C-293/24

Wydanie tymczasowe OPINIA RZECZNICZKI GENERALNEJ TAMARY ĆAPETY przedstawiona w dniu 30 października 2025 r.(1) Sprawa C‑293/24 João Filipe Ferreira da Silva e Brito i in. przeciwko Estado português [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy, Portugalia)] Odesłanie prejudycjalne – Odpowiedzialność państwa członkowskiego za szkody wyrządzone jednostkom wskutek naruszeń prawa Unii, które można przypisać sądowi krajowemu orzekającemu w ostatniej instancji – Wystarczająco istotne naruszenie prawa Unii – Ocena – Przejęcia przedsiębiorstw – Ochrona praw pracowniczych – Dyrektywy 77/187/EWG i 2001/23/WE – Artykuł 1 ust. 1 – Pojęcie „przejęcia zakładu” – Artykuł 267 akapit trzeci TFUE – Obowiązek wystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym I.      Wprowadzenie 1.        W wyroku Köbler(2) Trybunał wyjaśnił, że państwo członkowskie może zostać pociągnięte do odpowiedzialności za szkody wyrządzone pomyłkami sądowymi popełnionymi przez sądy krajowe orzekające w ostatniej instancji. Taka odpowiedzialność istnieje tylko wówczas, gdy owe pomyłki stanowią wystarczająco istotne naruszenie prawa Unii. Nie do końca wyjaśnioną pozostaje jeszcze kwestia, w jaki sposób nieskierowanie przez te sądy do Trybunału odesłania prejudycjalnego w trybie art. 267 akapit trzeci TFUE przyczynia się do istotnego charakteru naruszenia. 2.        W rozpatrywanym wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym została ona podniesiona przez Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy, Portugalia) w kontekście sporu krajowego, który rozpoczął się ponad trzydzieści lat temu. 3.        Niniejsza sprawa stwarza zatem Trybunałowi możliwość wyjaśnienia wzajemnych relacji między orzecznictwem zapoczątkowanym wyrokiem Köbler a orzecznictwem zapoczątkowanym wyrokiem CILFIT(3) oraz rozwinięcia rozważań przedstawionych w wyroku Consorzio(4). II.    Okoliczności powstania sporu, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem 4.        Korzenie niniejszej sprawy sięgają 1993 r., kiedy to nastąpiło rozwiązanie spółki Air Atlantis, SA (zwanej dalej „AIA”), będącej portugalskim przedsiębiorstwem lotniczym działającym w sektorze nieregularnego transportu lotniczego (czarterów). Doprowadziło to do wszczęcia przed sądami portugalskimi dwóch postępowań. Ponieważ oba są istotne dla zrozumienia kwestii podniesionych w niniejszej sprawie, opiszę je pokrótce poniżej. A.      Pierwsze postępowanie (dotyczące stwierdzenia, że nastąpiło przejęcie zakładu) 5.        W kontekście rozwiązania AIA pracownicy tego przedsiębiorstwa otrzymali wypowiedzenia umów o pracę w ramach procedury zwolnień grupowych. Wkrótce potem powzięli oni jednak wiedzę o tym, że niektóre samoloty AIA zostały przekazane portugalskiej linii lotniczej TAP Air Portugal (zwanej dalej „TAP”), która była akcjonariuszem większościowym AIA. TAP zaczęła również obsługiwać loty czarterowe na dotychczasowych trasach AIA. Uznali oni zatem, że nastąpiło przejęcie zakładu AIA przez TAP. 6.        W związku z tym w 1993 i 1994 r. byli pracownicy AIA zaskarżyli zwolnienie grupowe do Tribunal do Trabalho de Lisboa (sądu pracy w Lizbonie, Portugalia; zwanego dalej „sądem pracy w Lizbonie”). Domagali się oni w szczególności przywrócenia do pracy w TAP i wypłaty wynagrodzenia ze względu na przejęcie zakładu. 7.        Rozstrzygnięcie w przedmiocie ich roszczeń było uzależnione między innymi od stosowania dyrektywy 77/187/EWG(5) dotyczącej ochrony praw pracowniczych w przypadku przejęcia przedsiębiorstw, która w toku postępowania została zastąpiona dyrektywą 2001/23/WE(6). 8.        Dyrektywy 77/187 i 2001/23 przyznają pracownikom pewne prawa w wypadku zmiany pracodawcy. W szczególności ich stosunek pracy zostaje automatycznie przeniesiony ze starego na nowego pracodawcę, a oni sami korzystają z ochrony przed zwolnieniem, które nie może nastąpić wyłącznie z powodu przejęcia(7). 9.        Niemniej jednak zgodnie z art. 1 ust. 1 dyrektyw 77/187 i 2001/23 objęcie zakresem stosowania tych aktów prawnych następuje wówczas, gdy dochodzi do „przejęcia przedsiębiorstwa, zakładu lub części przedsiębiorstwa, zakładu, przez innego pracodawcę w wyniku prawnego przeniesienia własności lub łączenia”. Ta koncepcja – którą będę określać mianem „przejęcia zakładu” – stanowi zatem kluczowy punkt dostępu do praw przyznanych pracownikom w tych dyrektywach. Pierwotnie dyrektywa 77/187 nie zawierała definicji pojęcia „przejęcia zakładu”, więc zadanie dokonania jego wykładni przypadło Trybunałowi. Dyrektywa ta została następnie zmieniona dyrektywą 98/50 w celu uwzględnienia orzecznictwa Trybunału. Dyrektywą 2001/23 skonsolidowano dyrektywę 77/187 bez wprowadzania w niej zmian(8). 10.      Orzeczenie w przedmiocie żądań zawartych w skargach wniesionych przez byłych pracowników AIA zajęło sądowi pracy w Lizbonie niemal 15 lat(9). Wyrokiem z dnia 6 lutego 2007 r.(10) sąd ten orzekł, że nastąpiło przejęcie zakładu, i nakazał TAP przywrócenie pracowników do pracy, a także wypłatę odszkodowania za wynikłą szkodę i utracone korzyści. 11.      Od tego wyroku wniesione zostały odwołania do Tribunal da Relação de Lisboa (sądu apelacyjnego w Lizbonie, Portugalia; zwanego dalej „sądem apelacyjnym w Lizbonie”). Wyrokiem z dnia 16 stycznia 2008 r.(11) sąd ten uchylił wyrok sądu niższej instancji i oddalił skargi, uznawszy, że nie nastąpiło przejęcie zakładu AIA przez TAP. 12.      Od tego wyroku pracownicy wnieśli skargi kasacyjne do Supremo Tribunal de Justiça (sądu najwyższego, Portugalia; zwanego dalej „portugalskim sądem najwyższym”). Powołali się oni w szczególności na orzecznictwo Trybunału dotyczące dyrektyw 77/187 i 2001/23, a także złożyli wniosek o wystąpienie do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. 13.      Wyrokiem z dnia 25 lutego 2009 r. (zwanym dalej „wyrokiem z 2009 r.”)(12) portugalski sąd najwyższy oddalił te skargi kasacyjne. W szczególności sąd ten uznał, że okoliczności faktyczne sprawy nie pozwalają na stwierdzenie, iż nastąpiło przejęcie zakładu AIA przez TAP(13). Ponadto stwierdził on, że nie jest zobowiązany wystąpić do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, i oddalił złożone w tym przedmiocie wnioski pracowników(14). B.      Drugie postępowanie (dotyczące roszczenia o odszkodowanie wobec państwa portugalskiego) 14.      W następstwie oddalenia żądań zgłoszonych przez J.F. Ferreirę da Silvę e Brito oraz 96 innych byłych pracowników AIA wnieśli oni, do Varas Cíveis de Lisboa (sądu pierwszej instancji w Lizbonie, Portugalia; zwanego dalej „sądem pierwszej instancji w Lizbonie”), skargę o odszkodowanie przeciwko państwu portugalskiemu. Skarżący zarzucili w niej naruszenia prawa Unii, jakich miał się dopuścić portugalski sąd najwyższy w wyroku z 2009 r. 15.      Utrzymywali oni, że wyrok ten jest w sposób oczywisty niezgodny z prawem, ponieważ portugalski sąd najwyższy dokonał nieprawidłowej wykładni pojęcia „przejęcia zakładu” w rozumieniu dyrektywy 2001/23 oraz nie wywiązał się z obowiązku wystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczącym wykładni tego pojęcia. 16.      W kontekście tego postępowania sąd pierwszej instancji w Lizbonie zwrócił się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Wniosek ten doprowadził do wydania wyroku z dnia 9 września 2015 r., Ferreira da Silva e Brito i in. (zwanego dalej „wyrokiem Ferreira I”)(15). 17.      W tym wyroku Trybunał orzekł w szczególności, że pojęcie „przejęcia zakładu” w rozumieniu art. 1 ust. 1 dyrektywy 2001/23 „obejmuje sytuację, w której spółka działająca na rynku lotów czarterowych zostaje rozwiązana przez swego akcjonariusza większościowego, będącego również przedsiębiorstwem transportu lotniczego, a następnie ta ostatnia spółka wstępuje w prawa rozwiązanej spółki, stając się stroną umów leasingu samolotów i bieżących umów o loty czarterowe, prowadzi działalność wcześniej prowadzoną przez rozwiązaną spółkę, przywraca niektórych pracowników wcześniej oddelegowanych do pracy w rozwiązanej spółce, powierzając im identyczne obowiązki co wcześniej wykonywane oraz przejmuje drobne wyposażenie rozwiązanej spółki”(16). 18.      Trybunał orzekł, że w sektorze transportu lotniczego przejęcie wyposażenia należy uznać za istotny element oraz że inne czynniki potwierdzają, iż nastąpiło przejęcie(17). Trybunał powołał się również na wyrok Klarenberg(18) – który został ogłoszony kilka dni przed wydaniem wyroku z 2009 r. – aby stwierdzić, że istotne jest zachowanie funkcjonalnych więzi pomiędzy różnymi przejmowanymi czynnikami, nawet jeśli po dokonaniu przejęcia są one włączone w ramy odmiennej struktury organizacyjnej(19). 19.      Ponadto w wyroku Ferreira I Trybunał orzekł, że w sytuacji takiej jak przezeń rozpatrywana, która charakteryzuje się zarówno rozbieżnymi orzeczeniami niższych instancji sądowych oraz trudnościami w interpretacji w różnych państwach członkowskich, sąd krajowy orzekający w ostatniej instancji jest zobowiązany na podstawie art. 267 akapit trzeci TFUE zwrócić się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczącym wykładni pojęcia „przejęcia zakładu”(20). Trybunał podkreślił, że w rozważanym obszarze wykładnia tego pojęcia wzbudziła wiele pytań ze strony dużej liczby sądów krajowych, które czuły się zmuszone zwrócić się do Trybunału, przy czym owe pytania „świadczą nie tylko o istnieniu trudności w interpretacji, ale także o występowaniu zagrożenia rozbieżności w orzecznictwie na poziomie Unii”, w związku z czym sąd orzekający w ostatniej instancji musi wywiązać się ze spoczywającego na nim obowiązku odesłania prejudycjalnego, „aby uniknąć ryzyka błędnej wykładni prawa Unii”(21). 20.      Następnie, wyrokiem z dnia 20 stycznia 2020 r.(22), Tribunal Judicial da Comarca de Lisboa (sąd rejonowy w Lizbonie, Portugalia; zwany dalej „sądem rejonowym w Lizbonie”), który najwyraźniej zastąpił tymczasem sąd pierwszej instancji w Lizbonie, oddalił skargę ze względu na niewykazanie, że doszło do wystarczająco istotnego naruszenia prawa Unii(23). 21.      Niektórzy skarżący wnieśli od tego wyroku odwołanie do sądu apelacyjnego w Lizbonie. Wyrokiem z dnia 16 marca 2023 r.