C-325/08

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO ELEANOR SHARPSTON przedstawiona w dniu 16 lipca 2009 r.(1) Sprawa C‑325/08 Olympique Lyonnais przeciwko Olivierowi Bernardowi i Newcastle United [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Cour de Cassation (Francja)] Swobodny przepływ pracowników – Przepis prawa krajowego, zgodnie z którym piłkarz, który po zakończeniu okresu szkoleniowego podpisuje umowę w charakterze zawodowego piłkarza z klubem innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej zobowiązany jest do zapłacenia odszkodowania klubowi, który go wyszkolił – Ograniczenie swobody przemieszczania się – Uzasadnienie koniecznością wspierania naboru i szkolenia młodych piłkarzy zawodowych 1.        Ta „piękna gra” stanowi dla jej amatorów pasję – a nawet religię(2). Rzesze wiernych kibiców podążają za swoją drużyną wzdłuż i wszerz całej Unii, by wspierać ją na każdym meczu, a ewentualne występy potencjalnych nowych piłkarzy (możliwe umowy transferowe oraz lokalne talenty) stanowią istotne zagadnienie. Dla utalentowanych młodych graczy zauważenie przez łowcę talentów oraz uzyskanie stażu (to znaczy umowy szkoleniowej) w dobrym klubie stanowi magiczny klucz otwierający drzwi do kariery zawodowej. Jednakże prędzej czy później marzenie o piłkarskiej chwale musi się zderzyć z twardą rzeczywistością polegającą na zarobieniu jak największej kwoty, jaka jest możliwa do uzyskania w ograniczonym czasie trwania kariery piłkarskiej w klubie, który gotowy jest zaoferować najlepsze wynagrodzenie. Jednocześnie zrozumiałe jest, że kluby niechętnie widzą przejmowanie przez inne kluby „swoich” najlepszych młodych, obiecujących piłkarzy, w których szkolenie wiele zainwestowały. Jeśli klub zapewniający szkolenie jest mały i stosunkowo niebogaty a klub pozyskujący jest duży i znacznie bogatszy, wówczas takie posunięcia stanowią prawdziwe zagrożenie dla przetrwania mniejszego klubu (zarówno pod względem ekonomicznym, jak i sportowym). 2.        Okoliczności faktyczne leżące u podstaw niniejszego odesłania prejudycjalnego można pokrótce streścić. Młody piłkarz otrzymał propozycję zawarcia umowy od francuskiego klubu, który szkolił go przez trzy lata. Odrzucił ją, lecz przyjął inną ofertę zawodowej gry w klubie angielskim. W tamtym czasie zasady regulujące zawodową grę w piłkę nożną we Francji nakazywały mu zapłatę odszkodowania francuskiemu klubowi. Klub ten pozwał zarówno jego, jak i klub angielski do sądów francuskich, domagając się kwoty odpowiadającej rocznemu wynagrodzeniu, które piłkarz uzyskałby, jeśli podpisałby kontrakt z klubem francuskim. 3.        W tym kontekście Cour de Cassation (sąd kasacyjny, Francja) zwraca się z pytaniem, czy wspominane przepisy są sprzeczne z zasadą swobody przepływu pracowników zawartą w art. 39 WE, a jeśli tak, to czy mogą być uzasadnione koniecznością wspierania naboru i szkolenia młodych piłkarzy zawodowych.  Istotne przepisy  Prawo wspólnotowe 4.        Artykuł 39 WE zapewnia swobodę przepływu pracowników wewnątrz Wspólnoty. Z zastrzeżeniem ograniczeń uzasadnionych względami porządku publicznego, bezpieczeństwa publicznego i zdrowia publicznego, swoboda ta obejmuje prawo a) ubiegania się o rzeczywiście oferowane miejsca pracy, b) swobodnego przemieszczania się w tym celu po terytorium państw członkowskich i c) przebywania w jednym z państw członkowskich w celu podjęcia tam pracy, zgodnie z przepisami ustawowymi, wykonawczymi i administracyjnymi dotyczącymi zatrudniania pracowników tego państwa.  Przepisy prawa krajowego 5.        W okresie, kiedy miały miejsce okoliczności faktyczne będące przedmiotem sporu(3) art. L. 120‑2 code du travail (francuskiego kodeksu pracy) stanowił: „Nie można ograniczać praw osobistych, ani też swobód indywidualnych lub zbiorowych w sposób nieuzasadniony charakterem zadania, które ma zostać wykonane lub nieproporcjonalny do założonego celu”. 6.        Artykuł L. 122‑3‑8 code du travail stanowił, że umowa o pracę zawarta na czas określony mogła zostać wcześniej rozwiązana wyłącznie za porozumieniem stron lub w przypadku poważnego naruszenia obowiązków lub w wyniku działania siły wyższej. W przypadku wcześniejszego rozwiązania umowy o pracę przez pracodawcę w innych okolicznościach pracownik miał prawo do odszkodowania równego co najmniej wynagrodzeniu, które otrzymałby, gdyby umowa wygasła w terminie. W przypadku rozwiązania umowy przez pracownika, pracodawcy przysługiwało prawo do odszkodowania odpowiadającego poniesionej szkodzie. 7.        W tamtym czasie code du sport (francuski kodeks sportowy) nie zawierał przepisu dotyczącego szkolenia zawodowych sportowców, podczas gdy obecnie art. L. 211‑5 przewiduje, że umowy o szkolenie zawodowe mogą wymagać, aby po zakończeniu szkolenia, szkolony sportowiec zawarł umowę o pracę z klubem, który zapewnił mu szkolenie na okres nie więcej niż trzech lat. 8.        