C-292/11

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO NIILA JÄÄSKINENA przedstawiona w dniu 16 maja 2013 r. ( ) Sprawa C‑292/11 P Komisja Europejska przeciwko Republice Portugalskiej „Odwołanie — Artykuł 258 TFUE — Wykonanie wyroku Trybunału — Niepodjęcie przez Republikę Portugalską środków w celu wykonania wyroku stwierdzającego uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego — Artykuł 260 TFUE — Wyrok Trybunału nakładający na Republikę Portugalską okresową karę pieniężną — Ocena przez Komisję środków podjętych przez państwo członkowskie w celu wykonania wyroku Trybunału — Kompetencje Komisji w ramach kontroli wykonania wyroku wydanego na podstawie art. 260 TFUE” 1.  W niniejszej sprawie Trybunał po raz pierwszy zmuszony jest zająć się problematyką środków podejmowanych w celu wykonania wyroków wydanych na podstawie art. 260 TFUE. Podstawowym źródłem niejasności w niniejszej sprawie jest to, że traktat FUE nie zawiera żadnych przepisów szczególnych regulujących procedurę w przypadku ewentualnego sporu między państwem członkowskim a Komisją Europejską na tle poboru kwot należnych z tytułu wykonania takiego wyroku. 2.  Leżący u podstaw niniejszej sprawy spór dotyczy nieprawidłowej transpozycji przez Republikę Portugalską dyrektywy Rady 89/665/EWG z dnia 21 grudnia 1989 r. w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do stosowania procedur odwoławczych w zakresie udzielania zamówień publicznych na dostawy i roboty budowlane ( ), w związku z czym Komisja postanowiła wnieść przeciwko temu państwu członkowskiemu skargę w trybie art. 226 WE (obecnie art. 258 TFUE). W wyroku z dnia 14 października 2004 r. w sprawie Komisja przeciwko Portugalii (zwanym dalej „wyrokiem stwierdzającym uchybienie zobowiązaniom z 2004 r.”) ( ) Trybunał orzekł, że nie uchylając dekretu ustawodawczego nr 48 051 z dnia 21 listopada 1967 r., który uzależnia przyznanie odszkodowania osobom, które doznały uszczerbku w wyniku naruszenia prawa wspólnotowego w zakresie zamówień publicznych lub krajowych przepisów transponujących to prawo, od wykazania winy nieumyślnej lub umyślnego działania (zwanego dalej „dekretem ustawodawczym nr 48 051”), Republika Portugalska uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy tej dyrektywy. Stwierdziwszy niewykonanie przez Republikę Portugalską tego wyroku, Komisja wszczęła postępowanie na podstawie art. 228 ust. 2 WE (obecnie art. 260 ust. 2 TFUE). W wyroku z dnia 10 stycznia 2008 r. w sprawie Komisja przeciwko Portugalii (zwanym dalej„wyrokiem w sprawie wykonania z 2008 r.”) ( ) Trybunał stwierdził niewykonanie wyroku stwierdzającego uchybienie zobowiązaniom z 2004 r. i nałożył na Republikę Portugalską okresową karę pieniężną płatną do chwili pełnego wykonania wyroku stwierdzającego uchybienie zobowiązaniom z 2004 r. 3.  W dniu 25 listopada 2008 r. Komisja, w ramach kontroli wykonania powyższego wyroku oraz na mocy kompetencji budżetowych przysługujących jej na mocy art. 274 WE (obecnie art. 317 TFUE), wydała decyzję C(2008) 7419 wersja ostateczna w sprawie wezwania do zapłaty okresowej kary pieniężnej nałożonej wyrokiem z dnia 10 stycznia 2008 r. w sprawie C-70/06 Komisja przeciwko Portugalii, Zb.Orz. s. I-1 ( ) (zwaną dalej „sporną decyzją”). Ze względu na brak porozumienia między Republiką Portugalską a Komisją co do skutków środków podjętych w celu wykonania wyroku stwierdzającego uchybienie zobowiązaniom z 2004 r. Republika Portugalska wniosła do Sądu Pierwszej Instancji Wspólnot Europejskich skargę o stwierdzenie nieważności spornej decyzji. 4.  W odwołaniu Komisja domaga się od Trybunału uchylenia wyroku Sądu z dnia 29 marca 2011 r. w sprawie Portugalia przeciwko Komisji ( ) (zwanego dalej „zaskarżonym wyrokiem”), w którym Sąd uwzględnił skargę Republiki Portugalskiej i stwierdził nieważność spornej decyzji. W odwołaniu Komisja podnosi dwa zarzuty. W części pierwszej zarzutu pierwszego Komisja twierdzi, że Sąd naruszył prawo poprzez niesłuszne ograniczenie kompetencji, odpowiednio, Komisji i Sądu, w kwestii wykonania orzeczeń Trybunału wydanych na podstawie art. 260 ust. 2 TFUE. W części drugiej zarzutu pierwszego Komisja zarzuca Sądowi kolejne naruszenie prawa, polegające na fragmentarycznej i zawężającej interpretacji sentencji wyroku w sprawie wykonania z 2008 r. Wreszcie w zarzucie drugim Komisja podnosi, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku jest niewystarczające i wewnętrznie sprzeczne. 5.  Niniejsza sprawa dotyczy zatem nierozstrzygniętej jeszcze kwestii zakresu uprawnień Komisji w ramach oceny kompletności środków podjętych przez władze krajowe w celu usunięcia uchybienia, a w konsekwencji możliwości stwierdzenia przez nią, w danym wypadku, że obowiązek zapłaty okresowej kary pieniężnej wygasł. Trybunał musi wobec tego rozstrzygnąć, jaki jest charakter i zakres obowiązków ciążących na państwie członkowskim w świetle sentencji wyroku wydanego na podstawie art. 258 TFUE. I – Wyrok stwierdzający uchybienie zobowiązaniom z 2004 r. i wyrok w sprawie wykonania z 2008 r. oraz kolejne etapy postępowania 6. W wyroku stwierdzającym uchybienie zobowiązaniom z 2004 r. Trybunał orzekł: „Nie uchylając dekretu ustawodawczego nr 48 051 […], Republika Portugalska uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy dyrektywy 89/665/EWG”. 7. W wyroku w sprawie wykonania z 2008 r. Trybunał uznał w pkt 16 i 17, że – mając na uwadze brzmienie sentencji wyroku stwierdzającego uchybienie zobowiązaniom z 2004 r. – w celu weryfikacji, czy Republika Portugalska podjęła środki służące wykonaniu rzeczonego wyroku, należy ustalić, czy dekret ustawodawczy nr 48 051 został uchylony. Trybunał stwierdził w związku z tym w pkt 19 omawianego wyroku, że w dacie, w której upłynął termin wyznaczony w uzasadnionej opinii przesłanej Republice Portugalskiej w dniu 13 lipca 2005 r., państwo to nie uchyliło jeszcze owego dekretu. Ponadto w pkt 36 wyroku Trybunał wskazał, że podczas rozprawy przed Trybunałem w dniu 5 lipca 2007 r. pełnomocnik Republiki Portugalskiej potwierdził, iż dekret ustawodawczy nr 48 051 wciąż obowiązywał w tym dniu. 8. W konsekwencji Trybunał orzekł: „1) Nie uchylając dekretu ustawodawczego nr 48 051 […], Republika Portugalska nie przyjęła niezbędnych środków prowadzących do wykonania [wyroku stwierdzającego uchybienie zobowiązaniom z 2004 r.] i uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 228 ust. 1 WE. 2) Republika Portugalska zostaje obciążona okresową karą pieniężną w wysokości 19392 EUR za każdy dzień opóźnienia w wykonaniu środków niezbędnych dla zastosowania się do [wyroku stwierdzającego uchybienie zobowiązaniom z 2004 r.] od dnia ogłoszenia niniejszego wyroku do dnia wykonania [rzeczonego wyroku z 2004 r.], płatną Komisji. […]”. 9. Na spotkaniu z przedstawicielami Komisji w dniu 28 stycznia 2008 r. przedstawiciele władz portugalskich stwierdzili, że wraz z ustanowieniem ustawy nr 67/2007, uchwalonej w dniu 31 grudnia 2007 r., uchylającej dekret ustawodawczy nr 48 051, Republika Portugalska podjęła wszelkie niezbędne kroki wynikające z wyroku stwierdzającego uchybienie zobowiązaniom z 2004 r. W konsekwencji Republika Portugalska powinna zapłacić okresową karę pieniężną co najwyżej w kwocie należnej za okres od dnia ogłoszenia wyroku w sprawie wykonania z 2008 r., to jest dnia 10 stycznia 2008 r., do dnia wejścia w życie ustawy nr 67/2007, to jest dnia 30 stycznia 2008 r. Komisja stwierdziła natomiast co do istoty, że w jej opinii ustawa nr 67/2007 nie zapewnia odpowiedniego i całkowitego wykonania wyroku stwierdzającego uchybienie zobowiązaniom z 2004 r. 10. W dniu 15 lipca 2008 r. Komisja wystosowała do władz portugalskich pismo ( ), w którym zażądała zapłaty kwoty 2753664 EUR z tytułu okresowej kary pieniężnej należnej za okres od dnia 10 stycznia do dnia 31 maja 2008 r., nałożonej wyrokiem w sprawie wykonania z 2008 r., z uwagi na to, że Republika Portugalska nadal nie podjęła wszystkich kroków w celu wykonania wyroku stwierdzającego uchybienie zobowiązaniom z 2004 r. ( ). 