C-322/23

WYROK TRYBUNAŁU (siódma izba) z dnia 17 października 2024 r. ( *1 ) Odesłanie prejudycjalne – Polityka społeczna – Dyrektywa 1999/70/WE – Porozumienie ramowe w sprawie pracy na czas określony zawarte przez UNICE, CEEP oraz ETUC – Klauzula 4 – Sektor publiczny – Nauczyciele – Włączenie pracowników zatrudnionych na czas określony do korpusu służby cywilnej w drodze procedury naboru w oparciu o świadectwa posiadanych kwalifikacji – Ustalenie stażu pracy – Uwzględnienie tylko części okresów służby ukończonych w ramach umów o pracę na czas określony – Późniejsze zaliczenie nieuwzględnionego stażu pracy – Brak wpływu na ocenę istnienia dyskryminacji W sprawie C‑322/23 [Lufoni] ( i ), mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Tribunale di Lecce (sąd w Lecce, Włochy) postanowieniem z dnia 22 maja 2023 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 24 maja 2023 r., w postępowaniu: ED przeciwko Ministero dell’Istruzione e del Merito, Istituto nazionale della previdenza sociale (INPS), TRYBUNAŁ (siódma izba), w składzie: F. Biltgen, prezes pierwszej izby, pełniący obowiązki prezesa siódmej izby, M.L. Arastey Sahún (sprawozdawczyni), prezes piątej izby i J. Passer, sędzia, rzecznik generalna: J. Kokott, sekretarz: A. Calot Escobar, uwzględniając pisemny etap postępowania, rozważywszy uwagi, które przedstawili: – w imieniu Istituto nazionale della previdenza sociale (INPS) – C. D’Aloisio, E. De Rose, E. Sciplino i A. Sgroi, avvocati, – w imieniu rządu włoskiego – G. Palmieri, w charakterze pełnomocnika, którą wspierali L. Fiandaca i F. Sclafani, avvocati dello Stato, – w imieniu Komisji Europejskiej – D. Recchia i F. van Schaik, w charakterze pełnomocników, podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznik generalnej, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii, wydaje następujący Wyrok Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni klauzuli 4 Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego w dniu 18 marca 1999 r. (zwanego dalej „porozumieniem ramowym”), stanowiącego załącznik do dyrektywy Rady 1999/70/WE z dnia 28 czerwca 1999 r. dotyczącej porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego przez UNICE, CEEP oraz ETUC (Dz.U. 1999, L 175, s. 43). Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu pomiędzy ED a Ministero dell’Istruzione e del Merito (ministerstwem edukacji i osiągnięć, Włochy) i Istituto nazionale della previdenza sociale (INPS) [krajowym zakładem ubezpieczeń społecznych (INPS), Włochy] w przedmiocie sposobu obliczenia, w chwili mianowania ED na nauczyciela na czas nieokreślony, stażu pracy, który nabył na podstawie szeregu umów na czas określony zawartych z nim w charakterze nauczyciela niemianowanego. Ramy prawne Prawo Unii Klauzula 3 porozumienia ramowego stanowi: „Do celów niniejszego porozumienia 1. »pracownik zatrudniony na czas określony« oznacza osobę, która zawarła umowę o pracę lub stosunek pracy bezpośrednio między pracodawcą a pracownikiem, a termin wygaśnięcia [zakończenia] umowy o pracę lub stosunku pracy jest określony przez obiektywne warunki, takie jak nadejście dokładnie określonej daty, wykonanie określonego zadania lub nastąpienie określonego wydarzenia. 2. Do celów niniejszego porozumienia »porównywalny pracownik zatrudniony na czas nieokreślony« oznacza pracownika, który zawarł umowę o pracę lub stosunek pracy na czas nieokreślony w tym samym zakładzie i mającego pracę/zawód taki sam lub podobny, uwzględniając kwalifikacje/umiejętności. O ile nie ma żadnego porównywalnego pracownika zatrudnionego na czas nieokreślony w tym samym zakładzie, porównania dokonuje się poprzez odwołanie do właściwego układu zbiorowego lub, w razie braku właściwego układu zbiorowego, porównania dokonuje się zgodnie z ustawodawstwem krajowym, układami zbiorowymi lub praktyką”. Klauzula 4 ust. 1 i 4 porozumienia ramowego ma następujące brzmienie: „1. Jeżeli chodzi o warunki pracy, pracownicy zatrudnieni na czas określony nie będą traktowani w sposób mniej korzystny niż porównywalni pracownicy zatrudnieni na czas nieokreślony jedynie z tego powodu, że pracują na czas określony, chyba że zróżnicowane traktowanie uzasadnione jest powodami o charakterze obiektywnym. […] 4. Kryteria w zakresie długości okresu zatrudnienia dotyczące szczególnych warunków zatrudnienia będą takie same w odniesieniu do pracowników zatrudnionych na czas określony, jak w odniesieniu do pracowników zatrudnionych na czas nieokreślony, chyba że zróżnicowanie kryteriów w zakresie długości