Ponadto zatrudnianie piłkarzy regulowała we Francji Charte du football professionnel (karta zawodowej gry w piłkę nożną [zwana dalej „kartą”]) posiadająca status umowy zbiorowej obowiązującej w tej dziedzinie. Tytuł III, rozdział IV karty (wersja z 1997‑1998 r.) dotyczył kategorii piłkarzy określanej mianem „joueurs espoir” – obiecujących graczy w wieku 16–22 lat, co do których spodziewano się, iż rozpoczną karierę zawodową, zatrudnianych w charakterze piłkarzy szkolonych przez zawodowy klub na podstawie umowy na czas określony. Artykuł 23 tego rozdziału(4) stanowił, między innymi: „[…] Z chwilą zwykłego wygaśnięcia umowy, klub ma prawo domagać się od drugiej strony zawarcia z nim umowy w charakterze zawodowego piłkarza. […] 1.      Jeśli klub nie skorzysta z tej możliwości, zawodnik może: a)      zawrzeć umowę jako zawodowy piłkarz z wybranym przez niego klubem bez obowiązku wypłacenia odszkodowania klubowi pochodzenia; […] 2.      Jeżeli zawodnik odmawia zawarcia umowy w charakterze zawodowego piłkarza, nie może przez okres trzech lat zawrzeć umowy w jakimkolwiek charakterze z innym klubem należącym do Ligue nationale de football (LNF, krajowego związku piłki nożnej) bez pisemnej zgody klubu, w którym występował jako „joueur espoir”[…] […]”. 9.        W okresie, kiedy miały miejsce okoliczności faktyczne będące przedmiotem sporu, karta ta – która obowiązywała i nadal obowiązuje jedynie we Francji – nie regulowała kwestii odszkodowania wypłacanego pomiędzy klubami, w przypadku gdy piłkarz był szkolony przez jeden klub, a następnie podpisał umowę z innym klubem, podczas gdy obecnie takie uregulowania karta zawiera. Zgodnie ze stanowiskiem pełnomocnika rządu francuskiego przedstawionym na rozprawie, przepisy obecnie obowiązujące we Francji odpowiadają ściśle aktualnym przepisom FIFA [Międzynarodowej Federacji Piłki Nożnej] przedstawionym poniżej.  Przepisy międzynarodowe 10.      Jeśli chodzi o transfery pomiędzy klubami piłkarskimi w różnych krajach regulamin FIFA w sprawie statusu i transferu zawodników zawiera obecnie przepisy regulujące odszkodowanie za szkolenie, w przypadku podpisania przez piłkarza pierwszej umowy w charakterze piłkarza zawodowego lub transferu dokonanego przed końcem sezonu, w którym ukończy 23 rok życia. Przepisy te zostały opracowane we współpracy z Komisją w świetle wyroku Trybunału w sprawie Bosman(5). 11.      Zgodnie z art. 20 regulaminu FIFA oraz aneksem 4 do niego, odszkodowanie za szkolenie jest wypłacane klubowi lub klubom szkolącym zawodnika, w momencie podpisania przez niego pierwszej umowy w charakterze piłkarza zawodowego, a następnie przy każdym jego transferze w charakterze piłkarza zawodowego do końca sezonu, w którym ukończy 23 rok życia. 12.      Z chwilą pierwszej rejestracji w charakterze piłkarza zawodowego klub, w którym jest zarejestrowany wypłaca odszkodowanie za szkolenie każdemu klubowi, który przyczynił się do jego wyszkolenia proporcjonalnie do okresu, który spędził w każdym z tych klubów. W przypadku kolejnych transferów odszkodowanie za szkolenie należy się klubowi odstępującemu jedynie za czas, w którym zawodnik był faktycznie szkolony przez ten klub. 13.      Kluby podzielone są na kategorie w zależności od swych nakładów finansowych na szkolenie zawodników. Koszty szkolenia dla każdej kategorii odpowiadają kwocie potrzebnej na wyszkolenie jednego zawodnika w ciągu jednego roku pomnożonej przez średni „współczynnik zawodniczy”, który jest proporcją liczby zawodników, którzy muszą zostać wyszkoleni w celu uzyskania jednego zawodowego piłkarza. 14.      Przy obliczaniu odszkodowania uwzględniane są koszty, jakie poniósłby klub pozyskujący, jeśli miałby sam wyszkolić zawodnika. Zasadniczo, gdy zawodnik po raz pierwszy rejestruje się jako piłkarz zawodowy, odszkodowanie zostaje obliczone poprzez uwzględnienie kosztów szkolenia klubu pozyskującego pomnożonych przez liczbę lat szkolenia. W przypadku dalszych transferów odszkodowanie obliczane jest w oparciu o koszty szkolenia klubu pozyskującego pomnożone przez liczbę lat szkolenia w klubie odstępującym. 15.      Jednakże, w przypadku zawodników przemieszczających się na terenie UE lub EOG, gdy zawodnik przenosi się z klubu niższej kategorii do klubu wyższej kategorii, wówczas wyliczenie oparte jest na średnich kosztach szkolenia obu klubów; jeśli przenosi się z klubu wyższej kategorii do klubu niższej kategorii, wówczas wyliczenie oparte jest na kosztach szkolenia poniesionych przez klub niższej kategorii. 16.      