(24) oddalił on to odwołanie. Sąd apelacyjny w Lizbonie uznał, że portugalski sąd najwyższy powinien był zwrócić się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, ale nie dokonał nieprawidłowej wykładni pojęcia „przejęcia zakładu”. W związku z tym orzekł on, że nie doszło do wystarczająco istotnego naruszenia prawa Unii(25). 22.      João F. Ferreira da Silva e Brito i kilkoro innych skarżących (zwanych dalej „skarżącymi”) wniosło skargę kasacyjną od tego wyroku do portugalskiego sądu najwyższego, który jest sądem odsyłającym w niniejszej sprawie. 23.      Sąd ten zauważa, że w wyroku Ferreira I Trybunał wypowiedział się w kwestii, czy stan faktyczny w niniejszej sprawie mógłby być objęty zakresem pojęcia „przejęcia zakładu” w rozumieniu dyrektywy 2001/23, nie odniósłszy się do chwili wydania wyroku z 2009 r., tj. do dnia 25 lutego 2009 r. W ten sposób konieczne stałoby się uwzględnienie orzecznictwa Trybunału istniejącego w tamtej dacie. Sąd odsyłający podkreśla ponadto, że w wyroku Ferreira I Trybunał uznał, iż portugalski sąd najwyższy naruszył art. 267 TFUE, ponieważ odmówił, w postępowaniu, które doprowadziło do wydania wyroku z 2009 r., wystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Niemniej jednak Trybunał nie wypowiedział się w tym wyroku, czy owo naruszenie jest wystarczająco istotne, gdyż nie zwrócono się do niego o rozstrzygnięcie tej kwestii. 24.      W rozpatrywanym wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym sąd odsyłający zmierza zatem do ustalenia, czy odpowiedź udzielona w wyroku Ferreira I ma również zastosowanie w chwili wydania wyroku z 2009 r., który ma rzekomo naruszać prawo Unii. 25.      Sąd ten zastanawia się także nad kwestią, czy wyrok z 2009 r. jest obarczony wystarczająco istotnym naruszeniem prawa Unii, czy to ze względu na dokonanie nieprawidłowej wykładni pojęcia „przejęcia zakładu” w świetle prawa Unii, czy też ze względu na niedochowanie obowiązku odesłania prejudycjalnego(26). 26.      Ponadto, w przypadku gdyby Trybunał stwierdził, że doszło do wystarczająco istotnego naruszenia prawa Unii, sąd odsyłający zastanawia się, czy, na potrzeby oceny przesłanki związku przyczynowego, obowiązujące uregulowania krajowe(27), zgodnie z którymi przyjęcie przez pracownika odszkodowania jest równoznaczne z wyrażeniem zgody na zwolnienie, a tym samym uniemożliwia pracownikowi zaskarżenie zwolnienia, jest sprzeczne z przepisami dyrektywy 77/187, czyli obowiązującego wówczas aktu prawa Unii. 27.      W tych okolicznościach portugalski sąd najwyższy postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1)      Czy w świetle przedstawionych powyżej ustalonych okoliczności faktycznych oraz w świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości na dzień 25 lutego 2009 r., wykładni [dyrektywy 77/187] i [dyrektywy 2001/23] w tamtym dniu, a w szczególności art. 1 ust. 1 [dyrektywy 2001/23], który doprecyzował pojęcie »przejęcia«, należało dokonać w ten sposób, że pojęcie »przejęcia zakładu« obejmowało sytuację, w której spółka działająca na rynku lotów czarterowych została rozwiązana na mocy decyzji jej akcjonariusza większościowego, który sam był przedsiębiorstwem transportu lotniczego i który w ramach likwidacji podjął działania przedstawione bardziej szczegółowo w powyższym opisie stanu faktycznego? 2)      W przypadku odpowiedzi twierdzącej, a także biorąc pod uwagę przedstawione powyżej ustalone okoliczności faktyczne oraz orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości na dzień 25 lutego 2009 r., czy rozstrzygnięcie zawarte w wyroku wydanym w tym samym dniu przez Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy, Portugalia), który, orzekając w ostatniej instancji i w świetle rozpatrywanych przez siebie okoliczności faktycznych, uznał, że wyżej wymienione dyrektywy, w szczególności art. 1 ust. 1 [dyrektywy 2001/23], należy interpretować w ten sposób, że pojęcie »przejęcia zakładu« nie obejmuje sytuacji opisanej w poprzednim pytaniu, stanowi wystarczająco istotne naruszenie prawa Unii? 3)      Czy w świetle przedstawionych powyżej ustalonych okoliczności faktycznych oraz orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości na dzień 25 lutego 2009 r., rozstrzygnięcie zawarte w wyroku wydanym w tym samym dniu przez Supremo Tribunal de Justiça, który orzekając w ostatniej instancji i w świetle rozpatrywanych przez siebie okoliczności faktycznych, uznał, że art. 234 TWE (obecnie art. 267 TFUE) należy interpretować w ten sposób, że wspomniany Supremo Tribunal, biorąc pod uwagę okoliczności faktyczne opisane w pytaniu pierwszym oraz okoliczność, że sądy krajowe niższej instancji, które rozpoznawały sprawę, wydały rozbieżne orzeczenia, nie był zobowiązany do zwrócenia się do Trybunału Sprawiedliwości z pytaniem prejudycjalnym dotyczącym prawidłowej wykładni pojęcia »przejęcia zakładu« w rozumieniu art. 1 ust. 1 [dyrektywy 2001/23], stanowi wystarczająco istotne naruszenie prawa Unii? 4)      W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze i w przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na jedno z dwóch poprzednich pytań lub na oba pytania, poprzez stwierdzenie istnienia wystarczająco istotnego naruszenia prawa Unii – w sprawie takiej jak niniejsza, w której ustalono, że pracownicy zgodzili się na otrzymanie odszkodowania z tytułu zwolnienia grupowego w przekonaniu, że rozwiązanie Air Atlantis, ich pracodawcy, było nieuniknione, i w nieświadomości, że po rozwiązaniu ich umów o pracę, pozwana TAP będzie wykonywała przynajmniej część operacji lotów czarterowych wykonywanych dotychczas przez Air Atlantis oraz że część wyposażenia tej ostatniej, w tym samoloty, zostanie przekazana TAP – czy art. 3 ust. 1 [dyrektywy 77/187/EWG] należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisowi krajowemu takiemu jak art. 23 ust. 3 Decreto-Lei n.º 64-A/89 (dekretu z mocą ustawy nr 64-A/89) z dnia 27 lutego [1989 r.], który został w międzyczasie uchylony, ale miał zastosowanie w chwili zaistnienia okoliczności faktycznych w postępowaniu głównym, zgodnie z którym »pobranie przez pracownika odszkodowania, o którym mowa w niniejszym artykule, jest równoznaczne z wyrażeniem zgody na zwolnienie«?”. 28.      Uwagi na piśmie zostały przedstawione Trybunałowi przez skarżących, rząd portugalski i Komisję Europejską. 29.      W dniu 16 czerwca 2025 r. odbyła się rozprawa, podczas której wszystkie te zainteresowane strony oraz rządy niemiecki i hiszpański przedstawiły uwagi ustne. III. Analiza 30.      W niniejszej sprawie Trybunałowi przedstawiono cztery pytania prejudycjalne. Sąd odsyłający zmierza zasadniczo do uzyskania odpowiedzi na przedstawione poniżej pytania. Po pierwsze, czy zawarte w wyroku z 2009 r. stwierdzenie, że nie nastąpiło przejęcie zakładu, narusza obowiązujące prawo Unii? Po drugie, jeżeli stwierdzenie to było błędne, czy stanowi to wystarczająco istotne naruszenie, które może prowadzić do powstania odpowiedzialności odszkodowawczej państwa? Po trzecie, czy stwierdzenie przez portugalski sąd najwyższy, że nie był on zobowiązany do wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym, stanowi wystarczająco istotne naruszenie? Po czwarte, czy przepisy dyrektywy 77/187 stoją na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które pozbawiały pracowników przysługującego im prawa do zaskarżenia zwolnienia grupowego z chwilą przyjęcia przez nich odszkodowania, do którego byli uprawnieni? 31.      Zgodnie z wnioskiem Trybunału w ramach mojej analizy skupię się na pytaniu trzecim. 32.      Z racji faktu, że przy badaniu kwestii, czy naruszenie prawa Unii jest wystarczająco istotne, należy przyjąć, iż w ogóle doszło do naruszenia, wyjdę z założenia, że Trybunał, udzielając odpowiedzi na pytanie pierwsze, stwierdzi istnienie takiego naruszenia. 33.      Poniżej wyjaśnię, dlaczego naruszenie obowiązku odesłania prejudycjalnego nie może samo w sobie prowadzić do powstania odpowiedzialności odszkodowawczej państwa. W tym świetle nieadekwatne jest odrębne pytanie o to, czy naruszenie obowiązku odesłania prejudycjalnego jest wystarczająco istotne. Pytanie trzecie rozumiem zatem w ten sposób, że zmierza ono do ustalenia, jak naruszenie obowiązku odesłania prejudycjalnego przyczynia się do sformułowania wniosku, iż naruszenie prawa Unii, które ma na celu przyznanie uprawnień jednostkom, jest wystarczająco istotne. 34.      Analizę rozpocznę od pojęcia wystarczająco istotnego naruszenia oraz orzecznictwa zapoczątkowanego wyrokiem Köbler. Zakończę ją natomiast wnioskiem, że naruszenie obowiązku odesłania prejudycjalnego, wymienione w tym orzecznictwie jako jeden z elementów istotnych dla uznania naruszenia prawa Unii za wystarczająco istotne, może się przyczynić do sformułowania takiego wniosku w sytuacjach, w których sąd orzekający w ostatniej instancji nieumyślnie dopuścił się pomyłki sądowej. W tym względzie wystarczająco istotne naruszenie wynika z nieprawidłowej wykładni lub nieprawidłowego stosowania prawa Unii, które ma na celu przyznanie uprawnień jednostkom, sprzężonych z naruszeniem obowiązku odesłania prejudycjalnego (sekcja A). 35.      Jeżeli obowiązek odesłania prejudycjalnego ma się przyczyniać do istotnego charakteru naruszenia, musi on istnieć w konkretnym przypadku. Aby ustalić, kiedy istnieje obowiązek odesłania prejudycjalnego, przeanalizuję orzecznictwo zapoczątkowane wyrokiem CILFIT, które zostało ostatnio rozwinięte w wyroku Consorzio. Zbadam kwestię, która nie została rozstrzygnięta w wyroku Consorzio, a która dotyczy tego, czy sąd orzekający w ostatniej instancji jest zobowiązany do wystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jedynie wówczas, gdy istnieją racjonalne wątpliwości co do prawidłowej wykładni prawa Unii, a nie co do jego prawidłowego stosowania, z czym, jak się wydaje, mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Uważam, że nie jest praktycznie możliwe wprowadzenie rozróżnienia między wykładnią a stosowaniem w celu wyłączenia niektórych orzeczeń sądowych z zakresu obowiązku odesłania prejudycjalnego. Oznacza to, że naruszenie obowiązku odesłania prejudycjalnego w odniesieniu do stosowania prawa Unii również może się przyczyniać do sformułowania wniosku o istnieniu wystarczająco istotnego naruszenia (sekcja B). 36.      