C-312/17

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO ELEANOR SHARPSTON przedstawiona w dniu 29 maja 2018 r. ( ) Sprawa C‑312/17 Surjit Singh Bedi przeciwko Republice Federalnej Niemiec Republice Federalnej Niemiec działającej w imieniu i w interesie Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Landesarbeitsgericht Hamm (sąd pracy wyższej instancji w Hamm, Niemcy)] Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym – Polityka społeczna – Równe traktowanie w zakresie zatrudnienia i pracy – Dyrektywa 2000/78/WE – Zakaz dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność – Układ zbiorowy, zgodnie z którym wypłata zasiłku pomostowego ustaje w chwili nabycia przez uprawnionego prawa do wcześniejszej emerytury dla osób niepełnosprawnych 1.  Poprzez niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym do Trybunału zwrócono się o rozważenie, czy przepisy o dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność ustanowione w dyrektywie Rady 2000/78/WE ( ) znajdują zastosowanie do pracownika, który po uzyskaniu prawa do wypłaty określonych środków na podstawie układu zbiorowego w celu zagwarantowania odpowiednich środków utrzymania pracownikom, którzy utracili swoje miejsca pracy, stracił następnie to prawo ze względu na nabycie uprawnienia do wcześniejszej emerytury, wypłacanej (chociaż w zmniejszonej wysokości) ze względu na jego niepełnosprawność. Zainteresowany pracownik poniósł w związku z tym istotną szkodę majątkową. Ramy prawne Prawo Unii Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej 2. Zgodnie z art. 157 ust. 2 TFUE: „Do celów niniejszego artykułu przez wynagrodzenie rozumie się zwykłą podstawową lub minimalną płacę albo uposażenie oraz wszystkie inne korzyści w gotówce lub w naturze, otrzymywane przez pracownika bezpośrednio lub pośrednio, z racji zatrudnienia, od pracodawcy”. Dyrektywa 2000/78 3. Artykuł 1 dyrektywy 2000/78 stanowi: „Celem niniejszej dyrektywy jest wyznaczenie ogólnych ram dla walki z dyskryminacją ze względu na religię lub przekonania, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną w odniesieniu do zatrudnienia i pracy, w celu realizacji w państwach członkowskich zasady równego traktowania”. 4. Zgodnie z art. 2 tej dyrektywy w zakresie istotnym z punktu widzenia niniejszej opinii: „1.   Do celów niniejszej dyrektywy »zasada równego traktowania« oznacza brak jakichkolwiek form bezpośredniej lub pośredniej dyskryminacji z przyczyn określonych w art. 1. 2.   Do celów ust. 1: a) dyskryminacja bezpośrednia występuje, w przypadku gdy osobę traktuje się mniej przychylnie niż traktuje się, traktowano lub traktowano by inną osobę w porównywalnej sytuacji, z jakiejkolwiek przyczyny wymienionej w art. 1; b) dyskryminacja pośrednia występuje, w przypadku gdy przepis, kryterium lub pozornie neutralna praktyka może doprowadzić do szczególnej niekorzystnej sytuacji dla osób danej religii lub przekonań, niepełnosprawności, wieku lub orientacji seksualnej, w stosunku do innych osób, chyba że: (i) taki przepis, kryterium lub praktyka jest obiektywnie uzasadniona zgodnym z prawem celem, a środki mające służyć osiągnięciu tego celu są właściwe i konieczne, lub (ii) jeżeli w przypadku osób w określony sposób niepełnosprawnych pracodawca lub każda osoba, do której odnosi się niniejsza dyrektywa, jest zobowiązany, na mocy przepisów krajowych, podejmować właściwe środki zgodnie z zasadami określonymi w art. 5[ ( )] w celu zlikwidowania niedogodności spowodowanych tym przepisem, kryterium lub praktyką. […]”. 5. Artykuł 3 dyrektywy 2000/78, w zakresie istotnym dla niniejszej opinii, stanowi: „1.   W granicach kompetencji [Unii Europejskiej] niniejszą dyrektywę stosuje się do wszystkich osób, zarówno sektora publicznego, jak i prywatnego, włącznie z instytucjami publicznymi, w odniesieniu do: […] c) warunków zatrudnienia i pracy, łącznie z warunkami zwalniania i wynagradzania; […] 3.   Niniejszej dyrektywy nie stosuje się do wszelkiego rodzaju płatności dokonanych z systemów publicznych lub podobnych, włączając w to systemy zabezpieczenia społecznego i ochrony socjalnej. […]”. 6. Artykuł 16 dyrektywy 2000/78 brzmi następująco: „Państwa członkowskie podejmują niezbędne działania, aby: a) zniesione zostały przepisy ustawowe, wykonawcze i administracyjne sprzeczne z zasadą równego traktowania; b) przepisy sprzeczne z zasadą równego traktowania zawarte w umowach lub układach zbiorowych, regulaminach wewnętrznych przedsiębiorstw, jak również w statutach regulujących wykonywanie wolnych zawodów oraz w statutach organizacji pracowników i pracodawców, zostały uznane za nieważne lub zostały zmienione”. Przepisy krajowe 7. Tarifvertrag zur sozialen Sicherung der Arbeitnehmer bei den Stationierungsstreitkräften im Gebiet der Bundesrepublik Deutschland (układ zbiorowy w sprawie zabezpieczenia socjalnego pracowników sił zbrojnych stacjonujących na terytorium Niemiec, zwany dalej „układem zbiorowym”) został zawarty w dniu 31 sierpnia 1971 r. pomiędzy tym państwem członkowskim a szeregiem związków zawodowych. Określa on warunki zatrudnienia pracowników zatrudnionych przez siły zbrojne innych państw stacjonujące na terytorium Niemiec. Do państw tych należy Zjednoczone Królestwo ( ). 8. Paragraf 4 układu zbiorowego dotyczy „zasiłku pomostowego”. Stanowi on o wypłacie tego zasiłku obok jakiegokolwiek dochodu uzyskiwanego z tytułu innego zatrudnienia poza siłami zbrojnymi stacjonującymi na niemieckim terytorium. Ten sam przepis zawiera wzór pozwalający na wyliczenia wysokości zasiłku, który ma być oparty na miesięcznym wynagrodzeniu otrzymywanym przez osobę uprawnioną w momencie zakończenia zatrudnienia tej osoby przez siły zbrojne. 