Istnieje również „mechanizm solidarności” uregulowany przez art. 21 i aneks 5. Jeśli transfer piłkarza zawodowego odbywa się przed wygaśnięciem jego umowy, każdy klub, który przyczynił sie do jego wyszkolenia i wykształcenia pomiędzy jego 12 a 23 rokiem życia otrzymuje część odszkodowania wypłacanego jego klubowi odstępującemu. Wynosi ono maksymalnie 5% całego odszkodowania i podzielone jest w zależności od sezonów pomiędzy zainteresowanymi klubami. 17.      Tak jak we Francji w okresie, kiedy miały miejsce okoliczności faktyczne będące przedmiotem sporu, żadne takie przepisy nie obowiązywały na szczeblu międzynarodowym.  Okoliczności faktyczne, postępowanie i przedłożone pytania 18.      W 1997 r. Olivier Bernard podpisał umowę na trzy sezony w charakterze „joueur espoir” z francuskim klubem piłkarskim Olympique Lyonnais, która weszła w życie w dniu 1 lipca tego roku. Przed wygaśnięciem umowy Olympique Lyonnais zaproponował mu roczną umowę w charakterze piłkarza zawodowego od dnia 1 lipca 2000 r. O. Bernard (najwidoczniej nieusatysfakcjonowany zaproponowanym mu wynagrodzeniem) nie przyjął oferty, jednakże w sierpniu 2000 r. podpisał umowę w charakterze piłkarza zawodowego z angielskim klubem Newcastle United(6). 19.      Olympique Lyonnais dowiedziawszy się o tej umowie, pozwał O. Bernarda do Conseil de Prud’hommes (sądu pracy) w Lyonie, domagając się zasądzenia odszkodowania od niego i od Newcastle United. Kwota, której domagał się klub wynosiła 53 357,16 EUR – co, zgodnie z postanowieniem odsyłającym, odpowiadało wynagrodzeniu, które O. Bernard otrzymałby w ciągu roku, gdyby podpisał umowę zaproponowaną mu przez Olympique Lyonnais. 20.      Conseil de Prud’hommes uznał, że O. Bernard rozwiązał umowę jednostronnie i nakazał mu oraz Newcastle United wypłacenie Olympique Lyonnais odszkodowania w wysokości 22 867,35 EUR, na podstawie art. L. 122‑3‑8 kodeksu pracy. Wyrok nie zawierał żadnego uzasadnienia co do różnicy pomiędzy żądaną a przyznaną kwotą odszkodowania. 21.      Pozwani odwołali się do Cour d’Appel (sądu apelacyjnego) w Lyonie, który uznał art. 23 karty za niezgodny z prawem. Nałożone w niej ograniczenie nie było zgodne z podstawową zasadą swobody wykonywania zawodu oraz art. L. 120‑2 kodeksu pracy. W szczególności nie istniał przepis wymagający zapłaty odszkodowania za szkolenie w przypadku wcześniejszego rozwiązania umowy. Wymaganie od zawodnika, aby kontynuował pracę w klubie, który go wyszkolił stanowiło ograniczenie swobody zawierania umów, które było nieproporcjonalne w stosunku do ochrony uzasadnionych interesów klubu, bez względu na koszty szkolenia. 22.      Żaden ze wspomnianych sądów nie uważał za konieczne przedłożenia pytania prejudycjalnego, jednakże wystąpił o to klub Newcastle United. Cour d’Appel, choć podstawą jego orzeczenia było prawo francuskie uznał jednak, że wymóg nałożony przez art. 23 karty był również sprzeczny z zasadą zawartą w art. 39 WE. 23.      Następnie Olympique Lyonnais odwołał się do Cour de Cassation. Sąd ten podkreśla, że podstawą żądania Olympique Lyonnais jest niewywiązanie się przez O. Bernarda z obowiązku podpisania umowy z klubem, który go wyszkolił, a nie zakaz podpisania umowy z innym klubem ligi francuskiej. Obowiązek, o którym mowa nie zakazuje zawodnikowi podpisania umowy z klubem zagranicznym, ale ma go od tego odwieść, gdyż może być zobowiązany do zapłacenia odszkodowania. Z drugiej strony, zobowiązanie takie mogłoby być umotywowane uzasadnionym interesem klubu, jakim jest zatrzymanie początkującego zawodnika, którego klub ten właśnie wyszkolił. 24.      Cour de Cassation odniósł się do orzeczenia w sprawie Bosman zgodnie z którym art. 39 WE „stoi na przeszkodzie stosowaniu ustanowionych przez stowarzyszenia sportowe reguł, zgodnie z którymi piłkarz zawodowy będący obywatelem jednego z państw członkowskich nie może po wygaśnięciu umowy z klubem zostać zatrudniony przez klub innego państwa członkowskiego, o ile klub pozyskujący nie zapłaci klubowi odstępującemu ekwiwalentu za transfer, wyszkolenie lub promocję” i uznał, że niniejsza sprawa jest źródłem poważnych trudności w dokonywaniu wykładni tego artykułu. 25.      W związku z tym wnosi on o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w przedmiocie następujących pytań: „1.      Czy zasada swobody przepływu pracowników ustanowiona w [art. 39 WE] stoi na przeszkodzie obowiązywaniu przepisu prawa krajowego, zgodnie z którym zawodnik klasy [„joueur espoir”], który po zakończeniu okresu szkoleniowego podpisuje umowę w charakterze zawodowego piłkarza z klubem innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej może być zobowiązany do zapłacenia odszkodowania? 2.      