w umowach gwarancji; Sąd nie naruszył zatem prawa, uznając, iż podnoszona szkoda była w danej chwili w wystarczającym stopniu skonkretyzowana. Argument wnoszącej odwołanie dotyczący okoliczności, iż podnoszona szkoda nie ma charakteru ciągłego, potwierdza jedynie, że szkoda została wyrządzona w chwili ustanowienia gwarancji bankowych, a nie w dniu wydania wyroku w sprawie cementu. Wreszcie argumenty podnoszone przez wnoszącą odwołanie pomocniczo również są bezzasadne ze względu na fakt, iż z brzmienia art. 46 statutu Trybunału Sprawiedliwości wyraźnie wynika, iż termin przedawnienia zostaje przerwany wskutek wniesienia skargi o odszkodowanie, a nie skargi o stwierdzenie nieważności.  Analiza 24.      Zgodnie z art. 46 statutu Trybunału Sprawiedliwości „[r]oszczenia wynikające z odpowiedzialności pozaumownej Wspólnot ulegają przedawnieniu z upływem pięciu lat od zdarzenia stanowiącego podstawę tej odpowiedzialności”. 25.      Jak Trybunał miał już okazję zauważyć, celem instytucji przedawnienia jest pogodzenie ochrony praw jednostek z zasadą pewności prawa(15). Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem termin przedawnienia roszczeń z tytułu odpowiedzialności pozaumownej Wspólnoty nie może zacząć biec, dopóki nie zostaną spełnione wszystkie przesłanki, od których zależy powstanie obowiązku naprawienia szkody, a w szczególności dopóki nie zostanie skonkretyzowana szkoda, którą należy naprawić(16). 26.      Wnosząca odwołanie uważa, iż w niniejszej sprawie jedną z przesłanek powstania odpowiedzialności pozaumownej Wspólnoty jest stwierdzenie nieważności decyzji w sprawie cementu. 27.      Stanowisko takie wydaje mi się bezzasadne. 28.      Przypominam, iż powstanie odpowiedzialności pozaumownej Wspólnoty i wykonanie prawa do odszkodowania za wyrządzoną szkodę zależą od spełnienia szeregu przesłanek związanych z istnieniem czynu bezprawnego instytucji wspólnotowych, rzeczywistej szkody i związku przyczynowego pomiędzy nimi(17). 29.      Tymczasem, po pierwsze, z orzecznictwa wspólnotowego nie wynika w żaden sposób, ażeby przesłanka dotycząca bezprawnego charakteru zachowania danej instytucji była spełniona jedynie w chwili, w której bezprawność ta została stwierdzona na drodze sądowej. Stwierdzenie takiej bezprawności na drodze sądowej jest oczywiście niezbędną przesłanką dla stwierdzenia przez sąd odpowiedzialności pozaumownej Wspólnoty, lecz nie warunkuje w żaden sposób powstania takiej odpowiedzialności ani nie powoduje rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia skargi o odszkodowanie. 30.      Jeśliby rozumować inaczej, doszłoby do tego, iż to sam wierzyciel mógłby decydować o rozpoczęciu bądź nierozpoczynaniu biegu terminu przedawnienia. Termin ten bowiem nie zaczynałby biec, dopóki wierzyciel nie wystąpiłby ze skargą (o stwierdzenie nieważności lub o odszkodowanie) oraz nie uzyskałby stwierdzenia bezprawności zachowania instytucji. 31.      Wydaje mi się oczywiste, iż reguły przedawnienia nakładają na wnoszącą odwołanie ciężar samodzielnej oceny, z ewentualną pomocą doradców prawnych, bezprawności zachowania instytucji. Jak Sąd prawidłowo stwierdził w pkt 65 zaskarżonego wyroku, wnosząca odwołanie miała możliwość podniesienia zarzutu naruszenia prawa wspólnotowego już od wydania decyzji w sprawie cementu. Zresztą sam Sąd już wcześniej wyjaśnił w wyrokach w sprawach Hartmann przeciwko Radzie i Komisji(18) oraz Bühring przeciwko Radzie i Komisji(19), iż aby termin przedawnienia mógł zacząć biec, konieczne jest powzięcie wiadomości przez poszkodowanego o zdarzeniu, z którego wynikła szkoda, a nie o jego bezprawności. 32.      Po drugie – przeciwnie do tego, co utrzymuje wnosząca odwołanie – wcześniejsze stwierdzenie nieważności decyzji w sprawie cementu również nie było konieczne do uznania, iż w niniejszej sprawie szkoda, która ma być naprawiona, została skonkretyzowana. 33.      W tym zakresie Sąd stwierdził w zaskarżonym wyroku, iż w chwili ustanowienia gwarancji bankowych podnoszona przez wnoszącą odwołanie szkoda była szkodą przyszłą, lecz już pewną i dającą się ustalić, ponieważ można ją było przewidzieć z wystarczającą pewnością. Z tego względu Sąd orzekł, iż wnosząca odwołanie miała od tej chwili możliwość podniesienia zarzutu odpowiedzialności pozaumownej Wspólnoty i od tej samej chwili rozpoczął się w niniejszej sprawie bieg terminu przedawnienia(20). 34.      Rozumując w ten sposób, Sąd wydaje się uważać, iż termin przedawnienia skargi z tytułu odpowiedzialności pozaumownej Wspólnoty zaczyna biec nieuchronnie od chwili, w której staje się możliwe wniesienie wspomnianej skargi. Takie właśnie stanowisko w sposób wyraźny zajął rzecznik generalny F. Capotorti(21), który w tym zakresie zwrócił uwagę, iż „każdy termin przedawnienia skargi sądowej zaczyna biec, począwszy od daty, w której skarga może być wniesiona”, oraz iż „w zakresie, w jakim uważa się, iż skarga oparta na art. 215 i 178 traktatu EWG [obecnie 288 WE i 235 WE] może być wniesiona również w odniesieniu do szkód przyszłych, chwila, począwszy od której możliwe jest wykonanie prawa do wniesienia tej skargi, stanowi termin a quo przedawnienia”. 35.      Nie przekonuje mnie jednak to stanowisko, ponieważ nie wydaje się, aby było ono zgodne z wnioskami, które można wyciągnąć z orzecznictwa Trybunału. Tak jak wnosząca odwołanie uważam, iż w stanowisku tym w sposób błędny kwestia rozpoczęcia biegu przedawnienia została pomieszana z kwestią dopuszczalności skargi o odszkodowanie. 36.      Z jednej strony z orzecznictwa Trybunału wynika, iż art. 288 WE nie wyklucza wniesienia do sądu wspólnotowego skargi o stwierdzenie odpowiedzialności Wspólnoty z tytułu bezpośrednio grożących i dających się przewidzieć z wystarczającą pewnością szkód, nawet jeżeli rozmiar szkody nie może jeszcze zostać dokładnie ustalony. Zdaniem bowiem Trybunału w celu uniknięcia większych szkód konieczne może się okazać wniesienie skargi do sądu, skoro tylko przyczyna szkody będzie pewna(22). 37.      Z drugiej strony z orzecznictwa Trybunału wynika, iż termin przedawnienia skargi o odszkodowanie przeciwko Wspólnocie nie może zacząć biec, dopóki nie zostanie skonkretyzowana szkoda, która ma być naprawiona, czyli dopóki nie wystąpią szkodliwe skutki bezprawnego aktu Wspólnoty(23). 38.      W związku z tym, moim zdaniem, w pełni możliwe jest wniesienie skargi o odszkodowanie na podstawie art. 235 WE, pomimo iż szkoda nie została jeszcze skonkretyzowana (pod warunkiem jednak, iż grozi ona bezpośrednio i można ją przewidzieć z wystarczającą pewnością), niemniej w każdym przypadku termin przedawnienia nie zaczyna biec przed skonkretyzowaniem się tej szkody. 39.      W istocie, orzecznictwo przywołane w pkt 36 powyżej przemawia za dopuszczeniem możliwości wniesienia skargi o odszkodowanie, która w innym przypadku zostałaby uznana za przedwczesną, jako instrumentu zapobiegawczej ochrony w celu ograniczenia rozmiaru szkody wyrządzonej wskutek bezprawnego aktu Wspólnoty. Jednakże dopuszczalność takiej zapobiegawczej ochrony nie ma żadnego wpływu na dies a quo terminu przedawnienia, co służy zresztą również interesowi Wspólnoty. Taka zapobiegawcza ochrona może bowiem prowadzić do ograniczenia kwoty, jaką Wspólnota byłaby zobowiązana zapłacić z tytułu odszkodowania, w przypadku gdyby zostały spełnione przesłanki jej odpowiedzialności pozaumownej. 40.      A zatem o ile prawdą jest, iż termin przedawnienia nie może zacząć biec, dopóki nie może zostać wniesiona skarga o odszkodowanie, to niekoniecznie jest prawdą, iż termin ten zaczyna biec dokładnie w chwili, gdy wniesienie takiej skargi staje się dopuszczalne. 41.      