9. Na podstawie § 8 tego porozumienia wypłata zasiłku ustaje między innymi wtedy, gdy zainteresowany pracownik uzyska uprawnienie do otrzymania wcześniejszej emerytury zgodnie z krajowymi przepisami o zabezpieczeniu społecznym. Okoliczności faktyczne, postępowanie i pytanie prejudycjalne 10. Surjit Singh Bedi urodził się w dniu 3 sierpnia 1954 r. i posiada orzeczenie o znacznym – 50% – stopniu niepełnosprawności. W 1978 r. rozpoczął pracę jako pracownik cywilny stacjonujących w Niemczech sił zbrojnych Zjednoczonego Królestwa, a ostatnio pracował jako pracownik ochrony w jednostce służbowej w Münster (Niemcy). W ramach ustaleń związanych z zamknięciem tej jednostki jego stosunek pracy uległ rozwiązaniu z dniem 31 grudnia 2013 r. W dniu 1 marca 2014 r. został zatrudniony jako pracownik ochrony przez prywatne przedsiębiorstwo. Pozostaje tam zatrudniony, a od dnia 1 kwietnia 2016 r. pracuje na podstawie umowy, zgodnie z którą jest zobowiązany do pracy przez zmienną liczbę godzin w każdym miesiącu, za co otrzymuje proporcjonalnie zmienne wynagrodzenie. 11. Po rozwiązaniu stosunku pracy S. Bedi otrzymał zasiłek pomostowy (zwany dalej „zasiłkiem”) na podstawie § 4 układu zbiorowego wypłacany od dnia 1 stycznia 2014 r., ostatnio w wysokości 1604,20 EUR miesięcznie. Jednakże pismem z dnia 23 marca 2015 r. niemieckie organy poinformowały go, że ponieważ z dniem 1 maja 2015 r. uzyska uprawnienie do wcześniejszej emerytury dla osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności, z dniem 30 kwietnia 2015 r. ustanie jego prawo do zasiłku pomostowego. Od dnia 1 maja 2015 r. S. Bedi nabył prawo do wcześniejszej emerytury w miesięcznej wysokości 909,50 EUR. Wysokość ta została zmniejszona o 10,8% w celu uwzględnienia okresu 36 miesięcy, o które przyspieszono wypłatę emerytury. Ponadto świadczenie emerytalne podlegało zmniejszeniu w ramach określonych progów, obliczonych na podstawie dochodu z zatrudnienia, do którego zainteresowany mógł być uprawniony. Wydaje się, że S. Bedi znajdowałby się lub przynajmniej mógłby się znaleźć w obrębie tych progów, a zatem jego emerytura podlegałaby odpowiedniemu zmniejszeniu. W postanowieniu odsyłającym wskazano, że ogólna sytuacja finansowa S. Bediego w wyniku utraty prawa do zasiłku, po uwzględnieniu wszystkich okoliczności, ulegała istotnemu pogorszeniu w porównaniu z sytuacją, która istniałaby, gdyby nadal otrzymywał on zasiłek aż do nabycia prawa do emerytury w pełnej wysokości. 12. Gdyby S. Bedi nie był dotknięty znaczącym stopniem niepełnosprawności, prawo do wcześniejszej emerytury państwowej nabyłby dopiero po osiągnięciu wieku 63 lat. Wypłata zasiłku byłaby w takim przypadku kontynuowana co najmniej do dnia 1 września 2017 r. 13. Surjit Bedi wytoczył powództwo kwestionujące decyzję o zaprzestaniu wypłaty zasiłku przed Arbeitsgericht Münster (sądem pracy w Münster, Niemcy) w Niemczech przeciwko Republice Federalnej Niemiec działającej, po pierwsze, we własnym imieniu jako strona układu zbiorowego, a po drugie, działającej w imieniu i w interesie Zjednoczonego Królestwa zgodnie z art. 56 ust. 8 porozumienia uzupełniającego porozumienie pomiędzy stronami Traktatu Północnoatlantyckiego, dotyczące statutu ich sił zbrojnych w odniesieniu do zagranicznych sił zbrojnych stacjonujących w Republice Federalnej Niemiec z dnia 3 sierpnia 1959 r., z późniejszymi zmianami. Powództwo zostało oddalone wyrokiem doręczonym w dniu 11 lutego 2016 r. 14. Surjit Bedi wniósł apelację od powyższego wyroku do Landesarbeitsgericht Hamm (sądu pracy wyższej instancji w Hamm, Niemcy), wnosząc jednocześnie o zasądzenie wypłaty zasiłku w kwocie 3049,92 EUR za okres od kwietnia do grudnia 2016 r. 15. Ze względu na wątpliwości dotyczące tego, czy decyzja o wstrzymaniu wypłaty zasiłku na rzecz S. Bediego stanowiła przejaw dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność, zakazanej dyrektywą 2000/78, sąd krajowy skierował następujące pytanie do Trybunału Sprawiedliwości: „Czy art. 2 ust. 2 [dyrektywy Rady 2000/78] należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniu układu zbiorowego, zgodnie z którym prawo do zasiłku pomostowego wypłacanego na podstawie określonego w układzie zbiorowym wynagrodzenia zasadniczego w celu zagwarantowania odpowiednich środków utrzymania pracownikom, którzy utracili swoje miejsce pracy, do chwili uzyskania ekonomicznego zabezpieczenia w postaci prawa do emerytury z ustawowego ubezpieczenia emerytalnego, ustaje w chwili nabycia prawa do wcześniejszej emerytury, i w razie zastosowania tego uregulowania za decydujące kryterium przyjmuje się możliwość uzyskania wcześniejszej emerytury ze względu na niepełnosprawność?”. 16. Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez Republikę Federalną Niemiec, zarówno we własnym jej imieniu, jak i w charakterze przedstawiciela Zjednoczonego Królestwa, oraz przez Komisję Europejską. Nie wniesiono o przeprowadzenie rozprawy i rozprawa się nie odbyła. Analiza 17. Poprzez pytanie prejudycjalne sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy zaprzestanie wypłacania zasiłku na rzecz S. Bediego ze względu na uzyskanie przez niego uprawnienia do wcześniejszej, chociaż obniżonej, emerytury ze względu na niepełnosprawność stanowi przejaw zakazanej prawem dyskryminacji w rozumieniu dyrektywy 2000/78. 