11. Pismem z dnia 4 sierpnia 2008 r. władze portugalskie odpowiedziały na wystosowane przez Komisję żądanie zapłaty. Podtrzymały stanowisko, że wraz z ogłoszeniem i wejściem w życie ustawy nr 67/2007 podjęły wszystkie działania niezbędne do wykonania wyroku stwierdzającego uchybienie zobowiązaniom z 2004 r. Władze portugalskie oświadczyły jednak, że zgadzają się dokonać zmiany ustawy nr 67/2007 i uchwalić ustawę nr 31/2008, zmieniającą po raz pierwszy ustawę 67/2007, celem uniknięcia dalszego sporu z Komisją i zażegnania różnicy zdań w kwestii interpretacji ustawy nr 67/2007. Wskazały ponadto, że zgodnie z art. 2 ustawy nr 31/2008 jest ona stosowana z mocą wsteczną od dnia 30 stycznia 2008 r. W związku z tym od dnia 30 stycznia 2008 r. prawo portugalskie jest w ich opinii zgodne z wyrokiem stwierdzającym uchybienie zobowiązaniom z 2004 r. Władze portugalskie w istocie zażądały więc od Komisji ponownego obliczenia kwoty okresowej kary pieniężnej, z uwzględnieniem dnia 30 stycznia 2008 r. jako daty odniesienia. 12. W spornej decyzji, doręczonej Republice Portugalskiej pismem sekretariatu generalnego z dnia 26 listopada 2008 r., Komisja stwierdziła co do istoty, że jej zdaniem ustawa nr 67/2007 nie zapewniła prawidłowego wykonania wyroku stwierdzającego uchybienie zobowiązaniom z 2004 r., a władze portugalskie wykonały ten wyrok dopiero uchwalając ustawę nr 31/2008, która weszła w życie w dniu 18 lipca 2008 r., w związku z czym data usunięcia uchybienia została ustalona na dzień 18 lipca 2008 r. Tym samym Komisja ponownie zażądała zapłaty okresowej kary pieniężnej w kwocie wskazanej w piśmie Dyrekcji Generalnej ds. Rynku Wewnętrznego i Usług z dnia 15 lipca 2008 r. Nadto Komisja zażądała zapłaty dodatkowej kwoty w wysokości 911424 EUR za okres od dnia 1 czerwca do dnia 17 lipca 2008 r. II – Wyrok Sądu i postępowanie przed Trybunałem w niniejszej sprawie 13. Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 26 stycznia 2009 r. Republika Portugalska wniosła skargę o stwierdzenie nieważności spornej decyzji. 14. W zaskarżonym wyroku Sąd uznał najpierw swoją właściwość do rozpoznania tego rodzaju skargi na podstawie art. 225 ust. 1 akapit pierwszy WE (obecnie art. 256 akapit pierwszy TFUE). Sąd wyjaśnił ponadto w pkt 66 i 67 zaskarżonego wyroku, że przy wykonywaniu tej kompetencji Sąd nie może naruszać wyłącznych uprawnień Trybunału, jakie przysługują mu na mocy art. 226 WE i 228 WE, a tym samym nie może orzekać w kwestii dotyczącej naruszenia przez państwo członkowskie zobowiązań ciążących na nim na mocy traktatu WE, która by nie była uprzednio rozstrzygnięta przez Trybunał. 15. Co do istoty Sąd w pierwszej kolejności orzekł w pkt 68–70 zaskarżonego wyroku, że z sentencji wyroku w sprawie wykonania z 2008 r., w świetle motywów zawartych przez Trybunał w jego pkt 16–19, wyraźnie wynika, iż do wykonania przez Republikę Portugalską wyroku stwierdzającego uchybienie zobowiązaniom z 2004 r. wystarczyło uchylenie dekretu ustawodawczego nr 48 051 i że okresowa kara pieniężna powinna być naliczana do tego momentu. Wywiódł z tego w pkt 71 i 72 zaskarżonego wyroku, iż Komisja postąpiła niezgodnie z sentencją wyroku w sprawie wykonania z 2008 r., uznając z jednej strony, że uchwalenie ustawy nr 67/2007 uchylającej ów dekret ustawodawczy nie zapewniło prawidłowego wykonania wyroku stwierdzającego uchybienie zobowiązaniom z 2004 r. oraz z drugiej strony – że wykonanie tego wyroku przez Republikę Portugalską nastąpiło dopiero w dniu 18 lipca 2008 r., czyli w dacie wejścia w życie ustawy nr 31/2008. Z tego względu zdaniem Sądu należało stwierdzić nieważność spornej decyzji. 16. W drugiej kolejności Sąd w pkt 80 i nast. zaskarżonego wyroku oddalił argument Komisji, zgodnie z którym w wyroku stwierdzającym uchybienie zobowiązaniom z 2004 r. i w wyroku w sprawie wykonania z 2008 r. Trybunał wskazał, że usunięcie rozpatrywanego uchybienia polegało nie tylko na uchyleniu przez Republikę Portugalską dekretu ustawodawczego nr 48 051, lecz także na dostosowaniu prawa krajowego do wymogów dyrektywy 89/665. 17. W trzeciej kolejności w pkt 90 zaskarżonego wyroku Sąd stwierdził, że przyznanie Komisji większej swobody decyzyjnej w zakresie oceny środków podjętych w celu wykonania wyroków wydanych na podstawie art. 228 ust. 2 WE nieuchronnie prowadziłoby do tego, że w razie zakwestionowania przez państwo członkowskie przed Sądem oceny Komisji wykraczającej poza brzmienie sentencji wyroku Trybunału Sąd byłby zmuszony do orzekania w przedmiocie zgodności ustawodawstwa krajowego z prawem Unii. Taka ocena należy zaś do wyłącznej właściwości Trybunału, nie Sądu. 18. Mając na uwadze powyższe ustalenia, Sąd uwzględnił skargę Republiki Portugalskiej i stwierdził nieważność spornej decyzji. 19. W dniu 9 czerwca 2011 r. Komisja wniosła odwołanie w niniejszej sprawie, na poparcie którego podnosi dwa zarzuty określone w pkt 4 niniejszej opinii. Postanowieniem Prezesa Trybunału z dnia 27 października 2011 r. Republika Czeska, Republika Federalna Niemiec, Republika Grecka, Królestwo Hiszpanii, Republika Francuska, Królestwo Niderlandów, Rzeczpospolita Polska i Królestwo Szwecji zostały dopuszczone do sprawy w charakterze interwenientów popierających żądania Republiki Portugalskiej. 20. Na rozprawie w dniu 5 marca 2013 r. wysłuchano wystąpień przedstawicieli rządów czeskiego, greckiego, hiszpańskiego, francuskiego i szwedzkiego oraz Republiki Portugalskiej i Komisji. III – W przedmiocie części drugiej pierwszego zarzutu odwołania, dotyczącej naruszenia prawa polegającego na zawężającej interpretacji sentencji wyroku Trybunału 21. Zważywszy na wagę problematyki podnoszonej przez Komisję w ramach części drugiej zarzutu pierwszego, moją analizę pierwszego zarzutu Komisji rozpocznę od zbadania drugiej jego części. Moim zdaniem bowiem odpowiedź udzielona na część drugą będzie miała istotny wpływ na odpowiedź, jaką należy udzielić na część pierwszą zarzutu pierwszego. A – Argumenty stron 22. W części drugiej zarzutu pierwszego Komisja twierdzi, że Sąd naruszył prawo, dokonując fragmentarycznej i formalistycznej interpretacji sentencji wyroku w sprawie wykonania z 2008 r., co doprowadziło do niesłusznego zawężenia przez niego przedmiotu uchybienia stwierdzonego przez Trybunał w wyroku stwierdzającym uchybienie zobowiązaniom z 2004 r. i w wyroku w sprawie wykonania z 2008 r. Jej zdaniem Sąd nie miał racji, orzekając w pkt 69 zaskarżonego wyroku, że z sentencji tej wynika, iż do wykonania przez Republikę Portugalską wyroku stwierdzającego uchybienie zobowiązaniom z 2004 r. wystarczyło uchylenie dekretu ustawodawczego nr 48 051, i że wobec tego okresowa kara pieniężna powinna być naliczana do tego momentu. 23. Przeciwnie, zdaniem Komisji sentencja wyroku stwierdzającego uchybienie zobowiązaniom z 2004 r. wyraźnie wymaga od Republiki Portugalskiej podjęcia wszystkich środków niezbędnych do jego wykonania. To właśnie tę kwestię powinien zbadać Sąd, nie ograniczając się jedynie do stwierdzenia faktu uchylenia owego dekretu ustawodawczego, co ponadto doprowadziło do powstania luki w prawie portugalskim. 24. Zdaniem Komisji bowiem miała ona prawo badać zgodność ustawy nr 67/2007 z dyrektywą 89/665 w celu ustalenia, czy Republika Portugalska wykonała wyrok stwierdzający uchybienie zobowiązaniom z 2004 r., który został potwierdzony wyrokiem w sprawie wykonania z 2008 r. Stwierdziwszy, iż ustawodawstwo portugalskie nadal uzależnia przyznanie odszkodowania od wykazania winy nieumyślnej lub umyślnego działania, Komisja uznała, że uchybienie nadal istnieje ( ). 