W przypadku odpowiedzi twierdzącej, czy konieczność wspierania naboru i szkolenia młodych piłkarzy zawodowych stanowi uzasadniony cel lub zalicza się do nadrzędnych względów interesu ogólnego mogących uzasadnić takie ograniczenie?”. 26.      Uwagi na piśmie przedłożyli Olympique Lyonnais i Newcastle United, rządy francuski, włoski, niderlandzki i rząd Zjednoczonego Królestwa oraz Komisja. Na rozprawie, która odbyła się w dniu 5 maja 2009 r. Olympique Lyonnais, rząd francuski i Komisja przedstawili swoje stanowiska.  Ocena  Uwagi wstępne  Następstwa pytań 27.      Istotne wydaje mi się przypomnienie, że uprawianie sportu jest objęte zakresem prawa wspólnotowego tylko i wyłącznie dlatego że i w zakresie w jakim należy on do sfery działalności i swobód gospodarczych oraz indywidualnych, których prawo to dotyczy. W istocie jest to jedna z podstawowych przesłanek leżących u podstaw wyroku w sprawie Bosman(7). 28.      Jeśli w związku z tym zasady i przepisy prawa wspólnotowego będą miały zastosowanie do sytuacji takiej jak w niniejszym przypadku, wówczas tym samym orzeczenie Trybunału w tej sprawie będzie miało potencjalnie dalej idące skutki dla pracowników i pracodawców we wszystkich sektorach, których dotyczą te zasady i przepisy. 29.      Rząd niderlandzki ma zatem rację, wskazując, że sprawa wpisuje się w ogólne zagadnienie dotyczące pracodawcy, który chętnie inwestuje w szkolenie pracownika, natomiast niechętnie widzi, jak tenże pracownik niezwłocznie zabiera ze sobą cenne umiejętności, które nabył i oferuje je konkurencyjnemu pracodawcy. Zagadnienie to dotyczy prawa wspólnotowego, w zakresie w jakim wszelkie ograniczenie swobody pracownika w poszukiwaniu i przyjmowaniu innej pracy mogłyby ograniczyć jego swobodę przemieszczania się wewnątrz Wspólnoty. 30.      Cechy szczególne sportu w ogólności, a piłki nożnej w szczególności nie wydają mi się wyjątkowo istotne przy rozstrzyganiu, czy nastąpiło zakazane ograniczenie swobody przemieszczania się. Jednakże należy je wnikliwie rozważyć przy badaniu ewentualnych uzasadnień tego ograniczenia – tak jak cechy szczególne jakiegokolwiek innego sektora musiałyby zostać uwzględnione przy badaniu uzasadnienia ograniczeń mających zastosowanie w tym sektorze. 31.      Mimo tego nie sądzę jednak, że Trybunałowi przedstawiono wystarczająco dużo uwag, aby mógł odpowiednio rozważyć to szersze zagadnienie. Rząd niderlandzki, który w swoich uwagach na piśmie podniósł to zagadnienie w bardziej ogólnym aspekcie, nie był obecny na rozprawie, a żadna ze stron na niej obecna nie rozwinęła go, mimo zachęty ze strony Trybunału. W tych okolicznościach nie proponuję szczegółowego rozważania dalej idących skutków sprawy i sugeruję, by Trybunał ograniczył swój wyrok do szczególnego kontekstu postępowania przed sądem krajowym.  Zakres zaskarżonego przepisu 32.      Jak zauważył zarówno klub Newcastle United, jak i rząd Zjednoczonego Królestwa art. 23 karty nie zawiera wyraźnego wymogu zapłacenia odszkodowania przez zawodnika, który podpisuje umowę z klubem w innym państwie członkowskim po zakończeniu szkolenia w klubie francuskim. 33.      Jednakże przedłożone pytania dotyczą zgodności z prawem wspólnotowym nie jakiegoś szczególnego przepisu, ale zasady „zgodnie z którą zawodnik klasy »joueur espoir«, który po zakończeniu okresu szkoleniowego podpisuje umowę w charakterze zawodowego piłkarza z klubem innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej może być zobowiązany do zapłacenia odszkodowania”. Jest to skutek, jaki Conseil de Prud’hommes nadał art. 23 karty oraz art. L. 122‑3‑8 kodeksu pracy i ani Cour d’Appel, ani Cour de Cassation nie uznały, iż mylił się w przedmiocie tej wykładni – a jedynie, że skutek, o którym mowa jest lub może być niezgodny z nadrzędną zasadą prawa. 34.      W konsekwencji Trybunał musi rozważyć opisany skutek bez względu na przepisy, w których został zawarty.  W przedmiocie pytania 1: zgodność z art. 39 WE 35.      Na pytanie pierwsze można udzielić zwięzłej i prostej odpowiedzi: art. 39 WE sprzeciwia się co do zasady przepisowi, który wywołuje opisany skutek. Rozumowanie, które prowadzi do takiego wniosku zostało przedstawione mniej lub bardziej szczegółowo, w większości uwag przedłożonych Trybunałowi. 36.      Uprawianie sportu jest przedmiotem prawa wspólnotowego, w zakresie w jakim stanowi działalność gospodarczą w rozumieniu art. 2 WE. Odpłatna praca zawodowych lub półzawodowych piłkarzy stanowi taką działalność gospodarczą(8). 37.      Artykuł 39 WE reguluje nie tylko działalność władz publicznych, ale obejmuje również przepisy o innym charakterze zmierzające do uregulowania w sposób zbiorowy pracy najemnej, łącznie z regulaminami związków piłki nożnej(9). Wszystkie przepisy, o których mowa w niniejszej sprawie wchodzą w zakres jednej z tych kategorii. 