A zatem w niniejszej sprawie różnica w czasie pomiędzy chwilą, w której szkoda stała się przewidywalna z wystarczającą pewnością, a chwilą, w której szkoda ta się skonkretyzowała, jest minimalna. Pierwsza z tych chwil łączy się z ustanowieniem gwarancji bankowych, jak prawidłowo wskazał Sąd, podczas gdy druga z tych chwil, począwszy od której zaczyna biec termin przedawnienia, ma miejsce w dniu następnym, ponieważ – jak stwierdził Sąd(24) – koszty ustanowienia gwarancji bankowej narastają z dnia na dzień. 42.      W każdym razie faktem pozostaje, iż wnosząca odwołanie nie twierdzi, iż termin przedawnienia zaczął biec następnego dnia po ustanowieniu gwarancji bankowych. Zarzuca ona natomiast Sądowi, iż nie wziął pod uwagę, że szkoda skonkretyzowała się wyłącznie wskutek stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie cementu. A zatem zarzut ten wydaje się oczywiście bezzasadny, ponieważ koszty ustanowienia gwarancji bankowej, które stanowią podniesioną szkodę, zaczęły rosnąć, jak już wskazałem, dnia następnego po ustanowieniu gwarancji bankowych, a zatem dużo wcześniej przed wydaniem wyroku w sprawie cementu. 43.      Wspomniany wyrok oczywiście zniósł obowiązek wnoszącej odwołanie zapłaty grzywien nałożonych na ABZK i Nordcement na mocy decyzji w sprawie cementu, a zatem zakończył narastanie kosztów gwarancji bankowej ponoszonych przez wnoszącą odwołanie. Tym samym ostateczna wysokość tych kosztów, czyli podnoszonej szkody, stała się w całości policzalna. 44.      Jednakże nie można na tej podstawie twierdzić, iż termin przedawnienia nie zaczął biec przed tą chwilą. Orzecznictwo dotyczące rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia wymaga, aby szkoda była skonkretyzowana, a nie ażeby osiągnęła ona swój ostateczny rozmiar. Z drugiej strony z orzecznictwa nie wynika w żaden sposób, aby skarga o odszkodowanie, o której mowa w art. 235 WE, mogła być wniesiona wyłącznie pod warunkiem, iż podnoszona szkoda jest dokładnie policzalna w całości w chwili wniesienia skargi. 45.      Uważam zatem, iż wprawdzie Sąd błędnie orzekł, że termin przedawnienia zaczął biec w niniejszej sprawie w dniu (odpowiadającym ustanowieniu gwarancji bankowych), w którym – z uwagi na to, że szkoda stała się przewidywalna z wystarczającą pewnością – skarga o odszkodowanie mogła już zostać wniesiona, a nie w dniu, w którym szkoda rzeczywiście się skonkretyzowała, jednakże analizowany obecnie zarzut wnoszącej odwołanie powinien zostać w każdym razie oddalony, aczkolwiek na podstawie innego uzasadnienia, ponieważ przeciwnie do tego, co twierdziła wnosząca odwołanie, skonkretyzowanie szkody nastąpiło nie wskutek wyroku w sprawie cementu, lecz wskutek wymagalności pierwszych kosztów ustanowienia gwarancji bankowej w dniu następnym po ustanowieniu wspomnianych gwarancji. 46.      W odniesieniu do pozostałych zarzutów wnoszącej odwołanie dotyczących natychmiastowego, a nie stopniowego zaistnienia szkody oraz przerwania terminu przedawnienia wskutek wniesienia skargi o stwierdzenie nieważności decyzji w sprawie cementu wydaje mi się oczywiste, iż nie powinny one zostać uwzględnione. 47.      Zarzut dotyczący natychmiastowego powstania szkody nie może przynieść wnoszącej odwołanie żadnych korzyści, ponieważ nawet jeżeli byłby on uzasadniony, przedawnienie roszczenia z tytułu odpowiedzialności pozaumownej dotyczyłoby podnoszonej szkody w całości, a nie – jak stwierdzono w zaskarżonym wyroku – jedynie w części. 48.      Argument, podniesiony pomocniczo, dotyczący przerwania biegu terminu przedawnienia jest sprzeczny z jasnym brzmieniem art. 46 statutu Trybunału Sprawiedliwości, który wymienia w sposób wyczerpujący czyny przerywające bieg wskazanego w tym przepisie terminu przedawnienia. Ponadto wniesienie skargi o stwierdzenie nieważności z samej swej istoty nie może przerwać biegu terminu przedawnienia skargi o odszkodowanie, ponieważ skarga ta nie wyraża woli wykonania prawa do żądania odszkodowania z tytułu szkody wyrządzonej przez akt, którego dotyczy ta skarga. 49.      Należy zatem, moim zdaniem, oddalić pierwszy zarzut odwołania.  W przedmiocie drugiego zarzutu odwołania dotyczącego przesłanki bezprawności zachowania Wspólnoty  Argumenty stron 50.      Zasadniczo wnosząca odwołanie podnosi, iż Sąd błędnie wyszedł z założenia, iż dla stwierdzenia odpowiedzialności pozaumownej Wspólnoty konieczne jest, również w niniejszej sprawie, zaistnienie wystarczająco istotnego naruszenia prawa wspólnotowego. Jej zdaniem spełnienie tej przesłanki jest wymagane w świetle orzecznictwa jedynie w odniesieniu do odpowiedzialności pozaumownej Wspólnoty wynikającej z aktów normatywnych, z wyłączeniem odpowiedzialności wynikającej z decyzji nakładających grzywny za naruszenie prawa konkurencji, bo w odniesieniu do tych decyzji sama ich bezprawność wystarcza dla powstania wspomnianej odpowiedzialności. 51.      Pomocniczo wnosząca odwołanie podnosi, iż w każdym razie w niniejszej sprawie Komisja dopuściła się wystarczająco istotnego naruszenia oraz iż Sąd błędnie doszedł do przeciwnego wniosku. 52.      W tym zakresie wnosząca odwołanie przede wszystkim zarzuca Sądowi, iż nie ograniczył się on, dokonując oceny, czy naruszenie prawa wspólnotowego popełnione przez Komisję było wystarczająco istotne, do ustalenia, iż decyzja w sprawie cementu nie przyznawała tej instytucji żadnego marginesu uznania. Biorąc pod uwagę jako dodatkowe kryterium oceny złożoność okoliczności faktycznych i trudności w zastosowaniu prawa wspólnotowego dotyczącego karteli, Sąd w sposób błędny pominął orzecznictwo, które czyni z zakresu uznania przysługującego danej instytucji decydujące kryterium w celu stwierdzenia istnienia wystarczająco istotnego naruszenia. 53.      Po drugie, wnosząca odwołanie uważa, iż w każdym razie okoliczności faktyczne zarzucane ABZK i Nordcement w decyzji w sprawie cementu i ich ocena prawna nie były na tyle złożone, aby uzasadnić wyłączenie odpowiedzialności Wspólnoty, która jest przedmiotem niniejszej sprawy. Do Komisji należało bowiem po prostu ustalenie, czy udział wspomnianych spółek w wymianie informacji dotyczących rynków eksportowych dokonywanej w ramach European Cement Export Commitee (zwanego dalej „ECEC”) mógł stanowić naruszenie prawa wspólnotowego dotyczącego karteli. Aby stwierdzić złożoność okoliczności faktycznych i kwestii prawnych będących przedmiotem decyzji w sprawie cementu, Sąd błędnie i przeciwnie do stanowiska wnoszącej odwołanie uwzględnił okoliczności niezwiązane z przedsiębiorstwami ABZK i Nordcement oraz trudności wynikające z podjęcia przez Komisję decyzji o rozpatrzeniu w ramach jednego postępowania i jednej decyzji okoliczności faktycznych i pozycji tych przedsiębiorstw oraz przedsiębiorstw trzecich. 54.      Komisja jest zdania, iż Sąd nie naruszył prawa, orzekając, iż wydanie wobec ABZK i Nordcement decyzji w sprawie cementu nie stanowiło wystarczająco istotnego naruszenia i stwierdzając z tych samych względów, iż w niniejszej sprawie nie występuje odpowiedzialność pozaumowna Wspólnoty. 55.      Komisja kwestionuje istotność rozróżnienia dokonanego przez wnoszącą odwołanie pomiędzy aktami normatywnymi i decyzjami indywidualnymi, które zgodnie z ostatnim orzecznictwem nie jest decydujące dla ustalenia granic uznania, którym dysponuje dana instytucja. Uważa ona ponadto, iż Sąd prawidłowo wziął także pod uwagę złożoność okoliczności faktycznych, które Komisja musiała ocenić. Wreszcie argument wnoszącej odwołanie, jakoby okoliczności faktyczne nie były złożone, nie jest dopuszczalny w ramach odwołania, a w każdym razie jest on bezpodstawny, ponieważ należy wziąć pod uwagę – jak uczynił to Sąd – nie tylko sytuację przedsiębiorstw ABZK i Nordcement, lecz również sytuację całego sektora cementowego w okresie, którego dotyczą okoliczności faktyczne, która to sytuacja została uznana za bardzo złożoną w samym wyroku w sprawie cementu. Analiza 56.      