Jak jednak wskażę w sekcji C, naruszenie obowiązku odesłania prejudycjalnego może zostać usprawiedliwione, jeżeli sąd orzekający w ostatniej instancji przedstawia dopuszczalne powody przemawiające za niewystąpieniem z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, w tym wyjaśnia, dlaczego uznał, że sposób stosowania przez niego prawa Unii, w tym stosownego orzecznictwa Trybunału, jest właściwy w okolicznościach danej sprawy. 37.      Wreszcie w sekcji D zastosuję moją analizę w niniejszej sprawie w odniesieniu do kwestii, czy niewystąpienie przez portugalski sąd najwyższy w postępowaniu, które zakończyło się wydaniem wyroku z 2009 r., z odesłaniem prejudycjalnym może zostać usprawiedliwione. A.      W przedmiocie wystarczająco istotnego naruszenia prawa Unii 1.      Standard z wyroku w sprawie Köbler(28) 38.      W wyroku Köbler(29) Trybunał rozciągnął zasadę odpowiedzialności państwa za szkody wyrządzone jednostkom w wyniku naruszenia prawa Unii (zwanej dalej „odpowiedzialnością państwa”), którą wypracowano i stosowano już wcześniej w stosunku do krajowych organów władzy wykonawczej i ustawodawczej(30), na sytuacje, w których naruszenie prawa Unii jest przypisywane sądom krajowym orzekającym w ostatniej instancji. 39.      Jak orzekł Trybunał, przesłanki takiej odpowiedzialności pozostają niezmienione – naruszona norma prawa Unii ma stanowić źródło uprawnień dla jednostek, naruszenie musi być wystarczająco istotne, a między naruszeniem ciążącego na państwie członkowskim zobowiązania a poniesioną przez poszkodowanego szkodą powinien istnieć bezpośredni związek przyczynowy(31). 40.      W związku z tym odpowiedzialność państwa, niezależnie od tego, jakiej instytucji państwa członkowskiego przypisywane jest naruszenie, nie powstaje w przypadku każdego naruszenia prawa Unii, lecz jedynie w przypadku takich naruszeń, które można określić mianem wystarczająco istotnych. Oznacza to, że do naprawienia wyrządzonej jednostce szkody nie dochodzi za każdym razem, gdy naruszone zostają jej prawa wynikające z prawa Unii. Koncepcja odpowiedzialności państwa, tak jak została ona rozwinięta w prawie Unii, zaprowadza natomiast równowagę między, z jednej strony, potrzebą zapewnienia skutecznej ochrony praw indywidualnych oraz, z drugiej strony, potrzebą umożliwienia nieskrępowanego działania instytucji państwa w ramach wykonywania przez nie zadań publicznych(32). 41.      Trybunał, zastosowawszy w wyroku Köbler takie wyważanie do sytuacji odpowiedzialności państwa za działania lub zaniechania sądów krajowych orzekających w ostatniej instancji, uznał, że przy określaniu kryteriów wystarczająco istotnego naruszenia pod uwagę należy brać specyfikę funkcji sądowniczej. Doszedł on zatem do wniosku, że odpowiedzialność za pomyłki sądowe „powstaje tylko w wyjątkowych przypadkach, gdy sąd w sposób oczywisty naruszył obowiązujące prawo”(33). Standardem z wyroku w sprawie Köbler jest więc oczywiste naruszenie prawa Unii. 42.      Można zatem stwierdzić, że jeżeli błąd w wykładni lub stosowaniu prawa Unii zostaje popełniony w dobrej wierze w ramach wykonywania funkcji sądowniczej, nie dochodzi do powstania odpowiedzialności państwa. 2.      Elementy mające znaczenie dla oceny istotnego charakteru naruszenia 43.      Nie istnieje jednak żaden uniwersalny wzór pozwalający określić, czy naruszenie jest oczywiste. Trybunał przedstawił natomiast szereg elementów, które mogą mieć znaczenie dla tego ustalenia(34). Większość tych elementów – stopień jasności i precyzji naruszonej normy, umyślność naruszenia, wybaczalny lub niewybaczalny charakter naruszenia prawa lub stanowisko instytucji Unii – została już wymieniona w orzecznictwie, które dotyczyło naruszeń przypisywanych nie sądom orzekającym w ostatniej instancji, lecz innym organom krajowym(35). Do tego wykazu Trybunał dodał uchybienie obowiązkowi zwrócenia się z pytaniem prejudycjalnym w trybie art. 267 akapit trzeci TFUE. 44.      Naruszenie obowiązku odesłania prejudycjalnego jest zatem jednym z elementów mogących mieć wpływ na uznanie nieprawidłowej wykładni prawa Unii przez sąd krajowy za wystarczająco istotne. W przeciwieństwie do pozostałych wymienionych elementów ma ono znaczenie wyłącznie w odniesieniu do odpowiedzialności państwa za działania lub zaniechania sądów orzekających w ostatniej instancji. 45.      Naruszenie obowiązku odesłania prejudycjalnego, którego mogą dopuścić się jedynie sądy orzekające w ostatniej instancji, może mieć wpływ na wagę innych elementów w ramach oceny wystarczająco istotnego charakteru naruszenia. Na przykład stopień jasności naruszonej normy należy oceniać inaczej w przypadku, gdy sprawcą naruszenia jest organ administracyjny lub organ władzy ustawodawczej, a inaczej wówczas, gdy z powodu niewystarczającej jasności normy dochodzi do jej błędnego zrozumienia i zastosowania przez sąd krajowy orzekający w ostatniej instancji. Jeżeli norma nie jest jasna, sąd krajowy orzekający w ostatniej instancji powinien wystąpić do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Z kolei inny organ państwowy, na przykład ministerstwo, nie może się zwrócić do Trybunału o przedstawienie wyjaśnień. Niewystarczająca jasność normy może zatem usprawiedliwiać jej naruszenie przez krajowy organ administracyjny(36), ale nie może stanowić usprawiedliwienia dla niewystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym przez sąd krajowy orzekający w ostatniej instancji. 46.      Wydaje mi się, że zasadnicza kwestia, którą należy ustalić przy ocenie, czy dane naruszenie jest wystarczająco istotne, sprowadza się w głównej mierze do tego, czy błąd popełniony przez organ państwowy, w tym sąd orzekający w ostatniej instancji, jest wybaczalny, czy też niewybaczalny(37). 47.      Naruszenie będzie niewątpliwie niewybaczalne, jeżeli sąd orzekający w ostatniej instancji umyślnie zastosuje normę prawa Unii w sposób sprzeczny z jej jasnym znaczeniem. Obejmuje to oczywiste naruszenia orzecznictwa Trybunału(38). Dodałabym do tego sytuacje, w których sąd orzekający w ostatniej instancji neguje istnienie prawa Unii, w tym orzecznictwa Trybunału, i rozstrzyga spór, stosując wyłącznie prawo krajowe, w szczególności, gdy strony postępowania powołały się przed tym sądem na prawo Unii. Takie przypadki można traktować jako przypadki umyślnego obchodzenia prawa Unii, a tym samym również jako oczywiste naruszenie. 3.      Znaczenie naruszenia obowiązku odesłania prejudycjalnego dla sformułowania wniosku o istnieniu wystarczająco istotnego naruszenia 48.      Gdy jednak naruszenie polegające na nieprawidłowej wykładni zastosowanego w sprawie prawa Unii nie jest umyślne, z orzecznictwa zapoczątkowanego wyrokiem Köbler zdaje się wynikać, że może ono mimo to zostać uznane za wystarczająco istotne, jeżeli sąd orzekający w ostatniej instancji nie wystąpił, z naruszeniem obowiązku spoczywającego na nim na podstawie art. 267 akapit trzeci TFUE, z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. 49.      W związku z tym, zależnie od okoliczności, błędne zrozumienie prawa Unii przez sąd orzekający w ostatniej instancji, które doprowadziło do wydania przezeń błędnego orzeczenia, mogłoby zasadniczo zostać usprawiedliwione, podczas gdy taka pomyłka nie dałaby się usprawiedliwić wówczas, gdyby sąd ten nie zwrócił się o dokonanie wykładni przez Trybunał w postępowaniu prejudycjalnym, mimo iż spoczywał na nim taki obowiązek. 50.      Pytanie trzecie sądu odsyłającego zostało skonstruowane w ten sposób, że zmierza ono do ustalenia, czy naruszenie przez portugalski sąd najwyższy spoczywającego na nim obowiązku odesłania prejudycjalnego jest wystarczająco istotne. Wywołało to wśród uczestników niniejszego postępowania dyskusję nad kwestią, czy naruszenie obowiązku odesłania prejudycjalnego może samo w sobie prowadzić do powstania odpowiedzialności państwa. 51.      Moim zdaniem naruszenie obowiązku odesłania prejudycjalnego nie może samo w sobie skutkować powstaniem odpowiedzialności państwa. 52.      Skarga oparta na odpowiedzialności państwa służy naprawieniu szkodliwych skutków naruszenia praw, jakie jednostka wywodzi z prawa Unii. Jeżeli to naruszenie wynika z pomyłki sądowej, której dopuścił się sąd krajowy orzekający w ostatniej instancji, naruszona norma prawa Unii musi mieć na celu przyznanie uprawnień jednostkom. 53.      Sąd krajowy orzekający w ostatniej instancji nie wywiązuje się z obowiązku odesłania prejudycjalnego wobec strony. Innymi słowy, jak w niniejszym postępowaniu twierdzą skarżący oraz rządy niemiecki i hiszpański, art. 267 akapit trzeci TFUE nie jest normą mającą na celu przyznanie uprawnień jednostkom(39). Ponieważ nie istnieje prawo, nie może być mowy o jego naruszeniu, a zatem nie może powstać odpowiedzialność państwa za takie naruszenie. Krótko mówiąc, skarga o odszkodowanie oparta na odpowiedzialności państwa nie stanowi środka służącego wyegzekwowaniu obowiązku odesłania prejudycjalnego(40). 54.      W kontekście tej skargi naruszenie obowiązku odesłania prejudycjalnego nabiera znaczenia jedynie jako element przyczyniający się do sformułowania twierdzenia, że nieprawidłowa wykładnia lub nieprawidłowe stosowanie prawa Unii mającego na celu przyznanie uprawnień jednostkom są wystarczająco istotne, aby spowodować powstanie odpowiedzialności państwa(41). Jeżeli sąd orzekający w ostatniej instancji nie skierował do Trybunału odesłania prejudycjalnego, choć spoczywał na nim taki obowiązek, ale mimo to dokonał prawidłowej wykładni prawa Unii i prawidłowo je zastosował, nie powstaje ani szkoda podlegająca naprawieniu, ani odpowiedzialność państwa. 55.      Jeżeli jednak sąd orzekający w ostatniej instancji dokonał nieprawidłowej wykładni prawa Unii lub nieprawidłowo je zastosował, pozbawiając tym samym jednostkę praw wynikających z prawa Unii, takie naruszenie należy uznać za wystarczająco istotne w sytuacji, w której sąd ten niesłusznie zaniechał wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym. Jest tak dlatego, że nie doszłoby do naruszenia praw indywidualnych, gdyby sąd wywiązał się ze spoczywającego na nim obowiązku odesłania, umożliwiając tym samym Trybunałowi dokonanie prawidłowej wykładni prawa Unii. 56.      Dlatego też wzór stosowany przy dokonywaniu oceny, czy nieumyślne naruszenie prawa Unii przez sąd orzekający w ostatniej instancji jest wystarczająco istotne, wydaje się być następujący: naruszenie prawa Unii przyznającego uprawnienia jednostkom + naruszenie obowiązku odesłania prejudycjalnego = wystarczająco istotne naruszenie. 