C-322/16

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO NILSA WAHLA przedstawiona w dniu 8 czerwca 2017 r. ( ) Sprawa C‑322/16 Global Starnet Ltd przeciwko Ministero dell’Economia e delle Finanze Amministrazione Autonoma Monopoli di Stato [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Consiglio di Stato (najwyższy sąd administracyjny, Włochy)] Odesłanie prejudycjalne – Obowiązek sądu krajowego ostatniej instancji skierowania pytania prejudycjalnego do Trybunału – Wyrok trybunału konstytucyjnego – Ograniczenie swobody świadczenia usług – Ograniczenie swobody przedsiębiorczości – Udzielenie nowych koncesji na dozwolone gry – Nowe wymogi dla koncesjonariuszy – Względy uzasadniające – Proporcjonalność 1. W niniejszym wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym Trybunał został ponownie poproszony o ocenę, czy pewne aspekty włoskich przepisów w dziedzinie gier losowych są zgodne z przepisami traktatu dotyczącymi rynku wewnętrznego oraz z pewnymi zasadami ogólnymi prawa Unii ( ). 2. Problemy wynikłe w niniejszym postępowaniu w szczególności dotyczą kwestii, czy przepisy traktatu dotyczące rynku wewnętrznego, art. 16 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”) lub zasada ogólna ochrony uzasadnionych oczekiwań sprzeciwiają się przepisom krajowym ustanawiającym nowe finansowe, techniczne i zawodowe wymogi odnoszące się zarówno do nowych podmiotów, jak i do tych już posiadających koncesje na świadczenie usług w sektorze gier losowych. I. Ramy prawne A.  Prawo krajowe 3. Artykuł 1 ust. 77 Legge del 13 dicembre 2010 n. 220, Disposizioni per la formazione del bilancio annuale e pluriennale dello Stato (legge di stabilità 2011) [ustawy nr 220 w sprawie wytycznych dotyczących opracowania rocznego i wieloletniego budżetu państwa (ustawy o stabilności 2011) z dnia 13 grudnia 2010 r. ( )] stanowi: „W celu zapewnienia równowagi pomiędzy publicznymi i prywatnymi interesami w organizacji i zarządzaniu działalnością hazardową, oraz mając na uwadze państwowy monopol w tym zakresie […] i zasady, w tym także te ustanowione przez Unię Europejską, stosowania konkurencyjnego wyboru w celu intensyfikacji walki z nieregulowanym lub nielegalnym hazardem we Włoszech, a także wzmocnienia ochrony konsumentów, w szczególności ochrony nieletnich, utrzymania porządku publicznego, walki z hazardem wśród osób niepełnoletnich i przenikaniem przestępczości zorganizowanej […], Agenzia delle Dogane e dei Monopoli [(włoska agencja ds. ceł i monopoli, zwana dalej »AAMS«)] niezwłocznie dokona aktualizacji wzorcowej umowy upoważniającej do udzielenia koncesji na działalność w zakresie prowadzenia i przyjmowania nie na odległość gier publicznych”. 4. Artykuł 1 ust. 78 ustawy nr 220/2010 wprowadza nowe obowiązki dla podmiotów będących koncesjonariuszami działalności w zakresie prowadzenia i przyjmowania nie na odległość gier publicznych, przewidując w szczególności: – utrzymanie wskaźnika zadłużenia poniżej określonej wartości [art. 1 ust. 78 lit. b) pkt 4]; – uzależnienie od wymogu uprzedniego pozwolenia: operacji wymagających zmian podmiotowych koncesjonariusza; operacji przeniesienia udziałów posiadanych przez koncesjonariusza, które mogą doprowadzić do zmniejszenia wskaźnika stabilności majątkowej; przeznaczenia zysków na cele inne niż inwestycje związane z działalnością będącą przedmiotem koncesji [art. 1 ust. 78 lit. b) pkt 8, 9 i 17]; – obowiązek kontynuacji przez koncesjonariusza zwykłego zarządu działalnością do czasu przeniesienia tej działalności na nowego koncesjonariusza [art. 1 ust. 78 lit. b) pkt 25]. 5. Artykuł 1 ust. 78 lit. b) pkt 23 wprowadził kary w wypadku uchybienia zobowiązaniom wynikającym z umowy koncesyjnej. 6. Wymogi dla koncesjonariuszy określone w art. 1 ust. 78 ustawy nr 220/2010 zostały wprowadzone na mocy międzyresortowego dekretu dyrektora AAMS w dniu 28 czerwca 2011 r. (zwanego dalej „dekretem AAMS”) ( ). Wymogi te, służące wzmocnieniu stabilności ekonomiczno-finansowej koncesjonariuszy oraz ich rzetelności i wiarygodności, zostały narzucone zarówno istniejącym, jak i nowym koncesjonariuszom. II. Okoliczności faktyczne, postępowanie i pytania prejudycjalne 7. Spółka B Plus Giocolegale Ltd, obecnie Global Starnet Ltd (zwana dalej „spółką Global Starnet”), posiada koncesję AAMS na uruchomienie i obsługę sieci zarządzania telematycznego dozwolonymi grami. Brała ona udział w programie ustanowionym na mocy dekretu ustawodawczego nr 39/2009, który umożliwiał koncesjonariuszom przeprowadzenie testów i następnie uruchomienie określonych systemów gry. Uczestnictwo w programie testów uprawniało koncesjonariuszy do odnowienia koncesji. 8. Po wejściu w życie ustawy nr 220/2010 i dekretu AAMS spółka Global Starnet zaskarżyła wspomniany dekret do Tribunale Amministrativo Regionale Lazio (regionalnego sądu administracyjnego dla regionu Lacjum, zwanego dalej „TAR Lazio”), wnosząc o stwierdzenie jego nieważności na tej podstawie, że narusza on jej prawa jako koncesjonariusza. Żądała ona ponadto odszkodowania i unieważnienia przetargu ogłoszonego przez AAMS na przyznanie koncesji na usługi związane z utworzeniem i prowadzeniem sieci służącej zarządzaniu telematycznemu dozwolonymi grami. Spółka Global Starnet oparła swoje roszczenia na prawach zarówno krajowym, jak i unijnym. 9. TAR Lazio uwzględnił skargę w zakresie dotyczącym zarzutów odnoszących się do prawa krajowego, lecz stwierdził, że nie nastąpiły zarzucane naruszenia postanowień włoskiej konstytucji ani prawa Unii. Spółka Global Starnet wniosła od tego wyroku apelację do Consiglio di Stato (najwyższego sądu administracyjnego, Włochy). 