Sąd, przypomniawszy w zaskarżonym wyroku, iż odpowiedzialność pozaumowna Wspólnoty zależy od spełnienia szeregu przesłanek, w tym przesłanki bezprawności zachowania zarzucanego instytucji(25), słusznie podkreślił w odniesieniu do tej przesłanki, iż z orzecznictwa Trybunału wynika wymóg wykazania wystarczająco istotnego naruszenia normy prawnej, której celem jest przyznanie praw jednostkom(26). 57.      Wbrew stanowisku wnoszącej odwołanie, która opiera się w tym zakresie na dość dawno wydanym orzecznictwie(27), przesłanka istnienia wystarczająco istotnego naruszenia nie odnosi się wyłącznie do sytuacji, w których bezprawne zachowanie zarzucane danej instytucji polega na wydaniu aktu normatywnego. Przywołane przez Sąd orzecznictwo Trybunału, jak również orzecznictwo późniejsze(28), nie ogranicza w żaden sposób zakresu zastosowania tej przesłanki, która, przeciwnie, ma charakter ogólny(29). 58.      Sąd nie naruszył zatem prawa, stwierdzając, iż odpowiedzialność pozaumowna Wspólnoty za szkody, które miała ponieść wnosząca odwołanie w wyniku wydania decyzji w sprawie cementu, zakłada stwierdzenie wystarczająco istotnego naruszenia normy prawnej, której celem jest przyznanie praw jednostkom. 59.      Przechodząc teraz do zbadania argumentacji przytoczonej pomocniczo przez wnoszącą odwołanie, chciałbym przede wszystkim zwrócić uwagę na to, iż wnosząca odwołanie niesłusznie zarzuca Sądowi, iż nie doszedł do wniosku – po tym, jak uznał, iż zakres uznania Komisji był w niniejszej sprawie „ograniczony” – że takie naruszenie miało miejsce właśnie z tego powodu. 60.      Prawdą jest, jak zwraca uwagę wnosząca odwołanie, iż zgodnie z orzecznictwem Trybunału decydującym kryterium dla uznania, że naruszenie prawa wspólnotowego było wystarczająco istotne, jest istnienie oczywistego i poważnego przekroczenia przez instytucję wspólnotową granic jej uznania oraz iż decydującym kryterium dla stwierdzenia istnienia takiego naruszenia jest zakres uznania, jaki przysługiwał danej instytucji(30). 61.      Jednakże z tego samego orzecznictwa można również wywnioskować, iż system wypracowany przez Trybunał na podstawie art. 288 akapit drugi WE uwzględnia w szczególności złożoność sytuacji wymagających uregulowania, trudności w zastosowaniu lub wykładni przepisów oraz w szczególności zakres uznania, jakim dysponuje autor kwestionowanego aktu(31). 62.      Sąd nie naruszył zatem prawa, biorąc również pod uwagę – w celu oceny, czy w niniejszej sprawie miało miejsce wystarczająco istotne naruszenie – złożoność sytuacji, w przedmiocie których Komisja musiała się wypowiedzieć, oraz trudność w zastosowaniu odpowiednich postanowień traktatu WE. 63.      Z kolei w zakresie zarzutu podniesionego w stosunku do dokonanej przez Sąd oceny dotyczącej złożoności zarówno sytuacji, w przedmiocie których Komisja musiała się wypowiedzieć, jak i ich kwalifikacji prawnej, uważam, iż zarzut ten jest dopuszczalny wyłącznie w części, w której wnosząca odwołanie zarzuca Sądowi, iż w ramach powyższej oceny wziął pod uwagę okoliczności niezwiązane ze spółkami ABZK i Nordcement. 64.      Moim zdaniem bowiem ani ocena złożoności okoliczności faktycznych, ani ocena złożoności ich kwalifikacji prawnej nie stanowią kwestii prawnych, ale powinny być one analizowane w ramach oceny okoliczności faktycznych, która – jak wiadomo – nie podlega kontroli Trybunału w ramach odwołania od wyroku Sądu, z wyjątkiem przypadku przeinaczenia dowodów przedstawionych Sądowi(32); jednak w niniejszej sprawie zarzut takiego przeinaczenia nie został postawiony. 65.      W odróżnieniu od powyższego kwestię prawną, która może być zbadana na tym etapie postępowania, stanowi kwestia, czy w zakresie wspomnianej oceny mającej na celu stwierdzenie, czy naruszenie prawa wspólnotowego popełnione na szkodę przedsiębiorstwa jest wystarczająco istotne, dopuszczalne jest uwzględnienie również okoliczności faktycznych oraz pozycji innych przedsiębiorstw. 66.      W odniesieniu do tej kwestii wstępnie wskazuję, iż z uwagi na to, że w niniejszej sprawie chodzi o zastosowanie art. 81 ust. 1 WE w związku z domniemywanymi porozumieniami i uzgodnionymi praktykami, a więc o naruszenia, które per definitionem zakładają udział co najmniej dwóch przedsiębiorstw, oczywiste jest, że Komisja nie mogła badać istnienia naruszenia takiego postanowienia przez jedno jedyne przedsiębiorstwo, ograniczając się do ustalenia i oceny faktów dotyczących wyłącznie tego przedsiębiorstwa. Przeciwnie do tego, co twierdzi wnosząca odwołanie, Komisja nie mogła zatem wydać odrębnej decyzji dotyczącej wyłącznie ABZK lub Nordcement(33). 67.      Zarzut wnoszącej odwołanie opiera się przede wszystkim na okoliczności, iż Sąd powołał się na obszerność wyroku w sprawie cementu w celu wykazania złożoności sprawy dotyczącej ABZK lub Nordcement, podczas gdy – zdaniem wnoszącej odwołanie – obszerność ta jest po prostu skutkiem wyboru dokonanego najpierw przez Komisję, a następnie przez Sąd, polegającego na rozpatrzeniu kilku powiązanych ze sobą spraw w ramach jednej decyzji(34). 68.      Jednakże z zaskarżonego wyroku nie wynika w żaden sposób, ażeby Sąd wyciągnął wniosek o złożoności okoliczności faktycznych i ich oceny prawnej z obszerności wyroku w sprawie cementu. 69.      Oczywiście prawdą jest, iż w pierwszej części swego uzasadnienia(35) Sąd wydaje się oceniać nie złożoność poszczególnych okoliczności faktycznych, które Komisja zarzuciła ABZK i Nordcement, jak również innym przedsiębiorstwom uznanym za odpowiedzialne z tytułu dwóch wspomnianych naruszeń zarzucanych tym spółkom, lecz złożoność całego przypadku będącego przedmiotem decyzji w sprawie cementu (zwanego dalej „przypadkiem cementu”). 70.      Należy w tym zakresie przypomnieć, iż w decyzji w sprawie cementu Komisja stwierdziła istnienie wielkiej liczby naruszeń art. 81 ust. 1 WE(36). Jednakże jedynie dwa spośród tych naruszeń zostały stwierdzone w stosunku do ABZK i Nordcement: wspomniane w art. 1 decyzji w sprawie cementu, a mianowicie „porozumienie mające na celu respektowanie rynków krajowych i uregulowanie przewozów cementu pomiędzy jednym państwem a drugim” [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak wszystkie cytaty z tej decyzji poniżej] oraz stwierdzone w art. 5 tej decyzji, czyli wymiana informacji w ramach ECEC „dotyczących kształtowania się podaży i popytu w państwach trzecich będących importerami, cen stosowanych w eksporcie, kształtowania się importu w państwach członkowskich oraz kształtowania się podaży i popytu na rynkach wewnętrznych oraz mających na celu uniknięcie wejścia konkurentów na odpowiednie rynki krajowe Wspólnoty”. 71.      Ze względu na fakt, iż Sąd w zaskarżonym wyroku miał ocenić złożoność podlegających uregulowaniu sytuacji nie w celu ustalenia, czy czas trwania postępowania administracyjnego był rozsądny(37), ale czy naruszenie prawa wspólnotowego popełnione przez Komisję na szkodę spółek ABZK i Nordcement było wystarczająco istotne, uważam, iż Sąd nie powinien był, chyba że przedstawiłby dodatkowe wyjaśnienia, które jednak nie figurują w zaskarżonym wyroku, odnosić się do przypadku cementu jako takiego, lecz wyłącznie do naruszeń zarzucanych tym spółkom. 72.      Niemniej jednak chciałbym zauważyć z jednej strony, że odnosząc się do przypadku cementu jako takiego, Sąd podkreślił przede wszystkim okoliczność, że sprawa ta dotyczyła bardzo wielu przedsiębiorstw, a w szczególności prawie całego europejskiego przemysłu cementowego(38). Ponadto z samej lektury sentencji decyzji w sprawie cementu wynika, iż każde z pozostałych przedsiębiorstw, które zostały w niej uznane za odpowiedzialne za naruszenia art. 81 ust. 1 WE, uczestniczyło wspólnie z ABZK i Nordcement w naruszeniu stwierdzonym w art. 1 tej decyzji. Wynika z tego, iż liczba przedsiębiorstw uczestniczących w zarzucanym naruszeniu odpowiada dokładnie liczbie przedsiębiorstw uczestniczących w przypadku cementu oraz że trudności wynikające z bardzo dużej liczby uczestniczących przedsiębiorstw, wskazane przez Sąd, istniały zatem również w przypadku co najmniej jednego z dwóch naruszeń zarzucanych tym spółkom. 