okresu zatrudnienia uzasadnione jest powodami o charakterze obiektywnym”. Prawo włoskie Dekret ustawodawczy nr 297/1994 Artykuł 485 ust. 1 decreto legislativo n. 297 – Approvazione del testo unico delle disposizioni legislative vigenti in materia di istruzione, relative alle scuole di ogni ordine e grado (dekretu ustawodawczego nr 297 – zatwierdzającego tekst jednolity przepisów ustawowych stosowanych w dziedzinie szkolnictwa w odniesieniu do szkół wszystkich typów i poziomów) z dnia 16 kwietnia 1994 r. (GURI nr 115 z dnia 19 maja 1994 r., dodatek zwyczajny nr 79) (zwanego dalej „dekretem ustawodawczym nr 297/1994”) przewiduje: „Okresy pracy świadczonej przez nauczycieli państwowych szkół średnich i artystycznych oraz szkół z nimi zrównanych, w tym szkół za granicą, niebędących nauczycielami mianowanymi, zalicza się jako okresy ukończone w charakterze nauczyciela mianowanego do celów prawnych i płacowych w odniesieniu do pierwszych czterech lat w całości, a w proporcji dwóch trzecich w odniesieniu do ewentualnych dalszych okresów, zaś pozostałą jedną trzecią zalicza się wyłącznie do celów płacowych. Prawa majątkowe wynikające z rzeczonego zaliczenia są zachowywane i uwzględniane we wszystkich grupach zaszeregowania płacowego wyższych od grupy, do której był zakwalifikowany nauczyciel w momencie tego zaliczenia”. Artykuł 489 ust. 1 tego dekretu ustawodawczego stanowi: „Do celów zaliczenia, o którym mowa w poprzednich artykułach, pracę dydaktyczną uznaje się za świadczoną przez pełny rok szkolny, jeśli była świadczona przez okres przewidziany do celów zaliczenia roku w systemie szkolnym obowiązującym w okresie świadczenia pracy”. Ustawa nr 124/1999 Zgodnie z art. 11 ust. 14 legge n. 124 – Disposizioni urgenti in materia di personale scolastico (ustawy nr 124 – przepisy o charakterze doraźnym dotyczące pracowników szkolnictwa) z dnia 3 maja 1999 r. (GURI nr 107 z dnia 10 maja 1999 r.), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwanej dalej „ustawą nr 124/1999): „Artykuł 489 ust. 1 [dekretu ustawodawczego nr 297/1994] należy rozumieć w ten sposób, że pracę dydaktyczną świadczoną przez nauczyciela niemianowanego, począwszy od roku 1974–1975, uważa się za świadczoną przez pełny rok szkolny, jeśli była świadczona przez co najmniej 180 dni lub jeśli była świadczona w sposób nieprzerwany począwszy od dnia 1 lutego do zakończenia czynności rady pedagogicznej zatwierdzającej oceny uczniów na koniec roku”. Dekret prezydencki nr 399/1988 Artykuł 4 ust. 3 decreto del Presidente della Repubblica n. 399 – Norme risultanti dalla disciplina prevista dall’accordo per il triennio 1988–1990 del 9 giugno 1988 relativo al personale del comparto scuola (dekretu prezydenta Republiki nr 399 – Przepisy wynikające z porozumienia na lata 1988–1990 z dnia 9 czerwca 1988 r. dotyczącego pracowników sektora szkolnictwa) z dnia 23 sierpnia 1988 r. (GURI nr 213 z dnia 10 września 1988 r., dodatek zwyczajny nr 85, zwanego dalej „dekretem prezydenckim nr 399/1988”) stanowi: „Po upływie 16 lat pracy w wypadku nauczycieli szkół ponadgimnazjalnych, którzy posiadają dyplom uniwersytecki, 18 lat pracy – w wypadku koordynatorów administracyjnych, nauczycieli przedszkolnych, szkół podstawowych i gimnazjów oraz nauczycieli szkół ponadgimnazjalnych, którzy posiadają dyplom szkoły wyższej, 20 lat pracy – w wypadku personelu pomocniczego i asystentów, 24 lat pracy – w wypadku nauczycieli konserwatoriów muzycznych i akademii – staż pracy uwzględniany wyłącznie do celów płacowych zalicza się w całości do celów późniejszego zaszeregowania w siatce wynagrodzeń”. Postępowanie główne i pytania prejudycjalne ED pracował w okresach: od roku szkolnego 1996/1997 do roku szkolnego 1998/1999, od roku szkolnego 2000/2001 do roku szkolnego 2009/2010 i od roku szkolnego 2011/2012 do roku szkolnego 2014/2015 jako nauczyciel w szkole ponadgimnazjalnej na podstawie kilku umów o pracę na czas określony, a następnie został mianowany na nauczyciela mianowanego na czas nieokreślony ze skutkiem od dnia 1 września 2015 r. w drodze procedury naboru w oparciu o świadectwa posiadanych kwalifikacji. W chwili tego mianowania zgodnie z mającymi zastosowanie przepisami krajowymi uznano, że do celów prawnych i płacowych nabyty przez ED na podstawie tych umów na czas określony staż pracy wynosi 10 lat, 5 miesięcy i 10 dni służby. ED stwierdził, że obliczenie tego stażu pracy narusza klauzulę 4 porozumienia ramowego w zakresie, w jakim nie uwzględnia ono całego okresu pracy, którą świadczył przed