C-326/22

WYROK TRYBUNAŁU (dziesiąta izba) z dnia 12 października 2023 r. ( *1 ) Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Umowy o kredyt konsumencki – Dyrektywa 2008/48/WE – Artykuł 16 ust. 1 – Prawa i obowiązki umowne – Przedterminowa spłata – Obniżenie całkowitego kosztu kredytu konsumenckiego – Utrata egzemplarza umowy – Prawo do uzyskania od kredytodawcy duplikatu umowy W sprawie C‑326/22 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy w Warszawie (Polska) postanowieniem z dnia 18 marca 2022 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 13 maja 2022 r., w postępowaniu: Z. sp. z o.o. przeciwko A.S.A., TRYBUNAŁ (dziesiąta izba), w składzie: Z. Csehi (sprawozdawca), prezes izby, I. Jarukaitis i D. Gratsias, sędziowie, rzecznik generalny: J. Kokott, sekretarz: M. Siekierzyńska, administratorka, uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 19 kwietnia 2023 r., rozważywszy uwagi, które przedstawili: – w imieniu Z. sp. z o.o. – M. Plichta, A. Tomaszewska, radcowie prawni, i O. Wojciechowski, – w imieniu A.S.A. – P. Bieżuński, radca prawny, i K. Staszel, adwokat, – w imieniu rządu polskiego – B. Majczyna, M. Kozak i S. Żyrek, w charakterze pełnomocników, – w imieniu Komisji Europejskiej – G. Goddin i M. Owsiany-Hornung, w charakterze pełnomocników, podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii, wydaje następujący Wyrok Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 16 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylającej dyrektywę Rady 87/102/EWG (Dz.U. 2008, L 133, s. 66) w świetle zasady skuteczności. Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy Z. sp. z o.o., spółką prawa polskiego, a A.S.A., instytucją bankową (zwaną dalej „bankiem”), w przedmiocie wniosku o uzyskanie dokumentów i informacji w celu odzyskania wierzytelności, której Z. jest cesjonariuszem, odpowiadającej kwocie należnej od banku z tytułu obniżenia całkowitego kosztu kredytu wynikającego z jego wcześniejszej spłaty. Ramy prawne Prawo Unii Motyw 39 dyrektywy 2008/48 stanowi: „Konsument powinien mieć prawo do wywiązania się ze swoich zobowiązań przed upływem terminu określonego w umowie kredytowej. […]”. Artykuł 3 rzeczonej dyrektywy, zatytułowany „Definicje”, ma następujące brzmienie: „Na użytek niniejszej dyrektywy stosuje się następujące definicje: a) »konsument« oznacza osobę fizyczną, która w transakcjach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach niezwiązanych ze swoją działalnością handlową, gospodarczą lub zawodową; […] g) »całkowity koszt kredytu ponoszony przez konsumenta« oznacza wszystkie koszty, łącznie z odsetkami, prowizjami, podatkami oraz wszelkimi innymi opłatami, które konsument jest zobowiązany ponieść w związku z umową o kredyt, które to koszty znane są kredytodawcy, z wyjątkiem kosztów notarialnych; uwzględniane są tu także koszty usług dodatkowych związanych z umową o kredyt, w szczególności składki z tytułu ubezpieczenia, jeżeli, dodatkowo, zawarcie umowy dotyczącej usługi jest niezbędne do uzyskania kredytu lub do uzyskania go na oferowanych warunkach; […] m) »trwały nośnik« oznacza urządzenie umożliwiające konsumentowi przechowywanie informacji kierowanych do niego osobiście w sposób, który daje mu do nich dostęp w przyszłości przez okres odpowiedni do celów, jakim te informacje służą, i który pozwala na odtworzenie przechowywanych informacji w niezmienionej postaci; […]”. Artykuł 10 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Informacje zamieszczane w umowach o kredyt”, stanowi w ust. 1: „Umowy o kredyt sporządza się w formie papierowej lub na innym trwałym nośniku. Wszystkie umawiające się strony otrzymują egzemplarz umowy o kredyt. Niniejszy artykuł pozostaje bez uszczerbku dla wszelkich przepisów krajowych dotyczących ważności umów o kredyt, które są zgodne z prawem wspólnotowym”. Artykuł 16 dyrektywy 2008/48, zatytułowany „Przedterminowa spłata”, przewiduje w ust. 1: „Konsument ma prawo w każdym czasie spłacić w całości lub w części swoje zobowiązania wynikające z umowy o kredyt. W takich przypadkach jest on uprawniony do uzyskania obniżki całkowitego kosztu kredytu, na którą składają się odsetki i koszty przypadające na pozostały okres obowiązywania umowy”. Prawo polskie Ustawa o kredycie konsumenckim z dnia 12 maja 2011 r. (Dz.U. z 2011 r., nr 126, poz. 715), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwana dalej „ustawą o kredycie konsumenckim”), dokonała transpozycji dyrektywy 2008/48 do polskiego porządku prawnego. Artykuł 49 ustawy o kredycie konsumenckim stanowi: „1.   