38.      Sytuacja zawodnika francuskiego mającego miejsce zamieszkania we Francji, który zawiera umowę o pracę z klubem piłkarskim w innym państwie członkowskim, nie jest sytuacją o całkowicie krajowym charakterze, która nie mieściłaby się w zakresie prawa wspólnotowego. Chodzi o przyjęcie rzeczywiście złożonej oferty pracy, do której art. 39 WE odnosi się w szczególności. 39.      Przepisy, które uniemożliwiają obywatelowi państwa członkowskiego wykonywanie prawa swobodnego przepływu osób lub zniechęcają go do tego, stanowią zatem przeszkody w wykonywaniu tej swobody, nawet jeśli mają one zastosowanie niezależnie od obywatelstwa danych pracowników(10), chyba że potencjalna przeszkoda w korzystaniu ze swobodnego przepływu jest zbyt nieokreślona i pośrednia(11). 40.      Przepisy zobowiązujące do zapłaty ekwiwalentu za transfer, szkolenie lub promocję między klubami w momencie transferu piłkarza zawodowego stanowią co do zasady przeszkodę w swobodnym przepływie pracowników. Nawet, jeśli mają zastosowanie również w odniesieniu do transferów w obrębie tego samego państwa członkowskiego, przepisy te mogą ograniczać swobodę przepływu zawodników, którzy chcieliby wykonywać działalność w innym państwie członkowskim(12). Przepisy, które przewidują, że piłkarz zawodowy nie może wykonywać działalności w klubie pozyskującym znajdującym się w innym państwie członkowskim, jeżeli klub ten nie przekazał klubowi odstępującemu ekwiwalentu za transfer stanowią przeszkodę w swobodnym przepływie pracowników(13). 41.      Jeśli przepis, który wymaga, aby nowy pracodawca wypłacił kwotę pieniężną poprzedniemu pracodawcy, stanowi zatem co do zasady przeszkodę w swobodnym przepływie pracowników, równie dobrze, a nawet tym bardziej jest tak, w przypadku gdy pracownik sam jest do tego zobowiązany w pewnym zakresie. Musi on albo przekonać swojego nowego pracodawcę do uregulowania jego zobowiązania, albo też musi uregulować je ze swoich własnych środków, które prawdopodobnie są mniejsze niż środki jego pracodawcy. Potencjalna przeszkoda w wykonywaniu swobodnego przepływu nie jest też w żaden sposób nieokreślona lub pośrednia. Wymóg zapłacenia kwoty pieniężnej stanowi bezpośredni i istotny aspekt, który powinien uwzględnić pracownik rozważający odrzucenie jednej oferty w celu przyjęcia innej(14). 42.      Moim zdaniem na powyższą analizę nie mają wpływu uwagi Olympique Lyonnais, zgodnie z którymi art. 39 WE nie odnosi się do sytuacji tego rodzaju jak w niniejszym przypadku, gdyż miał on dotyczyć dyskryminacji ze względu na przynależność państwową, a nie ograniczenia swobody zawierania umów w kontekście odpłatnych zobowiązań wzajemnych lub z uwagi na to, że spór w istocie wchodzi w zakres prawa konkurencji, jako przykład (rzekomo) nieuczciwej konkurencji. 43.      Jeśli chodzi o punkt pierwszy, z orzecznictwa Trybunału wynika, że art. 39 WE w istocie obejmuje ograniczenia swobody zawierania umów, jeśli uniemożliwiają one obywatelowi państwa członkowskiego wykonywanie prawa swobodnego przepływu lub zniechęcają go do tego, przynajmniej o ile wynikają one z działalności władz publicznych lub przepisów zmierzających do uregulowania w sposób zbiorowy pracy najemnej. Jeśli chodzi o punkt drugi, choć spór pomiędzy Olympique Lyonnais a Newcastle United może równie dobrze dotyczyć zagadnień prawa konkurencji, zagadnienia te nie zostały poruszone przez sąd krajowy, tak więc państwa członkowskie i Komisja nie miały możliwości przedstawienia stanowiska w tej kwestii. Co więcej, jeśli spór poruszałby zagadnienia prawa konkurencji, nie wykluczałoby to samo w sobie stosowania postanowień traktatu dotyczących swobodnego przepływu(15).  Pytanie 2: Ewentualne uzasadnienie 44.      Przepisy krajowe mogące utrudniać wykonywanie podstawowych swobód zagwarantowanych w traktacie lub czynić je mniej atrakcyjnymi mogą nie być objęte zakazem, jeżeli służą realizacji słusznego celu zgodnego z traktatem. W takim jednak przypadku muszą spełniać cztery dodatkowe przesłanki: muszą być stosowane w sposób niedyskryminujący; muszą być uzasadnione nadrzędnymi względami interesu ogólnego; muszą być właściwe do zagwarantowania realizacji zamierzonego celu i nie mogą wykraczać ponad to, co jest niezbędne dla jego osiągnięcia(16). 45.      Trudno kwestionować, że rekrutacja i szkolenie młodych zawodników stanowi słuszny, zgodny z traktatem cel. W tym punkcie zgodni są nie tylko uczestnicy postępowania, którzy przedłożyli uwagi, ale i sam Trybunał(17). W niniejszej sprawie nic też nie wskazuje, że omawiane przepisy, są stosowane w sposób dyskryminujący. 46.      