73.      Z drugiej strony w dalszej części swego uzasadnienia Sąd stwierdził, że złożony charakter sytuacji podlegających uregulowaniu wynika w szczególności z: –        okoliczności, iż przedsiębiorstwa objęte dochodzeniem Komisji były członkami Cembureau (europejskiego stowarzyszenia producentów cementu) bezpośrednio lub także jedynie pośrednio (tzn. były reprezentowane przez ich odpowiednie zrzeszenia) i ten drugi przypadek dotyczył właśnie sytuacji ABZK i Nordcement(39); –        okoliczności, iż jeśli chodzi o tę część decyzji w sprawie cementu, która dotyczy w szczególności tych dwóch ostatnich spółek, Komisja miała do czynienia z szeregiem dokumentów dowodowych, których interpretacja nie była oczywista(40), i musiała zbadać dużą liczbę dokumentów(41); –        okoliczności, przede wszystkim, że jakkolwiek Sąd stwierdził nieważność decyzji w sprawie cementu w odniesieniu do wspomnianych spółek, jednocześnie orzekł, iż Komisja dysponowała pewną liczbą wskazówek, które mogły potwierdzać jej tezę – którą Sąd następnie uznał za niewystarczająco udowodnioną – zgodnie z którą celem i skutkiem współpracy w ramach ECEC było wzmocnienie zasady respektowania rynków krajowych(42). 74.      Wnosząca odwołanie ani nie wymienia, ani w żaden sposób nie kwestionuje tych ostatnich ustaleń Sądu, które – jak jasno wynika z pkt 114 zaskarżonego wyroku – były wraz z dużą liczbą uczestniczących przedsiębiorstw ustaleniami, na których Sąd ostatecznie się oparł, aby dojść do wniosku o złożonym charakterze sytuacji, które Komisja miała uregulować. 75.      W tych okolicznościach nawet przy założeniu, iż Sąd popełnił błąd, odnosząc się, w pierwszej części swojego uzasadnienia dotyczącego złożoności sytuacji, które miały być uregulowane, do przypadku cementu w całości, a nie do poszczególnych naruszeń zarzucanych ABZK i Nordcement, błąd taki, moim zdaniem, nie miał żadnego wpływu na wniosek wyciągnięty przez Sąd, o którym wspomniałem w punkcie poprzednim. 76.      W odniesieniu z kolei do trudności z zastosowaniem odpowiednich przepisów prawa z żadnej części zaskarżonego wyroku nie wynika, aby Sąd nie dokonał ich oceny w odniesieniu do naruszeń zarzucanych konkretnie ABZK i Nordcement. Przeciwnie, z pkt 115 zaskarżonego wyroku wyraźnie wynika, że trudności w zastosowaniu postanowień traktatu WE w zakresie karteli nieodłącznie związane z tymi postanowieniami „były tym większe, że elementy stanu faktycznego [tej sprawy] – w tym odnoszące się do tej części decyzji, która dotyczyła [ABZK i Nordcement] – były liczne” (43). 77.      Również badany obecnie zarzut nie wydaje mi się zatem zasługiwać na uwzględnienie. 78.      Uważam wreszcie, przypominając zgodność z prawem całościowego uwzględnienia zakresu uznania, jakim dysponowała Komisja, złożoności okoliczności faktycznych i trudności w zastosowaniu przepisów prawa, iż odwołanie nie zawiera żadnego konkretnego zarzutu dotyczącego rozważenia tych elementów dokonanego przez Sąd, które doprowadziło Sąd do wniosku, iż naruszenie prawa wspólnotowego popełnione przez Komisję nie było wystarczająco istotne. Trybunał nie jest zatem zobowiązany do wypowiadania się w tej kwestii. 79.      W świetle przedstawionych rozważań uważam, iż należy również oddalić drugi zarzut odwołania.  W przedmiocie trzeciego zarzutu odwołania dotyczącego istnienia związku przyczynowego pomiędzy bezprawnym zachowaniem a podnoszoną szkodą 80.      W przypadku, jeśli Trybunał oddali, jak proponuję, drugi zarzut odwołania, nie będzie konieczne badanie trzeciego zarzutu odwołania dotyczącego istnienia związku przyczynowego pomiędzy bezprawnym zachowaniem a podnoszoną szkodą. 81.      Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem, mając na uwadze, iż trzy przesłanki powstania pozaumownej odpowiedzialności Wspólnoty – czyli bezprawność zachowania zarzucanego instytucjom wspólnotowym, wystąpienie szkody oraz istnienie związku przyczynowego pomiędzy zachowaniem instytucji a podnoszoną szkodą – muszą być spełnione łącznie, brak spełnienia którejkolwiek z tych przesłanek jest wystarczający dla oddalenia skargi o odszkodowanie(44). 82.      Biorąc pod uwagę, iż wnosząca odwołanie nie wykazała istnienia błędów co do prawa, które mogłyby prowadzić do obalenia stwierdzenia Sądu, iż w niniejszej sprawie nie miało miejsca wystarczająco istotne naruszenie prawa wspólnotowego, oraz że samo to stwierdzenie uzasadnia oddalenie skargi o odszkodowanie wniesionej przez wnoszącą odwołanie, badanie zarzutu trzeciego wydaje się zbędne, ponieważ we wskazanych okolicznościach jego ewentualna zasadność nie miałaby żadnego wpływu na sentencję zaskarżonego wyroku(45). 83.      Z tego względu zbadam obecnie również trzeci zarzut odwołania wyłącznie na wypadek, gdyby Trybunał uwzględnił drugi zarzut odwołania lub zdecydował się rozpoznać trzeci zarzut odwołania przed zarzutem drugim.  Argumenty stron 84.      Wnosząca odwołanie twierdzi, iż Sąd w sposób błędny zastosował w niniejszej sprawie orzecznictwo Trybunału, zgodnie z którym Wspólnota może ponosić odpowiedzialność jedynie za szkodę wynikającą w sposób wystarczająco bezpośredni z bezprawnego zachowania danej instytucji(46). 85.      Po pierwsze, wnosząca odwołanie podnosi, iż podnoszona szkoda wynika w sposób wystarczająco bezpośredni z decyzji w sprawie cementu, ponieważ gdyby Komisja nie wydała w stosunku do niej wspomnianej decyzji, wnosząca odwołanie nie musiałaby wnosić skargi o stwierdzenie nieważności i ustanawiać gwarancji bankowych. 86.      Po drugie, wnosząca odwołanie twierdzi, iż decyzja o ustanowieniu tych gwarancji – w miejsce dokonania natychmiastowej zapłaty nałożonej grzywny – nie przerywa związku przyczynowego ze względu na fakt, iż sentencja decyzji w sprawie cementu i brak skutku zawieszającego skargi o stwierdzenie nieważności zobowiązywały ukarane przedsiębiorstwa do uczynienia zadość wymaganiu Komisji dotyczącemu zabezpieczenia zapłaty grzywny. Z tego punktu widzenia nie można traktować w odmienny sposób pod względem skutków prawnych dwóch form zabezpieczenia, które mogły zostać zaproponowane Komisji, a mianowicie ustanowienia gwarancji bankowych lub natychmiastowej zapłaty grzywny. 87.      Po trzecie, wnosząca odwołanie podkreśla, iż ustanowienie gwarancji bankowych odpowiadało „obowiązkowi ograniczenia rozmiarów szkody” ciążącemu na niej jako poszkodowanej wskutek bezprawnego zachowania i skutkowało zmniejszeniem rozmiarów szkody, którą Komisja musiałaby w przeciwnym razie naprawić. Wnosząca odwołanie zwraca bowiem uwagę, iż gdyby musiała zaciągnąć kredyt, aby otrzymać od banków środki pozwalające na zapłatę grzywny, odsetki kredytowe, które byłaby zobowiązana zapłacić i które Komisja musiałaby jej zwrócić w ramach odszkodowania, byłyby wyższe – nawet po odliczeniu odsetek, które narosłyby na rzecz Komisji od kwoty grzywny – aniżeli prowizje należne z tytułu gwarancji bankowych. A zatem, zdaniem wnoszącej odwołanie, Sąd niesłusznie uznał, iż podnoszona szkoda nie podlega odszkodowaniu, gdyż w przeciwnym razie Komisja zostałaby ukarana poprzez obowiązek zwrotu kwot, z których nigdy nie korzystała. Wnosząca odwołanie podkreśla, iż celem obowiązku naprawienia szkody przewidzianego w art. 288 akapit drugi WE jest właśnie nałożenie na instytucje odpowiedzialności za szkody wyrządzone osobom trzecim wskutek wydania bezprawnych decyzji. 88.      