W przypadku spłaty całości kredytu przed terminem określonym w umowie, całkowity koszt kredytu ulega obniżeniu o te koszty, które dotyczą okresu, o który skrócono czas obowiązywania umowy, chociażby konsument poniósł je przed tą spłatą. 2.   W przypadku spłaty części kredytu przed terminem określonym w umowie, ust. 1 stosuje się odpowiednio”. Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne W okresie od dnia 14 listopada 2015 r. do dnia 24 lipca 2018 r. bank zawarł piętnaście umów o kredyt konsumencki (zwanych dalej „analizowanymi umowami o kredyt”) z sześcioma osobami prywatnymi (zwanymi dalej „konsumentami”). Konsumenci spłacili swoje kredyty przed upływem terminu określonego w analizowanych umowach, a następnie przenieśli na Z. swoje wierzytelności odpowiadające kwotom należnym od banku na podstawie art. 49 ust. 1 i 2 ustawy o kredycie konsumenckim wskutek wcześniejszej spłaty. Konsumenci nie dysponują już jednak swoimi egzemplarzami analizowanych umów o kredyt, w związku z czym nie byli w stanie ich przekazać Z. Z. potwierdziła jednak istnienie wierzytelności konsumentów w Biurze Informacji Kredytowej (Polska). W tych okolicznościach Z. wniosła do Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy w Warszawie (Polska), będącego sądem odsyłającym, powództwo zmierzające do uzyskania od banku wydania duplikatu analizowanych umów o kredyt i związanych z nimi umów, w szczególności umów ubezpieczenia, a także przekazania określonych informacji dotyczących tych umów o kredyt. Bank utrzymuje, że nie jest prawnie zobowiązany do przedstawienia tych dowodów. Sąd odsyłający ma wątpliwość, czy art. 16 dyrektywy 2008/48, mając na uwadze zasadę skuteczności prawa Unii, przyznaje uprawnienie do żądania dokumentów takich jak umowa o kredyt konsumencki, która została przedterminowo spłacona, oraz informacji o dacie i kwocie spłaty kredytu, jeżeli ich uzyskanie jest niezbędne do oceny zasadności wytoczenia powództwa, w danym przypadku bez narażenia się na ryzyko konieczności zwrotu przeciwnikowi kosztów procesu bądź ryzyko przedawnienia części roszczenia. W tym względzie sąd ten przypomina, po pierwsze, że prawo Unii i przepisy krajowe mają na celu zapewnienie wysokiego poziomu ochrony konsumentów i przewidują, że w przypadku przedterminowej spłaty kredytu mają oni prawo do obniżki całkowitego kosztu kredytu, na którą składają się odsetki i koszty przypadające na pozostały okres obowiązywania umowy. Jednakże zgodnie z prawem krajowym istnienie tej wierzytelności musi zostać udowodnione przez konsumenta, co nie może nastąpić bez przedstawienia umowy przed właściwym sądem i bez dokładnego określenia wierzytelności w chwili, w której kredyt został spłacony. Po drugie, zdaniem sądu odsyłającego odmówienie konsumentowi prawa do otrzymania egzemplarza umowy o kredyt, której oryginałem konsument ten już nie dysponuje, skutkuje tym, że nie jest on w stanie również sprawdzić nie tylko prawidłowości dokonanego przez kredytodawcę wyliczenia kwot podlegających zwrotowi, lecz także dokonania oceny ekonomicznej opłacalności ewentualnego wytoczenia powództwa o odzyskanie tych kwot. Ponadto sąd ten podnosi, że konsument jest najsłabszą stroną umowy i nie posiada narzędzi takich jak te, którymi dysponują przedsiębiorstwa w rodzaju banków i które pozwalałyby mu przechowywać w sposób nienaruszony każdy istotny dla niego dokument. Wreszcie sąd odsyłający