18. W celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie należy zbadać, po pierwsze, zakres zastosowania dyrektywy, oraz, po drugie, czy dyskryminacja – jeżeli miała miejsce w odniesieniu do S. Bediego – była dyskryminacją bezpośrednią, czy pośrednią. Po trzecie, jeżeli przedmiotowa dyskryminacja była dyskryminacją pośrednią, znaczenie będą miały odstępstwa, o których mowa w art. 2 ust. 2 lit. b) dyrektywy. 19. Rozważę po kolei każde z powyższych zagadnień. Zakres zastosowania dyrektywy 2000/78 – czy zasiłek stanowi „wynagrodzenie”? 20. Artykuł 3 dyrektywy 2000/78 (zatytułowany „Zakres”) został zakreślony szeroko. Jego ust. 1 stanowi, że dyrektywę stosuje się do „wszystkich osób, zarówno sektora publicznego, jak i prywatnego, włącznie z instytucjami publicznymi” w odniesieniu do między innymi „warunków zatrudnienia i pracy, łącznie z warunkami zwalniania i wynagradzania”. Istotne ograniczenie wynika jednakże z ust. 3, który stanowi, że dyrektywy nie stosuje się do „wszelkiego rodzaju płatności dokonanych z systemów publicznych lub podobnych, włączając w to systemy zabezpieczenia społecznego i ochrony socjalnej”. 21. Pewne wskazówki co do tego, jak należy interpretować to ograniczenie, zawiera motyw 13 dyrektywy, zgodnie z którym uregulowania w zakresie zabezpieczenia społecznego i ochrony socjalnej cechują się tym, że korzyści z nich nie są tożsame z dochodami w rozumieniu przepisu aktualnie art. 157 TFUE. Trybunał potwierdził taką interpretację w swoim orzecznictwie ( ). 22. Powstaje pytanie, czy zasiłek wypłacany S. Bediemu na podstawie § 4 układu zbiorowego podlega ograniczeniu ustanowionemu w art. 3 ust. 3 dyrektywy. 23. Nie uważam, by tak było. 24. Trybunał orzekł, że pojęcie „wynagrodzenia” w rozumieniu art. 157 TFUE podlega wykładni rozszerzającej. Obejmuje ono w szczególności „wszystkie korzyści w gotówce lub w naturze, obecne lub przyszłe, otrzymywane przez pracownika od pracodawcy bezpośrednio lub pośrednio z racji zatrudnienia, niezależnie od tego, czy są one wypłacane z tytułu umowy o pracę, z mocy uregulowań ustawowych, czy też według uznania” ( ). Okoliczność, że pewne świadczenia zostały wypłacone po ustaniu stosunku pracy, nie sprawia, że nie mogą one mieć charakteru „wynagrodzenia” w rozumieniu art. 157 TFUE ( ). Ponadto nie można podważać kwalifikacji takich świadczeń jako wynagrodzenia jedynie z tego względu, że stanowią one jednocześnie odpowiedź na względy polityki społecznej ( ). W związku z tym Trybunał orzekł, że świadczenia przyznawane w ramach systemu emerytalnego, który zasadniczo jest funkcją zatrudnienia, jakie miał zainteresowany, wiążą się z jego wynagrodzeniem, z którego korzystał, i podlegają art. 157 ust. 2 TFUE ( ). 25. Jak wskazano w postanowieniu odsyłającym, przedmiotowy zasiłek zapewnia wsparcie finansowe starszym pracownikom o długim stażu pracy, których stosunek pracy ustał. Jego celem jest zapewnienie im środków utrzymania i wynagrodzenie trudności wynikających z tego, że w przypadku znalezienia nowego zatrudnienia ich wynagrodzenie może być niższe, lub też że mogą zostać osobami bezrobotnymi. Jednocześnie ma on również motywować pracowników do kontynuowania aktywności zawodowej przez poszukiwanie zatrudnienia poza sektorem związanym z siłami zbrojnymi. 26. Z powyższego wynika moim zdaniem, że przedmiotowy zasiłek spełnia kryterium tego, co Trybunał określił jako „materialny element wynagrodzenia” ( ) w orzecznictwie wskazanym w pkt 24 powyżej. Jednakże, jak trafnie zauważa Komisja, niezbędne jest także ustalenie, czy przedmiotowy zasiłek został przyznany zainteresowanemu pracownikowi z racji jego zatrudnienia. Innymi słowy, warunkiem przyjęcia, że świadczenie wchodzi w zakres zastosowania art. 157 TFUE jest istnienie związku przyczynowego pomiędzy oboma okolicznościami [tj. przyznaniem zasiłku a zatrudnieniem] ( ). W tym zakresie Trybunał orzekł, że względy polityki społecznej, organizacji państwa, względy etyczne lub nawet natury budżetowej, które odegrały lub mogły odegrać pewną rolę przy tworzeniu systemu przez ustawodawcę krajowego, nie mogą przesądzić o nieobjęciu danego systemu zakresem art. 157 TFUE, jeżeli przedmiotowe świadczenie dotyczy jedynie szczególnej kategorii pracowników, jeżeli bezpośrednio wynika z przepracowanego okresu oraz jeżeli jego wysokość jest obliczana na podstawie ostatniego wynagrodzenia wypłacanego (byłemu) pracownikowi ( ). 27. Dwie sprawy przytoczone w punkcie poprzedzającym dotyczyły, odpowiednio, prawa do uzyskania zwrotu kosztów leczenia partnerów cywilnych urzędników federalnych ( ) oraz prawa do renty wdowiej w ramach obowiązkowego pracowniczego systemu emerytalnego ( ). Orzecznictwo nie ogranicza się jednak tylko do tych dwóch przykładów. Na przykład Trybunał zastosował te zasady do świadczenia pomostowego wypłacanego pracownikom w określonym wieku w momencie ustania ich stosunku pracy i orzekł, że to, iż wysokość świadczenia pomostowego jest określana na podstawie ostatniego miesięcznego wynagrodzenia, potwierdzało, że świadczenie pomostowe stanowiło świadczenie uzyskane przez zainteresowanych pracowników w związku ze stosunkiem pracy ( ). 