C-291/23

WYROK TRYBUNAŁU (piąta izba) z dnia 7 listopada 2024 r. ( *1 ) Odesłanie prejudycjalne – Jurysdykcja w sprawach cywilnych – Rozporządzenie (UE) nr 650/2012 – Artykuł 10 ust. 1 – Jurysdykcja dodatkowa w sprawach spadkowych – Miejsce zwykłego pobytu zmarłego w chwili śmierci w państwie trzecim – Znajdowanie się składników majątku spadkowego w państwie członkowskim jako podstawa jurysdykcji – Moment decydujący – Ocena w chwili śmierci W sprawie C‑291/23 [Hantoch] ( i ) mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Landgericht Düsseldorf (sąd krajowy w Düsseldorfie, Niemcy) postanowieniem z dnia 27 kwietnia 2023 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 8 maja 2023 r., w postępowaniu: LS przeciwko PL, TRYBUNAŁ (piąta izba), w składzie: I. Jarukaitis, prezes czwartej izby, pełniący obowiązki prezesa piątej izby, D. Gratsias i E. Regan (sprawozdawca), sędziowie, rzecznik generalny: M. Campos Sánchez-Bordona, sekretarz: A. Calot Escobar, uwzględniając pisemny etap postępowania, rozważywszy uwagi, które przedstawili: – w imieniu rządu hiszpańskiego – I. Herranz Elizalde, w charakterze pełnomocnika, – w imieniu Komisji Europejskiej – L. Hohenecker i W. Wils, w charakterze pełnomocników, podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii, wydaje następujący Wyrok Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 10 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego (Dz.U. 2012, L 201, s. 107). Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu pomiędzy LS a PL w przedmiocie dziedziczenia po osobie zmarłej w Egipcie. Ramy prawne Motywy 7, 23, 30 i 37 rozporządzenia nr 650/2012 mają następujące brzmienie: „(7) Należy ułatwić prawidłowe funkcjonowanie rynku wewnętrznego poprzez usuwanie przeszkód w swobodnym przepływie osób, które napotykają obecnie trudności w wykonywaniu przysługujących im praw w zakresie spraw spadkowych mających skutki transgraniczne. W europejskiej przestrzeni sprawiedliwości obywatele muszą być w stanie uregulować zawczasu swoje sprawy spadkowe. Prawa spadkobierców i zapisobierców, innych osób bliskich zmarłemu oraz wierzycieli spadkowych muszą zostać zagwarantowane w sposób skuteczny. […] (23) W świetle rosnącej mobilności obywateli oraz z myślą o zapewnieniu należytego działania wymiaru sprawiedliwości w Unii i o zapewnieniu rzeczywistego łącznika między daną sprawą spadkową a państwem członkowskim, w którym sprawowana jest jurysdykcja, w niniejszym rozporządzeniu należy przewidzieć, że do celów ustalenia zarówno jurysdykcji, jak i prawa właściwego, ogólnym łącznikiem powinno być miejsce zwykłego pobytu zmarłego w chwili śmierci. Aby ustalić miejsce zwykłego pobytu, organ zajmujący się sprawą spadkową powinien dokonać ogólnej oceny okoliczności życia zmarłego w latach poprzedzających jego śmierć i w chwili jego śmierci, uwzględniając wszystkie istotne elementy faktyczne, w szczególności czas trwania i regularność obecności zmarłego w danym państwie oraz warunki i powody tej obecności. Tak ustalone miejsce zwykłego pobytu powinno wykazywać ścisły i stabilny związek z danym państwem, uwzględniając konkretne cele niniejszego rozporządzenia. […] (30) W celu zapewnienia, aby sądy wszystkich państw członkowskich mogły na tych samych podstawach sprawować jurysdykcję w sprawach dotyczących spadku po osobach niemających miejsca zwykłego pobytu w państwie członkowskim w chwili śmierci, w niniejszym rozporządzeniu należy zawrzeć uporządkowany hierarchicznie, wyczerpujący wykaz podstaw, w oparciu o które można sprawować jurysdykcję dodatkową. […] (37) Aby umożliwić obywatelom czerpanie korzyści z uczestnictwa w rynku wewnętrznym, przy zachowaniu całkowitej pewności prawa, niniejsze