uważa, że gdyby konsument nie miał prawa wymagać od kredytodawcy przekazania egzemplarza umowy kredytu, wynikałoby z tego, że utrata przez konsumenta oryginalnego egzemplarza tej umowy uzyskanego z chwilą jej zawarcia skutkowałaby w rzeczywistości pozbawieniem go realnej możliwości odzyskania kwot należnych od kredytodawcy na podstawie art. 49 ust. 1 i 2 ustawy o kredycie konsumenckim. Taka wykładnia zagrażałaby skuteczności przyznanego konsumentowi w art. 16 ust. 1 dyrektywy 2008/48 prawa do obniżenia kosztu kredytu, narażając go na ryzyko oddalenia jego powództwa opartego na tym prawie, powstania obowiązku uiszczenia kosztów postępowania na rzecz kredytodawcy lub przedawnienia roszczenia. W tych okolicznościach Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy w Warszawie postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy artykuł 16 ust. 1 [dyrektywy 2008/48] w kontekście zasady skuteczności prawa Unii Europejskiej należy rozumieć w ten sposób, że konsument, albo przedsiębiorca, na którego konsument przelał swoje uprawnienia wynikające z tego przepisu dyrektywy, może żądać na jego podstawie wydania od kredytodawcy egzemplarza umowy (jak również regulaminów stanowiących część umowy), oraz informacji dotyczącej spłaty kredytu, które są niezbędne do zweryfikowania prawidłowości obliczenia środków wypłaconych konsumentowi z tytułu zwrotu proporcjonalnej części całkowitych kosztów kredytu w związku z jego wcześniejszą spłatą oraz niezbędnych do wytoczenia powództwa o ewentualny zwrot wyżej wymienionych kwot?”. W przedmiocie pytania prejudycjalnego Na wstępie należy wyjaśnić, że okoliczność, iż spór w postępowaniu głównym toczy się między dwiema osobami prawnymi, nie stoi na przeszkodzie stosowaniu dyrektywy 2008/48. Jak wynika bowiem z pkt 20 wyroku z dnia 11 września 2019 r., Lexitor (C‑383/18, EU:C:2019:702), jego zakres stosowania zależy nie od tożsamości stron sporu, lecz od statusu stron umowy kredytu. W niniejszej sprawie wierzytelności będące przedmiotem sporów w postępowaniu głównym wynikają z analizowanych umów o kredyt konsumencki zawartych między konsumentami a bankiem i zostały przeniesione na powódkę w postępowaniu głównym po wcześniejszej spłacie wspomnianych kredytów. Wynika z tego, że spór rozpatrywany w postępowaniu głównym jest objęty zakresem stosowania dyrektywy 2008/48. Poprzez swoje pytanie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 16 ust. 1 dyrektywy 2008/48 w świetle zasady skuteczności prawa Unii należy interpretować w ten sposób, że konsument w rozumieniu art. 3 lit. a) tej dyrektywy może wymagać od kredytodawcy wydania egzemplarza tej umowy oraz wszystkich informacji o spłacie kredytu, które nie zostały zawarte w samej umowie, lecz które są niezbędne do zweryfikowania, po pierwsze, wyliczenia kwoty należnej od kredytodawcy z tytułu obniżki całkowitego kosztu kredytu wynikającej z jego wcześniejszej spłaty, a po drugie, umożliwienia temu konsumentowi wytoczenia ewentualnego powództwa o zapłatę tej kwoty. W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że art. 16 ust. 1 dyrektywy 2008/48, w świetle jej motywu 39, przewiduje uprawnienie konsumenta do dokonania wcześniejszej spłaty kredytu i skorzystania z obniżki całkowitego kosztu kredytu, na którą składają się odsetki i koszty przypadające na pozostały okres obowiązywania umowy (wyrok z dnia 11 września 2019 r., Lexitor,C‑383/18, EU:C:2019:702, pkt 22). Jednakże z brzmienia art. 16 ust. 1 dyrektywy 2008/48 nie wynika wyraźnie, że w celu umożliwienia konsumentowi skorzystania z prawa do obniżki całkowitego kosztu kredytu kredytodawca jest zobowiązany dostarczyć konsumentowi egzemplarz umowy w przypadku jej utraty i przekazać mu informacje nieuwzględnione w umowie, które byłyby niezbędne do wyliczenia kwoty należnej konsumentowi na podstawie tego przepisu. Jednakże, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem przy dokonywaniu wykładni przepisu prawa Unii należy uwzględniać nie tylko