28. Nie widzę powodu, by nie zastosować tych zasad także w niniejszej sprawie. Zasiłek wypłacany jest na podstawie układu zbiorowego w odniesieniu do stosunku pracy pomiędzy osobami takimi jak S. Bedi a siłami zbrojnymi stacjonującymi na terytorium Niemiec. Przedmiotowy układ przewiduje określone mechanizmy w postaci zasiłku, które wyraźnie odnoszą się do zakończenia tego stosunku pracy. Wysokość zasiłku jest obliczana (zgodnie z § 4 układu zbiorowego) na podstawie wynagrodzenia wypłacanego w momencie zakończenia stosunku pracy. Postanowienie odsyłające wskazuje, że zasiłek jest wypłacany tylko pracownikom o długoletnim stażu pracy. Wydaje się zatem jasne, że wymóg bezpośredniego związku wypłacanych kwot ze stażem pracy także jest w niniejszej sprawie spełniony. Okoliczność, iż zasiłek jest wypłacany przez państwo niemieckie i finansowany z krajowych podatków, nie ma, jak moim zdaniem trafnie zauważa Komisja, znaczenia dla sprawy, skoro wydaje się, że zaangażowanie państwa niemieckiego w tym zakresie stanowi element wewnętrznych ustaleń pomiędzy tym państwem a państwami, których żołnierze poprzednio stacjonowali na niemieckim terytorium. Obejmuje to również Zjednoczone Królestwo, jako byłego pracodawcę S. Bediego. Rozstrzygające znaczenie ma to, czy to ostatnie państwo członkowskie, jako pierwotny pracodawca osoby zainteresowanej, zastosowało mechanizm zapewniający wypłatę środków jego byłym pracownikom „w związku ze stosunkiem pracy”. 29. Z wszystkich przytoczonych powyżej powodów uważam, że kwoty wypłacane w ramach zasiłku mogą być uznane za „wynagrodzenie” w rozumieniu art. 157 TFUE i że wyjątek ustanowiony w art. 3 ust. 3 dyrektywy 2000/78 nie znajduje w niniejszej sprawie zastosowania. Charakter podnoszonej dyskryminacji 30. Artykuł 2 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2000/78 stanowi, że dyskryminacja bezpośrednia występuje, w przypadku gdy daną osobę traktuje się mniej przychylnie niż inną w porównywalnej sytuacji, z jakiejkolwiek przyczyny wymienionej w art. 1. Przyczyny te obejmują między innymi niepełnosprawność. 31. Wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że środek, który znajduje zastosowanie w ten sam sposób do osób niepełnosprawnych i pełnosprawnych, nie może być uznany za ustanawiający odmienne traktowanie bezpośrednio związane z niepełnosprawnością ( ). W niniejszej sprawie nic nie wskazuje, by układ zbiorowy znajdował zastosowanie w inny sposób w odniesieniu do pracowników niepełnosprawnych oraz pracowników pełnosprawnych. Jak wyraźnie wyjaśniono w postanowieniu odsyłającym, ograniczenia wynikające z § 8 układu zbiorowego znajdują zastosowanie do szeregu kategorii pracowników, z których pracownicy niepełnosprawni stanowią tylko jedną. 32. W związku z tym sposób postępowania z pracownikami takimi jak S. Bedi nie może stanowić przejawu dyskryminacji bezpośredniej. Niezbędne jest zatem ustalenie, czy nie jest natomiast przejawem dyskryminacji pośredniej. Zgodnie z kryterium ustanowionym w art. 2 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2000/78 dyskryminacja pośrednia występuje, w przypadku gdy przepis, kryterium lub pozornie neutralna praktyka mogą doprowadzić do szczególnie niekorzystnej sytuacji między innymi w przypadku osób z daną niepełnosprawnością w porównaniu do innych osób. 33. Wskazałam już, że przedmiotowy środek jest z pozoru neutralny ( ). Następnie, w odniesieniu do pytania, czy środek ten stawia osoby niepełnosprawne w niekorzystnej sytuacji, należy zauważyć, że rezultatem uzyskania przez S. Bediego uprawnienia do wcześniejszej, choć zmniejszonej, emerytury, było zaprzestanie wypłaty zasiłku. W odniesieniu do pracowników pełnosprawnych nie miałoby miejsca takie automatyczne nabycie praw do wcześniejszej emerytury. Zasiłek byłby zatem wypłacany aż do osiągnięcia przez osobę zainteresowaną zwykłego wieku emerytalnego 63 lat, po czym wypłacana byłaby emerytura w pełnej wysokości. Postanowienie odsyłające nie pozostawia wątpliwości, że ogólny wynik finansowy w tym ostatnim przypadku jest lepszy, niż miało to miejsce w sprawie S. Bediego; w postanowieniu tym zwraca się następnie uwagę, że przy takim porównaniu sytuacja S. Bediego uległa zdecydowanemu pogorszeniu ( ). Nie miał on także żadnego wyboru w tej kwestii; wypłata zasiłku zostałaby wstrzymana, nawet gdyby postanowił nie pobierać wcześniejszej emerytury aż do osiągnięcia zwykłego wieku emerytalnego. W świetle powyższego uważam, że przedmiotowy środek faktycznie stawia niepełnosprawnych pracowników takich jak S. Bedi w niekorzystnej sytuacji. 34. W odniesieniu do ostatniej przesłanki, czyli pytania o to, czy sytuacja tych pracowników jest porównywalna z sytuacją osób pełnosprawnych, rząd niemiecki (w uwagach na piśmie wniesionych we własnym imieniu) podnosi, że przesłanka ta nie jest spełniona. Twierdzi w istocie, że odpowiednia ocena może zostać przeprowadzona w dwóch momentach. Pierwszym jest data zakończenia stosunku pracy. W tym momencie, jak przyznaje, zarówno osoby niepełnosprawne, jak i pozostali pracownicy znajdują się w porównywalnej sytuacji. Drugim jest data uzyskania przez zainteresowaną osobę uprawnienia do emerytury. W tym przypadku rząd niemiecki podnosi, że dwie analizowane grupy nie mogą być uznawane za znajdujące się w takiej samej sytuacji, skoro ich potrzeba uzyskania wsparcia w okresie przejściowym będzie różna – pracownicy niepełnosprawni nie będą już jej potrzebowali, w przeciwieństwie do pracowników pełnosprawnych. 