Komisja z kolei twierdzi, iż brak jest jakiegokolwiek bezpośredniego związku przyczynowego pomiędzy jej zachowaniem a powstaniem podnoszonej szkody, która była wynikiem wyłącznie wolnego wyboru wnoszącej odwołanie polegającego na ustanowieniu gwarancji bankowych zamiast dokonania tymczasowej zapłaty grzywny. Ponadto Komisja wskazuje, iż koszty ustanowienia gwarancji bankowych powstałyby również w przypadku, gdyby Sąd nie uwzględnił skargi wnoszącej odwołanie na decyzję w sprawie cementu. Analiza 89.      W odniesieniu do odpowiedzialności pozaumownej, o której mowa w art. 288 akapit drugi WE, z utrwalonego orzecznictwa sądów wspólnotowych wynika, iż Wspólnota może odpowiadać wyłącznie za szkody wynikające w sposób wystarczająco bezpośredni z bezprawnego zachowania danej instytucji(47), lub innymi słowy, odpowiedzialność ta wymaga istnienia bezpośredniego(48) (lub natychmiastowego(49)) związku przyczynowego pomiędzy bezprawnym zachowaniem a szkodą(50). 90.      Wnosząca odwołanie nie przedstawia żadnego zarzutu w stosunku do tego orzecznictwa, do którego odwołuje się zaskarżony wyrok i na które wnosząca odwołanie sama wyraźnie się powołuje. Z kolei zarzuca ona Sądowi jego błędne zastosowanie w niniejszej sprawie. 91.      Jednakże po dokładniejszej analizie wydaje mi się, iż w zakresie, w jakim wnosząca odwołanie w pierwszej części niniejszego zarzutu (zob. pkt 85 powyżej) twierdzi, że w niniejszej sprawie wymagany związek przyczynowy istnieje z uwagi na okoliczność, że gdyby Komisja nie wydała wobec ABZK i Nordcement decyzji w sprawie cementu, spółki te nie musiałyby ustanawiać gwarancji bankowych, w rzeczywistości wnosząca odwołanie przedstawia koncepcję związku przyczynowego odmienną od koncepcji, która może być wywiedziona z orzecznictwa wspólnotowego. Argument ten – dopuszczalny jako dotyczący kwestii prawnej – wydaje się bowiem opierać na koncepcji, zgodnie z którą dla istnienia tego związku wystarczające jest, ażeby bezprawne zachowanie stanowiło konieczny warunek (conditio sine qua non) powstania szkody w tym znaczeniu, że szkoda nie powstałaby w przypadku braku takiego zachowania. 92.      Tymczasem oczywiste jest, iż tak szerokie pojęcie związku przyczynowego – które jest w pewnym stopniu spotykane w przepisach prawa o odpowiedzialności pozaumownej w niewielkiej liczbie państw członkowskich – nie zostało przyjęte w orzecznictwie wspólnotowym dotyczącym art. 288 akapit drugi WE. Orzecznictwo to bowiem, jak już wskazałem w pkt 89 powyżej, ogranicza odpowiedzialność Wspólnoty do szkód wynikających bezpośrednio czy też choćby w sposób wystarczająco bezpośredni z bezprawnego zachowania danej instytucji, co wyklucza w szczególności objęcie zakresem tej odpowiedzialności szkód, które są jedynie odległym skutkiem takiego zachowania(51). 93.      Z tego względu należy, moim zdaniem, oddalić pierwszą część niniejszego zarzutu odwołania. 94.      Jednakże w ramach tego samego zarzutu wnosząca odwołanie podnosi również inne argumenty (zob. pkt 86 i 87 powyżej), które niekoniecznie przyjmują pojęcie związku przyczynowego oparte wyłącznie na koncepcji warunku sine qua non i z logicznego punktu widzenia nie wydają się sprzeczne z węższym pojęciem związku przyczynowego. Argumenty te służą udowodnieniu, iż decyzja wnoszącej odwołanie o ustanowieniu gwarancji bankowych nie przerwała (bezpośredniego) związku przyczynowego pomiędzy decyzją w sprawie cementu a szkodą związaną z ustanowieniem tych gwarancji. 95.      Należy przypomnieć, iż Sąd wykluczył w niniejszej sprawie istnienie takiego związku, w szczególności na tej podstawie, iż rozwiązanie polegające na ustanowieniu gwarancji bankowej zamiast natychmiastowej zapłaty grzywny zostało pozostawione „do swobodnego uznania przedsiębiorstw” i „nie stanowiło obowiązku wynikającego z decyzji w sprawie cementu”(52). 96.      Stwierdzenie to wydaje się wynikać z koncepcji, zgodnie z którą, w przypadku gdy własne działanie poszkodowanej osoby, które miało miejsce później niż bezprawne zachowanie instytucji, przyczynia się do powstania podnoszonej szkody i tym samym przerywa związek przyczynowy pomiędzy tym zachowaniem a szkodą, jeżeli działanie to nie jest koniecznym skutkiem zachowania instytucji, lecz wynikiem swobodnego wyboru – w tym sensie, że nie zachodzi obowiązek – osoby, która poniosła szkodę. Wybór ten staje pomiędzy zachowaniem instytucji a szkodą w ten sposób, iż szkoda jest jedynie pośrednim lub odległym skutkiem tego zachowania. 97.      A zatem w drugiej i trzeciej części obecnie badanego zarzutu wnosząca odwołanie podnosi przede wszystkim, iż w niniejszej sprawie decyzja o ustanowieniu gwarancji bankowych nie była w żaden sposób swobodna, jak przyjął Sąd, lecz stanowiła obowiązek. W tym zakresie wnosząca odwołanie zwraca uwagę, iż ustanowienie gwarancji bankowych odpowiadało z jednej strony obowiązkowi uczynienia zadość wymaganiu Komisji wiążącemu się z zabezpieczeniem zapłaty grzywny, a z drugiej strony podnoszonemu „obowiązkowi ograniczenia rozmiarów szkody” ciążącemu na poszkodowanym wskutek bezprawnego zachowania. 98.      W tym względzie należy przede wszystkim ustalić, czy te argumenty mogą być analizowane w ramach odwołania czy też, przeciwnie, są one niedopuszczalne z uwagi na to, że mają one na celu zakwestionowanie stwierdzenia lub oceny okoliczności faktycznych zawartych w zaskarżonym wyroku. 99.      Należy zauważyć, iż w drodze tych samych argumentów wnosząca odwołanie nie zdaje się kwestionować prawidłowości podejścia interpretacyjnego przyjętego przez Sąd – które wydaje mi się bardzo wąskie – zgodnie z którym szkoda wynika w sposób wystarczająco bezpośredni z zachowania instytucji jedynie wtedy, gdy jest jej koniecznym skutkiem. Wnosząca odwołanie, która nie przedstawia już innej koncepcji związku przyczynowego, wydaje się jedynie zarzucać Sądowi, iż uznał on decyzję o ustanowieniu gwarancji bankowej podjętą przez przedsiębiorstwo zobowiązane do zapłaty grzywny za swobodną i pozbawioną obligatoryjnego charakteru. 100. Czy należy uznać tę kwalifikację za wynik oceny okoliczności faktycznych dokonanej przez Sąd, która nie podlega kontroli Trybunału, czy też raczej za kwalifikację prawną okoliczności faktycznych, która może zostać podważona przed Trybunałem? 101. Skłaniam się ku opinii, iż kwestia przedstawiona przez wnoszącą odwołanie, chociaż mająca ostatecznie na celu ustalenie istnienia w danej sprawie związku przyczynowego, mieści się w ramach kwalifikacji prawnej okoliczności faktycznych, z czego wynika dopuszczalność wyżej wskazanych argumentów przedstawionych przez wnoszącą odwołanie. Wydaje mi się jednak, iż zarzuty te co do istoty nie zasługują na uwzględnienie. 102. Z jednej strony bowiem ustanowienie gwarancji bankowej nie może być, moim zdaniem, uznane za przedmiot alternatywnego obowiązku nałożonego na ukarane przedsiębiorstwo. Jak słusznie orzekł Sąd, przedsiębiorstwo, na które na podstawie decyzji Komisji została nałożona grzywna, jest prawnie zobowiązane do dokonania zapłaty grzywny w terminie wyznaczonym w decyzji, chyba że wykonanie tej decyzji zostało zawieszone przez Sąd. Ustanowienie gwarancji bankowej nie jest z kolei niczym innym aniżeli zaproponowaną przez Komisję ukaranemu przedsiębiorstwu możliwością tymczasowego odroczenia – a mianowicie na okres trwania postępowania obejmującego kontrolę sądową decyzji nakładającej grzywnę – wykonania tego obowiązku. 103. Zapłata grzywny i ustanowienie gwarancji bankowej nie mogą być zatem postawione, dla celów naszej analizy, na tym samym poziomie w kontekście – należy go uściślić – takiego podejścia interpretacyjnego, jaki opisałem w pkt 96 powyżej, którego wnosząca odwołanie w ramach obecnie badanych argumentów nie kwestionuje i nie jest zatem konieczne badanie jego prawidłowości w ramach niniejszego postępowania. 