25. Ze swojej strony Republika Portugalska podnosi, że Sąd prawidłowo zinterpretował treść wyroków Trybunału. Nakładając zaś na Republikę Portugalską obowiązki, które na niej nie ciążyły, oraz zajmując stanowisko w nie będącej przedmiotem rozpoznania kwestii zgodności ustawy nr 67/2007 z prawem Unii, Komisja przekroczyła kompetencje, jakie przysługiwały jej w ramach kontroli wykonania omawianego wyroku. B – Ocena 26. Na wstępie wydaje mi się konieczne przybliżenie kontekstu, w jakim sprawowana jest kontrola Komisja nad wykonywaniem wyroków Trybunału wydanych na podstawie art. 258 TFUE i 260 TFUE. 27. Jak bowiem zauważył rzecznik generalny K. Roemer, w postępowaniu w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego „nie chodzi o kwestie związane z winą czy moralnością, a jedynie o wyjaśnienie danej sytuacji prawnej” ( ). W związku z tym nie jest niespodzianką, że z biegiem czasu postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom podlegało istotnym przeobrażeniom i przestało być jedynie instrumentem kontroli normatywnej i obiektywnej ( ). Coraz częściej jest ono sposobem kwestionowania nie tylko uchybień normatywnych, lecz także zachowań i praktyk organów krajowych. Jako dwa symboliczne przykłady tej ewolucji można wskazać konstrukcje uchybienia mającego charakter praktyki administracyjnej ( ) i uchybienia mającego charakter systemowy i powszechny ( ). Nie ma wobec tego wątpliwości, że sentencja wyroku wydanego na podstawie art. 258 TFUE może dotyczyć wielu różnych sytuacji prawnych lub stanów faktycznych, stanowiących naruszenia prawa Unii, wykraczając tym samym poza zwykłe stwierdzenie niezgodności przepisu prawa krajowego z prawem Unii. W konsekwencji stwierdzane przez Trybunał uchybienia mogą przybierać różnorodne postaci. 28. Według mnie podstawową zasadą, jaką powinna kierować się Komisja przy wykonywaniu swoich uprawnień kontrolnych w następstwie wydania wyroku w trybie art. 260 TFUE, jest zasada wykonania, która polega na rzeczywistym wprowadzeniu w życie brzmienia sentencji pierwszego wyroku wydanego na podstawie art. 258 TFUE. W konsekwencji Komisja nie może wykraczać poza ramy uchybienia, które określił Trybunał w pierwszym wyroku. 29. Konsekwencją przyjęcia takiego rozwiązania jest uznanie, że zakres uprawnień Komisji z konieczności zależy od brzmienia sentencji wyroku wydanego w trybie art. 258 TFUE, a następnie sentencji wyroku wydanego w trybie 260 TFUE. Nie wyklucza to ewentualnej konieczności interpretowania brzmienia sentencji w świetle uzasadnienia wyroku. Niemniej jednak interpretacja ta nie może rozszerzać zakresu tej sentencji, gdyż obiektywny zakres powagi rzeczy osądzonej w wyroku Trybunału pozostaje w granicach jego sentencji ( ). Co się tyczy wyroku stwierdzającego uchybienie zobowiązaniom, jego sentencję należy interpretować przede wszystkim w świetle skargi Komisji i sposobu, w jaki ustosunkował się do niej Trybunał. 30. Wbrew zaś stanowisku, które na rozprawie zaprezentowały w szczególności rządy francuski i szwedzki, nie ma tu moim zdaniem możliwości odwoływania się do dodatkowych kryteriów, takich jak oczywiste niewykonanie lub zawężająca interpretacja sentencji wyroku Trybunału. Chodzi wyłącznie o obowiązek podjęcia przez państwo członkowskie określonego działania w sferze normatywnej lub faktycznej określony przez Trybunał w wyroku wydanym na podstawie art. 258 TFUE, w którym stwierdzono uchybienie zobowiązaniom. 31. Co się więc w szczególności tyczy uchybień typu „ustawodawczego”, należy tu moim zdaniem wyróżnić dwa przypadki. Po pierwsze, Trybunał może uznać, że naruszenie prawa Unii polega na utrzymywaniu w mocy w prawie krajowym przepisu stojącego w sprzeczności z prawem Unii. Trybunał orzeka w takim wypadku, że nie uchylając takiego przepisu, państwo członkowskie uchybiło zobowiązaniom, które na nim ciążą na mocy prawa Unii. 32. Po drugie, uchybienie zobowiązaniom może polegać na nieprawidłowej transpozycji aktu prawa Unii, która z kolei może przybrać postać braku krajowej normy transponującej, transpozycji niekompletnej albo niedokonanej w przepisanym terminie. W takim wypadku Trybunał może ewentualnie wskazać właściwe przepisy prawa krajowego w tym zakresie. Aby usunąć tak stwierdzone uchybienie, państwo członkowskie musi podjąć działania zarówno w celu uchylenia danego przepisu, jak i przyjęcia nowego aktu, zgodnego z prawem Unii. 33. Nierzadko istnieją sytuacje, gdy te dwa rodzaje uchybień zobowiązaniom występują jednocześnie, przykładowo gdy państwo członkowskie, utrzymując w mocy uregulowanie krajowe stojące w sprzeczności z dyrektywą, uchyla się od podjęcia środków niezbędnych w celu dokonania jej transpozycji. 34. Ogólnie rzecz biorąc, obowiązek określony w sentencji wyroku Trybunału może przybrać postać obowiązku osiągnięcia określonego rezultatu zarówno w sferze normatywnej i polegać na uchyleniu lub ustanowieniu przepisów ustawodawczych, wykonawczych lub administracyjnych ( ), jak też w sferze faktycznej ( ). Wynika stąd, że z jednej strony Komisja jest uprawniona do zbadania, czy nowo przyjęte środki krajowe wypełniają znamiona pełnej transpozycji normy prawa Unii, a z drugiej strony Komisja władna jest do dokonania analizy okoliczności faktycznych, co często ma miejsce w przypadku spraw dotyczących środowiska. 35. Co więcej, wykonanie obowiązku podjęcia określonego działania wskazanego w wyroku Trybunału w niczym nie umniejsza uprawnień Komisji w tym względzie, jak słusznie podkreślił Sąd w pkt 81 zaskarżonego wyroku. Komisja musi bowiem upewnić się, że zainteresowane państwo członkowskie nie ogranicza się do ustanowienia przepisów, których treść jest identyczna z przepisami, które stanowiły przedmiot wyroku Trybunału. Z tego względu wprowadzenie przez państwo członkowskie zmian, które mają charakter czysto kosmetyczny, z oczywistych względów nie może być wyłączone z zakresu kontroli Komisji. 36. Podążając tym samym tokiem rozumowania, jestem zdania, że prawidłowe wykonanie wyroku stwierdzającego uchybienie polegające na nieuchyleniu wskazanych przepisów krajowych nie wystarczy do zapewnienia prawidłowej transpozycji danej dyrektywy. Innymi słowy, pełna i prawidłowa transpozycja przepisu prawa Unii, który był przedmiotem postępowania w trybie art. 258 TFUE, może wymagać podjęcia środków wykraczających poza samo uchylenie określonych przepisów krajowych. Niemniej jednak to ostatnie stwierdzenie nie powinno oznaczać rozszerzenia obiektywnego zakresu wyroku stwierdzającego uchybienie, gdyż zakres obowiązku jego wykonania z konieczności zależy od tego, jak Trybunał określił istotę uchybienia. 37. Takie rozwiązanie jest według mnie jedyną gwarancją zapewnienia bezpieczeństwa prawnego, a także powagi wyroków Trybunału. Wymóg zapewnienia bezpieczeństwa prawnego ma znaczenie tym bardziej wtedy, gdy, jak w niniejszym przypadku, ma on związek ze zobowiązaniami pieniężnymi nakładanymi na państwa członkowskie. 38. W niniejszej sprawie w wyroku stwierdzającym uchybienie zobowiązaniom z 2004 r. Trybunał wyraźnie uznał za sprzeczny z prawem Unii fakt utrzymywania w mocy w prawie portugalskim dekretu ustawodawczego nr 48 051, który wbrew przepisom dyrektywy 89/665 uzależniał przyznanie odszkodowania osobom poszkodowanym naruszeniem wspólnotowego prawa zamówień publicznych lub krajowych przepisów je transponujących od wykazania winy nieumyślnej lub umyślnego działania. 39. Prawdą jest, że petitum skargi Komisji zostało zakreślone szerzej, gdyż Komisja wniosła do Trybunału o stwierdzenie, że „wskutek braku prawidłowej i pełnej transpozycji dyrektywy 89/665 […], Republika Portugalska uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy prawa wspólnotowego”. 40. Z pkt 18 wyroku stwierdzającego uchybienie zobowiązaniom z 2004 r. niezbicie wynika jednak, że ramy sporu zostały wyraźnie ograniczone na etapie postępowania poprzedzającego wniesienie skargi. Po upływie terminu określonego w uzasadnionej opinii Komisja uznała bowiem, że „uchybienie zobowiązaniom ogranicza się do nieuchylenia dekretu ustawodawczego nr 48 051”. Nadto w pkt 20 tego wyroku Trybunał zauważył, że „zdaniem Komisji Republika Portugalska winna była uchylić” ów dekret, aby dostosować się do dyrektywy 89/665. 