35. Na poparcie drugiej z proponowanych interpretacji rząd niemiecki przywołuje orzecznictwo Trybunału. Odwołuje się w szczególności do spraw: i) Burton ( ), której przedmiotem było uregulowanie programu dobrowolnych odejść, zgodnie z którym pracownicy płci męskiej uzyskiwali uprawnienie do płatności później niż ich żeńskie odpowiedniczki, ze względu na niższy ustawowy wiek emerytalny tych drugich, przy czym kwota wypłacana członkom każdej z tych grup obliczana była na takiej samej podstawie; (ii) Roberts ( ), która dotyczyła emerytury pomostowej wypłacanej pracownikom odchodzącym na wcześniejszą emeryturę z powodu choroby, przy niższych kwotach wypłacanych na rzecz kobiet niż na rzecz mężczyzn po 60. roku życia, mających odzwierciedlać fakt, że kobiety nabywały w tym wieku uprawnienie do emerytury państwowej, lecz przy neutralnym mechanizmie obliczania emerytury pomostowej; oraz (iii) Hlozek ( ), gdzie spór dotyczył świadczenia pomostowego wypłacanego pracownikom w określonym wieku w momencie rozwiązywania ich stosunków pracy w ramach restrukturyzacji przedsiębiorstwa, przy czym kobiety nabywały prawo do świadczenia pięć lat wcześniej niż mężczyźni ze względu na fakt, że ustawowy wiek emerytalny dla kobiet także był pięć lat niższy niż w odniesieniu do ich współpracowników płci męskiej. 36. Przytoczone orzecznictwo nie jest dla mnie źródłem istotnej inspiracji w niniejszej sprawie. Rozumowanie Trybunału nie skupiało się w powyższych sprawach na kwestiach, które mogły świadczyć o pojawieniu się dyskryminacji. Trybunał rozważał raczej określone mechanizmy w ich całokształcie, co doprowadziło go w każdej ze spraw do wniosku, że dyskryminacja nie zachodziła. Miało to miejsce w sprawie Burton, gdzie Trybunał uznał, że jedyna różnica w świadczeniach dla mężczyzn i kobiet wynika z różnicy w minimalnym wielu emerytalnym mężczyzn i kobiet wynikającej z ustawodawstwa krajowego. Przedmiotowe świadczenia były jednak obliczane w taki sam sposób, niezależnie od płci pracownika. Z powyższego wyniknął wniosek o braku dyskryminacji ( ). Powyższa teza znajduje jeszcze jaśniejszy wyraz w wyroku w sprawie Roberts, w którym Trybunał uznał mechanizm obliczania emerytury pomostowej za neutralny, co, jak wyraził Trybunał, „potwierdziło brak jakiejkolwiek dyskryminacji” ( ). W sprawie Hlozek Trybunał przyjął podobne rozumowanie ( ). 37. Istotą niniejszej sprawy jest tymczasem moim zdaniem to, że mechanizm będący przedmiotem sporu w postępowaniu głównym nie jest neutralny. 38. Rząd niemiecki wydaje się zresztą akceptować, że mogą tutaj pojawiać się także inne istotne aspekty orzecznictwa Trybunału. Odwołuje się w tym zakresie do wyroku Odar ( ), który dotyczył odprawy pieniężnej z tytułu rozwiązania stosunku pracy z pracownikiem ze znacznym stopniem niepełnosprawności przysługującej mu na podstawie programu socjalnego, który przewidywał, że otrzymał on kwotę niższą niż ta, do której byłby uprawniony jako osoba pełnosprawna. Nie było tutaj wątpliwości odnoszących się do ogólnego efektu finansowego analizowanego mechanizmu pod względem neutralności wobec dwóch kategorii pracowników. Trybunał rozważył to zagadnienie w odniesieniu do „pracowników będących w wieku zbliżonym do wieku emerytalnego” i orzekł, że znajdują się oni w sytuacji porównywalnej z sytuacją innych pracowników objętych programem socjalnym, gdyż ich stosunek pracy z pracodawcą ulega rozwiązaniu z tych samych przyczyn i na takich samych warunkach. „Korzyść” przyznana pracownikom ze znacznym stopniem niepełnosprawności, polegająca na uprawnieniu do otrzymania emerytury trzy lata wcześniej niż pracownicy, którzy nie są niepełnosprawni, nie stawiała ich w szczególnej sytuacji w porównaniu z tymi pracownikami ( ). 39. Uważam, że orzecznictwo to jest znacznie bardziej istotne dla niniejszej sprawy niż wyroki omówione w pkt 35 i 36 powyżej. Pozostaje jednak pytanie, czy może ono zostać wprost zastosowane w realiach niniejszej sprawy. W szczególności, czy okoliczność, że i) w sprawie Odar stan faktyczny obejmował obliczenie kwoty ryczałtowej, która została zmniejszona w przypadku pracowników ze znacznym stopniem niepełnosprawności w celu uwzględnienia ich uprawnienia do wcześniejszej emerytury, gdy tymczasem ii) w niniejszej sprawie świadczenie polega na ciągłych świadczeniach wypłacanych na podstawie układu zbiorowego, które zostały wstrzymane w momencie nabycia uprawnienia do wcześniejszej emerytury, stanowi wystarczający czynnik różnicujący obydwie sytuacje? 40. Nie uważam, by tak było. 41. W obydwu sprawach powód znalazł się w sytuacji rzeczywistego obniżenia dokonywanych na jego rzecz płatności w związku z zakończeniem jego stosunku pracy, które to obniżenie było związane z nabyciem przez niego prawa do wcześniejszej emerytury. W sprawie Odar obniżenie to miało miejsce na etapie obliczenia kwoty ryczałtowej, natomiast w przypadku S. Bediego pojawiło się w momencie zakończenia wypłaty zasiłku zgodnie z układem zbiorowym. Ogólny rezultat był taki sam – osoby uprawnione otrzymały mniej środków ze względu na swoją niepełnosprawność. Celem każdego z powyższych mechanizmów było wspieranie pracowników w określonym wieku w sytuacji zwolnienia z przyczyn ekonomicznych. Okoliczność, że w niniejszej sprawie zasiłek był wypłacany w sposób ciągły w celu zachęcenia zainteresowanych pracowników do pozostania na rynku pracy nie stanowi moim zdaniem wystarczająco istotnej różnicy, by uzasadnić zróżnicowane podejście do dwóch analizowanych sytuacji. 