104. Z drugiej strony wprawdzie zgodnie z ogólną zasadą wspólną dla systemów prawnych państw członkowskich poszkodowany musi udowodnić, iż działał z należytą starannością w celu ograniczenia wysokości szkody, o ile nie chce się on narazić na ryzyko osobistego poniesienia skutków szkody(53), to jednak – moim zdaniem – przesadą jest twierdzenie, że przedsiębiorstwo, na które w sposób bezprawny została nałożona grzywna, jest wręcz obowiązane ustanowić gwarancję bankową, jeśli okazałoby się ex ante, iż gwarancja ta może spowodować powstanie kosztów mniejszych w stosunku do szkody, którą Komisja musiałaby ewentualnie naprawić. 105. Sugeruję zatem Trybunałowi, aby oddalił argumenty przedstawione przez wnoszącą odwołanie mające na celu udowodnienie, iż przeciwnie do stanowiska przyjętego przez Sąd w zaskarżonym wyroku decyzja o ustanowieniu gwarancji bankowych w niniejszej sprawie wynikała z obowiązku i jako taka nie mogła przerwać związku przyczynowego pomiędzy decyzją w sprawie cementu a podnoszoną szkodą. 106. W trzeciej części niniejszego zarzutu (zob. pkt 87 powyżej) zostaje jednak podniesiony dodatkowy argument oparty nie na rzekomym „obowiązku ograniczenia rozmiarów szkody” ciążącym na poszkodowanym wskutek bezprawnego zachowania, lecz na zmniejszeniu szkodliwych skutków decyzji w sprawie cementu poprzez ustanowienie gwarancji bankowych(54). 107. Należy zwrócić uwagę, iż celem tego zarzutu jest obalenie argumentacji, na podstawie której Sąd w części zaskarżonego wyroku dotyczącej istnienia związku przyczynowego wykluczył, aby wnosząca odwołanie mogła się skutecznie powołać na zasadę zakazującą bezpodstawnego wzbogacenia w celu uzyskania zwrotu kosztów gwarancji bankowej. Argumentacja ta została przedstawiona w pkt 130 zaskarżonego wyroku w następujący sposób: „[...] należy stwierdzić, że [...] nieprzyjęcie na siebie przez Komisję obowiązku zwrotu kosztów związanych z udzieleniem gwarancji bankowej nie oznacza powstania żadnego bezpodstawnego wzbogacenia po stronie Wspólnoty z tego względu, że koszty udzielenia tejże gwarancji zostały uiszczone nie na rzecz Wspólnoty, lecz na rzecz podmiotu trzeciego. A zatem poszanowanie ogólnej zasady zakazującej bezpodstawnego wzbogacania się w żaden sposób nie uzasadnia takiego zwrotu kosztów. Przeciwnie, gdyby Komisja zobowiązana była przyjąć na siebie koszty związane z ustanowieniem gwarancji bankowej, zainteresowane przedsiębiorstwo znalazłoby się w sytuacji, w jakiej było przed wydaniem spornej decyzji, Komisja zaś byłaby ukarana, ponieważ zmuszona zostałaby do zwrotu kwot, z których nigdy nie skorzystała”(55). 108. Należy podkreślić, iż zakaz bezpodstawnego wzbogacenia, który stanowi ogólną zasadę prawa wspólnotowego i który ma zastosowanie także wobec Wspólnoty(56), w niniejszej sprawie nie wchodzi w rachubę jako samodzielna podstawa roszczenia wnoszącej odwołanie o nakazanie Komisji zwrotu kosztów gwarancji bankowej. Roszczenie to, jak zostało wskazane w zaskarżonym wyroku i jak jasno wynika z treści odwołania, jest roszczeniem o odszkodowanie opartym na odpowiedzialności pozaumownej Wspólnoty przewidzianej w art. 288 akapit drugi WE. Ogólna zasada zakazująca bezpodstawnego wzbogacenia się powinna być natomiast brana w niniejszej sprawie pod uwagę jako kryterium wykładni przesłanki dotyczącej związku przyczynowego koniecznego do powstania tej odpowiedzialności. To bowiem w ramach analizy tej przesłanki, jak wskazałem powyżej, Sąd przedstawił twierdzenia przytoczone w poprzednim punkcie, które wnosząca odwołanie kwestionuje przed Trybunałem w ramach trzeciego zarzutu odwołania, który również dotyczy istnienia tej przesłanki. 109. W istocie, obecnie badany zarzut wnoszącej odwołanie, który koncentruje się na analizie, na podstawie której Sąd wykluczył możliwość skutecznego powoływania się przez nią na ogólną zasadę zakazującą bezpodstawnego wzbogacenia, należy – moim zdaniem – rozumieć w ten sposób, iż ma on na celu stwierdzenie, że decyzja o ustanowieniu gwarancji bankowych, w zakresie w jakim zmniejszyła ona rozmiar szkody powstałej wskutek bezprawnego zachowania Komisji, nie może – pod rygorem naruszenia wspomnianej zasady ogólnej – być uznana za mogącą przerwać bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy bezprawnym zachowaniem a szkodą, i to niezależnie od kwestii jej swobodnego czy też obligatoryjnego charakteru. 110. Zarzut ten, który także dotyczy kwestii prawnej i tym samym jest dopuszczalny w ramach postępowania odwoławczego, zasługuje – moim zdaniem – na poważne rozważenie. 111. Wnosząca odwołanie potwierdza w szczególności, iż ABZK i Nordcement, ustanawiając gwarancje bankowe w miejsce zapłaty grzywny, uniknęły konieczności zaciągania pożyczki bankowej w celu uzyskania środków niezbędnych do zapłacenia grzywny. Z kolei gdyby zaciągnęły one pożyczkę, Komisja byłaby zobowiązana zwrócić wnoszącej odwołanie, w ramach naprawienia szkody zgodnie z art. 288 akapit drugi WE, odsetki narosłe od kwoty pożyczki po uprzednim odliczeniu odsetek, jakie ta instytucja uzyskała od kwot otrzymanych tytułem grzywny. Różnica ta byłaby, zdaniem wnoszącej odwołanie, jednakże wyższa od rzeczywiście powstałych kosztów gwarancji bankowej. 112. Ja również uważam, tak jak wnosząca odwołanie, iż Sąd błędnie wykluczył możliwość jakiegokolwiek bezpodstawnego wzbogacenia Wspólnoty na tej podstawie, iż koszty te nie zostały uiszczone na rzecz Wspólnoty, lecz podmiotów trzecich (banków) oraz podkreślając, iż zwrot tych kosztów przez Komisję stanowiłby niesłuszne ukaranie tej instytucji, ponieważ musiałaby ona zwrócić kwoty, z których nigdy nie korzystała. 113. Rozumując w ten sposób, Sąd stracił z pola widzenia okoliczność, iż „wzbogacenie” może mieć miejsce nie tylko wtedy, gdy dana osoba korzysta ze zwiększenia swoich aktywów, lecz także wtedy, gdy korzysta ze zmniejszenia swoich zobowiązań (długów). Sąd skoncentrował się błędnie na okoliczności, iż Komisja nie otrzymała żadnej płatności, podczas gdy – moim zdaniem – powinien był przypisać większe znaczenie długowi (szkodzie podlegającej naprawieniu), który by powstał po stronie Wspólnoty, w przypadku gdyby bezprawnie nałożona grzywna została zapłacona. 114. Moim zdaniem, jeżeli zostałoby udowodnione z jednej strony, iż sytuacja na rynkach finansowych i sytuacja ukaranych przedsiębiorstw rzeczywiście była taka, że ustanowienie gwarancji bankowych pozwoliło uniknąć powstania szkody (niepokrytej przez zapłatę jedynie odsetek za opóźnienie od kwoty grzywny, do czego zobowiązana byłaby Komisja(57)) wyższej od kwoty poniesionych kosztów gwarancji bankowych, a z drugiej strony, iż Wspólnota byłaby odpowiedzialna za tę szkodę na zasadzie odpowiedzialności za bezprawne zachowanie zgodnie z art. 288 akapit drugi WE, wnosząca odwołanie byłaby uprawniona, na podstawie tego postanowienia, do żądania zwrotu tych kosztów przez Wspólnotę. 115. O ile bowiem zaniedbanie poszkodowanego wskutek bezprawnego zachowania, które przyczyniło się do powstania poniesionej przez niego szkody może przerwać w określonych warunkach związek przyczynowy pomiędzy bezprawnym zachowaniem a szkodą, o tyle należy stwierdzić, iż nie odnosi się to do zachowania tej samej osoby, które, przeciwnie, odpowiada kryteriom staranności i które, zmieniając ciąg przyczynowy rozpoczęty wskutek bezprawnego zachowania, powoduje – zamiast podlegającej naprawieniu szkody, która powstałaby w innej sytuacji wskutek bezprawnego zachowania – szkodę inną i w niższej wysokości(58). 116. Przedstawiając tę kwestię innymi słowami, można stwierdzić, iż w przypadku dołożenia należytej staranności przez poszkodowanego wskutek bezprawnego zachowania, co pozwoliło na uniknięcie szkody lub zmniejszenie jej wysokości, analiza odpowiedzialności Wspólnoty (z tytułu bezprawnego zachowania) za koszty lub inne straty poniesione przez samego poszkodowanego w celu dochowania tej staranności obejmuje również zbadanie istnienia bezpośredniego związku przyczynowego nie pomiędzy bezprawnym zachowaniem a tymi kosztami lub stratami, lecz pomiędzy bezprawnym zachowaniem a podlegającą naprawieniu szkodą, której uniknięto. 