41. W wyroku stwierdzającym uchybienie zobowiązaniom z 2004 r. Trybunał orzekł wobec tego, że „nie uchylając dekretu ustawodawczego nr 48 051 […], Republika Portugalska uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 1 ust. 1 i art. 2 ust. 1 lit. c) dyrektywy 89/665/EWG […]”. 42. To właśnie taki stan stanowił dla Komisji punkt wyjścia w momencie, gdy wniosła ona skargę przeciwko Republice Portugalskiej w trybie dawnego art. 228 WE (obecnie 260 TFUE). Komisja uznała bowiem, że „ponieważ dekret ustawodawczy nr 48 051 nie został uchylony, Republika Portugalska nie podjęła środków niezbędnych do zapewnienia wykonania” ( ) wyroku stwierdzającego uchybienie zobowiązaniom z 2004 r. Ponadto wydaje mi się, że dyskusja co do jakości transpozycji dyrektywy 89/665 została już rozpoczęta przez Komisję w ramach skargi wniesionej na podstawie art. 260 TFUE ( ). 43. Niemniej jednak Trybunał orzekł w pkt 17 wyroku w sprawie wykonania z 2008 r., że „[w] ramach postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, w celu weryfikacji, czy Republika Portugalska ustanowiła środki wykonujące [wyrok stwierdzający uchybienie zobowiązaniom z 2004 r.]”, należało ustalić, czy dekret ustawodawczy nr 48 051 został uchylony. Trybunał odrzucił też argumentację rządu portugalskiego, zgodnie z którą transpozycja została zapewniona przez inne przepisy prawa krajowego. W pkt 23 wyroku w sprawie wykonania z 2008 r. Trybunał uznał, że zarzucane Republice Portugalskiej uchybienie polegało na utrzymaniu w mocy dekretu ustawodawczego nr 48 051 w krajowym porządku prawnym. 44. W konsekwencji należy stwierdzić, że w zaskarżonym wyroku Sąd prawidłowo wykonał ciążące na nim obowiązki kontrolne. 45. Sąd słusznie bowiem uznał w pkt 67 zaskarżonego wyroku, że w ramach skargi o stwierdzenie nieważności nie może orzekać w kwestii dotyczącej naruszenia przez państwo członkowskie zobowiązań ciążących na nim na mocy traktatu WE, która by nie była uprzednio rozstrzygnięta przez Trybunał. Nie ma potrzeby wskazywać, że zajęcie się kwestią zgodności ustawy nr 67/2007 z prawem Unii prowadziłoby do naruszenia przez Sąd wyłącznej właściwości Trybunału przyznanej mu w art. 258 TFUE. 46. Sąd słusznie też przypomniał w pkt 81 zaskarżonego wyroku, że „[k]ontrolując wykonanie wyroku, w którym Trybunał nałożył na państwo członkowskie okresową karę pieniężną, Komisja musi mieć rzeczywistą możliwość dokonania oceny działań podjętych przez to państwo w celu wykonania wyroku Trybunału, aby zapobiec wprowadzeniu przez państwo członkowskie, które uchybiło swoim zobowiązaniom, jedynie przepisów o takiej samej w istocie treści jak przepisy będące przedmiotem wyroku Trybunału”. Niemniej jednak w pkt 82 tego wyroku Sąd dodał, w żaden sposób nie naruszając prawa, że „wykonywanie tego uprawnienia nie może naruszać ani praw, jakie państwom członkowskim przysługują w postępowaniu w trybie art. 226 WE, w tym w szczególności praw procesowych, ani wyłącznej kompetencji Trybunału do orzekania o zgodności ustawodawstwa krajowego z prawem wspólnotowym”. 47. Wobec powyższego proponuję, aby część drugą pierwszego zarzutu Komisji oddalić jako bezzasadną. IV – W przedmiocie części pierwszej pierwszego zarzutu odwołania, dotyczącej nadmiernego zawężenia kompetencji Komisji i Sądu A – Argumenty stron 48. W części pierwszej zarzutu pierwszego Komisja w istocie kwestionuje interpretację Sądu odnoszącą się do zakresu uprawnień przysługujących jej w ramach procedury kontroli wykonania przez państwo członkowskie wyroku Trybunału wydanego w trybie art. 260 TFUE. Komisja zarzuca Sądowi, że uznał on, iż ocena treści nowego ustawodawstwa przyjętego przez państwo członkowskie w celu wykonania wyroku wydanego w powyższym postępowaniu w każdym wypadku należy do wyłącznych kompetencji Trybunału i w razie sporu między Komisją a tym państwem członkowskim powinna stanowić przedmiot nowego postępowania na podstawie art. 258 TFUE. 49. W pierwszej kolejności, zdaniem Komisji, odmawiając jej w pkt 87–89 zaskarżonego wyroku możliwości dokonania oceny treści ustawy nr 67/2007 w celu sprawdzenia, czy Republika Portugalska wykonała wyrok stwierdzający uchybienie zobowiązaniom z 2004 r. i tym samym położyła kres uchybieniu, Sąd niesłusznie zawęził uprawnienia Komisji do „kontroli o charakterze czysto formalnym”, polegającej na ustaleniu, czy dekret ustawodawczy nr 48 051 został rzeczywiście uchylony. 50. Ponadto skuteczność postępowań w celu stwierdzenia uchybienia zobowiązaniom, a w szczególności okresowych kar pieniężnych, zostałaby podważona, gdyby w wypadku sporu między Komisją a państwem członkowskim w przedmiocie tego, czy przyjęte przez nie ustawodawstwo pozwala na stwierdzenie, że państwo to wykonało wyrok wydany na podstawie art. 260 ust. 2 TFUE, Komisja była zmuszona, jak zasugerował Sąd, wnieść do Trybunału kolejną skargę, tym razem w trybie art. 258 TFUE, aby umożliwić mu kontrolę tego ustawodawstwa. 51. W drugiej kolejności Komisja zarzuca Sądowi, że ów niesłusznie zawęził swoje własne uprawnienia przysługujące mu w ramach kontroli legalności spornej decyzji. W szczególności Sąd powinien był ustosunkować się do oceny nowego ustawodawstwa portugalskiego, jakiej dokonała Komisja, aby konkretnie zbadać, czy wydając sporną decyzję, Komisja rzeczywiście nie wykroczyła poza przedmiot uchybienia i nie popełniła błędu, oceniając, że uchybienie nadal istnieje. 52. Republika Portugalska nie zgadza się z argumentacją Komisji i podnosi, że wydając sporną decyzję oraz wypowiadając się w przedmiocie zgodności ustawy nr 67/2007 z prawem Unii, Komisja rozszerzyła przedmiot sporu i przekroczyła swoje uprawnienia przysługujące jej w ramach kontroli wykonania wyroku w sprawie wykonania z 2008 r. Wybierając formę decyzji zamiast drogi sądowej przewidzianej w traktacie FUE, Komisja naruszyła też prawo Republiki Portugalskiej do obrony, jako że pozbawiła ją możliwości przedstawienia stanowiska w fazie przedspornej przewidzianej w art. 258 TFUE. Nadto, co się tyczy zarzucanego Sądowi nieuzasadnionego zawężenia jego kompetencji, Republika Portugalska zwraca uwagę, że ewentualna ocena przez sąd pierwszej instancji zgodności ustawy nr 67/2007 z prawem Unii jest nie do pogodzenia z wykonawczym charakterem procedury przewidzianej w art. 260 ust. 2 TFUE. B – Ocena 1. Uwagi wstępne 53. Mając na uwadze, że problematyka, której dotyczy niniejsza sprawa, nie była do tej pory przedmiotem rozstrzygnięcia, oraz wbrew ograniczeniom proceduralnym, którym podlega odwołanie, uważam, że Trybunał nie może uchylić się od ustosunkowania się do kwestii, mającej charakter wstępny, wiążącej się z charakterem uprawnień przysługujących Komisji w ramach procedury kontroli wykonania wyroków wydanych w trybie art. 260 ust. 2 TFUE. Mimo że istnienie po stronie Komisji uprawnień w zakresie kontroli wykonania takich wyroków Trybunału wynikających z jej kompetencji budżetowych przewidzianych w art. 317 TFUE ( ) nie zostało zakwestionowane co do zasady przez żadną ze stron, ich wpływ na podział kompetencji między Sądem a Trybunałem zasługuje na głębszą refleksję. W niniejszej sprawie kwestia ta nierozerwalnie wiąże się z zakresem uprawnień Komisji, na którym zasadza się istota niniejszego sporu. 54. Nie ulega wątpliwości, że brak kompetencji podmiotu, który wydał akt niekorzystny, stanowi bezwzględną przeszkodę procesową, którą Trybunał może badać z urzędu ( ). Jak bowiem stwierdzono, „[p]onieważ jest to kwestia, która dotyczy kompetencji Komisji, [zarzut braku takowych], mimo że żadna ze stron go nie podniosła, musi być zbadany przez sąd z urzędu” ( ). 55. Wreszcie, zarówno z uwag na piśmie, jak i ze stanowisk przedstawionych na rozprawie jasno wynika, że w braku stosownych postanowień traktatowych państwa członkowskie są zainteresowane konsekwencjami odpowiedzi, jakiej udzieli Trybunał w niniejszej sprawie, z punktu widzenia poszanowania ich prawa do obrony, interesów finansowych i słabszej pozycji procesowej po wydaniu przez Trybunał wyroku na podstawie art. 260 TFUE, w którym nakłada on na nie okresową karę pieniężną. 