42. Uważam zatem, że tło obydwu spraw, w zakresie istotnym dla niniejszej sprawy, jest zasadniczo podobne i że zasady przyjęte w sprawie Odar mogą znaleźć zastosowanie do sytuacji S. Bediego. W wyroku w sprawie Odar Trybunał orzekł, że niepełnosprawni pracownicy w wieku zbliżonym do wieku emerytalnego znajdowali się w sytuacji porównywalnej z sytuacją pozostałych pracowników, których dotyczył mechanizm wypłaty kwoty ryczałtowej, skoro ich stosunek pracy z pracodawcą ulegał rozwiązaniu z tych samych przyczyn i na takich samych warunkach ( ). Uważam w związku z tym, że nie ma istotnych przeszkód do analogicznego zastosowania tego rozumowania w niniejszej sprawie. Dyskryminacja pośrednia: odstępstwa określone w art. 2 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2000/78 43. W świetle powyższego należy jeszcze rozważyć, czy przedmiotowy środek powinien być uznany za obiektywnie uzasadniony zgodnym z prawem celem, a środki mające służyć osiągnięciu tego celu są właściwe i konieczne w rozumieniu art. 2 ust. 2 lit. b) ppkt (i) dyrektywy 2000/78. 44. Rząd niemiecki (zarówno w uwagach przedłożonych we własnym imieniu, jak i tych złożonych w imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa) twierdzi, że rzeczywiście istnieje zgodny z prawem cel przedmiotowego środka. W istotnym zakresie ( ) zauważa w szczególności, że zasiłek wypłacany jest z zasobów państwowych, które z definicji są ograniczone. Nie ma zasadnego powodu do kontynuowania wypłaty zasiłku, jeżeli osoba uprawniona uzyska środki utrzymania z innego źródła. Podnosi, że Trybunał orzekł, iż właściwe zarządzanie środkami państwowymi może stanowić zgodny z prawem cel w takich okolicznościach. 45. Nie widzę potrzeby polemiki z tymi twierdzeniami. Środki publiczne rzeczywiście powinny być wydawane w sposób mądry ( ). Zgadzam się zatem, że przedmiotowy cel jest zgodny z prawem. 46. Czy jest on jednak także właściwy i konieczny? 47. W odniesieniu do pierwszej przesłanki rząd niemiecki (zarówno we własnym imieniu, jak i jako przedstawiciel rządu Zjednoczonego Królestwa) zauważa w szczególności, że celem układu jest zapewnienie odpowiedniego dochodu pracownikom, którzy mogliby znajdować się w trudnej sytuacji finansowej, który to cel „w odniesieniu do pracowników niepełnosprawnych, jak można stwierdzić, znika” w momencie nabycia uprawnienia do wcześniejszej emerytury. Rząd niemiecki uważa taki wzgląd za właściwy. 48. Rozumowanie rządu niemieckiego nie rozwiewa moich wątpliwości w tej kwestii. W szczególności, jego podejście opiera się na założeniu, że cel wspierania pracowników w trudnej sytuacji finansowej przestaje istnieć wtedy, gdy odbiorca danego wsparcia uzyskuje uprawnienie do emerytury. Wniosek taki wymaga jednak przyjęcia, że wysokość emerytury będzie wystarczająca, by zadośćuczynić potrzebom finansowym osoby uprawnionej. Chociaż poziom państwowych świadczeń emerytalnych różni się między poszczególnymi państwami członkowskimi, nie można zakładać, że emerytury te w każdym wypadku, nawet wypłacane w pełnej wysokości, będą wystarczające do zapewnienia osobie uprawnionej życia na odpowiednim poziomie. Kiedy przedmiotowa kwota ulega zmniejszeniu ze względu na wcześniejszą wypłatę emerytury, tym większe jest prawdopodobieństwo, że otrzymane środki nie stanowią wystarczającego dochodu. W takim przypadku nie można stwierdzić, że potrzeby finansowe osoby uprawnionej „znikają”. Uważam w związku z tym, że cel zapewnienia odpowiedniego dochodu pracownikom w okolicznościach takich jak w przypadku S. Bediego może być uznany za spełniony – a przedmiotowy środek za właściwy – tylko wtedy, gdy różnica w wysokości otrzymanej emerytury i zasiłku, którego wypłata ulega wstrzymaniu, nie jest taka, by prowadzić do powrotu lub ryzyka powrotu przedmiotowych pracowników do trudnej sytuacji finansowej, której poprawie miał służyć zasiłek. Rozstrzygnięcie, czy tak jest w rzeczywistości, należy do sądu krajowego. 49. W odniesieniu do przesłanki konieczności, to samo państwo członkowskie kładzie wielki nacisk na zakres uznania, który, jak orzekł Trybunał, został przyznany państwom członkowskim w zakresie ustalenia środków służących osiągnięciu poszczególnych celów w zakresie polityki społecznej i zatrudnienia. Uważa ono, że jest tak tym bardziej wtedy, gdy dany środek został przyjęty przez partnerów społecznych w ramach układu zbiorowego. Zauważa, że Trybunał uznał, iż partnerzy ci dysponują „szerokimi uprawnieniami dyskrecjonalnymi” w tym kontekście ( ) i podnosi, w swoim przekonaniu, fundamentalne rozróżnienie pomiędzy tą sytuacją a programem socjalnym rozważanym w sprawie Odar. Prawo krajowe przyznawało znacznie mniejszy zakres uznania w tym drugim przypadku, skoro strony objęte programem socjalnym były zobowiązane do uwzględnienia okoliczności znajdujących zastosowanie po zakończeniu stosunku pracy. 50. Zgadzam się, że Trybunał powinien być ostrożny w ingerowaniu w decyzje podejmowane przez partnerów społecznych w ramach układów takich jak będący przedmiotem sporu w postępowaniu głównym ( ). Jednakże wynikający z tego margines uznania nie oznacza, że nie należy przestrzegać zasady, zgodnie z którą analizowane środki powinny być zarówno właściwe, jak i konieczne. W tym zakresie zwracam uwagę, po pierwsze, że Trybunał orzekł w sprawie Hennigs i Mai, rozważając zakres uznania przyznany partnerom społecznym w kontekście układów zbiorowych, że „odmienne traktowanie ze względu na wiek musi być właściwe i konieczne z punktu widzenia owych celów” ( ). Po drugie, pragnę zwrócić uwagę, że art. 16 lit. b) dyrektywy 2000/78 wymaga od państw członkowskich podjęcia niezbędnych działań, by przepisy sprzeczne z zasadą równego traktowania zawarte między innymi w układach zbiorowych, zostały uznane za nieważne lub zostały zmienione. 