57.      W związku z tym wzorem powstają dwie kwestie mające znaczenie dla odpowiedzi na pytanie trzecie, które omówię kolejno poniżej. Po pierwsze – czy sąd orzekający w ostatniej instancji jest zobowiązany skierować do Trybunału pytania w trybie prejudycjalnym, jeżeli ma on wątpliwości co do prawidłowego stosowania prawa Unii, a nie co do jego prawidłowej wykładni? Jeżeli wątpliwości dotyczące stosowania nie skutkują aktualizacją obowiązku odesłania prejudycjalnego, okoliczność, że nie wystąpiono z odesłaniem, nie może stanowić elementu prowadzącego do wystarczająco istotnego naruszenia. Po drugie – czy naruszenie przez sąd orzekający w ostatniej instancji spoczywającego na nim obowiązku odesłania prejudycjalnego może mimo to być usprawiedliwione, tak że nie dochodzi do wystarczająco istotnego naruszenia? 58.      W tym drugim przypadku należałoby nieco zmodyfikować przedstawiony wzór: naruszenie prawa Unii przyznającego uprawnienia jednostkom + niewybaczalne naruszenie obowiązku odesłania prejudycjalnego = wystarczająco istotne naruszenie. 59.      Podsumowując, na potrzeby ustalenia, czy pomyłka sądowa popełniona przez sąd ostatniej instancji stanowi wystarczająco istotne naruszenie skutkujące powstaniem odpowiedzialności państwa, naruszenie obowiązku odesłania prejudycjalnego jest tylko jednym z elementów, które należy wziąć pod uwagę. Naruszenie obowiązku odesłania prejudycjalnego nie może samo w sobie skutkować powstaniem odpowiedzialności państwa. Jeżeli sąd błędnie zaniechał wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym, ale prawidłowo zastosował prawo Unii, nie może dojść do powstania takiej odpowiedzialności. Jeżeli sąd w sposób umyślny błędnie stosuje prawo Unii, naruszenie jest samo w sobie wystarczająco istotne. Niemniej jednak w sytuacji nieumyślnego naruszenia prawa Unii przyznającego uprawnienia jednostkom, takie naruszenie jest wystarczająco istotne, jeżeli sąd naruszył obowiązek odesłania prejudycjalnego, który spoczywa na nim na podstawie art. 267 akapit trzeci TFUE. B.      Kiedy istnieje obowiązek odesłania prejudycjalnego? 1.      Wyrok CILFIT 60.      Artykuł 267 akapit trzeci TFUE nakłada na sądy krajowe orzekające w ostatniej instancji obowiązek skierowania do Trybunału pytań dotyczących wykładni (lub ważności) prawa Unii, na które odpowiedź jest im niezbędna do rozstrzygnięcia rozpatrywanej przez nie sprawy. 61.      W wyroku CILFIT Trybunał zidentyfikował trzy sytuacje – brak istotności dla sprawy, „acte éclairé” i „acte clair” – w których na sądach krajowych orzekających w ostatniej instancji nie spoczywa taki obowiązek odesłania prejudycjalnego(42). 62.      Pozostawiając na boku pierwszą sytuację, która nie ma znaczenia w niniejszym przypadku, pragnę przypomnieć, że z sytuacją „acte éclairé” mamy do czynienia wówczas, gdy Trybunał dokonał już wykładni obowiązującej normy prawa Unii w identycznej lub podobnej sytuacji, nawet jeżeli podniesione kwestie nie były dokładnie takie same(43). Z kolei sytuacja „acte clair” zachodzi wtedy, gdy prawidłowe stosowanie prawa Unii jest na tyle oczywiste, że „nie pozostawia […] miejsca na jakiekolwiek racjonalne wątpliwości co do sposobu rozstrzygnięcia postawionego pytania”(44). 63.      W kontekście niniejszej sprawy nie jest dla mnie całkowicie jasne, czy podjętą przez portugalski sąd najwyższy decyzję o niewystąpieniu do Trybunału z odesłaniem prejudycjalnym można by traktować jako potencjalnie uzasadnioną na gruncie doktryny „acte éclairé” lub „acte clair”. W chwili wydania przez portugalski sąd najwyższy wyroku z 2009 r. istniało już kilka orzeczeń, w których Trybunał zinterpretował pojęcie „przejęcia zakładu” zawarte w dyrektywach 77/187 i 2001/23. Niemniej jednak okoliczności spraw, w których dokonano tej wykładni, nie były identyczne z okolicznościami niniejszej sprawy. 64.      Jeżeli sytuacje, w których Trybunał dokonał już wykładni pojęcia „przejęcia zakładu”, są wystarczająco podobne, kwestię istnienia naruszenia obowiązku odesłania prejudycjalnego można oceniać w świetle sytuacji „acte éclairé”. W przeciwnym wypadku można by uznać, że w dotychczasowym orzecznictwie to pojęcie doprecyzowano w takim stopniu, iż w chwili wydania przez portugalski sąd najwyższy wyroku z 2009 r. nie istniały już żadne racjonalne wątpliwości co do sposobu zastosowania tego pojęcia w nowych okolicznościach rozpatrywanej sprawy. Kwestia istnienia naruszenia obowiązku odesłania prejudycjalnego byłaby wówczas oceniana w świetle sytuacji „acte clair”(45). 65.      Moim zdaniem nie ma konieczności przyporządkowania niniejszej sprawy do jednej z tych dwóch sytuacji. Z racji faktu, że głównym celem obowiązku odesłania prejudycjalnego jest zapewnienie jednolitości prawa Unii, pytanie, na które należy udzielić odpowiedzi, aby rozstrzygnąć, czy doszło do jego naruszenia, jest takie samo i brzmi następująco: czy portugalski sąd najwyższy mógł uznać, iż nie było żadnych racjonalnych wątpliwości, że Trybunał lub sądy orzekające w ostatniej instancji w innych państwach członkowskich dokonałyby takiej samej wykładni pojęcia „przejęcia zakładu” w konkretnych okolicznościach sporu zawisłego przed tym sądem? 66.      Jeżeli odpowiedź na to pytanie jest twierdząca, nie doszło do naruszenia obowiązku odesłania prejudycjalnego, z czego wynika, że naruszenie prawa Unii, o ile nie było umyślne, nie może zostać uznane za wystarczająco istotne. 2.      Wyrok Consorzio: wykładnia kontra stosowanie 67.      Orzecznictwo zapoczątkowane wyrokiem CILFIT zostało doprecyzowane w wyroku Consorzio. Trybunał potwierdził w nim trzy sytuacje opisane w wyroku CILFIT, przy czym wprowadził w tym względzie dwie potencjalnie istotne zmiany. 68.      Po pierwsze, jak zauważono w doktrynie, w wyroku Consorzio Trybunał zdecydował się na modyfikację, w myśl której wystąpienie z odesłaniem prejudycjalnym nie jest konieczne, jeżeli prawidłowa wykładnia prawa Unii (a nie prawidłowe stosowanie prawa Unii) jest tak oczywista, że nie pozostawia miejsca na jakiekolwiek racjonalne wątpliwości(46). Nierozstrzygnięta pozostaje kwestia, czy Trybunał zamierzał wyłączyć obowiązek wystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sytuacjach, w których sąd orzekający w ostatniej instancji ma wątpliwości co do prawidłowego stosowania prawa Unii. 69.      Po drugie, Trybunał uznał, że sąd orzekający w ostatniej instancji, który postanawia nie zwracać się do Trybunału z odesłaniem prejudycjalnym, powinien uzasadnić swoją decyzję w świetle trzech sytuacji opisanych w wyroku CILFIT(47). Takie odpowiednie uzasadnienie może moim zdaniem usprawiedliwiać naruszenie obowiązku odesłania prejudycjalnego i prowadzić do wniosku, że nie zaistniało wystarczająco istotne naruszenie. 70.      Odejście w wyroku Consorzio od słowa „stosowanie” na rzecz słowa „wykładnia” wywołało w doktrynie ożywioną dyskusję nad tym, czy Trybunał przychylił się do propozycji, jaką w tej sprawie przedstawił rzecznik generalny M. Bobek, który postulował wprowadzenie rozróżnienia między wykładnią a stosowaniem prawa Unii(48). Zgodnie z jej założeniami sądy ostatniej instancji powinny występować do Trybunału z odesłaniem prejudycjalnym jedynie wówczas, gdy jest to konieczne dla zapewnienia jednolitej wykładni prawa Unii, a nie wówczas, gdy mają one wątpliwości co do prawidłowego stosowania tego prawa(49). 71.      Rzecznik generalny M. Bobek wyjaśnił, że cel postępowania prejudycjalnego, jakim jest wspomożenie sądów krajowych przy stosowaniu prawa Unii, jest realizowany w drodze wykonywania przez te sądy przysługującego im uprawnienia do wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym – to właśnie dlatego każdy sąd krajowy zawsze może skierować do Trybunału pytanie prejudycjalne. Postępowaniu prejudycjalnemu przyświeca jednak również cel ogólny, mianowicie zapewnienie jednolitej wykładni prawa Unii – to właśnie dlatego sądy orzekające w ostatniej instancji muszą kierować do Trybunału pytania prejudycjalne. Według rzecznika generalnego M. Bobeka obowiązek ustanowiony w art. 267 akapit trzeci TFUE służy temu drugiemu celowi i nie powinien skutkować nałożeniem na sądy orzekające w ostatniej instancji wymogu wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym w każdym przypadku, w którym stosowanie prawa Unii może rodzić problemy. Inaczej mówiąc, jeżeli sąd orzekający w ostatniej instancji stosuje prawo Unii, które zostało już zinterpretowane lub które jest jasne samo w sobie, nie istnieje obowiązek odesłania prejudycjalnego. 72.      Przedstawiciele doktryny nie zgadzają się co do tego, jakie znaczenie należy przypisywać tej modyfikacji wprowadzonej w wyroku Consorzio. Według części z nich oznacza to, że Trybunał zaakceptował propozycję rzecznika generalnego M. Bobeka o wprowadzeniu rozróżnienia między wykładnią a stosowaniem(50), podczas gdy inni są ostrożniejsi i wyjaśniają, iż wyrażenie „prawidłowa wykładnia prawa Unii” obejmuje również prawidłowe stosowanie prawa Unii(51). 73.      Dlaczego ta kwestia jest istotna w kontekście niniejszej sprawy? 74.      Co do zasady sądy krajowe potrzebują elementów wykładni prawa Unii dostarczonych przez Trybunał, aby móc zastosować prawo Unii do rozstrzygnięcia zawisłego przed nimi sporu. Pytanie dotyczące wykładni prawa Unii jest zawsze związane ze stanem faktycznym rozpatrywanej sprawy. Rzecznik generalny M. Bobek uznał, że ewentualne różnice w sposobie stosowania prawa Unii przez różne sądy krajowe nie powinny budzić obaw o cel, jakim jest zapewnienie jednolitej wykładni prawa Unii. Dlatego też jego zdaniem na sądzie, który potrzebuje pomocy Trybunału przy stosowaniu prawa Unii, nie spoczywa obowiązek odesłania prejudycjalnego. Wynikałoby stąd, że skoro nie istnieje obowiązek odesłania prejudycjalnego, to nie może być mowy o naruszeniu tego obowiązku, które mogłoby zostać wzięte pod uwagę w ramach oceny, czy naruszenie prawa Unii przyznającego uprawnienia jednostkom jest wystarczająco istotne, aby powodować powstanie odpowiedzialności państwa. 75.      