C-343/13

WYROK TRYBUNAŁU (piąta izba) z dnia 5 marca 2015 r. ( *1 ) „Odesłanie prejudycjalne — System łączenia się spółek akcyjnych — Dyrektywa 78/855/EWG — Połączenie poprzez przejęcie — Artykuł 19 — Skutki — Przeniesienie wszystkich aktywów i wszystkich pasywów spółki przejmowanej na spółkę przejmującą — Wykroczenie popełnione przez spółkę przejmowaną przed połączeniem — Stwierdzenie wykroczenia decyzją administracyjną wydaną po tym połączeniu — Prawo krajowe — Przeniesienie odpowiedzialności za wykroczenia spółki przejmowanej — Dopuszczalność” W sprawie C‑343/13 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Tribunal do Trabalho de Leiria (Portugalia) postanowieniem z dnia 14 marca 2013 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 24 czerwca 2013 r., w postępowaniu: Modelo Continente Hipermercados SA przeciwko Autoridade para as Condições de Trabalho – Centro Local do Lis (ACT), TRYBUNAŁ (piąta izba), w składzie: T. von Danwitz, prezes izby, C. Vajda (sprawozdawca), A. Rosas, E. Juhász i D. Šváby, sędziowie, rzecznik generalny: M. Wathelet, sekretarz: M. Ferreira, główny administrator, uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 3 września 2014 r., rozważywszy uwagi przedstawione: — w imieniu Modelo Continente Hipermercados SA przez D. Abrunhosę e Sousę, advogado, — w imieniu rządu portugalskiego przez M. Perestrelo de Oliveirę, a następnie przez L. Ineza Fernandesa oraz F. Figueiroę Quelhas, działających w charakterze pełnomocników, — w imieniu rządu niemieckiego przez T. Henzego oraz D. Kuon, działających w charakterze pełnomocników, — w imieniu rządu węgierskiego przez K. Szíjjártó, działającą w charakterze pełnomocnika, — w imieniu rządu austriackiego przez C. Pesendorfer, działającą w charakterze pełnomocnika, — w imieniu Komisji Europejskiej przez P. Guerrę e Andrade oraz H. Støvlbæka, działających w charakterze pełnomocników, po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 12 listopada 2014 r., wydaje następujący Wyrok Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 19 ust. 1 trzeciej dyrektywy Rady z dnia 9 października 1978 r., wydanej na podstawie art. 54 ust. 3 lit. g) traktatu, dotyczącej łączenia się spółek akcyjnych (Dz.U. L 295, s. 36), zmienionej dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/109/WE z dnia 16 września 2009 r. (Dz.U. L 259, s. 14) (zwanej dalej „dyrektywą 78/855”). Wniosek został złożony w ramach postępowania pomiędzy Modelo Continente Hipermercados SA (zwanym dalej „MCH”) a Autoridade para as Condições de Trabalho – Centro Local do Lis (ACT) (organem nadzorującym warunki pracy – Lokalny ośrodek Lis) w przedmiocie decyzji tego organu o ukaraniu MCH za wykroczenia określone w portugalskim prawie pracy popełnione przez Good and Cheap – Comércio Retalhista SA (zwaną dalej „Good and Cheap”) przed jej przejęciem przez MCH. Ramy prawne Prawo Unii Motywy trzeci i szósty dyrektywy 78/855 stanowią: „ochrona interesów wspólników oraz osób trzecich wymaga, aby ustawodawstwa państw członkowskich dotyczące łączenia się spółek akcyjnych podlegały koordynacji oraz aby przepisy regulujące łączenie zostały stworzone w ustawodawstwach wszystkich państw członkowskich. […] wierzyciele, w tym posiadacze obligacji oraz osoby posiadające inne roszczenia w stosunku do łączących się spółek, muszą podlegać ochronie, tak aby łączenie nie naruszało ich interesów”. Zgodnie z brzmieniem art. 3 ust. 1 dyrektywy: „Do celów niniejszej dyrektywy »łączenie przez przejęcie« oznacza operację, poprzez którą jedna lub więcej spółek zostaje rozwiązanych bez postępowania likwidacyjnego i przenosi do innej wszystkie swoje aktywa i pasywa w zamian za emitowanie dla akcjonariuszy spółki lub spółek przejmowanych akcji w spółce przejmującej oraz dopłatę w gotówce, jeśli taka będzie, nieprzekraczającą 10% wartości nominalnej tak wyemitowanych akcji bądź, w razie braku wartości nominalnej, ich wartości księgowej”. Artykuł 13 ust. 1 i 2 tej dyrektywy VAT ma następującą treść: „1.   