51. W rozstrzyganiu tego zagadnienia należy przede wszystkim, w moim przekonaniu, pamiętać o sytuacji pracowników ze znaczącym stopniem niepełnosprawności, takich jak S. Bedi, a w szczególności o konkretnych trudnościach i ryzykach, z którymi muszą sobie radzić. Podstawowym i jedynym celem dyrektywy 2000/78 stosowanej do pracowników niepełnosprawnych jest przecież zapobieganie dyskryminacji takich pracowników i poprawienie ich sytuacji na rynku pracy. Obejmuje to zapewnienie im jak najlepszych szans na tym rynku i chronienie ich przed znalezieniem się w niekorzystnej sytuacji finansowej. Co więcej, pracownicy ci mogą spodziewać się większych trudności w znalezieniu zatrudnienia niż pracownicy pełnosprawni, a trudności te będą tylko narastać wraz ze zbliżaniem się do wieku emerytalnego ( ). Istotne jest przypomnienie, że prawo do pracy zostało uznane przez Trybunał już w roku 1974 w wyroku w sprawie Nold/Komisja ( ) i że jest ono teraz zawarte w art. 15 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej ( ). 52. Należy także podkreślić, że wypłata zasiłku na rzecz osób takich jak S. Bedi kończy się automatycznie w momencie nabycia przez nie uprawnienia do wcześniejszej emerytury, pomimo że mogą oni nie życzyć sobie pobierania emerytury w tym momencie. Mogą na przykład preferować kontynuację zatrudnienia i wstrzymanie wypłaty emerytury aż do osiągnięcia przez nich zwykłego wieku emerytalnego, kiedy byłaby ona wypłacana w pełnej wysokości. 53. W istocie uważam, że zagadnienie to ma centralne znaczenie dla trudności dotyczących przedmiotowych uregulowań krajowych. Mogą niewątpliwie istnieć liczne godne pochwały powody dla przyznania osobom takim jak S. Bedi wcześniejszej emerytury, chociaż w zmniejszonej wysokości w przypadku podjęcia decyzji o skorzystaniu z tego uprawnienia. Mogą one, jak podnosi rząd niemiecki, znaleźć się w sytuacji zmniejszonej szansy na znalezienie zatrudnienia, w której byliby wdzięczni za oferowane im wsparcie finansowe. Lecz przedmiotowe rozwiązania pozbawiają zainteresowanych pracowników rzeczywistego wyboru wtedy, gdy życzą oni sobie kontynuować pracę i mają taką możliwość. 54. Tymczasem wypłata zasiłku ustaje, z chwilą gdy niepełnosprawny pracownik osiągnie wiek upoważniający do otrzymania zmniejszonej wcześniejszej emerytury. Jeżeli pozostanie on zatrudniony, straci ze względu na utratę zasiłku. Jeżeli zdecyduje się na pobieranie emerytury, wciąż prawdopodobne będzie pogorszenie jego sytuacji – chyba że wysokość emerytury będzie w jego przypadku wyższa niż suma wynagrodzenia i zasiłku, co nie wydaje się prawdopodobne w praktyce. Nie może on natomiast skorzystać z trzeciej możliwości, tj. podjęcia decyzji o niepobieraniu wcześniejszej emerytury, kontynuowaniu pracy i otrzymywania zasiłku. Tymczasem ta trzecia możliwość znajduje automatyczne zastosowanie do pracownika, który nie jest niepełnosprawny. 55. Analizując przedmiotowy, ukształtowany zgodnie z układem zbiorowym, środek z powyższej perspektywy, dochodzę do wniosku, że, jak ujął to Trybunał w sprawie Odar, prowadzi on do „nadmiernego naruszenia” uzasadnionych interesów niepełnosprawnych pracowników takich jak S. Bedi ( ). 56. W świetle powyższego wniosku powinnam dodać, że nie przekonuje mnie argumentacja rządu niemieckiego, zgodnie z którą rezultat każdego przejawu zakazanej dyskryminacji jest zasadniczo kwestią, która powinna być rozwiązywana na poziomie krajowego systemu emerytalnego. W celu spełnienia wymogów dyrektywy 2000/78 osoby odpowiedzialne za stosowanie układu zbiorowego powinny robić to w sposób, który nie stanowi przejawu zakazanej dyskryminacji. Oczywistym pierwszym krokiem w tym kierunku jest zapewnienie większych środków finansowych w celu rozwiązania problemu. Biorąc pod uwagę, że osób w sytuacji S. Bediego jest prawdopodobnie niewiele, niezbędne środki mogą najpewniej zostać zapewnione. Gdyby miało stać się inaczej, lub gdyby przeznaczone środki wystarczały jedynie na pokrycie części braku, alternatywnym – choć oczywiście mniej satysfakcjonującym – rozwiązaniem, byłaby realokacja świadczeń na podstawie układu zbiorowego w celu zapewnienia zgodności z prawem mechanizmu jako całości. 57. Moim zdaniem z powyższego wynika, że sporne przepisy krajowe nie mogą być uznane za spełniające przesłankę konieczności i w związku z tym nie spełniają one kryteriów wskazanych w art. 2 ust. 2 lit. b) ppkt (i) dyrektywy 2000/78. 58. W niniejszym postępowaniu nie podnoszono, że dodatkowe odstępstwo przewidziane w art. 2 ust. 2 lit. b) ppkt (ii) dyrektywy, znajdujące zastosowanie jedynie do osób niepełnosprawnych, a nie do pozostałych kategorii osób, których ochrona jest celem dyrektywy, jest istotne dla niniejszej sprawy i w związku z tym nie rozważam go więcej. 59. Uważam zatem, iż art. 2 ust. 2 dyrektywy 2000/78 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniu układu zbiorowego, zgodnie z którym prawo do zasiłku pomostowego wypłacanego na podstawie określonego w układzie zbiorowym wynagrodzenia zasadniczego w celu zagwarantowania odpowiednich środków utrzymania pracownikom z długoletnim stażem pracy, którzy utracili swoje miejsca pracy, ustaje w odniesieniu do pracowników niepełnosprawnych w sytuacji, w której zainteresowany pracownik uzyskuje uprawnienie do obniżonej wcześniejszej emerytury, przy czym i) pełnosprawni pracownicy mogą otrzymywać zasiłek do chwili nabycia uprawnienia do emerytury wypłacanej w pełnej wysokości po osiągnięciu zwykłego wieku emerytalnego, oraz ii) niepełnosprawny pracownik nie może zdecydować się na kontynuację wypłaty zasiłku aż do osiągnięcia zwykłego wieku emerytalnego, co pozwoliłoby mu na dalsze uczestnictwo w rynku pracy w taki sam sposób jak pracownicy pełnosprawni, lecz musi ponieść istotną