Tak jak zauważył Trybunał w wyroku w sprawie Bosman(18), nie można dokładnie przewidzieć przyszłości sportowej młodych zawodników. Tylko ograniczona liczba zawodników podejmuje działalność zawodową, tak że nie ma gwarancji, że trenowany piłkarz rzeczywiście okaże się cenny bądź to dla klubu, który go wyszkolił, bądź też dla innego klubu. Przepisy, takie jak stanowiące przedmiot niniejszego sporu nie są być może decydującym czynnikiem zachęcającym kluby do rekrutacji i szkolenia młodych zawodników. Niemniej jednak przepisy takie zapewniają, że kluby nie są zniechęcone do naboru i szkolenia perspektywą, że poczynione przez nie nakłady na szkolenie będą wykorzystane przez inny klub bez wypłacenia im odszkodowania. Argument, zgodnie z którym przepisy wywołujące taki skutek są uzasadnione ze względu na interes publiczny wydaje się przekonujący. 47.      Z jednej strony, zawodowa piłka nożna to nie tylko działalność gospodarcza, ale również zagadnienie o istotnym wymiarze społecznym w Europie. Skoro szkolenie i nabór młodych zawodników postrzegane są powszechnie jako związane ze sportem amatorskim i posiadające wiele pozytywnych cech takiego sportu, istnieje powszechna społeczna zgoda, że należy je wspierać, a nie zniechęcać do nich. W szczególności, Rada Europejska w Nicei w 2000 r. uznała, że: „Wspólnota [.…] musi uwzględnić w swym działaniu, zgodnie z różnymi przepisami traktatu, społeczne, wychowawcze i kulturowe funkcje sportu, na których opiera się jego specyfika, tak aby przestrzegać kodeksu etycznego i propagować solidarność niezbędną do zachowania roli społecznej sportu”(19). Ponadto zarówno Biała Księga Komisji na temat Sportu(20), jak i rezolucja Parlamentu w tym zakresie(21) kładą znaczny nacisk na wagę szkolenia. 48.      Z drugiej strony, bardziej ogólnie rzecz biorąc, jak zauważył rząd niderlandzki strategia lizbońska przyjęta przez Radę Europejską w marcu 2000 r. oraz różne decyzje i wytyczne przyjęte od tego czasu w celu jej wprowadzenia w życie w dziedzinie edukacji, szkolenia i kształcenia ustawicznego przypisują podstawowe znaczenie szkoleniu zawodowemu we wszystkich sektorach. Pewność pracodawców, iż będą w stanie korzystać w rozsądnym terminie z usług pracowników, których szkolą, stanowi bodziec do zapewnienia szkolenia, co leży również w interesie samych pracowników. 49.      Jednakże trudniej jest uznać, że przepis taki jak omawiany w niniejszym postępowaniu jest właściwy do osiągnięcia tego celu i nie wykracza poza to co jest do tego niezbędne. 50.      Wszyscy uczestnicy postępowania, którzy przedłożyli uwagi – w tym Olympique Lyonnais – są zgodni, że jedynie przepis, który przewiduje odszkodowanie dla klubów odpowiadające rzeczywistym poniesionym przez nie kosztom szkolenia jest odpowiedni i proporcjonalny. W związku z tym odszkodowanie, którego podstawą są przyszłe ewentualne zarobki zawodnika lub przyszłe ewentualne zyski (lub straty) klubu jest nie do przyjęcia. 51.      Wydaje mi się, iż jest to poprawna analiza. Jeśli chodzi o dwa ostatnie kryteria, pierwsze mogłoby być przedmiotem manipulacji ze strony klubu, natomiast drugie byłoby zbyt niepewne. Żadne nie jawiłoby się jako posiadające szczególne znaczenie dla zasadniczej kwestii wspierania (lub przynajmniej nie zniechęcania do) naboru i szkolenia młodych zawodników. Odszkodowanie związane z rzeczywistymi kosztami szkolenia wydaje się zdecydowanie bardziej trafne. Niemniej jednak zgłoszono szereg innych zastrzeżeń. 52.      Po pierwsze, skoro jedynie mniejszość szkolonych zawodników będzie posiadać istotną wartość rynkową jeśli chodzi o zawodową piłkę nożną, podczas gdy wyszkolić trzeba znacznie więcej osób, aby mniejszość ta mogła zostać odkryta, uwzględnianie przy określaniu odpowiedniego odszkodowania jedynie kosztów szkolenia indywidualnego zawodnika stanowiłoby czynnik zniechęcający do inwestowania w szkolenie. Zatem właściwe jest, aby klub zatrudniający zawodnika, który został wyszkolony przez inny klub wypłacił odszkodowanie, które stanowi znaczną część całkowitych kosztów szkolenia poniesionych przez ten drugi klub. 53.      Po drugie, może okazać się, że szkolenie danego zawodnika prowadził więcej niż jeden klub, a zatem należne odszkodowanie powinno być rozdzielone proporcjonalnie pomiędzy te kluby za pomocą odpowiedniego mechanizmu. 54.      Oba te względy wydają się istotne przy określaniu, czy dany mechanizm odszkodowawczy jest właściwy i proporcjonalny do celu, jakim jest wspieranie naboru i szkolenia młodych piłkarzy zawodowych. 55.      Nieco mniej przekonuje mnie trzeci podniesiony argument, a mianowicie, że obowiązek odszkodowania powinien spoczywać wyłącznie na pozyskującym pracodawcy a nie na byłym zawodniku, który został wyszkolony. 56.      