10. Wyrokiem nr 4371 z dnia 2 września 2013 r. Consiglio di Stato (najwyższy sąd administracyjny) częściowo uwzględnił apelację spółki Global Starnet. Ponadto, stwierdziwszy, że zachodzą wątpliwości co do konstytucjonalności art. 1 ust. 79 ustawy nr 220/2010, Consiglio di Stato (najwyższy sąd administracyjny) skierował sprawę do Corte Costituzionale (włoskiego trybunału konstytucyjnego). 11. Wyrokiem nr 56 z dnia 31 marca 2015 r. Corte Costituzionale (trybunał konstytucyjny) stwierdził, że sporny przepis prawa krajowego nie narusza konstytucji, i skierował sprawę z powrotem do Consiglio di Stato (najwyższego sądu administracyjnego). 12. Powziąwszy wątpliwości co do zgodności kwestionowanego przepisu krajowego z prawem Unii, Consiglio di Stato (najwyższy sąd administracyjny) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy art. 267 akapit trzeci TFUE może być interpretowany w ten sposób, że sąd ostatniej instancji nie ma bezwzględnego obowiązku odesłania prejudycjalnego kwestii dotyczącej wykładni prawa europejskiego, jeżeli w ramach tego samego postępowania Corte Costituzionale (trybunał konstytucyjny) stwierdził konstytucyjność uregulowania krajowego na podstawie w istocie tych samych kryteriów normatywnych, których wykładni dotyczy pytanie skierowane do Trybunału Sprawiedliwości, chociaż formalnie odmiennych, ponieważ zawartych w unormowaniach konstytucji, nie zaś w traktatach europejskich? 2) Tytułem ewentualnym w stosunku do pytania pierwszego, w wypadku gdyby Trybunał rozstrzygnął kwestię wykładni art. 267 akapit trzeci TFUE w ten sposób, że odesłanie prejudycjalne jest obowiązkowe: czy przepisy i zasady, o których jest mowa w art. 26 TFUE (rynek wewnętrzny), w art. 49 TFUE (prawo przedsiębiorczości), w art. 56 TFUE (swoboda świadczenia usług), w art. 63 TFUE (swoboda przepływu kapitału) i w art. 16 karty (wolność prowadzenia działalności gospodarczej), a także ogólna zasada uzasadnionych oczekiwań (która »należy do podstawowych zasad Unii«, jak stwierdził Trybunał w wyroku z dnia 14 marca 2013 r., Agrargenossenschaft Neuzelle, C‑545/11), sprzeciwiają się przyjęciu i stosowaniu uregulowania krajowego [art. 1 ust. 78 lit. b) pkt 4, 8, 9, 17, 23 i 25 ustawy nr 220/2010] ustanawiającego, również w odniesieniu do podmiotów będących już koncesjonariuszami w sektorze telematycznego zarządzania dozwolonymi grami, nowe wymagania i obowiązki w drodze aneksu do już istniejącej umowy (bez żadnego okresu na stopniowe dostosowanie)?”. III. Analiza A.  W przedmiocie pytania pierwszego 13. W pierwszym pytaniu sąd odsyłający zwraca się zasadniczo o ustalenie, czy okoliczność, że trybunał konstytucyjny państwa członkowskiego stwierdził zgodność uregulowania krajowego z konstytucją, ma znaczenie dla nałożonego na sądy krajowe ostatniej instancji przez art. 267 TFUE obowiązku skierowania pytania prejudycjalnego dotyczącego wykładni prawa Unii do Trybunału, w przypadku gdy przepisy krajowe stanowiące podstawę rozstrzygnięcia sądu konstytucyjnego są analogiczne względem odpowiednich przepisów Unii. 14. Odpowiedź na to pytanie jest moim zdaniem raczej jasna. 15. Zgodnie z uwagami przedłożonymi przez rządy czeski i włoski oraz Komisję jestem zdania, że okoliczność, że sąd konstytucyjny uznał przepis krajowy za zgodny z konstytucją, nie może mieć wpływu na prawa lub obowiązki sądów krajowych wynikające z art. 267 TFUE. Jest tak bez względu na to, czy przepisy lub zasady krajowej konstytucji interpretowane przez sąd konstytucyjny wykazują podobieństwo do określonych przepisów bądź zasad Unii. 16. Po pierwsze, pragnę wskazać, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem możliwość przedstawienia przez sąd państwa członkowskiego pytania dotyczącego konstytucyjności przepisu krajowego sądowi konstytucyjnemu czy też okoliczność, że pytanie takie zostało przedłożone, pozostają bez wpływu na uprawnienie tego sądu, czy też we właściwych przypadkach nawet na obowiązek wystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie art. 267 TFUE. W istocie, sądy krajowe mają jak najszersze uznanie w zakresie zwrócenia się do Trybunału, jeśli stwierdzą, że w zawisłej przed nimi sprawie pojawiły się pytania związane z wykładnią lub oceną ważności przepisów prawa Unii wymagające rozstrzygnięcia z ich strony ( ). 17. Trybunał stwierdził także, że jeżeli sąd krajowy rozpoznaje spór dotyczący prawa Unii i uważa, że przepis krajowy jest nie tylko sprzeczny z prawem Unii, ale ponadto niezgodny z konstytucją, to fakt, że stwierdzenie niezgodności z konstytucją przepisu prawa krajowego następuje w drodze obligatoryjnej skargi do trybunału konstytucyjnego, nie pozbawia go uprawnienia lub nie zwalnia z obowiązku – przewidzianych w art. 267 TFUE – polegających na wystąpieniu do Trybunału ( ). Przepisy krajowe uniemożliwiające – zarówno przed skierowaniem pytania o zgodność z konstytucją do sądu krajowego, jak i po wydaniu orzeczenia w tej kwestii przez ten sąd – skorzystanie przez sądy krajowe z ich uprawnienia lub spełnienie obowiązku, polegających na wystąpieniu do Trybunału z pytaniami prejudycjalnymi na podstawie art. 267 TFUE, są zatem sprzeczne z prawem Unii ( ). Sądy krajowe powinny mieć swobodę wystąpienia do Trybunału z odpowiednimi pytaniami dotyczącymi prawa Unii, w szczególności jeśli uznają, że ocena prawa dokonana przez wyższą instancję mogłaby doprowadzić je do wydania orzeczenia sprzecznego z prawem Unii ( ). 