rozporządzenie powinno umożliwiać określenie z wyprzedzeniem prawa właściwego dla dziedziczenia. Należy wprowadzić zharmonizowane normy kolizyjne w celu uniknięcia sprzecznych rezultatów. Zasada ogólna powinna zapewniać, aby dziedziczenie podlegało możliwemu do przewidzenia prawu, z którym posiada ono ścisły związek. Przez wzgląd na pewność prawa oraz w celu uniknięcia fragmentaryzacji dziedziczenia prawu temu powinien podlegać ogół spraw dotyczących spadku, to znaczy cały majątek spadkowy, bez względu na charakter składników tego majątku i niezależnie od tego, czy składniki majątku znajdują się w innym państwie członkowskim, czy w państwie trzecim”. Rozdział II tego rozporządzenia, zatytułowany „Jurysdykcja”, zawiera w szczególności jego art. 4 i 10. Artykuł 4 omawianego rozporządzenia, zatytułowany „Jurysdykcja ogólna”, stanowi: „Sądy państwa członkowskiego, w którym zmarły miał swoje miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci, mają jurysdykcję do orzekania co do ogółu spraw dotyczących spadku”. Artykuł 10 tego rozporządzenia, zatytułowany „Jurysdykcja dodatkowa”, przewiduje: „1.   W przypadku gdy miejsce zwykłego pobytu zmarłego w chwili jego śmierci nie znajduje się w państwie członkowskim, sądy państwa członkowskiego, w którym znajdują się składniki majątku spadkowego, pomimo tego mają jurysdykcję do orzekania co do ogółu spraw dotyczących spadku, jeżeli: a) zmarły miał w chwili śmierci obywatelstwo tego państwa członkowskiego; lub, w przypadku gdy nie zachodzi ta okoliczność, b) zmarły miał wcześniej miejsce zwykłego pobytu w tym państwie członkowskim, pod warunkiem że do chwili wniesienia sprawy do sądu upłynęło nie więcej niż pięć lat od chwili zmiany tego miejsca zwykłego pobytu. 2.   W przypadku gdy żaden sąd w państwie członkowskim nie ma jurysdykcji na podstawie ust. 1, sądy państwa członkowskiego, w którym znajdują się składniki majątku spadkowego, pomimo tego mają jurysdykcję do orzekania w sprawach dotyczących tych składników majątku”. Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne Zmarły, urodzony w Egipcie, przez wiele lat mieszkał i pracował w Niemczech, gdzie też założył rodzinę. W chwili śmierci w Egipcie w dniu 18 marca 2017 r. miał podwójne obywatelstwo, niemieckie i egipskie. Po zakończeniu działalności zawodowej w Niemczech zmarły przebywał głównie w Egipcie. Korzystał z niemieckiego ubezpieczenia zdrowotnego oraz otrzymywał niemiecką emeryturę, z których świadczenia przekazywał za pomocą stałego zlecenia przelewu ustanowionego na zachowanym wyłącznie w tym celu rachunku bankowym w Niemczech na swoje konto bankowe w Egipcie. Ze względu na otrzymywanie emerytury z niemieckiego lekarskiego programu emerytalnego, podlegał on również obowiązkowi podatkowemu w Niemczech. LS i PL są zstępnymi zmarłego. PL jest jedynym spadkobiercą testamentowym. LS podniosła przed Landgericht Düsseldorf (sądem krajowym w Düsseldorfie, Niemcy), będącym sądem odsyłającym w niniejszej sprawie, roszczenie zmierzające do uzyskania od PL określonych informacji oraz zapłaty kwoty pieniężnej z tytułu prawa do zachowku. Uważa ona, że sąd ten ma jurysdykcję międzynarodową do rozpoznania jej roszczenia. Podnosi ona, że w chwili otwarcia spadku zmarły posiadał w Niemczech składniki majątku spadkowego, które obejmowały w szczególności, poza aktywami posiadanymi w niemieckim banku, wierzytelności wobec organów podatkowych oraz prywatnego towarzystwa ubezpieczenia zdrowotnego. PL kwestionuje jurysdykcję międzynarodową sądu odsyłającego. Według tego sądu zmarły miał ostatnie miejsce zwykłego pobytu w rozumieniu art. 4 rozporządzenia nr 650/2012 w Egipcie. Jurysdykcja tego sądu mogłaby się jednak opierać, tytułem ewentualnym, zgodnie