stratę finansową, gdyby zdecydował się na kontynuację zatrudnienia aż do nabycia uprawnienia do utrzymywania emerytury w pełnej wysokości. Wnioski 60. Wobec powyższego proponuję, aby na pytanie prejudycjalne przedstawione przez Landesarbeitsgericht Hamm (sąd pracy wyższej instancji w Hamm, Niemcy) Trybunał udzielił następującej odpowiedzi: Artykuł 2 ust. 2 dyrektywy Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniu układu zbiorowego, zgodnie z którym prawo do zasiłku pomostowego wypłacanego na podstawie określonego w układzie zbiorowym wynagrodzenia zasadniczego w celu zagwarantowania odpowiednich środków utrzymania pracownikom z długoletnim stażem pracy, którzy utracili swoje miejsca pracy, ustaje w odniesieniu do pracowników niepełnosprawnych w sytuacji, w której zainteresowany pracownik uzyskuje uprawnienie do obniżonej wcześniejszej emerytury, przy czym i) pełnosprawni pracownicy mogą otrzymywać zasiłek do chwili nabycia uprawnienia do emerytury wypłacanej w pełnej wysokości po osiągnięciu zwykłego wieku emerytalnego, oraz ii) niepełnosprawny pracownik nie może zdecydować się na kontynuację wypłaty zasiłku aż do osiągnięcia zwykłego wieku emerytalnego, co pozwoliłoby mu na dalsze uczestnictwo w rynku pracy w taki sam sposób jak pracownicy pełnosprawni, lecz musi ponieść istotną stratę finansową, gdyby zdecydował się na kontynuację zatrudnienia aż do nabycia uprawnienia do utrzymywania emerytury w pełnej wysokości. ( ) Język oryginału: angielski. ( ) Dyrektywa z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiająca ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy (Dz.U. 2000, L 303, s. 16 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 5, t. 4, s. 79). ( ) Artykuł 5 dyrektywy 2000/78 jest zatytułowany „Racjonalne usprawnienia dla osób niepełnosprawnych”. Zobowiązuje on pracodawców do podjęcia w określonych okolicznościach właściwych środków w celu zapewnienia racjonalnych usprawnień dla osób niepełnosprawnych. ( ) Pełna lista obejmuje siły zbrojne Belgii, Kanady, Francji, Zjednoczonego Królestwa i Stanów Zjednoczonych. ( ) Zobacz wyrok z dnia 6 grudnia 2012 r., Dittrich i in. (C‑124/11, C‑125/11 i C‑143/11, EU:C:2012:771, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Zobacz wyrok z dnia 6 grudnia 2012 r., Dittrich i in. (C‑124/11, C‑125/11 i C‑143/11, EU:C:2012:771, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Zobacz wyrok z dnia 1 kwietnia 2008 r., Maruko (C‑267/06, EU:C:2008:179, pkt 44). ( ) Zobacz wyrok z dnia 2 czerwca 2016 r., C (C‑122/15, EU:C:2016:391, pkt 22 i przytoczone tam orzecznictwo). Zobacz także analogicznie i a contrario wyrok z dnia 22 listopada 2012 r., Elbal Moreno (C‑385/11, EU:C:2012:746, pkt 19 i nast.), oraz moja opinia w sprawie Espadas Recio (C‑98/15, EU:C:2017:223, pkt 33 i nast.). ( ) Zobacz wyrok z dnia 2 czerwca 2016 r., C (C‑122/15, EU:C:2016:391, pkt 23 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Zobacz wyrok z dnia 6 grudnia 2012 r., Dittrich i in. (C‑124/11, C‑125/11 i C‑143/11, EU:C:2012:771, pkt 35). ( ) Zobacz wyrok z dnia 6 grudnia 2012 r., Dittrich i in. (C‑124/11, C‑125/11 i C‑143/11, EU:C:2012:771, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo, pkt 39). ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 1 kwietnia 2008 r., Maruko (C‑267/06, EU:C:2008:179, pkt 48). ( ) W sprawie Dittrich i in. ( ) W sprawie Maruko. ( ) Zobacz wyrok z dnia 9 grudnia 2004 r., Hlozek (C‑19/02, EU:C:2004:779, pkt 38). ( ) Wyrok z dnia 11 kwietnia 2013 r., HK Danmark (C‑335/11 i C‑337/11, EU:C:2013:222, pkt 72). ( ) Zobacz pkt 31 powyżej. ( ) Zobacz pkt 11 powyżej. ( ) Wyrok z dnia 16 lutego 1982 r. (19/81, EU:C:1982:58). ( ) Wyrok z dnia 9 listopada 1993 r. (C‑132/92, EU:C:1993:868). ( ) Wyrok z dnia 9 grudnia 2004 r. (C‑19/02, EU:C:2004:779). ( ) Zobacz pkt 15 i 16 wyroku z dnia 16 lutego 1982 r. (19/81, EU:C:1982:58). ( ) Zobacz pkt 23 wyroku z dnia 9 listopada 1993 r. (C‑132/92, EU:C:1993:868). ( ) Zobacz pkt 49 wyroku z dnia 9 grudnia 2004 r. (C‑19/02, EU:C:2004:779). ( ) Wyrok z dnia 6 grudnia 2012 r. (C‑152/11, EU:C:2012:772). ( ) Zobacz pkt 61 i 62 wyroku. ( ) Zobacz pkt 61 tego wyroku. ( ) Rząd niemiecki podnosi dwa dodatkowe argumenty odnoszące się do pkt 29 i 44 wyroku z dnia 12 października 2010 r., Ingeniørforeningen i Danmark (C‑499/08, EU:C:2010:600). Punkty te odnosiły się do zgodnych z prawem celów uznanych przez Trybunał za uzasadnione z punktu widzenia art. 6 dyrektywy 2000/78, który zawiera szereg szczególnych przepisów odnoszących się do różnic w traktowaniu ze względu na wiek. Niniejsza sprawa nie dotyczy dyskryminacji na tej podstawie. Z tego względu nie rozważam dalej tych dwóch argumentów. ( ) Zobacz między innymi wyrok z dnia 6 grudnia 2012 r., Odar (C‑152/11, EU:C:2012:772, pkt 43). ( ) Rząd niemiecki przytacza tutaj wyroki: z dnia 6 grudnia 2012 r., Odar (C‑152/11, EU:C:2012:772, pkt 47 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 8 września 2011 r., Hennins i Mai (C‑297/10 i C‑298/10, EU:C:2011:560, pkt 65 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 31 maja 1995 r., Royal Copenhagen (C‑400/93, EU:C:1995:155, pkt 46). ( ) Wyrok z dnia 8 września 2011 r. (C‑297/10 i C‑298/10, EU:C:2011:560, pkt 65). ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 6 grudnia 2012 r., Odar (C‑152/11, EU:C:2012:772, pkt 67). ( ) Wyrok z dnia 14 maja 1974 r. (4/73, EU:C:1974:51, pkt 12–14). ( ) Dz.U. 2010, C 83, s. 389. ( ) Zobacz wyrok z dnia 6 grudnia 2012 r. (C‑152/11, EU:C:2012:772, pkt 70).