56. W tym względzie wydaje mi się, że konieczne jest przedstawienie konkretnych wskazówek w celu określenia ram kontroli wykonania wyroków Trybunału wydanych na podstawie art. 258 TFUE i 260 TFUE oraz określenia granic uprawnień, jakie w tym względzie przysługują Komisji. 57. Nie można też zapominać, że gdyby Trybunał orzekł, iż w ramach kontroli wykonywania wyroków wydanych w trybie art. 260 TFUE Komisja nie ma kompetencji do wydawania decyzji niekorzystnych dla państw członkowskich, odwołanie Komisji powinno zostać w całości oddalone jako bezpodstawne. Możliwość postawienia Sądowi zarzutu zbyt wąskiego interpretowania kompetencji Komisji uzależniona jest bowiem od tego, że Komisja rzeczywiście te kompetencje posiada. 2. W przedmiocie zakresu kompetencji Komisji i Sądu a) W przedmiocie stanowiska Sądu wyrażonego w zaskarżonym wyroku 58. Analizując zaskarżony wyrok, już na samym początku można stwierdzić, że Sąd nie tylko nie wypowiedział się generalnie co do zakresu kompetencji Komisji w ramach procedury kontroli wykonywania wyroków wydanych w trybie art. 260 ust. 2 TFUE, ale ograniczył się skrupulatnie jedynie do analizy rozpatrywanego przypadku. W konsekwencji zmuszony jestem przychylić się do stanowiska podnoszonego w szczególności przez rządy portugalski, czeski, hiszpański i szwedzki, zgodnie z którym odwołanie Komisji opiera się na błędnej interpretacji zaskarżonego wyroku, jako że Komisja zarzuca w nim Sądowi, że w sposób generalny ograniczył jej uprawnienia. 59. Sąd nie podjął się bowiem sformułowania ogólnej teorii odnoszącej się do zakresu kompetencji, jakie w tej materii przysługują Komisji. Dokonał natomiast poprawnej analizy, w poszanowaniu zasady kompetencji powierzonych, zakresu obowiązków Republiki Portugalskiej, które na niej ciążą w świetle sentencji wyroku stwierdzającego uchybienie zobowiązaniom z 2004 r. wydanego na podstawie art. 258 TFUE, potwierdzonej wyrokiem w sprawie wykonania z 2008 r. wydanym na podstawie art. 260 TFUE. 60. W konsekwencji Sąd nie zredukował kompetencji Komisji, jak utrzymuje ona, do „kontroli o charakterze czysto formalnym”, lecz orzekł, że w rozpatrywanym przypadku jej uprawnienia ograniczają się do potwierdzenia faktu uchylenia przepisów krajowych, nie dając jej prawa do kontroli zgodności prawa krajowego z dyrektywą 89/665. b) W przedmiocie dwóch aspektów dotyczących uprawnień Komisji w ramach kontroli wykonania wyroków wydanych na podstawie art. 260 TFUE oraz w przedmiocie wpływu na podział kompetencji Sądu i Trybunału 61. W odwołaniu Komisja skupia się na kwestii zakresu uprawnień, jakie przysługują jej w ramach kontroli wykonania wyroku Trybunału stwierdzającego uchybienie i nakazującego zapłatę kary pieniężnej. 62. W tym zakresie należy jednak odróżnić dwa związane z tym aspekty, a mianowicie z jednej strony istnienie kompetencji Komisji do egzekwowania kwot należnych budżetowi Unii z tytułu wykonania wyroku wydanego na podstawie art. 260 TFUE oraz z drugiej strony istnienie kompetencji Komisji do wydawania niekorzystnych dla państw członkowskich decyzji, w których Komisja dokonuje oceny środków podjętych przez te państwa w celu wykonania sentencji wyroków Trybunału wydanych w trybie art. 258 TFUE i 260 TFUE. 63. W odpowiedzi na odwołanie Republika Portugalska zasugerowała bowiem, że spór, który toczy z Komisją przed Sądem, nie dotyczy kwestii wykonania wyroku Trybunału, a raczej kwestii zgodności prawa krajowego z prawem Unii. W konsekwencji Republika Portugalska utrzymuje, że Komisja wybrała w tym względzie błędną drogę i powinna była skorzystać ze skargi przewidzianej w art. 258 TFUE. 64. Wydaje mi się więc, że najistotniejszą kwestią, którą trzeba rozstrzygnąć w ramach niniejszego postępowania, jest ustalenie, co kryje się pod pojęciem wykonania wyroku Trybunału stwierdzającego uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego. Oznacza to przede wszystkim konieczność przeanalizowania instrumentów, którymi dysponują w tym celu państwa członkowskie, oraz obowiązków, które na nich ciążą w następstwie wydania wyroku na podstawie art. 258 TFUE. W drugiej kolejności należy ustalić, na czym polega „wykonanie wyroku”, mając na uwadze właściwy tryb działania w następstwie wydania przez Trybunał wyroku na podstawie art. 260 TFUE, i zidentyfikować organy, które są w tym względzie kompetentne. 65. Na samym początku trzeba zauważyć, że zgodnie z art. 280 TFUE i 299 TFUE wyroki Trybunału stanowią tytuł egzekucyjny. Wskazane postanowienia znajdują jednak zastosowanie do osób „innych niż państwa”. Z tego względu w przypadku niezapłacenia kary pieniężnej lub sporu dotyczącego wykonania wyroku Trybunału wydanego na podstawie art. 258 TFUE lub 260 TFUE podjęcie przeciwko państwu członkowskiemu egzekucji jest wykluczone zarówno na gruncie brzmienia art. 299 TFUE, jak i ze względu na suwerenność państw członkowskich i przysługujący im immunitet sądowy. 66. Należy również przypomnieć, że procedura przewidziana w art. 260 ust. 2 TFUE jest szczególną procedurą sądową, mającą na celu doprowadzenie do wykonania wyroku Trybunału ( ). W odróżnieniu bowiem od mającego charakter deklaratoryjny wyroku wydanego na podstawie art. 258 TFUE, którego celem jest stwierdzenie zachowania państwa członkowskiego naruszającego prawo Unii i spowodowanie zaprzestania go przez to państwo, procedura ustanowiona w art. 260 TFUE ma na celu nakłonienie państwa członkowskiego, które tego nie uczyniło, do wykonania wyroku stwierdzającego uchybienie, w razie potrzeby poprzez nałożenie na nie stosownych kar pieniężnych ( ). 67. Co się w pierwszej kolejności tyczy pierwszego aspektu, a mianowicie egzekucji należnych kwot, kwestia kompetencji, jakie w tym względzie przysługują Komisji, nie nastręcza problemów. Kompetencje te stanowią logiczną konsekwencję zadania, które zostało jej postawione w art. 317 TFUE, zgodnie z którym Komisja wykonuje budżet Unii ( ). Jak każda strona, na korzyść której orzekł Trybunał, Unia Europejska, reprezentowana przez instytucję, której powierzono wykonanie budżetu, powinna bowiem mieć możliwość dochodzenia kwot, które są jej należne, w tym okresowych kar pieniężnych. 68. Komisja jest zatem uprawniona do wystawienia państwu członkowskiemu „rachunku” na podstawie sentencji wyroku Trybunału wydanego w trybie art. 260 ust. 2 TFUE. W tym względzie nie ma znaczenia, czy ów rachunek przewiduje konieczność dokonania pewnych wyliczeń, czy też wykonania innych operacji o podobnym charakterze. Prawidłowe wykonanie wyroku często wymaga bowiem wykonania takich operacji, przykładowo obliczenia odsetek lub dokładnej wysokości zobowiązania pieniężnego, jeżeli podlegający wykonaniu wyrok określa je w sposób bardziej abstrakcyjny. 69. W niniejszym przypadku Trybunał obciążył Republikę Portugalską w wyroku w sprawie wykonania z 2008 r. obowiązkiem zapłaty na rzecz Komisji, na rachunek „Zasoby własne Wspólnot Europejskich”, okresowej kary pieniężnej. Trybunał sam wskazał Komisję jako instytucję uprawnioną do otrzymania zapłaty okresowej kary pieniężnej. W konsekwencji instytucja ta uprawniona jest nie tyko do stwierdzenia obowiązku zapłaty kary pieniężnej w określonej wysokości z tytułu niewykonania wyroku w sprawie wykonania z 2008 r., ale również do jej dochodzenia od zainteresowanego państwa członkowskiego. 70. Uznanie istnienia takiego uprawnienia Komisji jest moim zdaniem uzasadnione wymogiem zagwarantowania państwom członkowskim ochrony sądowej, gdyż decyzja Komisji w sposób oczywisty podlegać będzie kontroli Sądu. 71. Co się natomiast tyczy drugiego aspektu, a mianowicie kompetencji Komisji do dokonywania oceny środków podjętych w celu wykonania wyroku Trybunału, jak już zauważyłem, ocena ta nie może wykraczać poza zakres uchybienia, który wynika z wyroku Trybunału wydanego na podstawie art. 258 TFUE, interpretowanego ewentualnie w świetle jego uzasadnienia. 