Ustawodawstwa państw członkowskich muszą przewidywać odpowiedni system ochrony interesów wierzycieli łączących się spółek, roszczenia których to wierzycieli poprzedzają publikację projektu warunków łączenia i nie stały się wymagalne w chwili takiej publikacji. 2.   W tym celu przepisy ustawowe państw członkowskich przewidują co najmniej, że tacy wierzyciele są uprawnieni do uzyskania odpowiednich zabezpieczeń, w przypadku gdy sytuacja finansowa łączących się spółek czyni tę ochronę niezbędną i o ile wierzyciele nie uzyskali wcześniej takich zabezpieczeń. Państwa członkowskie ustalają warunki ochrony, o której mowa w ust. 1 oraz w akapicie pierwszym niniejszego ustępu. W każdym przypadku państwa członkowskie zapewniają wierzycielom możliwość zwrócenia się do odpowiedniego organu administracyjnego lub sądowego o odpowiednie zabezpieczenia, pod warunkiem że są w stanie wykazać w sposób wiarygodny, iż z powodu połączenia zaspokojenie ich roszczeń jest zagrożone oraz że nie uzyskali odpowiednich zabezpieczeń od spółki. Artykuł 19 ust. 1 tej dyrektywy stanowi: „1. Łączenie ma następujące skutki ipso iure i jednocześnie oznacza: a) przeniesienie – zarówno między spółką przejmowaną i spółką przejmującą, jak i w odniesieniu do stron trzecich – wszystkich aktywów oraz pasywów spółki przejmowanej na spółkę przejmującą; b) że akcjonariusze spółki przejmowanej stają się akcjonariuszami spółki przejmującej; c) że spółka nabywana przestaje istnieć”. Dyrektywa 78/855 została uchylona z dniem 1 lipca 2011 przez dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/35/UE z dnia 5 kwietnia 2011 r. dotyczącą łączenia się spółek akcyjnych (Dz.U. L 110, s. 1). Jak wynika z motywu 1 tej dyrektywy, dla poprawienia przejrzystości i zrozumiałości ma ona ujednolicić dyrektywę 78/855, która była kilkakrotnie znacząco zmieniana. Artykuł 19 ust. 1 dyrektywy 2011/35 przejmuje treść art. 19 ust. 1 dyrektywy 78/855 w identycznym brzmieniu. Prawo portugalskie Artykuł 112 Código das Sociedades Comerciais (kodeksu spółek handlowych, zwanego dalej „CSC”) stanowi: „Wpisanie połączenia do rejestru handlowego: a) powoduje rozwiązanie się spółki przejmowanej lub, w przypadku utworzenia nowej spółki, wszystkich łączących się spółek, przy czym ich prawa i zobowiązania zostają przeniesione na spółkę przejmującą lub na nową spółkę; b) akcjonariusze rozwiązanych spółek stają się akcjonariuszami spółki przejmującej lub nowej spółki”. Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne W dniu 15 lutego 2011 r. ACT dokonał kontroli ewidencji czasu pracy świadczonej przez pracowników Good and Cheap w grudniu 2010 r. i styczniu 2011 r. Stwierdził on naruszenia przepisów portugalskiego prawa pracy w zakresie liczby godzin nieprzerwanej pracy świadczonej przez niektórych pracowników, a także w niektórych przypadkach w zakresie liczby godzin przerwy pomiędzy okresami pracy. Z akt sprawy przekazanych Trybunałowi wynika, że w dniu 22 lutego 2011 r. MCH i Good and Cheap zarejestrowały we właściwym rejestrze handlowym projekt połączenia, który został opublikowany na stronie internetowej publikacji ministerstwa sprawiedliwości. W dniu 7 marca 2011 r. ACT sporządziła dwa protokoły z kontroli przeciwko Good and Cheap w przedmiocie tych naruszeń. Niemniej jednak doręczyła je dopiero w dniu 4 kwietnia 2011 r. W dniu 31 marca 2011 r. zarejestrowano połączenie w drodze przejęcia majątku Good and Cheap przez MCH, co spowodowało rozwiązanie pierwszej spółki z powodu jej przejęcia przez drugą. Decyzją z dnia 24 września 2012 r. ACT potwierdziła ww. protokoły i nałożyła na MCH grzywny za każde odnośne wykroczenie. W skardze na tę decyzję skierowanej do Tribunal do Trabalho de Leiria MCH podniosła kwestię zgodności art. 112 CSC, w wykładni nadanej mu przez ACT, z art. 19 z dyrektywą 2011/35. W tym zakresie wspomniany sąd zastanawia się, czy w trakcie połączenia przez przejęcie sukcesja uniwersalna poprzez przeniesienie wszystkich aktywów i pasywów spółki przejmowanej na spółkę przejmującą, taka jak przewidziana w ust. 1 lit. a) ostatniego z