swoim mianowaniem, i dlatego w dniu 22 kwietnia 2021 r. wniósł powództwo do Tribunale di Lecce (sądu w Lecce, Włochy), który jest sądem odsyłającym, o zaliczenie stażu pracy nabytego na podstawie wspomnianych umów o pracę na czas określony w wysokości 10 lat, 10 miesięcy i 17 dni. W odniesieniu do systemu obliczania stażu pracy przewidzianego w przepisach krajowych sąd ten podnosi, po pierwsze, że art. 11 ust. 14 ustawy nr 124/1999 przewiduje, iż jeżeli w danym roku szkolnym nauczyciel niemianowany przepracował co najmniej 180 dni lub okres od dnia 1 lutego do zakończenia czynności rady pedagogicznej w sprawie końcowej oceny uczniów, uznaje się, że przepracował cały rok szkolny. Natomiast jeżeli taka praca nie spełnia żadnej z tych dwóch przesłanek, nie uwzględnia się jej. W konsekwencji, jak wynika z postanowienia odsyłającego wynika, w przypadku ED nie uwzględniono roku szkolnego 2000/2001, roku szkolnego 2011/2012 i roku szkolnego 2012/2013, ponieważ w tych latach okres świadczenia przez niego pracy nie spełniał przesłanek przewidzianych w art. 11 ust. 14 ustawy nr 124/1999. Po drugie, po obliczeniu okresu pracy zgodnie z przepisami wymienionymi w pkt 12 niniejszego wyroku okres ten, zgodnie z art. 485 dekretu ustawodawczego nr 297/1994, uwzględnia się w całości w odniesieniu do czterech pierwszych lat, podczas gdy w odniesieniu do lat następnych uwzględnia się go w proporcji dwóch trzecich dla celów prawnych i płacowych. Pozostała jedna trzecia zostaje uwzględniona do celów płacowych, tj. do celów kolejnych zaszeregowań w siatce wynagrodzeń, w terminach określonych w art. 4 ust. 3 dekretu prezydenckiego nr 399/1988, czyli w wypadku nauczycieli szkół ponadgimnazjalnych posiadających dyplom uniwersytecki – po upływie 16. roku pracy. Sąd odsyłający dodaje, że art. 4 ust. 3 dekretu prezydenckiego nr 399/1988 ma szczególne znaczenie dla rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym, ponieważ na mocy tego przepisu możliwe jest przywrócenie do celów płacowych, czyli tych, które są przedmiotem tego sporu, części stażu pracy, która nie jest uwzględniana przy mianowaniu zainteresowanego. Tym samym w przypadku osób znajdujących się w takiej samej sytuacji jak ED zaliczenie całego okresu przepracowanego w charakterze nauczycieli niemianowanych nie jest wykluczone, a jedynie przesunięte do momentu upływu 16. roku pracy. Sąd odsyłający zauważa, że w wyroku z dnia 20 września 2018 r., Motter (C‑466/17, zwanym dalej wyrokiem Motter, EU:C:2018:758), który dotyczył systemu obliczania stażu pracy rozpatrywanego w postępowaniu głównym, Trybunał nie uwzględnił w szczególności tego art. 4 ust. 3 dekretu prezydenckiego nr 399/1988, ponieważ postanowienie odsyłające w sprawie, w której zapadł tamten wyrok, nie wymieniało tego przepisu. Zdaniem sądu odsyłającego w niniejszej sprawie konieczne jest zatem zwrócenie się do Trybunału z nowymi pytaniami prejudycjalnymi, wraz z przedstawieniem pełniejszych ram prawnych. Wyjaśnia on również, że okoliczności przywołane przez Trybunał w tym samym wyroku w odniesieniu do porównywalności rozpatrywanych sytuacji i powodów o charakterze obiektywnym, na które powołuje się rząd włoski, można przenieść na grunt niniejszej sprawy. Ponadto Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny, Włochy) w wyroku nr 31149 z dnia 28 listopada 2019 r., wydanym na podstawie wyroku Motter, orzekł, że art. 485 dekretu ustawodawczego nr 297/1994 jest sprzeczny z klauzulą 4 porozumienia ramowego i że w konsekwencji należy odstąpić od stosowania tego art. 485, w sytuacji gdy staż pracy nauczycieli zatrudnionych na czas określony, którzy następnie zostali mianowani, obliczony zgodnie z kryteriami określonymi w art. 485 oraz w art. 489 tego dekretu ustawodawczego, uzupełnionym przez art. 11 ust. 14 ustawy nr 124/1999, jest krótszy od stażu pracy zaliczanego nauczycielowi znajdującemu się w porównywalnej sytuacji, lecz zatrudnionemu od chwili naboru na czas nieokreślony. Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny) orzekł w konsekwencji, że istnienie dyskryminacji należy oceniać poprzez porównanie w dniu mianowania zainteresowanego stażu pracy wynikającego z obliczenia przewidzianego przez każdy z dwóch systemów obliczania, o których mowa w poprzednim punkcie, w celu przyjęcia najkorzystniejszego systemu. W niniejszej sprawie ED wnosi, zgodnie z zasadami wypracowanymi przez Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny), o zaliczenie mu stażu pracy wynoszącego 10 lat, 10 miesięcy i 17 dni, czyli o 5 miesięcy i 7 dni więcej niż staż pracy, który mu zaliczono. Sąd odsyłający zauważa, że zgodnie z systemem obliczania, na który powołuje się ED, utraciłby on w szczególności możliwość skorzystania z przewidzianego w art. 4 ust. 3 dekretu prezydenckiego nr 399/1988 prawa do uzyskania po upływie 16. roku służby zaliczenia, wyłącznie do celów uposażenia, dodatkowego stażu pracy wynoszącego 3 lata, 2 miesiące i 20 dni. W związku z tym fakt, że zgodnie z orzecznictwem Corte suprema di cassazione (sądu kasacyjnego) decydującym momentem dla oceny istnienia dyskryminacji na podstawie klauzuli 4 porozumienia ramowego jest moment mianowania, skutkowałby w praktyce wydłużeniem stażu pracy ED o około 5 miesięcy, lecz pozbawieniem go możliwości zaliczenia dodatkowego okresu stażu pracy, o którym mowa w poprzednim punkcie. Stąd sąd odsyłający uważa, że system obliczania stażu pracy wynikający z orzecznictwa Corte suprema di cassazione (sądu kasacyjnego) prowadzi do większej rozbieżności pomiędzy pracownikami zatrudnionymi na czas określony a pracownikami zatrudnionymi na czas nieokreślony znajdującymi się w porównywalnych sytuacjach niż system obliczania stażu pracy przewidziany w art. 485 dekretu ustawodawczego nr 297/1994, którego dyskryminacyjny charakter wskazał Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny), co mogłoby być sprzeczne z zasadami wypracowanymi przez Trybunał w wyroku z dnia 18 października 2012 r., Valenza i in. (od C‑302/11 do C‑305/11, EU:C:2012:646). W konsekwencji sąd odsyłający zastanawia się, czy przywrócenie stażu pracy, takie jak przewidziane w art. 4 ust. 3 dekretu prezydenckiego nr 399/1988, może stanowić obiektywne uzasadnienie odmiennego traktowania uznanego za sprzeczne z klauzulą 4 porozumienia ramowego. Niemniej jednak sąd ten podkreśla w tym względzie zasadniczo, że to przywrócenie stażu pracy na podstawie wspomnianego art. 4 ust. 3 można uznać za okoliczność przyszłą i niepewną, związaną z okolicznościami faktycznymi danej osoby. W tych okolicznościach Tribunale di Lecce (sąd w Lecce) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy klauzula 4 [porozumienia ramowego] stoi na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu takiemu jak wynikające z art. 485 i 489 dekretu ustawodawczego nr 297/1994, art. 11 ust. 14 ustawy nr 124/1999, a także art. 4 ust. 3 dekretu [prezydenckiego] nr 399/1988, które przewidują, że staż pracy przed mianowaniem, ze względu na wspomniany art. 11 ust. 14, zalicza się w całości jedynie w odniesieniu do pierwszych czterech lat, a w przypadku dalszych okresów w proporcji dwóch trzecich do celów prawnych i płacowych, a w odniesieniu do pozostałej jednej trzeciej części – wyłącznie do celów płacowych, i to dopiero po osiągnięciu określonego stażu pracy przewidzianego w art. 4 ust. 3 dekretu [prezydenckiego] nr 399/1988? 2) Czy w każdym razie przy ocenie istnienia dyskryminacji w rozumieniu klauzuli 4 [porozumienia ramowego] sąd krajowy powinien uwzględnić jedynie staż pracy przed mianowaniem zaliczony w chwili mianowania, czy też, przeciwnie, powinien uwzględnić całość przepisów dotyczących traktowania tego stażu pracy, a zatem również przepisy, które pozwalają w określonym momencie po mianowaniu odzyskać cały staż pracy wyłącznie w celach płacowych?”. W przedmiocie pytań prejudycjalnych W przedmiocie dopuszczalności Rząd włoski podnosi, że pytania prejudycjalne są niedopuszczalne, ponieważ odpowiedź na nie nie budzi żadnych wątpliwości, w szczególności w świetle wyroku Motter. Ponadto pytanie pierwsze jest hipotetyczne, ponieważ wynika z niego, że sąd odsyłający nie zgadza się z orzecznictwem Corte suprema di cassazione (sądu kasacyjnego), a wewnętrzny porządek prawny zapewnia instrumenty umożliwiające przezwyciężenie takiej rozbieżności stanowisk. W tym względzie z utrwalonego orzecznictwa wynika, że w ramach ustanowionej w art. 267 TFUE współpracy między sądami krajowymi wyłącznie do sądu krajowego, przed którym zawisł spór i który musi przyjąć na siebie odpowiedzialność za mające zapaść orzeczenie sądowe, należy – przy uwzględnieniu okoliczności konkretnej sprawy – zarówno ocena, czy do wydania wyroku jest mu niezbędne uzyskanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, jak i ocena znaczenia przedstawionych Trybunałowi pytań. W związku z tym jeśli postawione pytania dotyczą wykładni prawa Unii, Trybunał jest w zasadzie zobowiązany do wydania orzeczenia (wyrok z dnia 9 marca 2023 r., Vapo Atlantic, C‑604/21, EU:C:2023:175, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo). W