72. Co się tyczy zakresu uprawnień Sądu w tym kontekście, zwróciłbym tu jedynie uwagę, że w odniesieniu do wyroków Trybunału wydanych na podstawie art. 258 TFUE i 260 TFUE mogą mu przysługiwać uprawnienia interpretacyjne ( ). Sądowi przysługują wobec tego niezależne kompetencje do dokonywania oceny ustaleń faktycznych, stanowiących podstawę stwierdzenia istnienia uchybienia, których uprzednio dokonał Trybunał. Jako że istotna część uchybień przejawia charakter faktyczny, Trybunał musi mieć na uwadze, iż kwestie dotyczące ustaleń faktycznych mogą zostać wyłączone spod jego właściwości w ramach odwołania wniesionego przeciwko wyrokowi Sądu orzekającego w przedmiocie legalności decyzji Komisji dotyczącej stanu wykonania wyroku Trybunału, jak i konieczności dochodzenia okresowej kary pieniężnej. c) W przedmiocie środków prawnych w przypadku sporu powstałego na etapie wykonywania wyroku Trybunału wydanego na podstawie art. 260 TFUE – wniesienie nowej skargi na podstawie art. 258 TFUE 73. Trybunał mógłby wprawdzie uznać, iż w przypadku sporu na tle wykonania wyroku Trybunału wydanego na podstawie art. 260 ust. 2 TFUE i nakładającego okresową karę pieniężną Komisja winna wnieść nową skargę o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom na podstawie art. 258 TFUE. Wydaje mi się jednak, że takie rozwiązanie, choć rygorystyczne i poprawne z prawnego punktu widzenia, stanowi opcję dłuższą i bardziej uciążliwą. Wiąże się z nim ryzyko osłabienia skutku kar pieniężnych i powagi wyroków samego Trybunału. Jest też ono dyskusyjne z punktu widzenia zasady powagi rzeczy osądzonej. 74. Inaczej byłoby jednak w przypadku, gdyby Komisja była zmuszona wnieść nową skargę o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom, jeżeli spór z państwem członkowskim zaistniały na etapie wykonania wyroku wydanego w trybie art. 260 TFUE dotyczył środków, które, pozostając w związku z uchybieniem stwierdzonym przez Trybunał, wykraczałyby poza jego obiektywne ramy zakreślone w sentencji pierwszego wyroku stwierdzającego uchybienie zobowiązaniom. 75. Wydaje mi się zresztą, że tak właśnie jest w niniejszej sprawie. 76. W ramach niniejszego postępowania ewentualność wszczęcia nowego postępowania o stwierdzenie uchybienia na podstawie art. 258 TFUE w celu zbadania zgodności nowych uregulowań portugalskich regulujących kwestę odpowiedzialności przewidzianych w ustawie nr 31/2008 z dyrektywą 89/665 była rozważana przez rząd niemiecki. Rząd portugalski również skłania się ku przyjęciu takiego rozwiązania. 77. Wydaje mi się bowiem bezsporne, że nowy reżim odpowiedzialności wprowadzony w prawie portugalskim nie został zbadany przez Trybunał pod kątem jego zgodności z prawem Unii. Tymczasem jeżeli spór między Komisją a państwem członkowskim wykracza poza ramy określone w sentencji wyroku Trybunału wydanego w trybie art. 258 TFUE, w mojej ocenie Komisja jest obowiązana wnieść nową skargę o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom na podstawie art. 258 TFUE. 78. Takie rozwiązanie pozwala według mnie na zagwarantowanie państwom członkowskim prawa do obrony. Jak słusznie zauważył rząd niemiecki, w ramach postępowania o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom na podstawie art. 258 TFUE, w razie pojawienia się nowych zastrzeżeń wobec środków podjętych przez państwo w toku postępowania w odpowiedzi na zarzuty Komisji, Komisja winna wszcząć nowe postępowanie ( ). 79. Problematykę zakresu uprawnień, jakie w tym względzie przysługują Komisji, doskonale też uwypuklają uwagi rządu czeskiego. Według tego rządu uregulowanie portugalskie, takie jak to, które pozostawało w mocy po wydaniu wyroku w sprawie wykonania z 2008 r., warunkowało możliwość uzyskania odszkodowania od wykazania winy nieumyślnej lub umyślnego działania. Tymczasem w wyroku stwierdzającym uchybienie zobowiązaniom z 2004 r. Trybunał wskazał, że problem dotyczył nie samej winy, tylko ciężaru dowodu. Wraz z uchwaleniem ustawy nr 67/2007 w prawie portugalskim ustanowiono reżim odpowiedzialności oparty na domniemaniu winy. W konsekwencji zastrzeżenia Komisji dotyczące zgodności samego wymogu wykazania winy z prawem Unii oczywiście wykraczały poza ramy uchybienia określone przez Trybunał w pierwszym wyroku stwierdzającym uchybienie. W każdym razie wniosek ten nie został podważony w późniejszym orzecznictwie Trybunału, w którym potwierdzono niezgodność wymogu winy z prawem Unii ( ). Nie mam wobec tego żadnych wątpliwości, że Sąd nie powinien zajmować się tego rodzaju problematyką w ramach kontroli wykonywania kompetencji budżetowych Komisji. 80. A zatem Sąd, mając na uwadze zmianę przedmiotu sporu, słusznie wstrzymał się od orzekania w przedmiocie nowych uregulowań krajowych. W innym przypadku bowiem Sąd wkroczyłby w wyłączne kompetencje Trybunału przysługujące mu na mocy art. 258 TFUE. d) W przedmiocie środków prawnych w przypadku sporu powstałego na etapie wykonywania wyroku Trybunału wydanego na podstawie art. 260 TFUE – wniesienie nowej skargi na podstawie art. 260 ust. 2 TFUE 81. Rząd grecki podnosi, że w przypadku sporu między Komisją a zobowiązanym państwem członkowskim w przedmiocie wykonania wyroku Komisja winna wszcząć nowe postępowanie na podstawie art. 260 ust. 2 TFUE, wnioskując o zastosowanie trybu przyspieszonego. Rząd ten uważa, że w takim wypadku sprawę ponownie powinien rozstrzygnąć bezpośrednio Trybunał ( ). Na rozprawie pełnomocnik rządu szwedzkiego również opowiedział się za możliwością wszczęcia w takim przypadku postępowania na podstawie art. 260 TFUE. 82. W tym względzie chciałbym przypomnieć, że możliwość wszczęcia tzw. postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom w przedmiocie uchybienia zobowiązaniom dostępna jest wówczas, gdy „państwo członkowskie nie podjęło środków zapewniających wykonanie wyroku Trybunału”, nie ograniczając się przy tym do wyroków wydanych w trybie art. 258 TFUE. Artykuł 260 ust. 1 TFUE odnosi się natomiast do wszystkich rodzajów wyroków, w których Trybunał stwierdził, że państwo członkowskie „uchybiło zobowiązaniom, które na nim ciążą na mocy traktatów”, a w konsekwencji artykuł ten może znaleźć zastosowanie w przypadku innych postanowień, takich jak na przykład art. 108 ust. 2 TFUE czy art. 348 TFUE. Wobec tego nie można moim zdaniem z góry wykluczyć możliwości wszczęcia postępowania przewidzianego w art. 260 TFUE jako sposobu zapewnienia wykonania wyroku wydanego na podstawie tego samego artykułu. Niemniej jednak należy w tym względzie zwrócić uwagę na dwa następujące aspekty. 83. W pierwszej kolejności Trybunał uznał okresową karę pieniężną i ryczałt, o których mowa w art. 260 TFUE, za sankcję, w stosunku do której co do zasady znajduje zastosowanie zasada ne bis in idem ( ). Mimo to w opinii w sprawie Komisja przeciwko Luksemburgowi ( ) rzecznik generalna J. Kokott opowiedziała się za możliwością ponownego zastosowania owych środków przymusu. Mając bowiem na uwadze, że postępowanie z art. 260 ust. 2 TFUE ma charakter postępowania egzekucyjnego, przewidziane w nim sankcje można stosować wielokrotnie. 84. Według mnie Trybunał nie może, w drugim wyroku wydanym na podstawie art. 260 ust. 2 TFUE, podwyższyć kwoty ryczałtu lub okresowej kary pieniężnej należnej za okres od dnia wydania pierwszego wyroku na podstawie tego postanowienia do dnia wydania drugiego wyroku, nie naruszając jednocześnie zasady ne bis in idem. Podzielam jednak zdanie rzecznik generalnej J. Kokott, zgodnie z którym „sankcje mające na celu wyegzekwowanie wyroku są innej natury niż sankcje represyjne. Nie można co prawda prowadzić egzekucji dwa razy, jednakże środki przymusu mogą zostać powtórzone, jeżeli jest to konieczne do egzekucji danego tytułu” ( ). 