W wypadku zaakceptowania tej propozycji sąd orzekający w przedmiocie skargi o ustalenie odpowiedzialności państwa musiałby rozstrzygnąć, czy sąd orzekający w ostatniej instancji popełnił błąd przy wykładni czy też przy stosowaniu prawa Unii. W tym ostatnim przypadku może on wykluczyć naruszenie obowiązku odesłania prejudycjalnego jako element, który może prowadzić do wniosku, że naruszenie prawa Unii przyznającego uprawnienia jednostkom jest wystarczająco istotne. 76.      Jeżeli jednak modyfikacją wprowadzoną w wyroku Consorzio Trybunał nie zamierzał wyłączyć kwestii dotyczących stosowania prawa Unii z zakresu obowiązku odesłania prejudycjalnego, nie ma potrzeby ustalania, czy sąd orzekający w ostatniej instancji dokonywał wykładni prawa Unii, czy też je stosował. 77.      Błąd popełniony przez portugalski sąd najwyższy w wyroku z 2009 r. można traktować w kategoriach błędu przy stosowaniu prawa Unii, ponieważ sąd ten wziął pod uwagę pojęcie „przejęcia zakładu” zawarte w uregulowaniach Unii, tak jak zinterpretowano je w stosownych orzeczeniach Trybunału, ale następnie nieprawidłowo zastosował je w rozpatrywanej sytuacji(52). Jeżeli stosowanie prawa Unii nie powoduje aktualizacji obowiązku odesłania prejudycjalnego, naruszenie tego obowiązku w ogóle nie wchodzi w grę jako element służący ocenie istotnego charakteru naruszenia(53). 78.      W wyroku Ferreira I Trybunał nie doszedł jednak do takiego wniosku. Stwierdził on natomiast, że portugalski sąd najwyższy powinien był wystąpić z odesłaniem prejudycjalnym(54). Prowadzi mnie to do przyjęcia, że albo Trybunał nie wprowadza w związku z odesłaniem prejudycjalnym rozróżnienia między wykładnią a stosowaniem, albo też uznaje on, iż błąd popełniony przez portugalski sąd najwyższy był błędem dotyczącym wykładni, a nie stosowania. 79.      W związku z tym wyjaśnienia Trybunału w przedmiocie modyfikacji wprowadzonej w wyroku Consorzio miałyby wpływ na odpowiedź, jakiej należy udzielić sądowi odsyłającemu. 80.      Niemniej jednak nie jestem przekonana, że Trybunał powinien posługiwać się rozróżnieniem między wykładnią a stosowaniem jako kryterium potwierdzającym lub wykluczającym istnienie obowiązku odesłania prejudycjalnego. Powody ku temu są dwojakie. 81.      Po pierwsze, zakresów tych dwóch czynności nie da się rozgraniczyć na podstawie obiektywnej reguły. Wykładnię można opisać jako proces prowadzący do zrozumienia znaczenia danej normy. Stosowanie można traktować w kategoriach sylogizmu, w którym przesłanką większą jest ogólna norma prawna, a przesłanką mniejszą – okoliczności faktyczne sprawy. Problem polega jednak na tym, jak ujął to rzecznik generalny F. Capotorti w opinii w sprawie CILFIT, że stosowanie bez wykładni nie jest możliwe – aby móc zastosować normę do okoliczności sprawy, sąd musi najpierw dokonać jej wykładni, chociażby po to, by stwierdzić, iż jej znaczenie jest całkowicie jasne(55). Dlatego też sąd, aby móc uznać, że przesłanka większa jest jasna, w sensie sytuacji „acte clair”, musi w pierwszej kolejności zinterpretować tę przesłankę. 82.      W związku z tym nakreślenie, na pewnym ustalonym z góry poziomie ogólności, granicy między wykładnią a stosowaniem nie jest możliwe. Różne osoby mogą różnie oceniać, gdzie kończy się wykładnia, a zaczyna stosowanie(56). 83.      Po drugie, moim zdaniem Trybunał nie powinien wprowadzać rozróżnienia między wykładnią a stosowaniem z tego powodu, że różnice w stosowaniu mogą być również istotne z perspektywy jednolitości prawa Unii. 84.      Weźmy pod uwagę podany tytułem przykładu przez rzecznika generalnego M. Bobeka scenariusz stosowania prawa Unii, w którym sąd krajowy orzekający w ostatniej instancji nie powinien być zobowiązany do wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym, a który dotyczy ustalenia, czy zderzenie samolotu z ptakiem stanowi nadzwyczajną okoliczność, która, w świetle mającego zastosowanie aktu prawa Unii(57), zwalnia przewoźnika lotniczego z obowiązku zapłaty odszkodowania pasażerowi, którego lot został odwołany lub opóźniony(58). Rzecznik zauważył, że Trybunał dokonał już wykładni pojęcia „nadzwyczajnych okoliczności”, które odnosi się do „zdarzenia, które […] nie wpisuje się w ramy normalnego wykonywania działalności danego przewoźnika lotniczego i nie pozwala na skuteczne nad nim panowanie, ze względu na jego charakter lub źródło”(59). Jego zdaniem przy rozstrzyganiu, czy zderzenie samolotu z ptakiem stanowi nadzwyczajną okoliczność, sąd stosuje prawo Unii. 85.      Niemniej jednak chociaż mogę się zgodzić, że jest to przykład stosowania (jeżeli zaakceptować rozróżnienie między wykładnią a stosowaniem), to taka sytuacja może wymagać – w interesie zapewnienia jednolitości prawa Unii – wystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Jeden sąd może uznać, że zderzenie samolotu z ptakiem wpisuje się w ramy normalnego wykonywania działalności przewoźnika lotniczego (samoloty w końcu przecież latają), mimo iż zapanowanie nad tym zdarzeniem nie jest możliwe, a tym samym nie stanowi nadzwyczajnej okoliczności. Inny sąd może natomiast dojść do odmiennego wniosku i stwierdzić, że tego rodzaju zderzenia kwalifikują się jako nadzwyczajna okoliczność, ponieważ nie dochodzi do nich często, a w każdym wypadku przewoźnik lotniczy nie może ich przewidzieć. Pierwszy sąd, który – jak już dziś wiadomo – był w błędzie(60), zasądziłby odszkodowanie od przewoźnika lotniczego, podczas gdy drugi sąd nie zobowiązałby go do wypłaty takiego odszkodowania. W związku z tym pasażerowie i przewoźnicy lotniczy znajdujący się w tej samej sytuacji byliby traktowani odmiennie. 86.      Cel ogólny polegający na zapewnieniu jednolitości prawa Unii nie jest celem samym w sobie; jednolitość jest bowiem niezbędna do zawarowania jednakowego traktowania podmiotów prawa Unii w jednakowych sytuacjach. Oznacza to, że – w świetle celu zapewnienia jednolitości prawa Unii – sądy, o których mowa w tym przykładzie, mogłyby być zobowiązane do wystąpienia do Trybunału, nawet jeżeli jedynie stosowałyby prawo Unii. 87.      Podsumowując, moim zdaniem Trybunał nie powinien opierać się na rozróżnieniu między wykładnią a stosowaniem, aby wyłączyć sytuacje, w których dochodzi do stosowania prawa, z obowiązku odesłania prejudycjalnego przewidzianego w art. 267 akapit trzeci TFUE(61). Oznacza to, że jeżeli sąd orzekający w ostatniej instancji nieprawidłowo zastosował prawo Unii mające na celu przyznanie uprawnień jednostkom, niewystąpienie z odesłaniem prejudycjalnym może prowadzić do naruszenia, które jest wystarczająco istotne na potrzeby ustalenia odpowiedzialności państwa. Inaczej mówiąc, nieprawidłowe stosowanie może stanowić drugi element równania przedstawionego w pkt 56 niniejszej opinii. 88.      W niniejszej sprawie nawet w przypadku przyjęcia, że portugalski sąd najwyższy stosował, a nie interpretował, istniejące w prawie Unii pojęcie „przejęcia zakładu”, nie należy go wyłącznie na tej podstawie zwalniać z obowiązku odesłania prejudycjalnego. Podjęta przez ten sąd decyzja o niewystąpieniu z odesłaniem prejudycjalnym mogłaby być uzasadniona jedynie wówczas, gdyby uznał on, że Trybunał i inne sądy orzekające w ostatniej instancji w ten sam sposób zastosowałyby to pojęcie w okolicznościach sprawy. 89.      Jak już wyjaśniono, w wyroku Ferreira I Trybunał stwierdził, że portugalski sąd najwyższy był w okolicznościach sprawy zobowiązany do wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym. Wydaje się to sugerować, że naruszył on spoczywający na nim na podstawie art. 267 akapit trzeci TFUE obowiązek odesłania prejudycjalnego, co prowadziłoby do wniosku, iż nieprawidłowe zastosowanie przezeń istniejącego w prawie Unii pojęcia „przejęcia zakładu” miało wystarczająco istotny charakter. 90.      Nadal można jednak się zastanawiać, czy naruszenie obowiązku odesłania prejudycjalnego poddawałoby się usprawiedliwieniu. 91.      Moim zdaniem sąd orzekający w ostatniej instancji może w istocie zostać usprawiedliwiony w przypadku niewystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym, nawet gdyby Trybunał a posteriori orzekł, że powinien on był to uczynić. Oznacza to, że sformułowany przez Trybunał post factum wniosek sam w sobie nie pociąga za sobą niewybaczalnego naruszenia obowiązku odesłania prejudycjalnego. 92.      Jeżeli sąd przedstawia uzasadnione wyjaśnienie powodów, dla których uznał, w chwili orzekania, że w rozpatrywanej przez niego sprawie nie istniał taki obowiązek, naruszenie przezeń obowiązku odesłania prejudycjalnego nie prowadzi do wystarczająco istotnego naruszenia dotyczącego stosowania prawa Unii. Prowadzi mnie to do drugiego nowego elementu zawartego w wyroku Consorzio, jakim jest wymóg przedstawienia przez sądy orzekające w ostatniej instancji uzasadnienia decyzji o niewystąpieniu z odesłaniem prejudycjalnym. C.      Znaczenie uzasadnienia 93.      Mimo że uważam, iż nie jest praktycznie możliwe wprowadzenie rozróżnienia między wykładnią a stosowaniem w celu zwolnienia sądów orzekających w ostatniej instancji z obowiązku odesłania prejudycjalnego, to moim zdaniem sądom tym należy zapewnić wystarczającą swobodę przy wykładni i stosowaniu prawa Unii. 94.      Jak zostało już przyznane w wyroku van Gend & Loos(62) sądy krajowe stanowią część unijnego wymiaru sprawiedliwości. Ich pozycja jako sądów Unii została uwypuklona i wzmocniona w nowszym orzecznictwie(63). 95.      W takim systemie relacja łącząca Trybunał i sądy krajowe musi się opierać na wzajemnym zaufaniu. Zasadniczo nie ma powodu, aby wątpić, że sądy orzekające w ostatniej instancji wystąpią z odesłaniem prejudycjalnym, jeżeli uznają, iż jest to istotne przez wzgląd na jednolitość prawa Unii. Obawy o brak jednolitości, który może stanowić pokłosie naruszeń obowiązku odesłania prejudycjalnego, uważam więc za przesadzone(64). 96.      Moim zdaniem obowiązek uzasadnienia, który spoczywa na sądach krajowych na podstawie art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”) i który w wyroku Consorzio został wzmocniony w odniesieniu do podania powodów niewystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym, wystarcza do tego, aby zobowiązać sądy do uwzględnienia interesu jednolitości prawa Unii przy podejmowaniu decyzji o skierowaniu do Trybunału pytań prejudycjalnych w konkretnej sprawie. 97.      