Wydaje mi się, że nie jest to wniosek, z którym można zgodzić się bezwarunkowo. Ogólnie rzecz biorąc, umiejętności i wiedza, które czynią daną osobę wartościową na rynku pracy mogą być nabyte na jej własny koszt, na koszt państwa albo na koszt pracodawcy, który szkoli ją w zamian za świadczone przez nią usługi. Jeśli po zakończeniu okresu szkolenia w tym ostatnim przypadku „bilans” pomiędzy kosztami szkolenia a świadczonymi usługami wykazuje, że koszt szkolenia nie został jeszcze w pełni zrekompensowany, wówczas nie wydaje się nieuzasadnione, aby od szkolonej osoby wymagać „wyrównania rachunku” bądź to przez świadczenie dodatkowych usług w charakterze pracownika, bądź (jeśli nie będzie wyrażała na to chęci) w drodze zapłaty odpowiedniego odszkodowania. Choć konieczność zapłacenia odszkodowania za szkolenie może zniechęcać pracownika do zawarcia umowy z nowym pracodawcą, czy to w tym samym, czy też w innym państwie członkowskim, wydaje się, że nie ma żadnego szczególnego powodu, dla którego miałby on znajdować się, na koszt szkolącego pracodawcy, w lepszej sytuacji przy zawieraniu takiej umowy niż inny kandydat, który szkolił się na własny koszt. 57.      Jednakże względy takie różnią się w zależności od tego, w jaki sposób szkolenie jest zasadniczo organizowane w danym sektorze. Jeśli szkolenie zawodowych piłkarzy odbywa się zazwyczaj na koszt klubów, co wydaje się mieć miejsce, wówczas system odszkodowania pomiędzy klubami, bez udziału samych zawodników, wydaje się właściwy. Podkreśliłabym przy tym, że jeśli obowiązek wypłacenia odszkodowania za szkolenie miałby ciążyć na samym zawodniku, jego kwota powinna być obliczona jedynie na podstawie indywidualnego kosztu wyszkolenia go, bez uwzględniania ogólnych kosztów szkolenia. Jeśli konieczne jest wyszkolenie n zawodników w celu uzyskania jednego, który podejmie karierę zawodową, wówczas koszt poniesiony przez klub szkolący (oraz oszczędność dla klubu pozyskującego) odpowiada kosztowi wyszkolenia tych n zawodników. Odszkodowanie pomiędzy klubami, którego podstawą jest ten koszt wydaje się właściwe i proporcjonalne. Jednakże w przypadku indywidualnego zawodnika, jedynie indywidualny koszt wydaje się istotny. 58.      Tytułem podsumowania, konieczność wspierania naboru i szkolenia młodych piłkarzy zawodowych może uzasadniać wymóg wypłacenia odszkodowania za szkolenie, gdy obowiązek pozostawania w klubie szkolącym przez dany (jednakże nie nadmiernie długi)(22) okres po ukończeniu szkolenia nie jest przestrzegany. Jednakże będzie miało to miejsce wyłącznie jeśli dana kwota oparta jest na rzeczywistych kosztach szkolenia poniesionych przez klub szkolący lub zaoszczędzonych przez klub pozyskujący i – w zakresie w jakim odszkodowanie ma zostać wypłacone przez samego zawodnika – ograniczona do pozostałych kosztów indywidualnego szkolenia.  Obecnie obowiązujące przepisy francuskie i regulamin FIFA 59.      Wielu uczestników postępowania, którzy przedłożyli uwagi zwróciło uwagę Trybunału na przepisy zawarte obecnie w art. 20 i art. 21 regulaminu FIFA w sprawie statusu i transferu zawodników oraz aneksach 4 i 5 do tego regulaminu. Przepisy te regulują obecnie sytuacje, takie jak ta, w której znalazł się O. Bernard, jednakże nie obowiązywały w okresie, kiedy miały miejsce okoliczności faktyczne będące przedmiotem sporu w niniejszej sprawie. Zostały one przyjęte w 2001 r. za zgodą Komisji i mają zapewniać zgodności z orzecznictwem Trybunału, a w szczególności z wyrokiem w sprawie Bosman. Rząd francuski dodatkowo podkreśla, że francuska karta zawodowej gry w piłką nożną poszła w ślady regulaminu i obecnie zawiera zbliżone przepisy dotyczące sytuacji krajowych. 60.      Rząd Zjednoczonego Królestwa w szczególności wskazuje, że zgodnie z obecnie obowiązującymi przepisami FIFA to klub a nie zawodnik płaci odszkodowanie; odszkodowanie obliczane jest na podstawie kosztu szkolenia zawodnika, z uwzględnieniem ilości szkolonych zawodników potrzebnych do uzyskania jednego zawodowca; różne gwarancje i ograniczenia sprawiają, że odszkodowanie jest proporcjonalne do celu, który ma zostać osiągnięty, a mechanizm solidarności pozwala na podział odszkodowania pomiędzy kluby, w przypadku gdy kilka klubów uczestniczyło w szkoleniu. 61.      W sposób wyraźny lub dorozumiany wskazani uczestnicy postępowania zwracają się również do Trybunału, o zatwierdzenie przepisów obecnie obowiązujących. 62.      Jednakże wydaje mi się, że szczególna aprobata nie byłaby odpowiednia w kontekście niniejszego przypadku, który dotyczy sytuacji, do której te przepisy nie miały zastosowania. Dlatego też, niektóre argumenty, które przedstawiłam powyżej, jak również niektóre argumenty, które zostaną wykorzystane przez Trybunał w wyroku, mogą być istotne, wówczas gdy badanie zgodności tych przepisów z prawem wspólnotowym okaże się konieczne.  