117. Z drugiej strony uważam za wskazane dodać, iż prawo do zwrotu kosztów lub strat poniesionych przez poszkodowanego wskutek bezprawnego zachowania w związku z próbą uniknięcia szkody powinno mu zostać przyznane – co najmniej do wysokości szkody podlegającej naprawieniu, której uniknięto – nawet w przypadku gdyby okazały się one równe lub wyższe od wysokości tej szkody. 118. Krytyka wnoszącej odwołanie, jakiej poddała ona argumentację Sądu przedstawioną w pkt 107 powyżej, wydaje mi się zatem uzasadniona. 119. Jeżeli – przeciwnie do tego, co proponuję – Trybunał uwzględni drugi zarzut odwołania, trzeci zarzut odwołania również powinien być, moim zdaniem, uwzględniony w przedstawionych dopiero co powyżej granicach.  W przedmiocie istoty skargi o odszkodowanie 120. Zgodnie z art. 61 akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości, „[j]eśli odwołanie jest zasadne, Trybunał uchyla orzeczenie Sądu Pierwszej Instancji. Może on wydać orzeczenie ostateczne w sprawie, jeśli stan postępowania na to pozwala, lub skierować sprawę do ponownego rozpoznania przez Sąd Pierwszej Instancji”. 121. Mając na uwadze wniosek, do jakiego doszedłem w ramach analizy drugiego zarzutu odwołania, który wystarczyłby do uzasadnienia oddalenia żądań wnoszącej odwołanie, ograniczę się – w odniesieniu do ewentualnego zastosowania wspomnianego przepisu przez Trybunał, w przypadku gdyby uwzględnił on drugi i trzeci zarzut odwołania – do jednej prostej uwagi. 122. Wnosząca odwołanie – mimo iż wnosi, aby Trybunał ostatecznie orzekł co do istoty i nakazał Komisji zwrot kosztów gwarancji bankowej powiększonych o odsetki za opóźnienie – ani w postępowaniu przed Sądem, ani w postępowaniu przed Trybunałem nie przedstawiła jakiegokolwiek dowodu na okoliczność, że zapłata grzywny zamiast ustanowienia gwarancji bankowych spowodowałaby podlegającą naprawieniu szkodę, która nie zostałaby pokryta poprzez zapłatę ze strony Komisji odsetek za opóźnienie od kwoty grzywny. W szczególności wnosząca odwołanie nie dostarczyła szczegółowych informacji i dowodów potwierdzających zarówno konieczność zaciągnięcia przez ABZK i Nordcement pożyczek w celu zapłaty nałożonej grzywny, jak i wysokość oprocentowania tych pożyczek. 123. Uwaga ta, która nie wydaje mi się upoważniać do zmiany uzasadnienia zaskarżonego wyroku pozwalającej na uniknięcie jego uchylenia na podstawie trzeciego zarzutu odwołania(59), uzasadnia – moim zdaniem – to, by Trybunał, w razie uchylenia zaskarżonego wyroku, orzekł ostatecznie w przedmiocie sporu, oddalając skargę o odszkodowanie wnoszącej odwołanie.  W przedmiocie kosztów 124. Zgodnie z art. 122 akapit pierwszy regulaminu w przypadku oddalenia odwołania Trybunał rozstrzyga o kosztach. Zgodnie z art. 69 § 2 regulaminu kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. 125. Ze względu na okoliczność, iż proponuję Trybunałowi, aby oddalił odwołanie oraz że Komisja wniosła o obciążenie wnoszącej odwołanie kosztami postępowania, uważam, że kosztami tymi należy obciążyć wnoszącą odwołanie.  Wnioski 126. W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał orzekł w następujący sposób: Odwołanie zostaje oddalone. Holcim (Deutschland) AG zostaje obciążona kosztami postępowania. 1 – Język oryginału: włoski. 2 – Wyrok w sprawie T‑28/03 Holcim (Deutschland) przeciwko Komisji, Zb.Orz. str. II‑1357. 3 – Decyzja 94/815/WE dotycząca postępowania na podstawie art. 85 traktatu WE (sprawa IV/33.126 i 33.322 – Cement, Dz.U. L 343, str. 1). 4 – Wyrok w sprawach połączonych T‑25/95, T‑26/95, od T‑30/95 do T‑32/95, od T‑34/95 do T‑39/95, od T‑42/95 do T‑46/95, T‑48/95, od T‑50/95 do T‑65/95, od T‑68/95 do T‑71/95, T‑87/95, T‑88/95, T‑103/95 i T‑104/95 Cementeries CBR i in. przeciwko Komisji, zwany wyrokiem w sprawie „Cement”, Rec. str. II‑491. 5 – Zaskarżony wyrok, pkt 27–40 uzasadnienia i pkt 1 sentencji. 6 – Ibidem, pkt 41–46 uzasadnienia i pkt 2 sentencji. 7 – Ibidem, pkt 41 i 46. 8 – Ibidem, pkt 74 uzasadnienia i pkt 3 sentencji. 9 – Ibidem, pkt 59, 60, 63, 68–70 i 74. 10 – Ibidem, pkt 100, 102, 114 i 115. 11 – Ibidem, pkt 123 i 124. 12 – Artykuł 192 akapit pierwszy traktatu WE (obecnie art. 256 akapit pierwszy WE). 13 – Artykuł 185 zdanie pierwsze traktatu WE (obecnie art. 242 zdanie pierwsze WE). 14 – Wyrok z dnia 27 stycznia 1982 r. w sprawach połączonych 256/80, 257/80, 265/80, 267/80 i 5/81 Birra Wührer i in. przeciwko Radzie i Komisji, Rec. str. 85, pkt 10. 15 – Postanowienie z dnia 18 lipca 2002 r. w sprawie C‑136/01 P Autosalone Ispra dei Fratelli Rossi przeciwko Komisji, Rec. str. I‑6565, pkt 28. 16 – Wyżej wymienione: wyrok w sprawie Birra Wührer i in. przeciwko Radzie i Komisji, pkt 10 oraz postanowienie w sprawie Autosalone Ispra dei Fratelli Rossi przeciwko Komisji, pkt 30. 17 – Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Birra Wührer i in. przeciwko Radzie i Komisji, pkt 9 oraz wyrok z dnia 14 października 1999 r. w sprawie C‑104/97 P Atlanta przeciwko Wspólnocie Europejskiej, Rec. str. I‑6983, pkt 65, jak również ww. postanowienie w sprawie Autosalone Ispra dei Fratelli Rossi przeciwko Komisji, pkt 29. 18 – Wyrok z dnia 16 kwietnia 1997 r. w sprawie T‑20/94, Rec. str. II‑595, pkt 112. 19 – Wyrok z dnia 4 lutego 1998 r. w sprawie T‑246/93, Rec. str. II‑171, pkt 68. 20 – Zobacz zaskarżony wyrok, pkt 60–63 i 68. 21 – Opinie przedstawione w dniu 13 października 1981 r.: w ww. sprawie Birra Wührer i in. przeciwko Radzie i Komisji oraz w sprawie 51/81 De Franceschi przeciwko Radzie i Komisji (wyrok z dnia 27 stycznia 1982 r., Rec. str. 108, pkt 4.) 22 – Wyroki: z dnia 2 czerwca 1976 r. w sprawach połączonych od 56/74 do 60/74 Kampffmeyer i in. przeciwko Komisji i Radzie, Rec. str. 711, pkt 6 i z dnia 14 stycznia 1987 r. w sprawie 281/84 Zuckerfabrik Bedburg i in. przeciwko Radzie i Komisji, Rec. str. 49, pkt 14. 23 – Wyżej wymienione wyroki: w sprawie Birra Wührer i in. przeciwko Radzie i Komisji, pkt 10 i 11 i w sprawie De Franceschi przeciwko Radzie i Komisji, pkt 10 i 11. 24 – Zaskarżony wyrok, pkt 61. 25 – Zaskarżony wyrok, pkt 86. 26 – Zaskarżony wyrok, pkt 87. Sąd wskazuje w tym zakresie wyroki: z dnia 4 lipca 2000 r. w sprawie C‑352/98 P Bergadem i Goupil przeciwko Komisji, Rec. str. I‑5291, pkt 40 i pkt 42–44; z dnia 10 grudnia 2002 r. w sprawie C‑312/00 P Komisja przeciwko Camar i Tico, Rec. str. I‑11355, pkt 52–55 i z dnia 10 lipca 2003 r. w sprawie C‑472/00 P Komisja przeciwko Fresh Marine, Rec. str. I‑7541, pkt 24–26. 27 – Wyrok z dnia 2 grudnia 1971 r. w sprawie 5/71 Aktien-Zuckerfabrik Schoeppenstedt przeciwko Radzie, Rec. str. 975, pkt 11, który uzależnia odpowiedzialność pozaumowną Wspólnoty za szkody wyrządzone przez akt normatywny wiążący się z dokonywaniem wyborów w zakresie polityki gospodarczej od istnienia poważnego naruszenia nadrzędnej zasady, której celem jest ochrona praw jednostek. 28 – Wyroki: z dnia 23 marca 2004 r. w spawie C‑234/02 P Rzecznik Praw Obywatelskich przeciwko Lamberts, Rec. str. I‑2803, pkt 49 i z dnia 12 lipca 2005 r. w sprawie C‑198/03 P Komisja przeciwko CEVA i Pfizer, Zb.Orz. str. I‑6357, pkt 63. 29 – Wnosząca odwołanie znajduje się poza tym w błędzie, podkreślając, iż wszystkie wyroki Trybunału, które przywołuje Sąd w pkt 87 zaskarżonego wyroku, dotyczą odpowiedzialności z tytułu aktów normatywnych. Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Komisja przeciwko Camar i Tico dotyczy bowiem odpowiedzialności pozaumownej z tytułu decyzji Komisji, na mocy której oddalono wniosek o środki przejściowe w rozumieniu art. 30 rozporządzenia Rady (EWG) nr 404/93 z dnia 13 lutego 1993 r. w sprawie wspólnej organizacji rynku bananów (Dz.U. L 47, str. 1). 