niniejszym wypadku, po pierwsze, należy przypomnieć, że nic nie stoi na przeszkodzie temu, by sąd krajowy wystąpił do Trybunału z pytaniem prejudycjalnym, na które odpowiedź, zdaniem jednej ze stron w postępowaniu głównym, nie budzi żadnych racjonalnych wątpliwości. Zatem nawet przy założeniu, że tak jest, wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym zawierający takie pytania nie staje się niedopuszczalny (wyrok z dnia 9 marca 2023 r., Vapo Atlantic, C‑604/21, EU:C:2023:175, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo). Po drugie, sąd odsyłający wskazuje powody, dla których jego zdaniem odpowiedź na postawione pytania jest niezbędna do rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym. W tym względzie twierdzi on, że ma wątpliwości co do zgodności z orzecznictwem Trybunału wniosków, jakie Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny) wyprowadził z wyroku Motter. Dodaje on, że w wyroku tym Trybunał nie wziął pod uwagę wszystkich aspektów przepisów krajowych rozpatrywanych w postępowaniu głównym i że istnieją wątpliwości co do wykładni klauzuli 4 porozumienia ramowego, jaką należy przyjąć w sytuacjach takich jak sytuacja ED. Kwestia podniesiona w pytaniu pierwszym nie ma zatem charakteru hipotetycznego. Z powyższego wynika, że pytania prejudycjalne są dopuszczalne. Co do istoty Poprzez swoje pytania, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy klauzulę 4 porozumienia ramowego należy interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie przepisom krajowym, które do celów zaliczenia stażu pracy pracownika w chwili mianowania na urzędnika mianowanego uwzględniają bez ograniczeń pierwsze cztery lata przepracowane na podstawie umów o pracę na czas określony, a odnośnie do kolejnych okresów przepracowanych na podstawie umów o pracę na czas określony ograniczają zakres uwzględnienia do dwóch trzecich, nawet jeśli po upływie określonej liczby lat służby pozostała jedna trzecia przepracowanych okresów zostaje, wyłącznie do celów uposażenia, przywrócona. W tym względzie należy przypomnieć, że w klauzuli 4 ust. 1 porozumienia ramowego, mającego bezpośrednią skuteczność, ustanowiono, jeśli chodzi o warunki zatrudnienia, zakaz traktowania pracowników zatrudnionych na czas określony w sposób mniej korzystny niż porównywalnych pracowników zatrudnionych na czas nieokreślony jedynie z tego powodu, że pracują oni na czas określony, chyba że odmienne traktowanie uzasadniają powody o charakterze obiektywnym. Klauzula 4 ust. 4 wprowadza ten sam zakaz w odniesieniu do kryteriów w zakresie stażu pracy dotyczących szczególnych warunków zatrudnienia (wyrok z dnia 30 listopada 2023 r., Ministero dell’Istruzione i INPS, C‑270/22, zwany dalej wyrokiem Ministero dell’Istruzione i INPS, EU:C:2023:933, pkt 52, 53 i przytoczone tam orzecznictwo). Ponadto Trybunał orzekł już, że uregulowania takie jak te będące przedmiotem postępowania głównego, dotyczące okresów pracy wymaganych do tego, by pracownik mógł zostać zakwalifikowany do wyższej kategorii zaszeregowania płacowego, wchodzą w zakres pojęcia „warunków zatrudnienia” w rozumieniu tej klauzuli 4 (wyrok Ministero dell’Istruzione i INPS, pkt 55 i przytoczone tam orzecznictwo). W związku z tym w celu udzielenia odpowiedzi na postawione pytania należy zbadać, czy uregulowanie krajowe takie jak rozpatrywane w postępowaniu głównym wprowadza odmienne traktowanie w rozumieniu klauzuli 4 porozumienia ramowego, a następnie, w stosownym wypadku, ustalić, czy takie odmienne traktowanie może być uzasadnione obiektywnymi powodami w rozumieniu tej klauzuli. Co się tyczy w pierwszej kolejności kwestii, czy uregulowanie krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym wprowadza odmienne traktowanie w rozumieniu klauzuli 4 porozumienia ramowego, należy zauważyć, że postanowienie odsyłające dotyczy art. 485 ust. 1 i art. 489 ust. 1 dekretu ustawodawczego nr 297/1994, art. 11 ust. 14 ustawy nr 124/1999 oraz art. 4 ust. 3 dekretu prezydenckiego nr 399/1988. Artykuł 485 ust. 1 dekretu ustawodawczego nr 297/1994 był rozpatrywany w sprawie zakończonej wyrokiem Motter. Sąd odsyłający twierdzi jednak, że w tamtej sprawie Trybunał nie dysponował pełnymi ramami prawnymi, w związku z czym sąd ten postanowił wystąpić z niniejszym wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. W tym kontekście powołuje się on na pozostałe przepisy przytoczone w pkt 36 niniejszego wyroku. W tym względzie należy zauważyć, że powody przedstawione przez sąd odsyłający