18. Zasady te tym bardziej znajdują zastosowanie w przypadkach, gdy trybunał konstytucyjny nie dokonał wykładni prawa Unii, lecz ograniczył swoje rozstrzygnięcie do wykładni prawa krajowego. Zgodnie z wyrokiem Cilfit i in. ( ) sąd krajowy ostatniej instancji może powstrzymać się od wystąpienia do Trybunału jedynie w przypadku, gdy spełnione są warunki acte clair lub acte éclairé. Jest tak dlatego, że w tych okolicznościach sąd krajowy może w uzasadniony sposób przyjąć, iż właściwe stosowanie prawa Unii jest tak oczywiste, że nie pozostawia przestrzeni na rozsądne wątpliwości co do sposobu, w jaki należy rozstrzygnąć podniesioną kwestię ( ). 19. Trudno jednakże dostrzec, w jaki sposób wykładnia prawa krajowego państwa członkowskiego dokonana przez krajowy trybunał konstytucyjny może przyczynić się do rozwiania wątpliwości dotyczących prawidłowej wykładni prawa Unii. Pomimo bliskich związków pomiędzy nimi na wielu poziomach systemy prawne państw członkowskich i Unii pozostają w sposób zasadniczy odrębne. W szczególności, jak wskazał Trybunał w wyroku Cilfit i in. ( ), nawet wtedy, gdy posługują się one tymi samymi (lub podobnymi) pojęciami, pojęcia te mogą nie mieć takiego samego znaczenia. 20. Proponowanej w niniejszej opinii wykładni art. 267 TFUE nie podważa okoliczność – wspomniana w odesłaniu prejudycjalnym – że jednostki mogą, zgodnie z wyrokami Francovich i in. ( ) i Köbler ( ), uzyskać odszkodowanie za naruszenie prawa Unii przez sądy krajowe. Jak słusznie wskazała Komisja, możliwość skutecznego powołania się w danych okolicznościach na odpowiedzialność państwa członkowskiego w przypadku błędów sądowych pozostaje jedynie środkiem naprawczym stosowanym w ostateczności. Powództwo dotyczące odpowiedzialności państwa członkowskiego ma na celu tylko wyrównanie szkody spowodowanej naruszeniem prawa Unii, lecz nie służy zapewnieniu jednakowego stosowania prawa Unii, które jest celem art. 267 TFUE. 21. Jak podkreślił Trybunał w opinii 2/13, kluczowym elementem systemu sądowniczego ukształtowanego przez unijne traktaty jest procedura odesłania prejudycjalnego przewidziana w art. 267 TFUE, która, ustanawiając dialog między poszczególnymi sądami, zwłaszcza między Trybunałem a sądami państw członkowskich, ma na celu zapewnienie jednolitej wykładni prawa Unii ( ). Zatem wykładnia inna niż tu proponowana zmniejszałaby skuteczność art. 267 TFUE. 22. Nie widzę także zwiększonego ryzyka popełnienia nadużyć przez strony, czego obawia się sąd krajowy. Procedura odesłania prejudycjalnego przebiega niezależnie od inicjatywy stron ( ). Chociaż strony mogą zasugerować sądowi krajowemu przedłożenie pytań Trybunałowi, a nawet treść tych pytań, to jednak wyłącznie sąd krajowy decyduje, czy – a jeśli tak, to jakie – pytania ma przedstawić Trybunałowi. Zgodnie z systemem ustanowionym w art. 267 TFUE sąd krajowy ma obowiązek odgrywania kluczowej roli w filtrowaniu propozycji stron dotyczących odesłania prejudycjalnego oraz, w odpowiednich przypadkach, pytań dotyczących wykładni lub ważności prawa Unii, których przedstawienie Trybunałowi jest niezbędne. 23. Zatem odpowiedź na pytanie pierwsze powinna brzmieć, że okoliczność, że trybunał konstytucyjny państwa członkowskiego stwierdził zgodność uregulowania krajowego z konstytucją, nie ma znaczenia dla nałożonego na sądy krajowe ostatniej instancji przez art. 267 TFUE obowiązku skierowania pytania prejudycjalnego dotyczącego wykładni prawa Unii do Trybunału, nawet jeżeli przepisy krajowe stanowiące podstawę rozstrzygnięcia sądu konstytucyjnego są analogiczne względem właściwych przepisów Unii. B.  W przedmiocie pytania drugiego 24. W pytaniu drugim sąd odsyłający zasadniczo zwraca się o wyjaśnienie, czy przepisy traktatu dotyczące rynku wewnętrznego, art. 16 karty lub zasada ogólna ochrony uzasadnionych oczekiwań sprzeciwiają się przepisom krajowym, takim jak sporne przepisy w niniejszej sprawie, ustanawiającym nowe finansowe, techniczne i zawodowe wymogi odnoszące się zarówno do nowych podmiotów, jak i do tych już posiadających koncesje na świadczenie usług w sektorze gier losowych. 25. Na to pytanie należy udzielić odpowiedzi przeczącej. 1.  Artykuły 26, 49, 56 i 63 TFUE a)  W przedmiocie istnienia sytuacji o charakterze wyłącznie wewnętrznym 26. Sedno krytyki spółki Global Starnet wydaje się opierać na fakcie, że ustawa nr 220/2010 wprowadza dla koncesjonariuszy nowe obowiązki, które dotyczą także podmiotów już posiadających koncesje. Global Starnet nie kwestionuje możliwości wprowadzenia przez rząd włoski nowych wymogów co do zasady, lecz jedynie w zakresie, w jakim mogą one dotyczyć również koncesjonariuszy już działających na rynku. 27. W tym kontekście Global Starnet zarzuca stworzenie możliwej przeszkody – w szczególności w postaci wyższych kosztów – w prowadzeniu działalności przez usługodawców, którzy już działają zgodnie z prawem we Włoszech i świadczą usługi dla włoskich klientów. Global Starnet nie twierdzi, że wymogi te mogą zniechęcić przedsiębiorstwa zagraniczne do podjęcia działalności we Włoszech lub do transgranicznego świadczenia usług z zakresu gier losowych. 