wymienionych artykułów, może obejmować przeniesienie na spółkę przejmującą odpowiedzialności za zapłatę grzywien nałożonych za wykroczenia popełnione przez spółkę przejmowaną przed tym połączeniem. W tych okolicznościach Tribunal do Trabalho de Leiria postanowił zawiesić postępowanie i przedłożyć Trybunałowi następujące pytania prejudycjalne: „1) Czy w świetle prawa [Unii], a w szczególności [art. 19 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2011/35], połączenie spółek oznacza system przeniesienia odpowiedzialności za wykroczenia na spółkę przejmującą za czyny popełnione przez spółkę przejmowaną przed wpisem połączenia do rejestru? 2) Czy sankcja za wykroczenie może być uznawana w rozumieniu dyrektywy 2011/35 za wierzytelność osoby trzeciej (w niniejszym przypadku państwa – za naruszenie przepisów prawa pracy), w ten sposób, że wspomniana wierzytelność (grzywna nałożona w celu ukarania za wykroczenie) posiadana przez państwo zostaje przeniesiona na spółkę przejmującą? 3) Czy wykładnia art. 112 CSC, zgodnie z którą nie oznacza on umorzenia postępowania z tytułu wykroczenia popełnionego przed połączeniem ani też nałożonej grzywny, jest sprzeczna z dyrektywą 2011/35, która ustanawia skutki połączenia spółek, jako że dokonuje rozszerzającej wykładni przepisu, sprzecznej z prawem [Unii], a w szczególności z art. 19 [tej] dyrektywy? 4) Czy taka wykładnia nie stanowi naruszenia zasady, iż wykroczenie nie może istnieć bez odpowiedzialności obiektywnej (złagodzonej) lub zawinionej spółki przejmującej?”. W przedmiocie pytań prejudycjalnych W przedmiocie dopuszczalności W pisemnych uwagach rząd niemiecki i austriacki wyrażają wątpliwości odnośnie do dopuszczalności niektórych pytań przedstawionych przez sąd odsyłający. Rząd niemiecki uważa, że pytania trzecie i czwarte dotyczą wykładni prawa krajowego. Zdaniem rządu austriackiego pytanie drugie dotyczy sytuacji, w której, w przeciwieństwie do okoliczności faktycznych w postępowaniu głównym, grzywna została już nałożona przed połączeniem, a w związku z tym ma ono charakter hipotetyczny. Ponadto kwestia odpowiedzialności karnej przywołana w pytaniu czwartym nie jest regulowana przez dyrektywę 2011/35 i nie pozostaje w związku z prawem Unii, jaki jest wymagany przez art. 51 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej. W tym zakresie należy w pierwszej kolejności stwierdzić, że o ile rzeczywiście z przedstawienia okoliczności faktycznych sprawy głównej przez sąd odsyłający wynika, że grzywny zostały nałożone decyzją wydaną po przejęciu Good and Cheap przez MCH, to jednak z treści drugiego pytania nie wynika, że nie obejmuje ono tego przypadku. W związku z tym nie można uznać, że pytanie to ma charakter hipotetyczny. Następnie – przez pytanie trzecie sąd odsyłający zmierza w oczywisty sposób do ustalenia wykładni nie prawa krajowego, lecz dyrektywy 2011/35, a w szczególności jej art. 19, w celu ustalenia, czy wykładnia art. 112 CSC, w szczególności przyjęta przez ACT, jest sprzeczna z prawem Unii. Wreszcie tak jak to zauważył rzecznik generalny w pkt 34 opinii, pytanie czwarte wydaje się dotyczyć wykładni zasad prawa portugalskiego i jest pozbawione jakiegokolwiek związku z prawem Unii. Należy przypomnieć, że postępowanie ustanowione w art. 267 TFUE opiera się zgodnie z utrwalonym orzecznictwem na ścisłym rozdziale zadań pomiędzy sądami krajowymi i Trybunałem, przy czym ten ostatni jest uprawniony jedynie do orzekania w przedmiocie wykładni lub ważności aktów Unii, o których mowa w tym artykule. W tych okolicznościach do Trybunału nie należy ocena wykładni przepisów prawa krajowego ani też orzekanie, czy wykładnia dokonana przez sąd krajowy jest prawidłowa (zob. wyrok Texdata Software, C‑418/11, EU:C:2013:588, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo). Z powyższego wynika, że poza pytaniem czwartym pytania skierowane do Trybunału przez sąd odsyłający są dopuszczalne. Co do istoty Tytułem wstępu należy stwierdzić, że dyrektywa 2011/35, której wykładnia stanowi przedmiot trzech pierwszych