dla uzasadnienia niniejszego odesłania prejudycjalnego są w istocie takie same jak powody, które skłoniły Tribunale ordinario di Ravenna (sąd powszechny w Ravennie, Włochy) do wystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, który doprowadził do wydania wyroku Ministero dell’Istruzione i INPS, jak wynika z pkt 41 tego wyroku. Wyrok ten został ogłoszony w dniu 30 listopada 2023 r., czyli po złożeniu wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w niniejszej sprawie. We wspomnianym wyroku Trybunał zauważył, że zgodnie z przepisami krajowymi rozpatrywanymi w postępowaniu głównym nauczycielom zatrudnionym na czas nieokreślony w drodze konkursu można, w celu zakwalifikowania ich do wyższej kategorii zaszeregowania płacowego, zaliczyć staż pracy w całości (zob. podobnie wyrok Ministero dell’Istruzione i INPS, pkt 57). Natomiast w przypadku nauczycieli zatrudnionych na czas określony, którzy podejmują pracę w służbie cywilnej w drodze konkursu przeprowadzanego w oparciu o świadectwa posiadanych kwalifikacji, okresy zatrudnienia na czas określony ukończone w trakcie roku szkolnego nieosiągające progów określonych w art. 489 dekretu ustawodawczego nr 297/1994, uzupełnionego przez art. 11 ust. 14 ustawy nr 124/1999, nie są uwzględniane do celów zaliczenia stażu pracy. Poza tym okresy osiągające te progi są uwzględniane w całości wyłącznie w odniesieniu do czterech pierwszych lat, a pozostałe lata zgodnie z art. 485 dekretu ustawodawczego nr 297/1994 uwzględnia się jedynie w stosunku dwóch trzecich (zob. podobnie wyrok Ministero dell’Istruzione i INPS, pkt 58). Jak wspomniano w pkt 13 niniejszego wyroku, wobec ED zastosowano wszystkie te przepisy. Ponadto w pkt 59 wyroku Ministero dell’Istruzione i INPS Trybunał wyraźnie miał na uwadze mechanizm przywrócenia przewidziany w art. 4 ust. 3 dekretu prezydenckiego nr 399/1988, zgodnie z którym jedna trzecia stażu pracy nieuwzględnionego przy mianowaniu może w stosownym wypadku po upływie pewnego okresu zostać przywrócona do celów późniejszego zaszeregowania danych nauczycieli zgodnie z siatką wynagrodzeń. W tym względzie Trybunał podkreślił, że takie przywrócenie może nastąpić dopiero po upływie wyjątkowo długiego okresu, a mianowicie między 16. a 24. rokiem pracy. Zauważył on również, że owo przywrócenie jest możliwe tylko pod warunkiem, że zainteresowany nauczyciel po upływie tego okresu nadal jest zatrudniany przez ministerstwo edukacji i osiągnięć. Biorąc pod uwagę ogół przepisów, o których mowa w dwóch poprzednich punktach, Trybunał orzekł, że przepisy krajowe takie jak rozpatrywane w postępowaniu głównym wprowadzają odmienne traktowanie na niekorzyść nauczycieli zatrudnionych na czas określony w porównaniu z nauczycielami zatrudnionymi na czas nieokreślony w drodze konkursów otwartych, do których nie mają zastosowania ograniczenia wspomniane w poprzednim punkcie (wyrok Ministero dell’Istruzione i INPS, pkt 60). Z wyroku Ministero dell’Istruzione i INPS wynika zatem, że przepisy takie jak rozpatrywane w postępowaniu głównym wprowadzają odmienne traktowanie w rozumieniu klauzuli 4 porozumienia ramowego oraz że mechanizm przywrócenia przewidziany w art. 4 ust. 3 dekretu prezydenckiego nr 399/1988, do którego sąd odsyłający przywiązuje szczególne znaczenie, stanowi część przepisów wprowadzających takie odmienne traktowanie. Należy dodać, że – jak podkreśla sam sąd odsyłający – podczas gdy dwie trzecie stażu pracy uwzględnianego przy mianowaniu nauczyciela na czas nieokreślony zalicza się do celów prawnych i płacowych, ewentualne przywrócenie na podstawie art. 4 ust. 3 dekretu prezydenckiego nr 399/1988 pozostałej jednej trzeciej stażu pracy następuje wyłącznie do celów placowych. Wynika z tego, że wspomniany mechanizm przywrócenia charakteryzuje się nie tylko tym – o czym mowa w pkt 42 niniejszego wyroku – że jego ewentualne zastosowanie, uzależnione od warunku, by dana osoba nadal pełniła obowiązki nauczyciela mianowanego, jest odroczone na kilka lat, w przypadku ED, do czasu upływu 16. roku służby, i jest w związku z tym przyszłe i niepewne, ale również tym, że nawet w przypadku zastosowania tego mechanizmu jego skutki mają ograniczony zakres. Tym samym okoliczność, że w niektórych przypadkach stosowanie tego mechanizmu może ewentualnie być korzystne dla zainteresowanych nauczycieli, pozwala w danym wypadku jedynie częściowo zrekompensować odmienne traktowanie w chwili mianowania wynikające ze stosowania przepisów krajowych takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym. W