Wnioski 63.      W świetle powyższych rozważań, sadzę, iż Trybunał powinien udzielić następujących odpowiedzi na pytania przedłożone przez Cour de Cassation: 1)      Zasada swobody przepływu pracowników ustanowiona w art. 39 WE stoi co do zasady na przeszkodzie obowiązywaniu przepisu prawa krajowego, zgodnie z którym piłkarz odbywający szkolenie, który po zakończeniu okresu szkoleniowego podpisuje umowę w charakterze zawodowego piłkarza z klubem innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej może być zobowiązany do zapłacenia odszkodowania. 2)      Niemniej jednak przepis taki może być uzasadniony koniecznością wspierania naboru i szkolenia młodych piłkarzy zawodowych, pod warunkiem, że podstawą danej kwoty będą rzeczywiste koszty szkolenia poniesione przez klub szkolący lub zaoszczędzone przez klub pozyskujący i że, w zakresie w jakim odszkodowanie ma zostać wypłacone przez samego zawodnika, ograniczona jest ona do pozostałych kosztów indywidualnego szkolenia. 1 – Język: angielski. – Jak ujął to Bill Shankly, (autentyczność wypowiedzi niepotwierdzona) snując refleksje nad stosunkami pomiędzy kibicami Liverpoolu i Evertonu: „Niektórzy wierzą, że piłka nożna to kwestia życia i śmierci. Czuję się niezwykle rozczarowany takim podejściem. Zapewniam was, że jest to kwestia znacznie, znacznie ważniejsza”. W celu uzyskania innych wersji tego co zostało (lub nie zostało) powiedziane zobacz http://www.shankly.com/Webs/billshankly/default.aspx?aid=2517. 3 – Nowy kodeks wszedł w życie w dniu 1 maja 2008 r. Treść omawianych przepisów pozostała bez zmian, natomiast ich numeracja i prezentacja uległy zmianie. 4 – Choć z egzemplarza karty przedstawionego przez rząd francuski wynikałoby, że przepis ten zawarty jest w art. 23 tytułu III, rozdziału IV karty, zarówno strony jak i sądy krajowe jednogłośnie odnosiły się do niego jako do art. 23 karty. W celu uniknięcia niezgodności, uczynię podobnie i będę odwoływała się do niego jako do „art. 23 karty gry w piłką nożną”. Obecnie przepis ten zawarty jest w art. 456 karty w wersji na lata 2008‑2009. – Wyrok z dnia 15 grudnia 1995 r. w sprawie C‑415/93, Rec. s. I‑4921. – Okoliczności faktyczne niniejszego odesłania prejudycjalnego dotyczą zatem dwóch dobrze znanych klubów znajdujących się w dobrej sytuacji finansowej. Jednakże omawiane zasady dotyczą wszystkich piłkarskich klubów zawodowych, bez względu na to jak dobra jest sytuacja finansowa klubu pozyskującego lub jak zła jest sytuacja finansowa klubu szkolącego. 7 – Zobacz w szczególności pkt. 73–87 tego wyroku oraz przytoczone tam orzecznictwo; zob. też wyrok z dnia 18 lipca 2006 r. w sprawie C‑519/04 P Meca‑Medina i Majcen przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑6991, pkt 22 i nast. 8 – Zobacz ww. wyrok w sprawie Meca‑Medina i Majcen, pkt 22, 23 oraz przytoczone tam orzecznictwo. 9 – Zobacz wyroki z dnia 12 grudnia 1974 r. w sprawie 36/74 Walrave i Koch, Rec.s. 1405, pkt 17; ww. wyrok w sprawie Bosman, pkt 82 i wyrok z dnia 13 kwietnia 2000 r. w sprawie C‑176/96 Lehtonen, Rec.s. I‑2681, pkt 35. 10 – Zobacz ww. wyrok w sprawie Bosman, pkt 96; wyrok z dnia 27 stycznia 2000 r. w sprawie C‑190/98 Graf, Rec.s. I‑493, pkt 18 i ww. wyrok w sprawie Lehtonen, pkt 47–50. 11 – Zobacz ww. wyrok w sprawie Graf, pkt 23–25. 12 – Zobacz ww. wyrok w sprawie Bosman, pkt 98, 99. 13 – Zobacz ww. wyrok w sprawie Bosman, pkt 100. 14 – W przeciwieństwie do sytuacji w wyroku w sprawie Graf (zob. w szczególności pkt 13, 24 tego wyroku). ­­– Zobacz np. ww. wyrok w sprawie Meca‑Medina i Majcen, pkt 28. 16 – Zobacz wyroki z dnia 31 marca 1993 r. w sprawie C‑19/92 Kraus, Rec.s. I‑1663, pkt 32; wyrok dnia 30 listopada 1995 r. w sprawie C‑55/94 Gebhard, Rec. s. I‑4165, pkt 37 i ww. wyrok w sprawie Bosman, pkt 104. Zwrot „raisons impérieuses d’intérêt général” stosowany stale przez Trybunał w języku francuskim został przetłumaczony na język angielski na wiele sposobów „overriding reasons in the public interest” to jedno z najnowszych i najlepiej oddających znaczenie tego zwrotu tłumaczeń. 17 – Zobacz ww. wyrok w sprawie Bosman, pkt 106. 18 – W pkt. 109. 19 – Aneks IV do konkluzji prezydecji ze szczytu Rady Europejskiej w Nicei (który odbył się w dniach 7, 8 i 9 grudnia 2000 r.). 20 – COM(2007) 391 wersja ostateczna. 21 – Nielegislacyjna rezolucja z dnia 8 maja 2008 r. (dokument P6_TA(2008)0198). – Zatem w kontekście całej kariery zawodowca, która z konieczności ograniczona jest w czasie, obowiązek pozostawania przez (powiedzmy) 10 pierwszych lat od daty podpisania pierwszej umowy w charakterze zawodowca ze szkolącym klubem w oczywisty sposób byłby nie do przyjęcia.