jego brzmienie, lecz także jego kontekst oraz cele regulacji, której część przepis ten stanowi (wyroki: z dnia 11 września 2019 r., Lexitor,C‑383/18, EU:C:2019:702, pkt 26; a także z dnia 22 grudnia 2022 r., Quadrant Amroq Beverages,C‑332/21, EU:C:2022:1031, pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo). Co się tyczy zatem, w drugiej kolejności, celu dyrektywy 2008/48, z utrwalonego orzecznictwa wynika, że zmierza ona do zapewnienia wysokiego poziomu ochrony konsumenta. Ów system ochrony opiera się na założeniu, że konsument jest stroną słabszą niż przedsiębiorca zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania (wyrok z dnia 11 września 2019 r., Lexitor,C‑383/18, EU:C:2019:702, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo). Mając na względzie ów cel polegający na zapewnieniu wysokiego poziomu ochrony interesów konsumenta, konieczne jest, aby mógł on dysponować wszelkimi informacjami dotyczącymi kosztów kredytu w sposób umożliwiający mu określenie całkowitego zakresu tych kosztów, w szczególności w celu wykonania przyznanego mu w art. 16 ust. 1 dyrektywy 2008/48 prawa do skorzystania z obniżki całkowitego kosztu kredytu. W związku z tym obowiązki informacyjne nałożone przez dyrektywę 2008/48 odgrywają istotną rolę w realizacji celu wyznaczonego w tej dyrektywie. W tym względzie należy zauważyć, że z art. 16 ust. 1 dyrektywy 2008/48 wynika, iż konsument ma prawo do obniżki całkowitego kosztu kredytu, na którą składają się odsetki i koszty przypadające na pozostały okres obowiązywania umowy, bez konieczności przedstawienia innych dowodów niż dowód wcześniejszej spłaty tego kredytu. Wynika z tego, że to do kredytodawcy należy dostarczenie informacji niezbędnych do określenia kwoty obniżki całkowitego kosztu kredytu, do której konsument jest uprawniony. Ponadto, zakładając, że informacje niezbędne do obliczenia tej kwoty nie znajdują się w samej umowie, obowiązek zagwarantowania skuteczności (effet utile) art. 16 ust. 1 dyrektywy 2008/48 wymaga, aby konsument otrzymał te informacje od kredytodawcy, gdy są one niezbędne do obliczenia tej kwoty. Do sądu krajowego należy sprawdzenie, czy rzeczywiście tak jest w analizowanym przypadku. Ponadto, jak podkreślił rząd polski, kredytodawca, który odmawia konsumentowi, wiedząc, że nie posiada on dokumentów umownych, prawa do proporcjonalnej obniżki całkowitego kosztu kredytu z powodu jego wcześniejszej spłaty w całości, nie ma żadnego uzasadnionego interesu w ukryciu tych dokumentów przed konsumentem lub jego następcą prawnym. Co się tyczy w trzeciej kolejności kontekstu, w jaki wpisuje się art. 16 ust. 1 dyrektywy 2008/48, należy przypomnieć, że przepis ten znajduje się w rozdziale IV tej dyrektywy, zatytułowanym „Informacje i prawa dotyczące umów o kredyt”. Należy z tego wywnioskować, że prawodawca Unii w ten sposób wyraźnie wskazał na swoją wolę ustanowienia ścisłego związku pomiędzy z jednej strony możliwością wykonywania przez konsumenta praw związanych z umową o kredyt, a z drugiej strony dostępem do informacji dotyczących tej umowy. Wobec powyższego obowiązek informacyjny wynikający z zamiaru zapewnienia przez prawodawcę Unii, za pomocą dyrektywy 2008/48, wysokiego poziomu ochrony konsumenta, jak wynika z pkt 24 i 25 niniejszego wyroku, obejmuje w szczególności obowiązek przekazania przez kredytodawcę konsumentowi egzemplarza umowy o kredyt oraz wszelkich informacji dotyczących spłaty kredytu, które nie zostały zawarte w samej umowie, lecz są niezbędne w celu, po pierwsze, sprawdzenia wyliczenia kwoty odpowiadającej obniżce całkowitego kosztu kredytu, o którą konsument ten może się ubiegać w następstwie wcześniejszej spłaty, a po drugie, umożliwienia mu wytoczenia ewentualnego powództwa o zwrot tej kwoty. Wykładnię tę potwierdza ponadto art. 10 dyrektywy 2008/48 dotyczący informacji, jakie należy wskazać w umowie o kredyt, poprzedzający art. 16 ust. 1 dyrektywy 2008/48, przy czym oba te przepisy znajdują się w rozdziale IV