każdym wypadku istnienie mniej korzystnego traktowania w rozumieniu klauzuli 4 ust. 1 porozumienia ramowego należy oceniać obiektywnie [wyrok z dniu 20 lutego 2024 r., X (Brak wskazania przyczyny wypowiedzenia), C‑715/20, EU:C:2024:139, pkt 51]. Co za tym idzie, istnienie odmiennego traktowania należy oceniać w świetle okoliczności faktycznych i prawnych, które mogą zostać ustalone w chwili, gdy powołuje się na nie osoba będąca w swej ocenie odmiennie traktowana, natomiast ewentualne przyszłe okoliczności, których zarówno samo istnienie, jak i dokładny zakres pozostają w tym momencie niepewne, nie mogą być brane pod uwagę. Niemniej jednak aby takie odmienne traktowanie stanowiło zakazaną w klauzuli 4 porozumienia ramowego dyskryminację, musiałoby ono dotyczyć porównywalnych sytuacji i nie być uzasadnione powodami o charakterze obiektywnym (wyrok Ministero dell’Istruzione i INPS, pkt 61 i przytoczone tam orzecznictwo). Tym samym, w drugiej kolejności, jeżeli chodzi o porównywalność rozważanych sytuacji, to aby ocenić, czy pracownicy wykonują pracę identyczną lub podobną w rozumieniu porozumienia ramowego, należy ustalić, zgodnie z klauzulą 3 ust. 2 i klauzulą 4 ust. 1 tegoż porozumienia, czy zważywszy na określony zbiór czynników, takich jak charakter pracy, warunki kształcenia i warunki pracy, można przyjąć, że ci pracownicy znajdują się w porównywalnej sytuacji. Jeśli wykaże się, że w czasie swojego zatrudnienia pracownicy zatrudnieni na czas określony wykonują takie same obowiązki jak pracownicy zatrudnieni przez tego samego pracodawcę na czas nieokreślony lub zajmują to samo co oni stanowisko, należy co do zasady przyjąć, że sytuacje tych dwóch kategorii pracowników są porównywalne (wyrok Ministero dell’Istruzione i INPS, pkt 62, 63 i przytoczone tam orzecznictwo). W tym względzie z postanowienia odsyłającego wynika, że w sprawie w postępowaniu głównym bezsporne jest, iż rozpatrywane sytuacje są porównywalne, w szczególności jeśli chodzi o obowiązki wykonywane przez nauczycieli zatrudnionych na czas określony i nauczycieli zatrudnionych na czas nieokreślony. Ponadto Trybunał orzekł już, że obowiązki wykonywane przez nauczycieli niemianowanych, takich jak ED, należy co do zasady uznać za porównywalne z zadaniami wykonywanymi przez nauczycieli zatrudnionych na czas nieokreślony (zob. podobnie wyrok Ministero dell’Istruzione i INPS, pkt 67 i przytoczone tam orzecznictwo). Wreszcie w trzeciej kolejności, co się tyczy kwestii, czy odmienne traktowanie takie jak rozpatrywane w postępowaniu głównym mogą uzasadniać „powody o charakterze obiektywnym” w rozumieniu klauzuli 4 porozumienia ramowego, należy przypomnieć, że pojęcie to należy rozumieć w ten sposób, że nie pozwala ono uzasadniać odmiennego traktowania pracowników zatrudnionych na czas określony i pracowników zatrudnionych na czas nieokreślony tylko dlatego, że takie odmienne traktowanie zostało przewidziane w ogólnej i abstrakcyjnej normie prawa krajowego. Wspomniane pojęcie wymaga, żeby stwierdzona odmienność traktowania była uzasadniona istnieniem szczegółowych i konkretnych okoliczności, charakteryzujących warunki zatrudnienia, do których się odnosi, w konkretnym kontekście, w który się wpisuje (wyrok Ministero dell’Istruzione i INPS, pkt 69 i przytoczone tam orzecznictwo). Na podstawie obiektywnych i przejrzystych kryteriów musi istnieć możliwość ustalenia, czy ta odmienność traktowania odpowiada rzeczywistej potrzebie, czy prowadzi do osiągnięcia zamierzonego celu i czy jest do tego niezbędna. Okoliczności te mogą w szczególności wynikać ze szczególnego charakteru zadań, dla wykonania których zawarto umowy na czas określony, oraz z ich swoistych cech lub – w stosownym wypadku – z realizacji uzasadnionego celu polityki społecznej państwa członkowskiego (wyrok Ministero dell’Istruzione i INPS, pkt 70 i przytoczone tam orzecznictwo). W niniejszej sprawie sąd odsyłający twierdzi, że powody o charakterze obiektywnym przywołane przez rząd włoski w sprawie, w której zapadł wyrok Motter, można przenieść na grunt niniejszej sprawy. Z pkt 42 tego ostatniego wyroku wynika, że rząd ten powołał się na cele polegające zasadniczo, po pierwsze, na odzwierciedleniu różnic w wykonywaniu obowiązków zawodowych między nauczycielami mianowanymi zatrudnionymi od początku w drodze konkursów otwartych a nauczycielami mianowanymi po zdobyciu doświadczenia zawodowego w oparciu o umowy o pracę na czas określony, a po drugie, na uniknięciu pojawienia się odwrotnej dyskryminacji na niekorzyść tych pierwszych. Należy również wyjaśnić, że rząd ten odsyła w swoich uwagach na piśmie również do celów analizowanych przez Trybunał w wyroku Motter. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału każdy z tych celów może stanowić „powód o charakterze obiektywnym” w rozumieniu klauzuli 4 ust. 1 lub 4 porozumienia ramowego (wyrok Ministero dell’Istruzione i INPS, pkt 73 i przytoczone tam orzecznictwo). Trybunał przyznał również, że można przyjąć, iż wspomniane cele, co do zasady i z zastrzeżeniem dokonania weryfikacji przez sąd odsyłający, służą zaspokojeniu rzeczywistej potrzeby i że uregulowanie krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym można co do zasady uznać za odpowiednie do osiągnięcia tych samych celów (zob. podobnie wyrok Ministero dell’Istruzione i INPS, pkt 75, 76 i przytoczone tam orzecznictwo). Trybunał orzekł jednak, że uregulowanie takie jak rozpatrywane w postępowaniu głównym wykracza poza to, co jest konieczne do osiągnięcia dwóch celów wymienionych w pkt 55 niniejszego wyroku, ponieważ przewiduje ono, że pracy dydaktycznej, która nie była świadczona przez 180 dni w roku lub która nie była wykonywana w sposób ciągły między dniem 1 lutego a zakończeniem czynności rady pedagogicznej w sprawie końcowej oceny uczniów, nie uwzględnia się, nawet w ograniczonym zakresie, oraz że wykluczenie to jest połączone z ograniczeniem do dwóch trzecich uwzględnienia stażu pracy nabytego na podstawie umów o pracę na czas określony w wymiarze przekraczającym cztery lata (zob. podobnie wyrok Ministero dell’Istruzione i INPS, pkt 81). I tak Trybunał orzekł w pkt 84 wyroku Ministero dell’Istruzione i INPS, że klauzula 4 porozumienia ramowego sprzeciwia się przepisom krajowym takiemu jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, przy czym uwzględnił dla celów tej wykładni okoliczność, że przepisy te pozwalają, po przepracowaniu określonej liczby lat, na przywrócenie do celów płacowych jednej trzeciej stażu pracy nieuwzględnionego przy mianowaniu zainteresowanej osoby. Wreszcie sąd odsyłający wskazuje na możliwość, że obiektywnym uzasadnieniem odmiennego traktowania rozpatrywanego w postępowaniu głównym jest ów mechanizm przywrócenia, przewidziany w art. 4 ust. 3 dekretu prezydenckiego nr 399/1988. W tym względzie, poza tym, że stosowanie tego mechanizmu jest przyszłe i niepewne oraz że nawet jeśli znajduje on zastosowanie, ma jedynie ograniczony zasięg, należy stwierdzić, że ponieważ – jak wynika z pkt 44 niniejszego wyroku – wspomniany mechanizm należy do przepisów wprowadzających takie odmienne traktowanie, nie można powoływać się na niego jako „powód o charakterze obiektywnym” w rozumieniu klauzuli 4 porozumienia ramowego w celu uzasadnienia tego odmiennego traktowania. Biorąc powyższe pod uwagę odpowiedź na postawione pytania jest następująca: klauzulę 4 porozumienia ramowego należy interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie przepisom krajowym, które do celów zaliczenia stażu pracy pracownika w chwili mianowania na urzędnika mianowanego uwzględniają bez ograniczeń pierwsze cztery lata przepracowane na podstawie umów o pracę na czas określony, a odnośnie do kolejnych okresów przepracowanych na podstawie umów o pracę na czas określony ograniczają zakres uwzględnienia do dwóch trzecich, nawet jeśli po upływie określonej liczby lat służby pozostała jedna trzecia przepracowanych okresów zostaje, wyłącznie do celów uposażenia, przywrócona. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (siódma izba) orzeka, co następuje:   Klauzulę 4 Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego w dniu 18 marca 1999 r., stanowiącego załącznik do dyrektywy Rady 1999/70/WE z dnia 28 czerwca 1999 r. dotyczącej Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego przez UNICE, CEEP oraz ETUC,   należy interpretować w ten sposób, że   stoi ona na przeszkodzie przepisom krajowym, które do celów zaliczenia stażu pracy pracownika w chwili mianowania na urzędnika mianowanego uwzględniają bez ograniczeń pierwsze cztery lata przepracowane na podstawie umów o pracę na czas określony, a odnośnie do kolejnych okresów przepracowanych na podstawie umów o pracę na czas określony ograniczają zakres uwzględnienia do dwóch trzecich, nawet jeśli po upływie określonej liczby lat służby pozostała jedna trzecia przepracowanych okresów zostaje, wyłącznie do celów uposażenia, przywrócona.   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: włoski. ( i ) Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.