z art. 10 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 650/2012, na istnieniu składników majątku spadkowego w Niemczech. Sąd ten ma niemniej wątpliwości co do wykładni tego przepisu. Sąd odsyłający zwraca bowiem uwagę, że doktryna niemiecka jest podzielona w kwestii tego, w odniesieniu do jakiego momentu należy oceniać przesłankę dotyczącą znajdowania się składników majątku spadkowego w państwie członkowskim sądu, do którego wniesiono sprawę, w rozumieniu art. 10 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 650/2012. Dla niektórych decydujące znaczenie ma chwila śmierci, podczas gdy inni uważają, że jest to moment wniesienia sprawy. Zdaniem tego sądu odpowiedź na to pytanie ma decydujące znaczenie, ponieważ w niniejszej sprawie w chwili śmierci rachunek zmarłego prowadzony w banku niemieckim, jako składnik majątku spadkowego znajdujący się w Niemczech, wykazywał saldo dodatnie, jednak w dniu wniesienia sprawy w postępowaniu głównym rachunek ten był już zamknięty. W tych okolicznościach Landgericht Düsseldorf (sąd krajowy w Düsseldorfie) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy przy dokonywaniu wykładni art. 10 rozporządzenia [nr 650/2012] w celu ustalenia, czy składniki majątku spadkowego znajdowały się w państwie członkowskim sądu, do którego wniesiono sprawę, należy oprzeć się na dacie otwarcia spadku, czy na dacie wniesienia sprawy?”. W przedmiocie pytania prejudycjalnego Poprzez swoje pytanie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 10 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012 należy interpretować w ten sposób, że na potrzeby ustalenia, czy sądy państwa członkowskiego, w którym znajdują się składniki majątku spadkowego, mogą sprawować jurysdykcję dodatkową do orzekania co do ogółu spraw dotyczących spadku, należy zbadać, czy składniki te nadal pozostawały w tym państwie członkowskim w momencie wniesienia sprawy do tych sądów lub w chwili śmierci. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem przy dokonywaniu wykładni przepisu prawa Unii należy uwzględniać nie tylko jego brzmienie, ale także kontekst, w jakim został umieszczony, oraz cele regulacji, której część stanowi (wyrok z dnia 1 sierpnia 2022 r., Sea Watch, C‑14/21 i C‑15/21, EU:C:2022:604, pkt 115 i przytoczone tam orzecznictwo). Co się tyczy w pierwszej kolejności brzmienia art. 10 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012, należy zauważyć, że przepis ten ustanawia zasadę ustalania jurysdykcji, zgodnie z którą, w przypadku gdy miejsce zwykłego pobytu zmarłego w chwili jego śmierci nie znajduje się w państwie członkowskim, sądy państwa członkowskiego, w którym znajdują się składniki majątku spadkowego, pomimo tego mają jurysdykcję do orzekania co do ogółu spraw dotyczących spadku, jeżeli zmarły miał w chwili śmierci obywatelstwo tego państwa członkowskiego lub, w przypadku gdy nie zachodzi ta okoliczność, jeżeli zmarły miał wcześniej miejsce zwykłego pobytu w tym państwie członkowskim. O ile prawdą jest, że art. 10 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012 nie zawiera żadnych wskazówek co do momentu, który należy wziąć pod uwagę przy ocenie, czy w państwie członkowskim znajdują się składniki majątku spadkowego, o tyle art. 10 ust. 1 lit. a) tego rozporządzenia przewiduje wyraźnie, że „chwila śmierci” jest właściwym momentem zarówno dla ustalenia państwa członkowskiego, w którym znajdowało się miejsce zwykłego pobytu zainteresowanego, jak i dla oceny jego obywatelstwa. Co się tyczy art. 10 ust. 1 lit. b) wspomnianego rozporządzenia, zobowiązuje on do uwzględnienia, w sytuacji gdy zmarły nie miał w chwili śmierci obywatelstwa danego państwa członkowskiego, jego „wcześniejszego” miejsca zwykłego pobytu. Artykuł 10 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012 opiera zatem jurysdykcję dodatkową państwa członkowskiego miejsca położenia składników majątku spadkowego na przesłankach, które stały się spełnione najpóźniej w chwili śmierci. W drugiej kolejności, co się tyczy kontekstu, w jaki wpisuje się art. 10 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012, zarówno z art. 4 i 10 tego rozporządzenia, jak i z jego motywów 23 i 30 wynika, że do celów dokonywania oceny, czy istnieją podstawy jurysdykcji ogólnej lub jeden z przypadków jurysdykcji dodatkowej, rozporządzenie to przyjmuje za zasadniczy punkt odniesienia chwilę śmierci. Okoliczność ta świadczy również o tym, że – o ile nie wskazano inaczej – to właśnie ten moment należy przyjąć na potrzeby dokonania oceny, czy znajduje zastosowanie jedna z podstaw jurysdykcji, w niniejszym wypadku podstawa, jaką jest istnienie składników majątku spadkowego w państwie członkowskim sądu, do którego wniesiono sprawę, przewidziana w art. 10 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012. Ponadto wspomniane podstawy jurysdykcji służą wykazaniu więzi między zmarłym a państwem członkowskim, które sprawuje jurysdykcję. W tych okolicznościach logiczne jest uwzględnienie położenia składników majątku spadkowego w chwili śmierci zmarłego, który był ich właścicielem. W trzeciej kolejności – wykładnia ta znajduje potwierdzenie w celach tego rozporządzenia, które polegają w szczególności – jak wynika z jego motywów 7 i 37 – na zapewnieniu, by obywatele byli w stanie uregulować swoje sprawy spadkowe zawczasu, przy zachowaniu pełnej pewności prawa i w sposób przewidywalny, a także na skutecznym zagwarantowaniu praw spadkobierców i zapisobierców oraz innych osób bliskich zmarłemu, jak również wierzycieli spadkowych. Realizacja tych celów byłaby bowiem zagrożona, gdyby jurysdykcja mogła zależeć od okoliczności zaistniałych po śmierci zmarłego, takich jak likwidacja lub przeniesienie post mortem składników majątku spadkowego do innego państwa członkowskiego. Wynika z tego, że na potrzeby ustalenia, na podstawie art. 10 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 650/2012, czy sąd, do którego wniesiono sprawę, może sprawować jurysdykcję dodatkową ze względu na istnienie składników majątku spadkowego w państwie członkowskim tego sądu, punktem odniesienia winien być nie moment zainicjowania postępowania przed tym sądem, lecz chwila śmierci danej osoby. W świetle całości powyższych rozważań odpowiedź na przedstawione pytanie winna brzmieć: art. 10 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012 należy interpretować w ten sposób, że na potrzeby ustalenia, czy sądy państwa członkowskiego, w którym znajdują się składniki majątku spadkowego, mogą sprawować jurysdykcję dodatkową do orzekania co do ogółu spraw dotyczących spadku, należy zbadać, czy składniki te znajdowały się w tym państwie członkowskim nie w momencie wniesienia sprawy do tych sądów, lecz w chwili śmierci osoby. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (piąta izba) orzeka, co następuje:   Artykuł 10 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego   należy interpretować w ten sposób, że:   na potrzeby ustalenia, czy sądy państwa członkowskiego, w którym znajdują się składniki majątku spadkowego, mogą sprawować jurysdykcję dodatkową do orzekania co do ogółu spraw dotyczących spadku, należy zbadać, czy składniki te znajdowały się w tym państwie członkowskim nie w momencie wniesienia sprawy do tych sądów, lecz w chwili śmierci osoby.   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: niemiecki. ( i ) Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.