28. Na tym tle powstają uzasadnione wątpliwości co do tego, czy sytuacja będąca przedmiotem skargi nie jest sytuacją czysto wewnętrzną w obrębie Włoch, a zatem pozostającą poza zakresem przepisów dotyczących rynku wewnętrznego. W istocie, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, postanowienia traktatu FUE w dziedzinie swobody przedsiębiorczości, swobody świadczenia usług i swobody przepływu kapitału nie mają zastosowania do sytuacji, której wszystkie elementy ograniczają się do jednego państwa członkowskiego ( ). W szczególności Trybunał stwierdził, że art. 56 TFUE nie obejmuje środków krajowych, których jedynym skutkiem jest obłożenie świadczenia usług dodatkowymi kosztami i które w jednakowy sposób odnoszą się do świadczenia usług zarówno między państwami członkowskimi, jak i wewnątrz jednego państwa członkowskiego ( ). Moim zdaniem ta sama zasada powinna mutatis mutandis dotyczyć art. 49 i 63 TFUE. 29. Ewentualne skutki, jakie środki będące przedmiotem niniejszego postępowania mogą wywrzeć na wewnątrzunijny przepływ usług, wydają się zatem zbyt niepewne i zbyt pośrednie, aby środki te mogły być uważane za naruszające jakąkolwiek podstawową swobodę ( ). Na tym tle art. 26, 49, 56 i 63 TFUE nie wydają się mieć zastosowania w niniejszym postępowaniu. 30. Jednakże podczas rozprawy Komisja postulowała bardzo szeroką wykładnię art. 49 TFUE, argumentując, że sam fakt, iż skarżąca jest spółką spoza Włoch, jest wystarczający dla zastosowania tego przepisu. Zasadniczo Komisja twierdzi, że skoro rozważane przepisy krajowe mogą wywierać ograniczające skutki na prowadzenie określonej działalności gospodarczej we Włoszech, to stanowią przeszkodę w swobodnym świadczeniu usług. Na poparcie swojej argumentacji Komisja powołuje się na wyrok CaixaBank France ( ). 31. Jednakże wyrok ten nie tylko nie potwierdza argumentacji Komisji, ale wręcz stanowi uzasadnienie dla poglądu przeciwnego. 32. Rzeczywiście, w sprawie CaixaBank France rzecznik generalny A. Tizzano gruntownie wyjaśnił, dlaczego proponowana przez Komisję wykładnia jest nieprawidłowa. W szczególności, po dokonaniu szczegółowej analizy orzecznictwa, stwierdził on, że trudne jest „uznanie przepisów krajowych dotyczących wykonywania działalności gospodarczej za ograniczenia sprzeczne z traktatem, jeśli nie mają bezpośredniego wpływu na jej podejmowanie i nie powodują dyskryminacji faktycznej czy prawnej pomiędzy krajowymi i zagranicznymi przedsiębiorcami, a jedynie na podstawie okoliczności, że zmniejszają stopień atrakcyjności ekonomicznej wykonywania takiej działalności”. Wyraził on pogląd, że „przepisu krajowego nie można uznać za ograniczenie swobody przepływu osób, jeżeli uczyniono zadość zasadzie niedyskryminacji […], o ile przepis ten poprzez swój cel lub skutki nie wpływa bezpośrednio na dostęp do rynku” ( ). 33. Na tym tle, rozważywszy wszystkie okoliczności faktyczne sprawy, doszedł on do wniosku, że omawiane w tamtej sprawie środki krajowe stawiają filie zagranicznych banków w niekorzystnej sytuacji faktycznej względem banków francuskich i stanowią wobec tego zakazane w traktacie ograniczenie swobody przedsiębiorczości ( ). Wyrok Trybunału w pełni potwierdził tę analizę. Trybunał wskazał na de facto dyskryminujące aspekty tych środków, wyjaśniając, w jaki sposób mogły one negatywnie wpłynąć na dostęp filii zagranicznych banków do rynku francuskiego ( ). 34. Przeciwnie, w aktach niniejszej sprawy nie ma niczego, co wskazywałoby, że rozważane przepisy krajowe mogą mieć jakikolwiek wpływ na obrót wewnątrzunijny. W każdym przypadku – nawet gdyby Trybunał miał stwierdzić, że chociaż okoliczności niniejszej sprawy wydają się ograniczone do jednego państwa członkowskiego, to nie można wykluczyć pewnych transgranicznych skutków rozpatrywanych przepisów ( ) – przepisy te nadal pozostają zgodne z unijnymi przepisami dotyczącymi rynku wewnętrznego, z przyczyn, które wyjaśnię poniżej. b)  W przedmiocie istnienia ograniczenia swobody przedsiębiorczości 35. Po pierwsze, należy określić, który przepis traktatu FUE dotyczący rynku wewnętrznego spośród powołanych przez Consiglio di Stato (najwyższy sąd administracyjny) miałby znaleźć zastosowanie w niniejszej sprawie. Sąd ten powołuje się wymiennie na niektóre z nich: art. 26, 49, 56 i 63 TFUE. 36. Wydaje mi się, że gdyby analizować niniejszą sprawę jako nieograniczającą się do terytorium Włoch, należałoby rozpatrywać ją w świetle art. 49 TFUE. Rozważane przepisy krajowe w istocie ograniczają przedsiębiorstwom możliwość świadczenia usług w sektorze gier losowych we Włoszech. 37. W przeciwieństwie do tego przepisu, art. 26, 56 i 63 TFUE wydają się nie mieć znaczenia w niniejszym postępowaniu. W istocie, art. 26 TFUE nie wydaje się mieć, przynajmniej w odniesieniu do okoliczności niniejszej sprawy, szczególnej regulacyjnej treści ponad tę wynikającą z art. 49, 56 i 63 TFUE. Z kolei art. 56 TFUE nie znajduje zastosowania w zakresie, w jakim regulowana działalność wymaga siedziby we Włoszech. Wreszcie, prowadzenie odrębnej analizy rozważanych przepisów krajowych z punktu widzenia art. 63 TFUE nie wydaje się uzasadnione: możliwe skutki dla transgranicznego przepływu kapitału mają dodatkowy charakter i są nieodłącznie związane z ograniczającymi skutkami, jakie omawiane środki mogą mieć dla świadczenia usług, na które przeznaczony jest ten kapitał ( ). 38. Mając powyższe na uwadze, w odniesieniu do istnienia ograniczenia w rozumieniu art. 49 TFUE, pragnę przypomnieć, że za ograniczenia swobody przedsiębiorczości należy uznać wszelkie środki, które zakazują korzystania ze swobód gwarantowanych tym przepisem, ograniczają je lub zmniejszają ich atrakcyjność ( ). 