Jak już wspomniano, w wyroku Consorzio Trybunał zobowiązał sądy orzekające w ostatniej instancji do uzasadnienia decyzji o niewystąpieniu z odesłaniem prejudycjalnym w świetle trzech sytuacji opisanych w wyroku CILFIT. Moim zdaniem takie uzasadnienie jest właściwym sposobem ochrony jednolitości prawa Unii, a jednocześnie zapewnia skuteczną ochronę praw indywidualnych. 98.      Jak zauważyłam w opinii w sprawie Remling(65), odpowiednie uzasadnienie wyjaśniające powody, dla których sąd orzekający w ostatniej instancji nie wystąpił z odesłaniem prejudycjalnym, może zwolnić ten sąd z odpowiedzialności, o której mowa w wyroku Köbler. 99.      Jakiego rodzaju uzasadnienie może usprawiedliwiać niewystąpienie z odesłaniem prejudycjalnym? Zasadniczo aby uzasadnienie było odpowiednie, sąd orzekający w ostatniej instancji powinien wyjaśnić, dlaczego uważa, że norma prawa Unii, w świetle orzecznictwa, w którym dokonano jego wykładni, nie pozostawia miejsca na racjonalne wątpliwości co do tego, iż znajduje zastosowanie do określonego stanu faktycznego w określony sposób. 100. Jeżeli sąd wyjaśnia, dlaczego jego zdaniem takie zastosowanie normy prawnej jest prawidłowe, oznacza to jednocześnie, że nie sądzi on, iż Trybunał lub sądy orzekające w ostatniej instancji w innych państwach członkowskich podjęłyby inną decyzję. 101. Nie jest możliwe wyposażenie sądów w listę kontrolną zawierającą wykaz odpowiednich wyjaśnień, ponieważ zależy to od okoliczności każdej sprawy. Można jednak wskazać, co nie stanowi odpowiedniego uzasadnienia – chodziłoby tu na przykład o gołosłowne twierdzenie, że sąd nie ma wątpliwości co do prawidłowego stosowania prawa Unii, które nie byłoby poparte żadnymi argumentami, dlaczego tak jest, czy też o mechaniczne wyliczenie odnośnych wyroków Trybunału, bez żadnego wytłumaczenia, dlaczego w danej sprawie prowadzą one do konkretnego rezultatu. 102. Niniejsza sprawa poprzedza ustanowienie spoczywającego na sądach orzekających w ostatniej instancji obowiązku przedstawienia uzasadnienia decyzji o niewystąpieniu z odesłaniem prejudycjalnym w świetle kryteriów sformułowanych w wyroku CILFIT, które nie były wyraźnie przewidziane przed wydaniem wyroku Consorzio. 103. Niemniej jednak w każdym wypadku obowiązek uzasadnienia nie opiera się na art. 267 TFUE, lecz na art. 47 Karty – stanowi on element prawa do rzetelnego procesu sądowego i istnieje w celu umożliwienia stronom zrozumienia uzasadnienia wydanego wyroku(66). Zasadniczo odpowiednie uzasadnienie powodów, dla których dana norma została zastosowana w określony sposób, będzie zawierało, nawet jeżeli niepodane wprost, wyjaśnienie, dlaczego sąd nie wystąpił z odesłaniem prejudycjalnym. 104. W związku z tym chociaż Trybunał może, nawet post factum, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, uznać, że sąd orzekający w ostatniej instancji powinien był wystąpić z odesłaniem prejudycjalnym, nie oznacza to, iż (obecnie już oczywiste) naruszenie przezeń obowiązku odesłania prejudycjalnego automatycznie skutkuje tym, że naruszenie prawa Unii przyznającego uprawnienia jednostkom jest wystarczająco istotne. 105. Odpowiednie uzasadnienie niewystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym może usprawiedliwiać naruszenie obowiązku odesłania prejudycjalnego, które nie będzie wówczas prowadzić do wystarczająco istotnego naruszenia. 106. Taka interpretacja relacji między naruszeniem normy prawa Unii przyznającej uprawnienia jednostkom a naruszeniem obowiązku odesłania prejudycjalnego jest zgodna z wyrokiem Köbler. Trybunał uznał w nim, że austriacki sąd orzekający w ostatniej instancji nieprawidłowo zastosował prawo Unii oraz że powinien był podtrzymać swój wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Trybunał stwierdził jednak, że decyzja o niewystąpieniu z odesłaniem prejudycjalnym jest wybaczalna, ponieważ sąd błędnie zrozumiał odpowiedni wyrok Trybunału. W związku z tym Trybunał uznał, że nie doszło do wystarczająco istotnego naruszenia(67). 107. Tytułem podsumowania tej części należy wskazać, że jeżeli sąd orzekający w ostatniej instancji przedstawia uzasadnione wyjaśnienie powodów, dla których zastosował prawo Unii, w tym stosowne orzecznictwo, w sposób, w jaki to uczynił, to nawet gdy post factum taki sposób jego zastosowania zostanie uznany za nieprawidłowy, podjęta przez ten sąd decyzja o niewystąpieniu z odesłaniem prejudycjalnym może zostać usprawiedliwiona i nie prowadzić do stwierdzenia wystarczająco istotnego naruszenia na potrzeby ustalenia odpowiedzialności państwa. D.      Zastosowanie w niniejszej sprawie 108. Co się tyczy niniejszej sprawy, pragnę zauważyć, że w przypadku gdy rozstrzygnięcie sporu zależy od zastosowania pojęć, które mają wysoce kontekstowy charakter, takich jak pojęcie „przejęcia zakładu”, możliwe jest, iż dwa sądy dojdą w tych samych okolicznościach do odmiennych wniosków w przedmiocie tego, czy nastąpiło przejęcie zakładu(68). 109. W rzeczy samej do takich odmiennych wniosków doszedł portugalski sąd najwyższy w wyroku z 2009 r. oraz Trybunał w wyroku Ferreira I. 110. Jeżeli Trybunał potwierdzi, w ramach odpowiedzi na pytanie pierwsze, że portugalski sąd najwyższy nieprawidłowo zastosował istniejące w prawie Unii pojęcie „przejęcia zakładu”, decyzja tego sądu o niewystąpieniu z odesłaniem prejudycjalnym w postępowaniu, które zakończyło się wydaniem wyroku z 2009 r., może się przyczynić do sformułowania wniosku, iż nieprawidłowe stosowanie stanowi wystarczająco istotne naruszenie. Byłoby tak jednak tylko wówczas, gdyby ów sąd nie przedstawił w wyroku z 2009 r. wystarczającego wyjaśnienia powodów, dla których uznał, że orzecznictwo Trybunału przywiodło go do stwierdzenia, iż w okolicznościach rozpatrywanej sprawy nie doszło do przejęcia zakładu. 111. Mimo że w wyroku Ferreira I Trybunał stwierdził, iż portugalski sąd najwyższy powinien był wystąpić z odesłaniem prejudycjalnym, nie oznacza to, że naruszenia takiego nie można usprawiedliwić. W wyroku Ferreira I do Trybunału nie zwrócono się z pytaniem, w jaki sposób naruszenie obowiązku odesłania prejudycjalnego przyczynia się do sformułowania wniosku o istnieniu wystarczająco istotnego naruszenia na potrzeby ustalenia odpowiedzialności państwa. 112. Wydaje mi się, że portugalski sąd najwyższy wziął pod uwagę stosowne orzecznictwo Trybunału oraz wyjaśnił, w jaki sposób to orzecznictwo przywiodło go do stwierdzenia, iż w konkretnych okolicznościach sprawy nie doszło do przejęcia zakładu (zob. pkt 13 niniejszej opinii)(69). Jest to jednak kwestia, którą powinien zweryfikować sąd odsyłający w oparciu o wyjaśnienie zawarte w wyroku z 2009 r. 113. Wydaje mi się również, że to właśnie ze względu na to orzecznictwo Trybunału portugalski sąd najwyższy uznał, iż wystąpienie z odesłaniem prejudycjalnym nie jest konieczne. Stanął on na stanowisku, że pojęcie „przejęcia zakładu” zostało dostatecznie wyjaśnione w drodze wykładni dokonanej przez Trybunał, tak iż możliwe jest wydanie rozstrzygnięcia w sprawie. 114. W wyroku Ferreira I Trybunał stwierdził jednak, że jednym z powodów, dla których portugalski sąd najwyższy miał obowiązek wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym, była właśnie okoliczność, iż inne sądy krajowe uznawały pojęcie „przejęcia zakładu” za złożone i często kierowały do niego pytania prejudycjalne (zob. pkt 19 niniejszej opinii). W związku z tym Trybunał, nieco paradoksalnie, wskazał, że mnogość interpretacji, których dokonał w różnych sprawach, stanowiła powód, dla którego portugalski sąd najwyższy powinien był wystąpić z kolejnym odesłaniem prejudycjalnym. Sąd ten stwierdził natomiast, że owe interpretacje były powodem, dla którego nie musiał wystąpić z odesłaniem prejudycjalnym, ponieważ doszedł do wniosku, iż dotychczasowe orzecznictwo dostarcza mu wystarczających informacji pozwalających zastosować to pojęcie w nowych okolicznościach sprawy. 115. Stanowisko portugalskiego sądu najwyższego wydaje mi się możliwym do przyjęcia wyjaśnieniem, dlaczego uznał on, że nie musi wystąpić z odesłaniem prejudycjalnym. Jest tak jednak pod warunkiem, że rzeczywiście wytłumaczył on, dlaczego w dotychczasowym orzecznictwie pojęcie „przejęcia zakładu” zostało wyjaśnione w sposób niewzbudzający jakichkolwiek racjonalnych wątpliwości na potrzeby jego zastosowania w okolicznościach rozpatrywanej sprawy. IV.    Wnioski 116. W świetle wszystkich powyższych rozważań proponuję, aby na pytanie trzecie zadane przez Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy, Portugalia) Trybunał odpowiedział w następujący sposób: Na potrzeby ustalenia, czy pomyłka sądowa popełniona przez sąd ostatniej instancji stanowi wystarczająco istotne naruszenie skutkujące powstaniem odpowiedzialności państwa, naruszenie obowiązku odesłania prejudycjalnego jest tylko jednym z elementów, które należy wziąć pod uwagę. Naruszenie obowiązku odesłania prejudycjalnego może się przyczyniać do sformułowania wniosku, że naruszenie prawa Unii przyznającego uprawnienia jednostkom jest wystarczająco istotne, ale samo w sobie nie może skutkować powstaniem odpowiedzialności państwa. W przypadku gdy sąd orzekający w ostatniej instancji dokonał nieprawidłowej wykładni prawa Unii przyznającego uprawnienia jednostkom lub nieprawidłowo zastosował takie prawo, niewystąpienie z odesłaniem prejudycjalnym może prowadzić do naruszenia, które jest wystarczająco istotne na potrzeby ustalenia odpowiedzialności państwa. Jeżeli sąd orzekający w ostatniej instancji przedstawia odpowiednie uzasadnienie wskazujące powody, dla których zastosował prawo Unii, w tym stosowne orzecznictwo, w sposób, w jaki to uczynił, decyzja tego sądu o niewystąpieniu z odesłaniem prejudycjalnym może zostać usprawiedliwiona i nie prowadzić do stwierdzenia wystarczająco istotnego naruszenia na potrzeby ustalenia odpowiedzialności państwa. 1      Język oryginału: angielski. 2      Wyrok z dnia 30 września 2003 r. (C‑224/01, zwany dalej „wyrokiem Köbler”, EU:C:2003:513). 3      Wyrok z dnia 6 października 1982 r., Cilfit i in. (283/81, zwany dalej „wyrokiem CILFIT”, EU:C:1982:335). 4      Wyrok z dnia 6 października 2021 r., Consorzio Italian Management i Catania Multiservizi (C‑561/19, zwany dalej „wyrokiem Consorzio”, EU:C:2021:799). 