30 – Wyżej wymienione wyroki: w sprawach Bergaderm i Goupil przeciwko Komisji, pkt 43–46; Komisja przeciwko Camar i Tico, pkt 54 i 55; Komisja przeciwko Fresh Marine, pkt 26 i 27 oraz Komisja przeciwko CEVA i Pfizer, pkt 64 i 66. 31 – Wyżej wymienione wyroki: w sprawach Bergaderm i Goupil przeciwko Komisji, pkt 40; Komisja przeciwko Camar i Tico, pkt 52; Komisja przeciwko Fresh Marine, pkt 24 oraz Komisja przeciwko CEVA i Pfizer, pkt 62. 32 – Spośród licznych wyroków zob. między innymi wyroki: z dnia 11 lutego 1999 r. w sprawie C‑390/95 P Antillean Rice Mills i in. przeciwko Komisji, Rec. str. I‑769, pkt 29 i z dnia 8 marca 2003 r. w sprawie C‑122/01 P T. Port przeciwko Komisji, Rec. str. I‑4261, pkt 27. 33 – Zobacz odwołanie, pkt 52 in fine. 34 – Ibidem. 35 – Zobacz zaskarżony wyrok, pkt 103–106. 36 – Zobacz decyzja w sprawie cementu, art. 1–7. 37 – W pkt 104 i 105 zaskarżonego wyroku Sąd przywołał pewne stwierdzenia dotyczące złożoności przypadku będącego przedmiotem decyzji w sprawie cementu, które jednak zostały poczynione w wyroku w sprawie cementu w ramach badania tego, czy czas trwania postępowania administracyjnego był rozsądny. 38 – Zobacz zaskarżony wyrok, pkt 103, 105 i przede wszystkim 114. 39 – Ibidem, pkt 107. 40 – Ibidem, pkt 108. 41 – Ibidem, pkt 114. 42 – Ibidem, pkt 113. 43 – Wyróżnienie własne. 44 – Zobacz spośród wielu innych wyroki: z dnia 15 stycznia 1987 r. w sprawie 253/84 GAEC de la Ségaude przeciwko Radzie i Komisji, Rec. str. 123, pkt 9 i 21; z dnia 9 września 1999 r. w sprawie C‑257/98 P Lucaccioni przeciwko Komisji, Rec. str. I‑5251, pkt 14 oraz ww. wyrok w sprawie Atlanta i in. przeciwko Wspólnocie Europejskiej, pkt 65. 45 – Innymi słowy, trzeci zarzut odwołania jest skierowany przeciwko obiter dictum wyroku Sądu i tym samym należy go oddalić jako nieistotny dla sprawy, ponieważ sentencja zaskarżonego wyroku opiera się na innej części uzasadnienia, która przeciwstawia się zarzutom wnoszącej odwołanie. 46 – Wyrok z dnia 4 października 1979 r. w sprawach połączonych 64/76, 113/76, 167/78, 239/78, 27/79, 28/79 i 45/79 Dumortier i in. przeciwko Radzie, Rec. str. 3091, pkt 21. 47 – Wymieniony wyżej wyrok w sprawie Dumortier i in. przeciwko Radzie, pkt 21; jak również wyroki Sądu: z dnia 11 lipca 1996 r. w sprawie T‑175/94 International Procurement Services przeciwko Komisji, Rec. str. II‑729, pkt 55; z dnia 25 czerwca 1997 r. w sprawie T‑7/96 Perillo przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1061, pkt 41 oraz z dnia 29 października 1998 r. w sprawie T‑13/96 TEAM przeciwko Komisji, Rec. str. II‑4073, pkt 68. 48 – Wyroki: z dnia 30 stycznia 1992 r. w sprawach połączonych C‑363/88 i C‑364/88 Finsider i in. przeciwko Komisji, Rec. str. I‑359, pkt 28 i 50 (dotyczący jednak głównie odpowiedzialności pozaumownej EWWiS) i ww. w sprawie Bergaderm i Goupil przeciwko Komisji, pkt 41 i 42 oraz postanowienie z dnia 12 kwietnia 2005 r. w sprawie C‑80/04 P DLD Trading Company Import-Export przeciwko Radzie, niepublikowane w Zbiorze, pkt 45; jak również wyroki Sądu: z dnia 18 września 1995 r. w sprawie T‑168/94 BlackspurDiy i in. przeciwko Radzie i Komisji, Rec. str. II‑2627, pkt 40 oraz z dnia 13 września 2006 r. w sprawie T‑226/01 CAS Succhi di Frutta przeciwko Komisji, Zb.Orz. str. II‑2763, pkt 37. 49 – Wymieniony wyżej wyrok w sprawie Finsider i in. przeciwko Komisji, pkt 25. 50 – Istnienie bezpośredniego związku przyczynowego jest ponadto wymagane w orzecznictwie wspólnotowym w celu stwierdzenia odpowiedzialności pozaumownej państwa członkowskiego za szkody wyrządzone wskutek naruszenia prawa wspólnotowego zarzucanego temu państwu. Zobacz wyroki: z dnia 5 marca 1996 r. w sprawach połączonych C‑46/93 i C‑48/93 Brasserie du pêcheur i Factortame, Rec. str. I‑1029, pkt 51 i 65; z dnia 23 maja 1996 r. w sprawie C‑5/94 Hedley Lomas, Rec. str. I‑2553, pkt 25 i 32 oraz z dnia 15 czerwca 1999 r. w sprawie C‑140/97 Rechberger i in., Rec. str. I‑3499, pkt 72. 51 – Wymieniony wyżej wyrok w sprawie Dumortier i in. przeciwko Radzie, pkt 21. 52 – Zaskarżony wyrok, pkt 123 i 124. 53 – Wyroki: z dnia 19 maja 1992 r. w sprawach połączonych C‑104/89 i C‑37/90 Mulder i in. przeciwko Radzie i Komisji, Rec. str. I‑3061, pkt 33; ww. w sprawie Brasserie du Pêcheur i Factortame, pkt 85 oraz z dnia 16 marca 2000 r. w sprawie C‑284/98 P Parlament Europejski przeciwko Bieber, Rec. str. I‑1527, pkt 57. 54 – Zobacz odwołanie, pkt 63 in fine. 55 –      Wnosząca odwołanie w pkt 20 skargi wniesionej do Sądu odniosła się wyraźnie do zasady zakazującej bezpodstawnego wzbogacenia i sposobu, w jaki została ona zastosowana przez Sąd w wyroku z dnia 10 października 2001 r. w sprawie T‑171/99 Corus UK przeciwko Komisji, Rec. str. II‑2967, w celu potwierdzenia zobowiązania Komisji do zwrotu odsetek za opóźnienie od kwoty bezprawnie nałożonej i pobranej grzywny. 56 – Wyrok z dnia 10 lipca 1990 r. w sprawie C‑259/87 Grecja przeciwko Komisji, Rec. str. I‑2845, skrócona publikacja, pkt 26. Zobacz również wyroki Sądu: w ww. sprawie Corus UK przeciwko Komisji, pkt 55 oraz z dnia 23 listopada 2004 r. w sprawie T‑166/98 Cantina sociale di Dolianova i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. str. II‑3991, pkt 160. 57 – Komisja jest zobowiązana do takiej płatności łącznie ze zwrotem kwoty głównej odpowiadającej wysokości niesłusznie zapłaconej grzywny, zgodnie z art. 233 WE, w wykonaniu wyroku stwierdzającego nieważność lub zmniejszającego kwotę grzywny nałożonej za naruszenie postanowień traktatu WE w dziedzinie konkurencji. Zobacz podobnie wyrok z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawie T‑48/00 Corus UK przeciwko Komisji, Zb.Orz. str. II‑2325, pkt 223 i postanowienie z dnia 4 maja 2005 r. w sprawie T‑86/03 Holcim (France) przeciwko Komisji, Zb.Orz. str. II‑1539, pkt 30. 58 – W tym zakresie wydaje mi się, iż istotne jest wskazanie, iż w dwóch z najbardziej znanych obecnie opracowywanych przez specjalistów z tej dziedziny projektów kodyfikacji zasad europejskiego prawa odpowiedzialności cywilnej (projekty te są oparte na porównawczej analizie systemów krajowych i mają na celu pobudzenie refleksji oraz przygotowanie gruntu dla ewentualnej, przyszłej harmonizacji lub ujednolicenia tych systemów) – a mianowicie projekcie European Group on Tort Law (Europejskiej Grupy ds. Prawa Deliktowego, zwanej dalej „EGTL”) z Wiednia (zob. http://www.egtl.org) oraz projekcie Study Group on a European Civil Code (Grupy Studyjnej ds. Europejskiego Kodeksu Cywilnego, zwanej dalej „SGECC”) z Osnabrück (zob. http://www.sgeec.net) – figuruje artykuł, zgodnie z którym zwrotowi podlegają koszty poniesione w rozsądny sposób w celu uniknięcia grożącej szkody lub zmniejszenia jej rozmiarów. Zobacz art. 2:104 „Zasad europejskiego prawa deliktowego” opracowanych przez EGTL (wersja z maja 2005 r.) i art. 6:302 zasad europejskiego prawa deliktowego opracowanych przez SGECC (wersja z listopada 2006 r.). 59 – Przypominam bowiem, iż zgodnie z orzecznictwem wspólnotowym naruszenie przez Sąd prawa nie może prowadzić do uchylenia zaskarżonego wyroku, jeżeli sentencję tego wyroku można uznać za uzasadnioną w świetle innych powodów prawnych (zob. podobnie wyroki: z dnia 2 kwietnia 1998 r. w sprawie C‑367/95 P Komisja przeciwko Sytraval i Brink’s France, Rec. str. I‑1719, pkt 47; ww. w sprawie Komisja przeciwko Camar i Tico, pkt 57 oraz z dnia 30 września 2003 r. w sprawie C‑93/02 P Biret International przeciwko Radzie, Rec. str. I‑10497, pkt 60). Moje wywody przedstawione w treści opinii mieszczą się jeszcze w ramach ustalenia stanu faktycznego i oceny odnoszących się do niego dowodów, a nie w ramach kwalifikacji prawnej okoliczności faktycznych ustalonych przez Sąd.