39. Zatem jeżeli Trybunał nie uzna, że skutki rozważanych przepisów krajowych ograniczone są do terytorium Włoch, będzie musiał stwierdzić, że stanowią one ograniczenie w rozumieniu art. 49 TFUE. W istocie, wprowadzenie bardziej uciążliwych wymogów dla otrzymania koncesji na świadczenie usług w sektorze gier losowych może zniechęcić zagraniczne przedsiębiorstwa do podjęcia działalności w tym sektorze we Włoszech. c)  W przedmiocie istnienia właściwego i proporcjonalnego uzasadnienia 40. Następnie należy zbadać, czy ograniczenie swobody przedsiębiorczości może być uzasadnione. W tym względzie, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, uregulowanie gier losowych stanowi część dziedziny, w której pomiędzy państwami członkowskimi istnieją znaczne rozbieżności dotyczące wartości moralnych, religijnych i kulturalnych. W braku harmonizacji na szczeblu Unii w tej dziedzinie państwa członkowskie dysponują szerokim zakresem uznania, jeżeli chodzi o określenie poziomu ochrony konsumentów i porządku publicznego, jaki uznają za najbardziej odpowiedni ( ). 41. Państwa członkowskie mają zatem swobodę w zakresie ustalania celów swojej polityki w dziedzinie gier losowych i, w razie potrzeby, szczegółowego określenia poziomu ochrony, do którego dążą ( ). W szczególności w sposób uzasadniony mogą one dążyć do szczególnie wysokiego poziomu ochrony w tej dziedzinie ( ). Jednakże nakładane przez państwa członkowskie ograniczenia muszą spełniać warunki wynikające z orzecznictwa Trybunału, gdy chodzi w szczególności o ich uzasadnienie nadrzędnymi względami interesu ogólnego i ich proporcjonalność ( ). 42. Zatem w celu dokonania oceny, czy ograniczenia mogą być uzasadnione, niezbędne jest, po pierwsze, określenie celów, do których realizacji zmierzają rozważane przepisy krajowe, oraz po drugie, stwierdzenie, czy przepisy te są zgodne z zasadą proporcjonalności. 43. Co do pierwszego punktu, jak wynika z treści rozważanych przepisów krajowych i z odesłania prejudycjalnego, celem tego uregulowania krajowego jest wzmocnienie stabilności ekonomiczno-finansowej koncesjonariuszy i ich rzetelności i wiarygodności oraz zwalczanie przestępczości. 44. Biorąc pod uwagę szczególną sytuację, w jakiej działają koncesjonariusze, są to bez wątpienia uzasadnione cele, które mogą uzasadniać ograniczenie w rozumieniu art. 49 TFUE. Trybunał konsekwentnie orzekał, że cel, jakim jest zapewnienie, aby usługodawcy w sektorze zakładów i gier losowych posiadali zdolność ekonomiczną i finansową, pozwalającą sprostać zobowiązaniom, które mogliby zaciągnąć wobec wygrywających graczy, może stanowić nadrzędny wzgląd interesu ogólnego mogący uzasadniać ograniczenie podstawowych swobód ( ). Do podobnych wniosków doszedł Trybunał w odniesieniu do celu zwalczania przestępczości związanej z grami losowymi ( ). 45. W odniesieniu do punktu drugiego należy przede wszystkim ustalić, czy rozważane przepisy krajowe mogą przyczynić się do realizacji tych celów, a następnie – czy wykraczają poza to, co jest do tego niezbędne. 46. Co do pierwszego z tych aspektów, jestem zdania, że wymogi takie jak obowiązek utrzymania wskaźnika zadłużenia poniżej określonej wartości czy konieczność uzyskania uprzedniego pozwolenia w przypadku zamiaru przeznaczenia zysków na cele inne niż inwestycje związane z działalnością będącą przedmiotem koncesji są wyraźnie i bezpośrednio związane z celem wzmocnienia stabilności ekonomiczno-finansowej koncesjonariuszy. Wymóg dotyczący przeznaczenia zysków wydaje się także związany, przynajmniej w pewnym stopniu, z celem zwalczania przestępczości związanej z grami losowymi. W istocie, środek ten wydaje się odpowiedni dla zapewnienia, aby zyski pochodzące z gier losowych nie były przeznaczane na działalność o innym charakterze. 47. Wymóg uzyskania uprzedniego pozwolenia dla operacji wymagających zmian podmiotowych koncesjonariusza i operacji przeniesienia udziałów posiadanych przez koncesjonariusza, które mogą doprowadzić do zmniejszenia wskaźnika stabilności majątkowej, także wydaje się użyteczny dla wyżej wspomnianego celu zapewnienia rentowności koncesjonariuszy. W istocie, środki te mają w oczywisty sposób na celu zapewnienie, aby odpowiedni poziom techniczny, ekonomiczny i finansowy koncesjonariuszy nie tylko był osiągnięty w chwili udzielenia koncesji, lecz także aby pozostawał on nienaruszony przez cały czas trwania koncesji. Tu także cele dotyczące porządku i bezpieczeństwa publicznego wydają się nie bez związku z tymi wymogami. W istocie, mają one na celu uniknięcie sytuacji nabycia koncesjonariusza przez przedsiębiorstwa, które mogłyby nie spełniać etycznych i zawodowych standardów. 48. W odniesieniu następnie do aspektu proporcjonalności w ścisłym tego słowa znaczeniu przypominam, że co do zasady do sądu krajowego należy stwierdzenie, w świetle wszystkich dostępnych mu dowodów, czy rozważane przepisy krajowe nie wykraczają poza to, co jest niezbędne do osiągnięcia wyznaczonego celu ( ). 49. Aby udzielić sądowi odsyłającemu możliwie najbardziej użytecznej odpowiedzi, Trybunał mógłby jednakże przekazać następujące wskazówki odnośnie do okoliczności, które powinny ukierunkować analizę sądu. Pamiętając o uznaniu przysługującym w tej dziedzinie organom włoskim, istotne mogą się okazać następujące czynniki. 50. Po pierwsze, obowiązek utrzymania wskaźnika zadłużenia poniżej określonej wartości – pod warunkiem że wartość ta jest rozsądna i nie jest nieproporcjonalna względem ewentualnych zobowiązań danego przedsiębiorstwa wobec jego klientów – nie wydaje się wymogiem niemożliwym do spełnienia dla odpowiedzialnego podmiotu gospodarczego prowadzącego działalność w zakresie przyjmowania zakładów wzajemnych. Akta sprawy nie zawierają niczego, co wskazywałoby, że mniej restrykcyjne środki byłyby równie skuteczne dla osiągnięcia zamierzonych celów. 