5      Dyrektywa Rady z dnia 14 lutego 1977 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ochrony praw pracowniczych w przypadku przejęcia przedsiębiorstw, zakładów lub części przedsiębiorstw lub zakładów (Dz.U. 1977, L 61, s. 26). Została ona zmieniona dyrektywą Rady 98/50/WE z dnia 29 czerwca 1998 r. (Dz.U. 1998, L 201, s. 88). 6      Dyrektywa Rady z dnia 12 marca 2001 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ochrony praw pracowniczych w przypadku przejęcia przedsiębiorstw, zakładów lub części przedsiębiorstw lub zakładów (Dz.U. 2001, L 82, s. 16). 7      Zobacz podobnie: art. 3, 4 dyrektywy 77/187, motyw drugi tej dyrektywy; art. 3, 4 dyrektywy 2001/23, motyw 3 tej dyrektywy. 8      Zobacz podobnie art. 1 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2001/23, motywy 1, 7, 8 tej dyrektywy. 9      W tych okolicznościach Europejski Trybunał Praw Człowieka (ETPC) wydał wyrok, w którym stwierdził naruszenie art. 6 ust. 1 europejskiej konwencji praw człowieka (EKPC) z powodu przekroczenia rozsądnego terminu, a także naruszenie art. 13 EKPC ze względu na brak skutecznego środka odwoławczego umożliwiającego złożenie skargi na przewlekłość postępowania. Zobacz wyrok ETPC z dnia 22 maja 2012 r. w sprawie Ferreira da Silva e Brito i in. przeciwko Portugalii (CE:ECHR:2012:0522JUD004627309). 10      Zobacz w szczególności s. 74–79 (odczyt z wykorzystaniem tłumaczenia maszynowego). 11      Zobacz w szczególności s. 49–57 (odczyt z wykorzystaniem tłumaczenia maszynowego). 12      Zobacz w szczególności s. 157–181 (odczyt z wykorzystaniem tłumaczenia maszynowego). Wyrok ten został omówiony w postanowieniu odsyłającym w niniejszej sprawie. 13      Zasadniczo z wyroku z 2009 r. wyłaniają się przedstawione poniżej ustalenia portugalskiego sądu najwyższego. Po pierwsze, sąd ten przedstawił ramy prawne regulujące przejęcie zakładu, z uwzględnieniem celów uregulowań krajowych oraz przepisów dyrektyw 77/187 i 2001/23, a także orzecznictwa Trybunału dotyczącego oceny, jakiej należy dokonać na potrzeby ustalenia, czy nastąpiło przejęcie zakładu. Po drugie, sąd ten, wziąwszy pod uwagę kryteria określone w prawie krajowym i prawie Unii, przeprowadził tę ocenę in casu. Uznał on w szczególności, że nie dokonano żadnej formalnej czynności przeniesienia pomiędzy AIA i TAP oraz że nie doszło de facto do przeniesienia szeregu pojedynczych składników przedsiębiorstwa, które zostałyby zreorganizowane w obrębie TAP jako niezależna jednostka gospodarcza, zaś nawet gdyby przyjąć, iż odrębne przeniesienie składników majątkowych mogłoby umożliwić odtworzenie zakładu jako jednostki gospodarczej w obrębie nabywcy, to w rozpatrywanej sprawie nie zostało to wykazane. Ponadto przeanalizował on szereg elementów i stwierdził, że żaden z nich nie rozstrzyga o tym, czy nastąpiło przejęcie zakładu AIA przez TAP, oraz odesłał w tym względzie do orzecznictwa Trybunału. 14      Zasadniczo z wyroku z 2009 r. wyłania się przedstawiony poniżej tok rozumowania portugalskiego sądu najwyższego. Po pierwsze, nie istniały, w świetle treści przedmiotowych dyrektyw, ich wykładni przez Trybunał oraz elementów rozpatrywanej sprawy, żadne istotne wątpliwości interpretacyjne, które wymagałyby wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym. Po drugie, Trybunał wypracował utrwalone orzecznictwo dotyczące wykładni pojęcia „przejęcia zakładu”, zaś dyrektywa 2001/23 odzwierciedlała konsolidację pojęć wywodzących się z tego orzecznictwa, które nabrały obecnie takiej jasności, jeśli chodzi o ich wykładnię (dokonywaną zarówno przez sądy Unii, jak i przez sądy krajowe), że nie zachodzi potrzeba uprzedniej konsultacji z Trybunałem. Po trzecie, przedmiotem odesłania prejudycjalnego nie może być zgodność określonych przepisów prawa krajowego z tą dyrektywą. Po czwarte, nie do Trybunału należało ustalenie, czy norma prawa Unii znajduje zastosowanie do danej sytuacji rozpatrywanej przez sądy krajowe poszczególnych państw członkowskich; w związku z tym Trybunałowi nie może zostać przedłożona kwestia, czy sposób wykładni przez Trybunał dyrektyw 77/187 i 2001/23 jest zgodny ze sposobem wykładni i stosowania przez sąd apelacyjny w Lizbonie uregulowań krajowych w dziedzinie przejęcia zakładu. 15      C‑160/14, EU:C:2015:565. 16      Wyrok Ferreira I (pkt 35). 17      Zobacz wyrok Ferreira I (pkt 29–31). 18      Wyrok z dnia 12 lutego 2009 r., Klarenberg (C‑466/07, EU:C:2009:85). Dla przypomnienia – wyrok z 2009 r. został ogłoszony w dniu 25 lutego 2009 r. 19      Zobacz wyrok Ferreira I (pkt 32–34). 20      Zobacz wyrok Ferreira I (pkt 45). W tym względzie Trybunał wyjaśnił, w pkt 41 i 42 tego wyroku, że sama okoliczność, iż niższe instancje sądowe wydały sprzeczne ze sobą orzeczenia, nie rozstrzyga o aktualizacji obowiązku odesłania prejudycjalnego. Stanowisko to było zgodne z wyrokiem z dnia 9 września 2015 r., X i van Dijk (C‑72/14 i C‑197/14, EU:C:2015:564, pkt 52–63), który został wydany w tym samym dniu i przez tę samą izbę co wyrok Ferreira I, a w którym Trybunał orzekł, że sąd orzekający w ostatniej instancji nie jest zobowiązany do wystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym tylko ze względu na okoliczność, iż sąd niższej instancji zadał Trybunałowi pytanie prejudycjalne w podobnej sprawie, ani do odczekania na odpowiedź na to pytanie. 21      Wyrok Ferreira I (pkt 43, 44). 22      Zobacz w szczególności s. 203–215 (odczyt z wykorzystaniem tłumaczenia maszynowego). 23      Z tego wyroku wynika, że sąd rejonowy w Lizbonie stwierdził, iż nie popełniono błędu w wykładni pojęcia „przejęcia zakładu” na gruncie dyrektywy 2001/23. Podkreślił on w szczególności, że portugalski sąd najwyższy przeprowadził pogłębiony wywód z uwzględnieniem prawa Unii oraz uznał, iż – zgodnie z orzecznictwem Trybunału – konieczne jest dokonanie całościowej oceny okoliczności sprawy. Nie można też powiedzieć, że portugalski sąd najwyższy popełnił błąd w zakresie, w jakim nie odniósł się do wyroku Klarenberg, gdyż kwestia ta została w nim podjęta w sposób ogólny. Sąd ten doszedł również do wniosku, że portugalski sąd najwyższy logicznie i spójnie przedstawił powody, które przywiodły go do decyzji o niewystąpieniu z odesłaniem prejudycjalnym oraz że, niezależnie od faktu, iż ta decyzja była nieprawidłowa w świetle informacji, które stały się znane na późniejszym etapie, owego błędu nie można uznać za wystarczająco istotne naruszenie prawa Unii. 24      Zobacz w szczególności s. 318–382 (odczyt z wykorzystaniem tłumaczenia maszynowego). 25      Z tego wyroku wynika, że sąd apelacyjny w Lizbonie stwierdził, iż, w świetle całościowej oceny wszystkich czynników i okoliczności, której należy dokonać zgodnie z orzecznictwem Trybunału, portugalski sąd najwyższy nie zinterpretował w sposób nieprawidłowy pojęcia „przejęcia zakładu”. Podkreślił on w szczególności, że oceny tej nie zmienia wyrok Klarenberg oraz że to sąd krajowy jest właściwy do rozstrzygnięcia, czy w konkretnym przypadku doszło do przejęcia zakładu. Uznał on także, że portugalski sąd najwyższy naruszył obowiązek odesłania prejudycjalnego, ponieważ nieprawidłowo ocenił, czy istniały podstawy umożliwiające odstąpienie od tego obowiązku, przy czym to naruszenie nie było oczywiste w konkretnych okolicznościach sprawy. Zwrócił on w szczególności uwagę, że portugalski sąd najwyższy uwzględnił odpowiednie przepisy przedmiotowych dyrektyw i orzecznictwo Trybunału dotyczące pojęcia „przejęcia zakładu”. 26      W tym względzie sąd odsyłający wskazuje, że w wyroku Köbler i w wyroku z dnia 28 lipca 2016 r., Tomášová (C‑168/15, EU:C:2016:602), Trybunał stwierdził, iż nie doszło do wystarczająco istotnego naruszenia prawa Unii. 27      Zgodnie z art. 23 ust. 3 dekretu z mocą ustawy nr 64-A/89 z dnia 27 lutego 1989 r. zatwierdzającego ramy prawne rozwiązywania indywidualnych umów o pracę, w tym warunki zawierania i wygaśnięcia umów o pracę na czas określony, pobranie odszkodowania przez pracowników, których umowa o pracę ulega rozwiązaniu w związku ze zwolnieniem grupowym, jest równoznaczne z wyrażeniem zgody na to zwolnienie. 28      Zapożyczam to określenie z opinii rzecznika generalnego M. Bobeka w sprawie Hochtief Solutions Magyarországi Fióktelepe (C‑620/17, EU:C:2019:340, pkt 131). 29      Zobacz wyrok Köbler, w szczególności pkt 30–50. 30      Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 19 listopada 1991 r., Francovich i in. (C‑6/90 i C‑9/90, EU:C:1991:428); z dnia 5 marca 1996 r., Brasserie du pêcheur i Factortame (C‑46/93 i C‑48/93, EU:C:1996:79). 31      Zobacz wyrok Köbler (pkt 51, 52). 32      Zobacz analogicznie, w odniesieniu do odpowiedzialności pozaumownej Unii, wyrok z dnia 10 września 2019 r., HTTS/Rada (C‑123/18 P, EU:C:2019:694, pkt 34), w którym Trybunał uznał, że „wymóg wystarczająco istotnego naruszenia przepisu prawa Unii wynika […] z konieczności wyważenia […] ochrony jednostek przed bezprawnymi działaniami instytucji [oraz] pola manewru, którym instytucje te powinny dysponować, aby ich działania nie zostały sparaliżowane”. 33      Wyrok Köbler (pkt 53) (podkreślenie moje). Trybunał powtórzył te ustalenia w wyrokach zapadłych w innych sprawach dotyczących odpowiedzialności państwa za działania lub zaniechania sądów krajowych orzekających w ostatniej instancji. Zobacz na przykład wyroki: z dnia 13 czerwca 2006 r., Traghetti del Mediterraneo (C‑173/03, EU:C:2006:391, pkt 32, 42); z dnia 28 lipca 2016 r., Tomášová (C‑168/15, EU:C:2016:602, pkt 24); z dnia 29 lipca 2019 r., Hochtief Solutions Magyarországi Fióktelepe (C‑620/17, EU:C:2019:630, pkt 41). 34      Zobacz wyrok Köbler (pkt 55). Podobne elementy wskazano również w późniejszych wyrokach dotyczących odpowiedzialności państwa za działania lub zaniechania sądów krajowych orzekających w ostatniej instancji. Zobacz na przykład wyroki: z dnia 13 czerwca 2006 r., Traghetti del Mediterraneo (C‑173/03, EU:C:2006:391, pkt 43); z dnia 28 lipca 2016 r., Tomášová (C‑168/15, EU:C:2016:602, pkt 25). 35      Zobacz podobnie wyrok z dnia 5 marca 1996 r., Brasserie du pêcheur i Factortame (C‑46/93 i C‑48/93, EU:C:1996:79, pkt 56). 36      Aby zapoznać się z wymownym przykładem, zob. wyrok z dnia 24 września 1998 r., Brinkmann (C‑319/96, EU:C:1998:429, w szczególności pkt 30–33), w którym Trybunał uznał, że nieprawidłowe zastosowanie dyrektywy Unii w dziedzinie opodatkowania przez krajowy organ administracyjny, który dokonał niewłaściwej klasyfikacji produktu podlegającego opodatkowaniu, nie stanowi wystarczająco istotnego naruszenia. 