85. Wynika stąd, że w dacie późniejszej (data Y) od daty wydania pierwszego wyroku na podstawie art. 260 ust. 2 TFUE (data X) kwota okresowej kary pieniężnej może zostać obniżona lub podwyższona, licząc od daty Y, przy poszanowaniu zasad powagi rzeczy osądzonej i ne bis in idem. W przypadku środków przymusu możliwość zmiany wysokości okresowej kary pieniężnej ze skutkiem ex nunc w zależności od stopnia zaawansowania wykonywania zobowiązań nałożonych orzeczeniem sądu lub decyzją administracyjną wydaje mi się dość powszechna. 86. W drugiej kolejności trzeba w tym kontekście przypomnieć zakres zasady powagi rzeczy osądzonej, której zastosowanie w ramach postępowań wszczynanych na podstawie art. 258 TFUE zostało potwierdzone przez Trybunał ( ), oraz ustalić, czy zasada ta może stać na przeszkodzie wszczęciu przez Komisję kolejnego postępowania na podstawie art. 260 TFUE ze względu na istnienie wyroku wydanego na podstawie tego samego artykułu. 87. Moim zdaniem w sytuacji, gdy sentencja wyroku wydanego na podstawie art. 260 TFUE nie pozostawia żadnych racjonalnych wątpliwości, Komisja powinna w pierwszej kolejności skierować do państwa członkowskiego decyzję określającą wysokość okresowej kary pieniężnej należnej za pierwszy okres, który wynika z wyroku Trybunału wydanego na podstawie art. 260 TFUE. Trzeba zauważyć, że w wypadku dalszego uchylania się od zakończenia zarzucanego uchybienia Komisja może wszcząć kolejne postępowanie na podstawie art. 260 TFUE i wnieść o zasądzenie okresowej kary pieniężnej w wyższej wysokości. Takie rozwiązanie byłoby szybsze i skuteczniejsze, gdyż wraz z wejściem w życie traktatu z Lizbony postępowanie poprzedzające wniesienie skargi na mocy art. 260 TFUE zostało ograniczone do przedstawienia wezwania do usunięcia uchybienia. 88. Możliwość zastosowania mutatis mutandis rozumowania przedstawionego w ww. wyroku w sprawie Komisja przeciwko Luksemburgowi skłania mnie do stwierdzenia, że drugą skargę wniesioną na podstawie art. 260 ust. 2 TFUE należałoby uznać za niedopuszczalną, jeżeli jej okoliczności faktyczne i prawne byłyby takie same jak w wyroku wydanym na podstawie art. 260 TFUE, innymi słowy – gdy drugie postępowanie wszczęte na podstawie art. 260 TFUE stanowi jedynie powtórzenie ustalenia niewykonania wyroku stwierdzającego uchybienie zobowiązaniom wydanego na podstawie art. 258 TFUE. Skoro zaś wcześniejszy wyrok wydany na podstawie art. 260 ust. 2 TFUE stanowi tytuł wykonawczy, samo istnienie takiego wyroku nie może stać na przeszkodzie wydaniu nowego wyroku na podstawie tego samego artykułu, z zastrzeżeniem wyżej wymienionych ograniczeń. 89. Nie wykluczam więc możliwości wszczęcia drugiego postępowania na podstawie art. 260 ust. 2 TFUE w przypadku ewidentnej zmiany przedmiotu sporu, jeżeli podjęte przez państwo członkowskie środki są w sposób oczywisty niewystarczające do zapewnienia wykonania wyroku wydanego na podstawie art. 260 ust. 2 TFUE. Będzie tak również wtedy, gdy proces wykonania wyroku stwierdzającego uchybienie faktyczne o skomplikowanej naturze jest na tyle zaawansowany, że uzasadnia późniejsze obniżenie okresowej kary pieniężnej, tak żeby nie trzeba było uchylać takiego środka. Na gruncie zasady lojalnej współpracy, która zgodnie z orzecznictwem stosuje się również do instytucji, byłoby pożądane, aby dokonał tego Trybunał, nie zaś Komisja, opierając się na szerokim rozumieniu swoich kompetencji budżetowych. 90. Wobec powyższych rozważań i w obecnym stanie prawa Unii jestem zdania, że Sąd słusznie stwierdził nieważność spornej decyzji, gdyż Komisja dokonała w niej oceny zgodności środków krajowych z prawem Unii, co nie było objęte sentencją wyroku stwierdzającego uchybienie zobowiązaniom z 2004 r., mimo że powinna była wszcząć nowe postępowanie w tym zakresie na podstawie art. 258 TFUE. 91. Trzeba też przypomnieć, że zgodnie z wyrokiem w sprawie Meroni przeciwko Wysokiej Władzy ( ) podstawę konstrukcji instytucjonalnej Unii stanowi zasada kompetencji powierzonych. W związku z tym Sąd słusznie zawęził swoje kompetencje, orzekając, że nie może zajmować się kwestiami, które nie były wcześniej przedmiotem oceny Trybunału, który jako jedyny władny jest orzekać w ramach postępowania o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom o relacjach między środkami krajowymi a prawem Unii. 92. Mając na względzie wszystkie powyższe ustalenia, pierwszą część pierwszego zarzutu Komisji należy oddalić jako bezzasadną. V – W przedmiocie drugiego zarzutu odwołania, dotyczącego niewystarczającego charakteru i wewnętrznej sprzeczności uzasadnienia wyroku A – Argumenty stron 93. W zarzucie drugim Komisja podnosi, że zaskarżony wyrok jest sprzeczny z prawem, jako że Sąd stwierdził nieważność spornej decyzji w oparciu o uzasadnienie, które jest niewystarczające i wewnętrznie sprzeczne. 94. Co się tyczy niewystarczającego charakteru uzasadnienia, Komisja utrzymuje, że stwierdzając nieważność spornej decyzji, Sąd uwzględnił tylko jedną okoliczność, wskazaną w pkt 85 zaskarżonego wyroku, iż ustawa nr 67/2007 potencjalnie ułatwia możliwość uzyskania odszkodowania przez oferentów poszkodowanych w wyniku czynu bezprawnego instytucji zamawiającej. Według Komisji pkt 86 i nast. zaskarżonego wyroku nie zawierają uzasadnienia sensu stricto, gdyż Sąd jedynie dokonał w nich zawężającej interpretacji kompetencji Komisji. 95. Co się tyczy wewnętrznej sprzeczności uzasadnienia, Komisja podnosi, że Sąd, stwierdziwszy w pkt 81 zaskarżonego wyroku, iż Komisja musi mieć rzeczywistą możliwość dokonania oceny działań podjętych przez państwo, które uchybiło swoim zobowiązaniom, w celu zapewnienia wykonania wyroku Trybunału, aby zapobiec wprowadzeniu przez to państwo jedynie przepisów o takiej samej w istocie treści jak przepisy będące przedmiotem wyroku, ograniczył następnie w pkt 87 zaskarżonego wyroku kompetencje Komisji jedynie do czysto formalnej kontroli, mającej na celu stwierdzenie, czy dekret ustawodawczy nr 48 051 został uchylony. 96. Republika Portugalska twierdzi natomiast, w odniesieniu do zarzutu dotyczącego niewystarczającego uzasadnienia, że Sąd szeroko uzasadnił w pkt 68–91 zaskarżonego wyroku konieczność stwierdzenia nieważności spornej decyzji. Co się tyczy wewnętrznej sprzeczności uzasadnienia, Republika Portugalska utrzymuje, że rzeczywiście w pkt 81 zaskarżonego wyroku Sąd potwierdził kompetencje Komisji w zakresie oceny środków podjętych przez państwo członkowskie w celu wykonania wyroku Trybunału. Niemniej jednak Sąd przypomniał w następnym punkcie tego wyroku ograniczenia, jakim podlegają te kompetencje, a mianowicie że wykonywanie tego uprawnienia nie może naruszać ani praw stron, ani kompetencji Trybunału. B – Ocena 97. Na samym początku trzeba zauważyć, że z uwagi na jasne i poparte argumentami uzasadnienie zaskarżonego wyroku, drugiego zarzutu Komisji nie można uwzględnić. Według mnie skoro Komisja niesłusznie zarzuca zaskarżonemu wyrokowi zbyt daleko idące rozwiązania, krytyka tego wyroku skupiająca się na niewystarczającym i wewnętrznie sprzecznym uzasadnieniu stanowi konsekwencję tej błędnej interpretacji. 98. Należy przypomnieć, że kontrola Trybunału w ramach odwołania służy w szczególności zbadaniu, czy Sąd odpowiedział w sposób wymagany prawem na wszystkie argumenty przedstawione przez skarżącego ( ). Uzasadnienie może być dorozumiane, pod warunkiem że pozwala zainteresowanym na poznanie powodów, dla których Sąd nie przychylił się do ich argumentów, a Trybunał dysponuje wystarczającymi elementami dla sprawowania kontroli ( ). 99. W tym względzie trzeba zauważyć, że w pkt 57–91 zaskarżonego wyroku Sąd ustosunkował się do argumentów podniesionych w pierwszej instancji. Odpowiedzi, których udzielił Sąd, są jasne i niedwuznaczne oraz pozwalają zrozumieć podstawy jego argumentacji. Okoliczność, że Sąd co do istoty doszedł do wniosków, które znacząco różnią się od stanowiska Komisji, sama w sobie nie pozwala na stwierdzenie, że zaskarżony wyrok nie został należycie uzasadniony ( ). 