51. Po drugie, sąd odsyłający powinien wziąć pod uwagę fakt, że rozważane przepisy krajowe nie zawierają całkowitego zakazu operacji, o których mowa w art. 1 ust. 78 lit. b) pkt 8, 9 i 17 ustawy nr 220/2010, lecz jedynie poddają je obowiązkowi uzyskania uprzedniego zezwolenia. Ograniczający skutek tych przepisów, które jedynie wprowadzają formę publicznego nadzoru nad niektórymi rodzajami transakcji, jest zatem umiarkowany. Niemniej jednak należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem system uprzedniego zezwolenia administracyjnego powinien być oparty na obiektywnych, niedyskryminacyjnych i znanych wcześniej kryteriach w celu zakreślenia ram korzystania przez władze krajowe z ich uprawnień dyskrecjonalnych, aby nie stał się on arbitralny ( ). 52. Komisja twierdzi jednak, że w tym względzie mniej restrykcyjny byłby system zwykłego powiadamiania. Nie widzę jednak, w jaki sposób tego rodzaju system miałby pozwalać na osiągnięcie celów zamierzonych przez włoskiego prawodawcę na podobnym poziomie skuteczności, jaki zapewniają omawiane przepisy. Jasne jest, że system uprzedniego zezwolenia umożliwia właściwym władzom szybkie działanie względem transakcji, które władze te uznają za problematyczne, poprzez nieudzielenie zgody na ich przeprowadzenie bądź też przez zażądanie dalszych informacji przed podjęciem decyzji w tej sprawie. Natomiast system zwykłego powiadamiania służy jedynie informowaniu władz, że dane transakcje zostały lub zostaną przeprowadzone, lecz nie daje tym władzom żadnej możliwości podjęcia interwencji. 53. Wreszcie, w odniesieniu do wprowadzenia kar w przypadku naruszenia przez koncesjonariuszy nowych wymogów, moim zdaniem są one niezbędnym dopełnieniem nowych wymogów wprowadzonych przez omawiane przepisy. W istocie, ich celem jest zapewnienie spełnienia przez przedsiębiorców tychże wymogów, które zostały na nich nałożone. Zatem to, czy kary określone w rozważanych przepisach krajowych są zgodne z przepisami Unii dotyczącymi swobody przepływu, zależy przede wszystkim od dwóch czynników. Po pierwsze, jeśli wymogi będące podstawą tych kar naruszają art. 49 TFUE, to także kary będą sprzeczne z prawem Unii ( ). Po drugie, nawet wówczas, gdy wymogi są zgodne z prawem Unii, kary mogą być sprzeczne z tym prawem ze względu na złamanie zasady proporcjonalności. Jest tak w przypadku, gdy sankcja pozostaje w takiej dysproporcji w stosunku do ciężaru naruszenia, że stanowi ograniczenie ustanowionych w traktatach swobód ( ). 54. Reasumując, co do pierwszego z tych czynników, jak już wskazałem, moim zdaniem nowe wymogi nie naruszają art. 49 TFUE. Co do czynnika drugiego, ustalenia w tym zakresie powinny zostać dokonane przez sąd krajowy, między innymi z tej przyczyny, że odesłanie prejudycjalne nie zawiera szczegółowych informacji o charakterze i wysokości tych kar. d)  W przedmiocie wystarczającego okresu przejściowego 55. Sąd odsyłający kładzie nacisk również na fakt, że sporne przepisy krajowe nie przewidują dla podmiotów będących już koncesjonariuszami żadnego okresu na „stopniowe dostosowanie się” do nowych wymogów. 56. Muszę przyznać, że jestem nieco zaskoczony tym stwierdzeniem. Z brzmienia art. 1 ust. 79 ustawy nr 220/2010 wyraźnie wynika, że podmioty będące już koncesjonariuszami mają 180 dni na podpisanie aneksu do umowy, uwzględniającego wprowadzenie nowych wymagań. Spółka Global Starnet potwierdziła to podczas rozprawy. 57. Według mnie sześciomiesięczny termin trudno uznać za krótki lub nieistotny. 58. W każdym przypadku ocena odpowiedniości tego terminu należy do sądu krajowego, mając przy tym na uwadze, że z orzecznictwa Trybunału wynika, iż stwierdzenie, czy okres przejściowy – w sytuacji takiej jak ta w postępowaniu głównym – jest konieczny przed wejściem w życie nowych ograniczeń, jest uzależnione od całościowej oceny wszystkich istotnych okoliczności. Innymi słowy, Trybunał nie orzekł, że prawo Unii wymaga każdorazowo zapewnienia przez przepisy krajowe okresu przejściowego, który miałby umożliwiać przedsiębiorcom dostosowanie się do zmiany polityki w danym obszarze prawa ( ). To samo odnosi się do sektora usług w zakresie gier i zakładów ( ). 2.  Artykuł 16 karty 59. Odrębna analiza spornych przepisów krajowych z punktu widzenia art. 16 karty nie jest moim zdaniem potrzebna. 60. Po pierwsze, w odesłaniu prejudycjalnym nie zawarto żadnego konkretnego elementu czy też argumentu, który miałby dotyczyć ewentualnego naruszenia art. 16 karty. Odesłanie prejudycjalne jest w istocie skoncentrowane na ewentualnym naruszeniu przepisów Unii dotyczących rynku wewnętrznego. 61. Po drugie, jak Trybunał orzekł już wcześniej, badanie ograniczających skutków przepisów krajowych względem świadczenia usług w zakresie gier, z punktu widzenia na przykład art. 56 TFUE, obejmuje również ewentualne ograniczenia wykonywania praw i wolności przewidzianych w art. 15–17 karty. Oznacza to, że odrębne badanie na tej podstawie nie jest konieczne ( ). 3.  Zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań 62. Wreszcie, nie widzę powodu, aby powoływanie się na ochronę uzasadnionych oczekiwań mogło z punktu widzenia prawa Unii zostać uznane za uzasadnione. 63. Na początek przypomnę, że takie uzasadnione oczekiwania mogą powstać jedynie w przypadku uzyskania przez zainteresowanego dokładnych, bezwarunkowych i zgodnych zapewnień, pochodzących z uprawnionych i wiarygodnych źródeł ( ). Oznacza to z jednej strony, że oczekiwania dotyczące określonej sytuacji zasługujące na ochronę na podstawie prawa Unii powstają w wyniku działania instytucji unijnej ( ) lub innej instytucji działającej „w imieniu” Unii (na przykład organów państwa, którym powierzono zadanie transpozycji lub wdrażania prawa Unii) ( ), a z drugiej strony, że oczekiwania te są także niweczone przez instytucję unijną lub inną instytucję działającą „w imieniu” Unii ( ). 