37      A zatem chociaż wszystkie te elementy są wymienione łącznie, element dotyczący wybaczalnego bądź niewybaczalnego charakteru naruszenia wydaje się stanowić element centralny, w którym zawierają się pozostałe elementy. Zobacz podobnie opinie rzecznika generalnego P. Légera: w sprawie Köbler (C‑224/01, EU:C:2003:207, pkt 139); w sprawie Traghetti del Mediterraneo (C‑173/03, EU:C:2005:602, pkt 71). 38      Tak właśnie rozumiem zawarte w wyroku Köbler (pkt 56) stwierdzenie Trybunału, że „naruszenie prawa [Unii] jest wystarczająco istotne, jeżeli dane orzeczenie zostało wydane z oczywistym naruszeniem orzecznictwa Trybunału w tym zakresie”. 39      Zobacz podobnie moja opinia w sprawie Remling (C‑767/23, EU:C:2025:486, pkt 46, 47). 40      Ponieważ obowiązek odesłania prejudycjalnego został wprowadzony w interesie ogólnym, jakim jest zapewnienie jednolitości prawa Unii, może on być egzekwowany w drodze skargi o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego na podstawie art. 258–260 TFUE. Zobacz na przykład wyroki: z dnia 4 października 2018 r., Komisja/Francja (Zaliczka na poczet podatku od dochodów kapitałowych) (C‑416/17, EU:C:2018:811); z dnia 14 marca 2024 r., Komisja/Zjednoczone Królestwo (Wyrok sądu najwyższego) (C‑516/22, EU:C:2024:231). 41      Zobacz podobnie niedawny wyrok Trybunału EFTA z dnia 5 czerwca 2025 r. w sprawie Dartride AS przeciwko państwu norweskiemu (E-25/24, pkt 36), w którym stwierdzono, co następuje: „Artykuł 267 akapit trzeci TFUE odgrywa zatem rolę przy ocenie istotnego charakteru naruszenia, natomiast nie stanowi jednego z elementów składowych stwierdzenia odpowiedzialności”. 42      Zobacz wyrok CILFIT (pkt 10, 13, 14, 16). 43      Zobacz wyrok CILFIT (pkt 13, 14). 44      Wyrok CILFIT (pkt 16). Te trzy sytuacje opisane w wyroku CILFIT omówiłam nieco bardziej szczegółowo w opinii w sprawie Remling (C‑767/23, EU:C:2025:486, pkt 24–35). 45      W tym względzie uważam, że doktryna „acte clair” nie oznacza, iż jasna norma prawa Unii może zostać mechanicznie zastosowana w okolicznościach danej sprawy. Oznacza ona natomiast, że sąd orzekający w ostatniej instancji powinien dokonać wykładni obowiązującego prawa Unii zgodnie z regułami wykładni stosowanymi przez Trybunał (kryteria zawarte w wyroku CILFIT) i ustalić, czy pozostawia ona miejsce na jakiekolwiek racjonalne wątpliwości, tak iż Trybunał, stosując te same reguły wykładni, mógłby dojść do odmiennego wniosku. Zobacz podobnie D. Petrić, How to make a unicorn or „there never was an »acte clair« in EU law”: Some remarks about case C‑561/19 Consorzio Italian Management, Croatian Yearbook of European Law & Policy, Vol. 17, 2021, s. 307–328. 46      Porównaj wyrok CILFIT (pkt 16, 21) i wyrok Consorzio (pkt 33, 39, 66). 47      Zobacz wyrok Consorzio (pkt 51). Zobacz także moja opinia w sprawie Remling (C‑767/23, EU:C:2025:486, w szczególności pkt 43–61), w której przedstawiłam logikę i podstawę prawną takiego obowiązku. 48      Zobacz opinia rzecznika generalnego M. Bobeka w sprawie Consorzio Italian Management i Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:291, w szczególności pkt 131–181). 49      W opinii w sprawie Consorzio Italian Management i Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:291, pkt 134) rzecznik generalny M. Bobek zaproponował, aby na sądzie krajowym orzekającym w ostatniej instancji obowiązek odesłania prejudycjalnego spoczywał jedynie wówczas, gdy: po pierwsze, sprawa dotyczy kwestii ogólnej odnoszącej się do wykładni (a nie stosowania) prawa Unii; po drugie, gdy taka kwestia może zostać obiektywnie zinterpretowana na więcej niż jeden racjonalnie możliwy sposób; oraz, po trzecie, gdy rozstrzygnięcie tej kwestii nie jest możliwe w oparciu o dotychczasowe orzecznictwo Trybunału (lub gdy sąd odsyłający zamierza odstąpić od tego orzecznictwa). 50      Zobacz na przykład M. Broberg, N. Fenger, If you love somebody set them free: On the Court of Justice’s revision of the acte clair doctrine, Common Market Law Review, Vol. 59, No 3, 2022, s. 711–738, w szczególności s. 735–736, którzy zauważają, że poprzez tę modyfikację Trybunał opowiedział się za interpretacją, zgodnie z którą celem art. 267 TFUE jest zapewnienie jednolitej wykładni, a nie wikłanie Trybunału w każdy trudny przypadek stosowania prawa Unii przez sądy orzekające w ostatniej instancji. 51      Zobacz na przykład L. Cecchetti, D. Gallo, The unwritten exceptions to the duty to refer after Consorzio Italian Management II: „CILFIT Strategy” 2.0 and its loopholes, Review of European Administrative Law, Vol. 15, No 3, 2022, s. 29–61, w szczególności s. 52–53. 52      M. Broberg i N. Fenger sugerują na przykład (Broberg and Fenger on Preliminary References to the European Court of Justice, 3rd ed., Oxford, Oxford University Press 2021, s. 216–218), że wyrok Ferreira I stanowi przejaw stosowania prawa Unii. 53      Rozstrzygnięcie Trybunału zawarte w wyroku Ferreira I można także rozumieć w kategoriach stosowania prawa Unii, gdyż Trybunał dokonał wykładni pojęcia „przejęcia zakładu” w konkretnych okolicznościach tej sprawy (zob. pkt 17 niniejszej opinii). Ponieważ jednak podziału zadań w ramach postępowania prejudycjalnego dokonano w ten sposób, że Trybunał interpretuje prawo Unii, a sądy krajowe stosują to prawo, prawdopodobne jest, iż odpowiedź udzielona przez Trybunał w tej sprawie będzie traktowana w kategoriach wykładni prawa Unii. 54      Zobacz pkt 19 niniejszej opinii. 55      Zobacz opinia rzecznika generalnego F. Capotortiego w sprawie Cilfit i in. (283/81, EU:C:1982:267, pkt 4; 1982 ECR 3432, w szczególności s. 3435). Posłużył się on tym argumentem, aby odrzucić teorię „acte clair” rozumianą w ten sposób, że w przypadku gdy norma jest jasna, nie trzeba dokonywać jej wykładni, natomiast wystarczy po prostu ją zastosować. 56      W opinii w sprawie Consorzio Italian Management i Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:291, pkt 149) rzecznik generalny M. Bobek dostrzegł zresztą ten problem i stwierdził, że nie sugeruje, iż „należy pozbyć się jednego jednorożca tylko po to, by natychmiast zastąpić go drugim”. 57      Rozporządzenie (WE) nr 261/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lutego 2004 r. ustanawiające wspólne zasady odszkodowania i pomocy dla pasażerów w przypadku odmowy przyjęcia na pokład albo odwołania lub dużego opóźnienia lotów, uchylające rozporządzenie (EWG) nr 295/91 (Dz.U. 2004, L 46, s. 1). 58      Opinia rzecznika generalnego M. Bobeka w sprawie Consorzio Italian Management i Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:291, pkt 140). 59      Zobacz opinia rzecznika generalnego M. Bobeka w sprawie Consorzio Italian Management i Catania Multiservizi (C‑561/19, EU:C:2021:291, pkt 140, przypis 115) [w których odesłano w szczególności do wyroku z dnia 22 grudnia 2008 r., Wallentin-Hermann (C‑549/07, EU:C:2008:771, pkt 23)]. 60      Obecnie wiemy już, że zderzenie samolotu z ptakiem stanowi nadzwyczajną okoliczność, ponieważ tak właśnie orzekł Trybunał w wyroku z dnia 4 maja 2017 r., Pešková i Peška (C‑315/15, EU:C:2017:342, pkt 26). 61      Nie oznacza to, że Trybunał nie może, w ramach obranej praktyki sądowej, zdecydować o udzieleniu bardziej ogólnej odpowiedzi na skierowane pytanie o wykładnię prawa Unii. Zobacz w tym względzie opinię rzecznika generalnego Jacobsa w sprawie Wiener SI (C‑338/95, EU:C:1997:352, w szczególności pkt 8–21 i 48) polecającą takie podejście między innymi w odniesieniu do dokonywanej przez Trybunał wykładni pojęcia „przejęcia zakładu”. 62      Wyrok z dnia 5 lutego 1963 r. (26/62, EU:C:1963:1). 63      Zobacz na przykład wyrok z dnia 27 lutego 2018 r., Associação Sindical dos Juízes Portugueses (C‑64/16, EU:C:2018:117). 64      Zgadzam się jednak, że w czasie, w którym wydano wyrok CILFIT, sytuacja mogła wyglądać inaczej. Zobacz na przykład H. Rasmussen, The European Court’s acte clair strategy in CILFIT Or: acte clair, of course! But what does it mean?, European Law Review, Vol. 40, No 4, 2015, s. 475–489 (ten artykuł stanowi przedruk starszego artykułu opublikowanego w European Law Review, Vol. 9, 1984, s. 242–259). 65      Zobacz moja opinia w sprawie Remling (C‑767/23, EU:C:2025:486, pkt 50). Zobacz także J. Krommendijk, „Open sesame!”: Improving access to the ECJ by requiring national courts to reason their refusals to refer, European Law Journal, Vol. 42, No 1, 2017, s. 46–62, w szczególności s. 59, przypis 104, który zauważa, że „[s]ąd krajowy rozpoznający roszczenie oparte na wyroku Köbler może też łatwiej zbadać, czy sąd rzeczywiście spełnił kryteria odpowiedzialności. Nie wydaje się nieracjonalne założenie, że gdy sądy krajowe podają powody odmowy wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym, mogą łatwiej uniknąć odpowiedzialności, a to z uwagi na nieistnienie po ich stronie złej wiary”. 66      Zobacz moja opinia w sprawie Remling (C‑767/23, EU:C:2025:486, pkt 52, 59). 67      Zobacz wyrok Köbler (pkt 123, 124). 68      Zobacz na przykład R.M. Beltzer, The transfer of undertakings and the importance of taking over personnel – a vicious circle?, International Journal of Comparative Labour Law and Industrial Relations, Vol. 23(1), 2007, s. 139–155, w szczególności s. 141–142, który uznał, że chociaż Trybunał przedstawił pewne elementy wykładni, to „możliwe jest na przykład, iż dwa sądy, dysponujące tymi samymi informacjami o stanie faktycznym, odmiennie rozstrzygną, czy doszło do przejęcia zakładu. Odtworzenie takiej subiektywnej konstrukcji myślowej przed sądem europejskim jest praktycznie niemożliwe, skoro wyważenie czynników, o których mowa w wyroku Spijkers, stanowi kwestię ustalenia okoliczności faktycznych, a nie zadanie natury prawnej”. 69      W tym względzie pominięcie wyroku Klarenberg, który został wydany przez Trybunał zaledwie kilka dni przed ogłoszeniem wyroku z 2009 r., nie ma istotnego znaczenia dla oceny, czy portugalski sąd najwyższy mógł uznać, iż nie zachodziła konieczność wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym. Stanowił on raptem jeden z szeregu wyroków, w których wyjaśniono pojęcie „przejęcia zakładu” w odmiennych okolicznościach.