tej dyrektywy, zatytułowanym „Informacje i prawa dotyczące umów o kredyt”. Zgodnie z owym art. 10 ust. 1 umowę o kredyt sporządza się w formie papierowej lub na innym trwałym nośniku. W tym względzie należy przede wszystkim zauważyć, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału z definicji „trwałego nośnika” zawartej w art. 3 lit. m) dyrektywy 2008/48 wynika w szczególności, że nośnik ten powinien gwarantować, by konsument w sposób analogiczny do formy papierowej posiadał dane informacje w celu umożliwienia mu w razie potrzeby powołania się na przysługujące mu prawa. W tym względzie istotna jest możliwość przechowywania przez konsumenta informacji kierowanych do niego osobiście, gwarancja braku zmian w ich treści oraz ich dostępność przez odpowiedni okres oraz możliwość ich odtworzenia w niezmienionej postaci. Taki nośnik powinien umożliwiać konsumentowi łatwy dostęp do nich w przyszłości przez okres odpowiedni do celów, jakim te informacje służą, i który pozwala na odtworzenie przechowywanych informacji w niezmienionej postaci (zob. podobnie wyrok z dnia 9 listopada 2016 r., Home Credit Slovakia,C‑42/15, EU:C:2016:842, pkt 35, 37 i przytoczone tam orzecznictwo). W zakresie, w jakim faktyczne posiadanie tych dokumentów i informacji w nich zawartych jest niezbędne do tego celu, przekazanie przez kredytodawcę egzemplarzy tych dokumentów konsumentowi, który już ich nie posiada, powinno w ten sam sposób zostać uznane za obowiązek. Należy wreszcie przypomnieć, że zasada pierwszeństwa prawa Unii wymaga w szczególności dokonywania przez sądy krajowe – w celu zapewnienia skuteczności wszystkich przepisów prawa Unii – wykładni ich prawa krajowego w możliwie najszerszym zakresie zgodnej z prawem Unii (wyrok z dnia 4 maja 2023 r., ALD Automotive,C‑78/22, EU:C:2023:379, pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo). Wynika z tego w szczególności, że sąd krajowy, przed którym – tak jak w niniejszej sprawie – zawisł spór toczący się wyłącznie między jednostkami, jest zobowiązany podczas stosowania przepisów prawa krajowego wydanych w celu transpozycji dyrektywy do dokonywania ich wykładni w świetle treści, jak również celu dyrektywy, aby uzyskać wynik zgodny z zamierzonym przez nią celem, bez uszczerbku dla pewnych ograniczeń, w tym w szczególności zakazu wykładni prawa krajowego contra legem (wyrok z dnia 4 maja 2023 r., ALD Automotive,C‑78/22, EU:C:2023:379, pkt 40 i przytoczone tam orzecznictwo). W świetle powyższych rozważań na zadane pytanie trzeba odpowiedzieć, iż art. 16 ust. 1 dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że konsument w rozumieniu art. 3 lit. a) tego aktu może wymagać od kredytodawcy wydania egzemplarza tej umowy oraz wszystkich informacji o spłacie kredytu, które nie zostały zawarte w samej umowie, lecz które są niezbędne do zweryfikowania, po pierwsze, wyliczenia kwoty należnej od kredytodawcy z tytułu obniżki całkowitego kosztu kredytu wynikającej z jego wcześniejszej spłaty, a po drugie, umożliwienia temu konsumentowi wytoczenia ewentualnego powództwa o zapłatę tej kwoty. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (dziesiąta izba) orzeka, co następuje:   Artykuł 16 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylającej dyrektywę Rady 87/102/EWG   należy interpretować w ten sposób, że:   konsument w rozumieniu art. 3 lit. a) tego aktu może wymagać od kredytodawcy wydania egzemplarza tej umowy oraz wszystkich informacji o spłacie kredytu, które nie zostały zawarte w samej umowie, lecz które są niezbędne do zweryfikowania, po pierwsze, wyliczenia kwoty należnej od kredytodawcy z tytułu obniżki całkowitego kosztu kredytu wynikającej z jego wcześniejszej spłaty, a po drugie, umożliwienia temu konsumentowi wytoczenia ewentualnego powództwa o zapłatę tej kwoty.   Csehi Jarukaitis Gratsias Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 12 października 2023 r. Sekretarz A. Calot Escobar Prezes izby Z. Csehi ( *1 ) Język postępowania: polski.