64. Jednakże w niniejszej sprawie żaden z tych warunków nie wydaje się spełniony. Z jednej strony ani instytucja ani organ unijny ani też organ państwa działający w imieniu Unii nie udzieliły żadnych zapewnień. Z drugiej strony nie został wprowadzony żaden środek unijny, który wpływałby na sytuację skarżącej w postępowaniu głównym. W istocie, w odpowiedzi na zadane pytanie, spółka Global Starnet podczas rozprawy potwierdziła, że: (i) rzekome zapewnienia wynikają jedynie z istnienia określonych przepisów krajowych (istniejących przed przyjęciem rozważanych przepisów krajowych) i (ii) rzekome naruszenie miałoby polegać jedynie na przyjęciu rozważanych przepisów krajowych. 65. Zatem sytuacja będąca przedmiotem postępowania głównego, także w zakresie tej kwestii, nie wykazuje żadnego istotnego aspektu o znaczeniu unijnym. W tych okolicznościach żądanie oparte na uzasadnionych oczekiwaniach – gdyby miało być dopuszczalne – mogłoby co najwyżej być wywodzone z prawa krajowego. W każdym razie przesłanki wymagane dla takiego żądania zgodnie z prawem Unii w sposób oczywisty nie zostały spełnione. 66. W istocie, z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika, że w braku jasnego i bezpośredniego zaangażowania właściwego organu rozsądny i przezorny inwestor nie może w sposób uzasadniony oczekiwać, że utrzymana zostanie istniejąca sytuacja, która może zostać zmieniona w ramach swobodnego uznania władz krajowych ( ). W niniejszej sprawie nie sposób zaś doszukać się jasnego i bezpośredniego zaangażowania, o jakim mowa powyżej. 67. W niniejszej sprawie moim zdaniem jest tak tym bardziej, gdyż spółka Global Starnet zgodziła się wziąć udział w programie testów w zamian za uprawnienie do automatycznego odnowienia koncesji. Uważam, że uzasadnieniem dla okresu próbnego jest właśnie testowanie, w określonym czasie, funkcjonowania nowych usług oraz skuteczności i odpowiedniości regulujących je zasad. Należałoby zatem oczekiwać – a rozsądny i przezorny przedsiębiorca powinien być tego świadomy – że zasady te zostaną zmienione po zakończeniu fazy testów. 68. Trybunał orzekł, na co na koniec chciałbym również wskazać, że co najmniej w pewnych okolicznościach rząd włoski zobowiązany był zapewnić, aby podmioty już posiadające koncesje, jak również nowych koncesjonariuszy obowiązywały takie same warunki w celu zagwarantowania im równych szans na rynku ( ). Na tym tle i wobec newralgicznego charakteru sektora usług w zakresie gier i zakładów przedsiębiorca nie może oczekiwać, że przez cały czas trwania jego umów koncesyjnych (a tym mniej w przypadku odnowienia koncesji) nie dojdzie do zmiany przepisów regulujących tę działalność. Innymi słowy, sam fakt, że dane przepisy (w szczególności natury technicznej, takie jak te będące przedmiotem niniejszego postępowania), zostały zmienione – w tym również w stosunku do podmiotów już posiadających koncesje – nie może automatycznie skutkować naruszeniem zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań. 4.  Wniosek dotyczący pytania drugiego 69. W świetle powyższych rozważań odpowiedź na pytanie drugie powinna brzmieć, że art. 49, 56 i 63 TFUE, art. 16 karty i ogólną zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań należy interpretować w ten sposób, że nie sprzeciwiają się one uregulowaniu krajowemu, takiemu jak to będące przedmiotem postępowania głównego, ustanawiającemu zarówno w odniesieniu do podmiotów będących już koncesjonariuszami, jak i do nowych koncesjonariuszy nowe finansowe, techniczne i zawodowe wymagania w zakresie świadczenia usług w sektorze gier losowych. 70. Podsumowując ten punkt, warto ponownie podkreślić, że przyjęcie spornych środków może ewentualnie wywołać wątpliwości na gruncie włoskiego prawa administracyjnego lub prawa zobowiązań, które to wątpliwości powinny jednak być rozstrzygane przez włoskie sądy. W oparciu o materiał zawarty w aktach sprawy oraz w świetle argumentów przedstawionych przez Global Starnet moim zdaniem nie pojawia się problem niezgodności tych środków z prawem Unii. IV. Wnioski 71. W świetle powyższych rozważań proponuję, aby na pytania prejudycjalne zadane przez Consiglio di Stato (najwyższy sąd administracyjny, Włochy) Trybunał udzielił następującej odpowiedzi: – okoliczność, że trybunał konstytucyjny państwa członkowskiego stwierdził zgodność uregulowania krajowego z konstytucją, pozostaje bez znaczenia dla nałożonego na sądy krajowe ostatniej instancji przez art. 267 TFUE obowiązku w zakresie skierowania do Trybunału pytania prejudycjalnego dotyczącego wykładni prawa Unii, nawet jeżeli przepisy krajowe stanowiące podstawę rozstrzygnięcia sądu konstytucyjnego są analogiczne względem odpowiednich przepisów Unii; – art. 49, 56 i 63 TFUE, art. 16 karty i ogólną zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań należy interpretować w ten sposób, że nie sprzeciwiają się one uregulowaniu krajowemu, takiemu jak to będące przedmiotem postępowania głównego, ustanawiającemu zarówno w odniesieniu do podmiotów będących już koncesjonariuszami, jak i do nowych koncesjonariuszy nowe finansowe, techniczne i zawodowe wymagania w zakresie świadczenia usług w sektorze gier losowych. ( ) Język oryginału: angielski. ( ) Zobacz moje opinie w sprawach: Laezza, C‑375/14, EU:C:2015:788, pkt 2; Politanò, C‑225/15, EU:C:2016:456, pkt 1–3, w zakresie orzecznictwa Trybunału w tej dziedzinie. ( ) GURI nr 297 z dnia 21 grudnia 2010 r. ( ) Artykuł 1 ust. 78 lit. b) pkt 4, 8, 9, 17, 23 i 25 ustawy nr 220/2010 i dekret AAMS będą dalej nazywane „rozważanymi przepisami krajowymi”. ( ) Zobacz wyroki: z dnia 16 grudnia 2008 r., Cartesio, C‑210/06, EU:C:2008:723, pkt 88; z dnia 22 czerwca 2010 r., Melki i Abdeli, C‑188/10 i C‑189/10, EU:C:2010:363, pkt 41. ( ) Zobacz wyroki: z dnia 27 czerwca 1991 r., Mecanarte, C‑348/89, EU:C:1991:278, pkt 39, 45, 46; z dnia 22 czerwca 2010 r., Melki i Abdeli, C‑188/10 i C‑189/10, EU:C:2010:363, pkt 45. ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 22 czerwca 2010 r., Melki i Abdeli, C‑188/10 i C‑189/10, EU:C:2010:363, pkt 47. ( ) Zobacz podobnie wyroki: z dnia 5 października 2010 r., Ełczinow, C‑173/09, EU:C:2010:581, pkt 27; z dnia 15 stycznia 2013 r., Križan i in., C‑416/10, EU:C:2013:8, pkt 68. ( ) Zobacz wyrok z dnia 6 października 1982 r., Cilfit i in., 238/81, EU:C:1982:335. ( ) Ibidem, pkt 16. ( ) Ibidem, pkt 19. ( ) Wyrok z dnia 19 listopada 1991 r., Francovich i in. C‑6/90 i C‑9/90, EU:C:1991:428. Zobacz także wyrok z dnia 5 marca 1996 r., Brasserie du pêcheur i Factortame, C‑46/93 i C‑48/93, EU:C:1996:79. ( ) Wyrok z dnia 30 września 2003 r., Köbler, C‑224/01, EU:C:2003:513. Zobacz także wyroki: z dnia 28 lipca 2016 r., Tomášová, C‑168/15, EU:C:2016:602; z dnia 9 września 2015 r., Ferreira da Silva e Brito i in., C‑160/14, EU:C:2015:565. ( ) Opinia 2/13 (przystąpienie Unii Europejskiej do EKPC) z dnia 18 grudnia 2014 r., EU:C:2014:2454, pkt 176. ( ) Zobacz wyrok z dnia 18 lipca 2013 r., Consiglio Nazionale dei Geologi i Autorità garante della concorrenza e del mercato, C‑136/12, EU:C:2013:489, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Zobacz wyrok z dnia 15 listopada 2016 r., Ullens de Schooten, C‑268/15, EU:C:2016:874, pkt 47 i przytoczone tam orzecznictwo. Zobacz także moje opinie: w sprawach połączonych Venturini, od C‑159/12 do C‑161/12, EU:C:2013:529, pkt 26 i nast.; w sprawie Gullotta i Farmacia di Gullotta Davide & C., C‑497/12, EU:C:2015:168, pkt 30 i nast. ( ) Zobacz podobnie wyroki: z dnia 8 września 2005 r., Mobistar i Belgacom Mobile, C‑544/03 i C‑545/03, EU:C:2005:518 pkt 31; z dnia 11 czerwca 2015 r., Berlington Hungary i in., C‑98/14, EU:C:2015:386, pkt 36. ( ) Zobacz wyrok z dnia 8 maja 2014 r., Pelckmans Turnhout, C‑483/12, EU:C:2014:304, pkt 25 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Wyrok z dnia 5 października 2004 r., CaixaBank France, C‑442/02, EU:C:2004:586. ( ) Opinia rzecznika generalnego A. Tizzana w sprawie CaixaBank France, C‑442/02, EU:C:2004:187, pkt 23–76 (kursywa w oryginale). ( ) Ibidem, pkt 77–89. ( ) Wyrok z dnia 5 października 2004 r., CaixaBank France, C‑442/02, EU:C:2004:586, pkt 8–16. ( ) Zobacz podobnie wyroki: z dnia 7 maja 1997 r., Pistre i in., od C‑321/94 do C‑324/94, EU:C:1997:229, pkt 45; z dnia 14 lipca 1988 r., Smanor, 298/87, EU:C:1988:415, pkt 8–10. ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 18 listopada 1999 r., X i Y, C‑200/98, EU:C:1999:566, pkt 30. ( ) Zobacz wyrok z dnia 22 stycznia 2015 r., Stanley International Betting i Stanleybet Malta, C‑463/13, EU:C:2015:25, pkt 45 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Zobacz wyrok z dnia 8 września 2016 r., Politanò, C‑225/15, EU:C:2016:645, pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Zobacz, pośród obszernego orzecznictwa, wyrok z dnia 8 września 2009 r., Liga Portuguesa de Futebol Profissional i Baw International, C‑42/07, EU:C:2009:519, pkt 59. ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 15 września 2011 r., Dickinger i Ömer, C‑347/09, EU:C:2011:582, pkt 48. ( ) Zobacz wyrok z dnia 8 września 2016 r., Politanò, C‑225/15, EU:C:2016:645, pkt 40 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Ibidem, pkt 46. ( ) Wyrok z dnia 28 stycznia 2016 r., Laezza, C‑375/14, EU:C:2016:60, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Ibidem, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Zobacz wyrok z dnia 4 lutego 2016 r., Ince, C‑336/14, EU:C:2016:72, pkt 55 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Zobacz, pośród obszernego orzecznictwa, wyrok z dnia 6 marca 2007 r., Placanica i in., C‑338/04, C‑359/04 i C‑360/04, EU:C:2007:133, pkt 68–71. ( ) Zobacz wyrok z dnia 5 lipca 2007 r., Ntionik i Pikoulas, C‑430/05, EU:C:2007:410, pkt 54 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Zobacz analogicznie wyrok z dnia 17 lipca 1997 r., Affish, C‑183/95, EU:C:1997:373, pkt 57 i przytoczone tam orzecznictwo. Zobacz także moja opinia w sprawie Kotnik i in., C‑526/14, EU:C:2016:102, pkt 69, 70. ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 11 czerwca 2015 r., Berlington Hungary i in., C‑98/14, EU:C:2015:386, pkt 76 i nast. ( ) Zobacz wyrok z dnia 30 kwietnia 2014 r., Pfleger i in., C‑390/12, EU:C:2014:281, pkt 57–60. ( ) Zobacz, pośród obszernego orzecznictwa, wyrok z dnia 13 czerwca 2013 r., HGA i in./Komisja, od C‑630/11 P do C‑633/11 P, EU:C:2013:387, pkt 132 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Zobacz wyrok z dnia 17 marca 2011 r., AJD Tuna, C‑221/09, EU:C:2011:153, pkt 71 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Zobacz na przykład wyroki: z dnia 20 czerwca 2002 r., Mulligan i in., C‑313/99, EU:C:2002:386, pkt 48; z dnia 11 lipca 2002 r., Marks & Spencer, C‑62/00, EU:C:2002:435, pkt 43–47. ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 28 marca 1996 r., Anglo Irish Beef Processors International i in., C‑299/94, EU:C:1996:148, pkt 34, 35. ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 10 września 2009 r., Plantanol, C‑201/08, EU:C:2009:539, pkt 53 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Zobacz wyrok z dnia 16 lutego 2012 r., Costa i Cifone, C‑72/10 i C‑77/10, EU:C:2012:80, pkt 50 i nast.