100. Co się tyczy argumentu Komisji, zgodnie z którym Sąd zaprzeczył sobie w pkt 81, 84 i 87 zaskarżonego wyroku, potwierdzając kompetencje Komisji, a następnie ograniczając ich zakres, trzeba zauważyć, że zarzut ten wynika z ewidentnie błędnej interpretacji zaskarżonego wyroku. Otóż, nie zaprzeczając sobie, Sąd w pkt 80 zaskarżonego wyroku oddalił wysuwaną przez Komisję tezę dotyczącą posiadania przez nią kompetencji do badania ustawy nr 67/2007. Uzasadniając swoją ocenę, Sąd określił następnie granice kompetencji Komisji, z uwzględnieniem treści wyroku stwierdzającego uchybienie zobowiązaniom z 2004 r. i wyroku w sprawie wykonania z 2008 r., w których Trybunał nie wypowiedział się w przedmiocie zgodności ustawy nr 67/2007 z dyrektywą 89/665. Tymczasem ponieważ określenie praw i obowiązków państw członkowskich oraz ocena ich działania może mieć miejsce wyłącznie w ramach wyroku wydanego przez Trybunał w trybie art. 258–260 TFUE, Sąd słusznie orzekł, że Komisja winna była wszcząć nowe postępowanie zgodnie z art. 258 TFUE. 101. Wobec powyższego drugi zarzut Komisji jest w całości w sposób oczywisty bezzasadny. VI – Wnioski 102. W związku z powyższym proponuję, aby Trybunał: — oddalił odwołanie i obciążył Komisję Europejską kosztami postępowania; — orzekł, że państwa członkowskie, które przystąpiły do sprawy w charakterze interwenientów, pokrywają własne koszty. ( ) Język oryginału: francuski. ( ) Dz.U. L 395, s. 33. ( ) C‑275/03. ( ) C-70/06, Zb.Orz. s. I-1. ( ) Decyzja nie została opublikowana w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej. ( ) T-33/09, Zb.Orz. s. II-1429. ( ) Pismo o sygnaturze MARKT/C 2/PMS/bmgF/(2008) 13692 z dnia 15 lipca 2008 r. ( ) Skarga Republiki Portugalskiej o stwierdzenie nieważności pisma Komisji z dnia 15 lipca 2008 r., zarejestrowana w sekretariacie Sądu w dniu 15 września 2008 r. pod numerem T‑378/08, została wykreślona z rejestru na mocy postanowienia prezesa trzeciej izby Sądu z dnia 5 marca 2009 r. ( ) Komisja opiera się w tym względzie na opinii rzecznika generalnego J. Mazáka w sprawie C‑70/06 Komisja przeciwko Portugalii (ww. wyrok), w szczególności na jej pkt 54. ( ) Opinia rzecznika generalnego K. Roemera w sprawie 7/71 Komisja przeciwko Francji (wyrok z dnia 14 grudnia 1971 r.), Rec. s. 1003, 1035. ( ) J.P. Puissochet, L’action en manquement peut-elle encore se parer de ses justes vertus?, w: Une communauté de droit: Festschrift für Gil Carlos Rodríguez Iglesias, 2003, s. 569–580. ( ) Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 9 maja 1985 r. w sprawie 21/84 Komisja przeciwko Francji, Rec. s. 1355; z dnia 26 czerwca 2001 r. w sprawie C-212/99 Komisja przeciwko Włochom, Rec. s. I-4923; z dnia 27 kwietnia 2006 r. w sprawie C-441/02 Komisja przeciwko Niemcom, Zb.Orz. s. I-3449; z dnia 14 czerwca 2007 r. w sprawie C-342/05 Komisja przeciwko Finlandii, Zb.Orz. s. I-4713; z dnia 22 stycznia 2009 r. w sprawie C-150/07 Komisja przeciwko Portugalii, Zb.Orz. s. I-7. ( ) Zobacz podobnie w szczególności opinia rzecznika generalnego w sprawie C-304/02 Komisja przeciwko Francji (wyrok z dnia 12 lipca 2005 r.), Zb.Orz. s. I-6263. Zobacz także P. Wenneras, A New Dawn for Commission Enforcement under Articles 226 and 228 EC, CMLRev. 2006, vol. 43. ( ) Jak stwierdziła rzecznik generalna J. Kokott w pkt 38 opinii w sprawie C-526/08 Komisja przeciwko Luksemburgowi (wyrok z dnia 29 czerwca 2010 r.), Zb.Orz. s. I-6151: „Prawomocność wyroku stoi zatem na przeszkodzie nowej skardze, o ile istnieje ryzyko, iż Trybunał swoim nowym orzeczeniem zaprzeczy faktycznym i prawnym ustaleniom wcześniejszego wyroku. Uwzględnić przy tym należy nie tylko sentencję, lecz także uzasadnienie wyroku, które jest jej podstawą i dlatego nie może być od niej oddzielone”. ( ) Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 25 października 2012 r. w sprawie C‑387/11 Komisja przeciwko Belgii; z dnia 6 listopada 2012 r. w sprawie C‑286/12 Komisja przeciwko Węgrom. ( ) Zobacz wyrok z dnia 12 lutego 1998 r. w sprawie C-92/96 Komisja przeciwko Hiszpanii, Rec. s. I-505, dotyczący jakości wód w kąpieliskach; a także wyrok z dnia 25 listopada 2003 r. w sprawie C-278/01 Komisja przeciwko Hiszpanii, Rec. s. I-14141. Z najnowszych wyroków zob. wyrok z dnia 7 lutego 2013 r. w sprawie C‑517/11 Komisja przeciwko Grecji. ( ) Zobacz wyrok w sprawie wykonania z 2008 r., pkt 12. ( ) Ibidem. ( ) Zobacz w tym względzie krytykę kompetencji Komisji podniesioną w sprawie T-139/06 Francja przeciwko Komisji, zakończonej wyrokiem Sądu z dnia 19 października 2011 r., Zb.Orz. s. II-7315. Niemniej jednak wyrok Sądu nie stanowił przedmiotu odwołania. ( ) Zobacz wyroki: z dnia 17 grudnia 1959 r. w sprawie 14/59 Société des fonderies de Pont-à-Mousson przeciwko Wysokiej Władzy, Rec. s. 445, 473; z dnia 30 września 1982 r. w sprawie 108/81 Amylum przeciwko Radzie, Rec. s. 3107, pkt 28. Zobacz także wyroki Sądu: z dnia 24 września 1996 r. w sprawie T-182/94 Marx Esser i Del Amo Martinez przeciwko Parlamentowi, RecFP s. I-A-411, II-1197, pkt 44; z dnia 21 września 2005 r. w sprawie T-315/01 Kadi przeciwko Radzie i Komisji, Zb.Orz. s. II-3649, pkt 61 i nast. ( ) Wyrok z dnia 13 lipca 2000 r. w sprawie C-210/98 P Salzgitter przeciwko Komisji, Rec. s. I-5843, pkt 56. ( ) Wyżej wymieniony wyrok z dnia 12 lipca 2005 r. w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 92. ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 21 września 2010 r. w sprawach połączonych C-514/07 P, C-528/07 P i C-532/07 P Szwecja i in. przeciwko API i Komisji, Zb.Orz. s. I-8533, pkt 119. ( ) Zobacz podobnie ww. wyrok z dnia 12 lipca 2005 r. w sprawie Francja przeciwko Komisji. ( ) Trzeba jednak przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem kwestia prawidłowego wykonania wyroku Trybunału nie może stanowić przedmiotu wniosku o wykładnię tego wyroku w rozumieniu art. 43 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Zobacz podobnie: wyrok Trybunału z dnia 18 lipca 2007 r. w sprawie C-503/04 Komisja przeciwko Niemcom, Zb.Orz. s. I-6153, pkt 15; opinia rzecznika generalnego L.G. Geelhoeda w sprawie C-177/04 Komisja przeciwko Francji (wyrok z dnia 14 marca 2006 r.), Zb.Orz. s. I-2461, pkt 43. ( ) Wyrok z dnia 22 września 2005 r. w sprawie C-221/03 Komisja przeciwko Belgii, Zb.Orz. s. I-8307, pkt 41. ( ) Wyrok z dnia 30 września 2010 r. w sprawie C-314/09 Strabag i in., Zb.Orz. s. I-8769. ( ) Rząd grecki powołuje się w tym zakresie na ww. wyrok w sprawie Francja przeciwko Komisji, dotyczącej skargi Republiki Francuskiej na decyzję Komisji C(2006) 659 wersja ostateczna w sprawie wezwania do zapłaty okresowej kary pieniężnej nałożonej wyrokiem Trybunału na podstawie art. 260 TFUE. ( ) Zobacz ww. wyrok z dnia 12 lipca 2005 r. w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 84. ( ) Wyżej wymieniona sprawa Komisja przeciwko Luksemburgowi. ( ) Punkt 33 opinii rzecznik generalnej J. Kokott w ww. sprawie Komisja przeciwko Luksemburgowi. ( ) Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Komisja przeciwko Luksemburgowi. ( ) Zasada równowagi instytucjonalnej została sformułowana przez Trybunał w wyrokach zapadłych pod rządami traktatu ustanawiającego EWWiS – wyroki: z dnia 12 lipca 1957 r. w sprawach połączonych 7/56 i od 3/57 do 7/57 Algéra i in. przeciwko Wspólnemu Zgromadzeniu, Rec. s. 81; z dnia 13 czerwca 1958 r. w sprawie 9/56 Meroni przeciwko Wysokiej Władzy, Rec. s. 11. Uznaje się, że powyższa zasada została „ustanowiona przez traktaty” – wyrok z dnia 22 maja 1990 r. w sprawie C-70/88 Parlament przeciwko Radzie, Rec. s. I-2041, pkt 21. ( ) Zobacz postanowienie z dnia 31 marca 2011 r. w sprawie C‑367/10 P EMC Development przeciwko Komisji, pkt 46 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Zobacz postanowienia: z dnia 15 czerwca 2012 r. w sprawie C‑493/11 P United Technologies przeciwko Komisji, pkt 48; z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie C‑593/11 P Alliance One International przeciwko Komisji. ( ) Zobacz analogicznie wyrok z dnia 7 czerwca 2007 r. w sprawie C-362/05 P Wunenburger przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I-4333, pkt 80.