pytań, nie obowiązywała jeszcze w chwili zaistnienia okoliczności faktycznych w postępowaniu głównym. W tych okolicznościach należy oceniać przedstawione pytania wyłącznie w świetle przepisów dyrektywy 78/855. W związku z tym należy stwierdzić, że przez trzy pierwsze pytania, które należy ocenić łącznie, sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 19 ust. 1 dyrektywy 78/855 powinien być interpretowany w ten sposób, iż „połączenie poprzez przejęcie” w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej dyrektywy powoduje przeniesienie na spółkę przejmującą obowiązku zapłaty grzywny nałożonej ostateczną decyzją po tym połączeniu z tytułu naruszeń prawa pracy popełnionych przez spółkę przejmowaną przed rzeczonym połączeniem. Zgodnie z art. 19 ust. 1 lit. a) dyrektywy 78/855 połączenie przez przejęcie powoduje ipso iure przeniesienie wszystkich aktywów i pasywów spółki przejmowanej na spółkę przejmującą. W celu udzielenia odpowiedzi na pytania przedstawione przez sąd odsyłający należy w związku z tym zbadać, czy odpowiedzialność z tytułu wykroczeń danej spółki, polegająca dokładniej na obowiązku zapłaty grzywny ustalonej po połączeniu poprzez przejęcie tej spółki za wykroczenia popełnione przed owym połączeniem, należy uznać za stanowiącą część pasywów tej spółki w rozumieniu przytoczonego przepisu. Zainteresowane strony przewidziane w art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej są zgodne co do tego, że grzywna ustalona ostateczną decyzją przed połączeniem, ale jeszcze nie uiszczona, stanowiła część pasywów spółki przejmowanej, ponieważ kwota takiej grzywny powinna zostać uznana za dług tej spółki na rzecz danego państwa członkowskiego. Z kolei jeżeli chodzi o sytuację w postępowaniu głównym, to znaczy o grzywnę, która została ustalona dopiero po połączeniu, jedynie rządy portugalski i węgierski oraz Komisja Europejska uważają, że obowiązek zapłaty takiej grzywny należy do pasywów spółki przejmowanej, podczas gdy MCH i rząd niemiecki popierają przeciwne stanowisko. W tym zakresie należy stwierdzić, że pojęcia „aktywów” i „pasywów” znajdujące się w szczególności w art. 19 ust. 1 lit. a) dyrektywy 78/855 nie zostały w niej zdefiniowane. Ponadto przepis ten nie zawiera żadnego odesłania do prawa państw członkowskich w zakresie tej definicji. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem z wymogów zarówno jednolitego stosowania prawa Unii, jak i zasady równości wynika, że pojęcia zawarte w przepisie prawa Unii, który nie zawiera jakiegokolwiek wyraźnego odesłania do prawa państw członkowskich w celu ustalenia jego znaczenia i zakresu, powinny zasadniczo być interpretowane w całej Unii Europejskiej w sposób autonomiczny i jednolity, co powinno nastąpić z uwzględnieniem kontekstu przepisu i celu zamierzonego przez dane uregulowanie (zob. w szczególności wyroki Fish Legal et Shirley, C‑279/12, EU:C:2013:853, pkt 42; a także Deckmyn et Vrijheidsfonds, C‑201/13, EU:C:2014:2132, pkt 14). Jeżeli chodzi o kontekst, w jaki wpisuje się pojęcie „pasywów”, to art. 19 ust. 1 dyrektywy 78/855 stanowi, że połączenie przez przejęcie powoduje ipso iure, a tym samym w sposób automatyczny, nie tylko przeniesienie wszystkich aktywów i pasywów spółki przejmowanej na spółkę przejmującą, ale na podstawie lit. c) tego przepisu – również zaprzestanie istnienia spółki przejmowanej. Z powyższego wynika, że bez przeniesienia na spółkę przejmującą odpowiedzialności za wykroczenia, jako składnika pasywów spółki przejmowanej, odpowiedzialność ta wygasłaby. Jak zauważył rzecznik generalny w pkt 61 opinii, takie wygaśniecie byłoby sprzeczne z samym charakterem połączenia poprzez przejęcie określonego w art. 3 ust. 1 dyrektywy 78/855, ponieważ zgodnie z brzmieniem tego przepisu takie połączenie polega na przeniesieniu całego majątku spółki przejmowanej na spółkę przejmującą w wyniku rozwiązania bez likwidacji. Powyższą wykładnię „pasywów” potwierdza ocena celu dyrektywy 78/855. W tym zakresie z trzeciego motywu tej dyrektywy wynika, że koordynacja ustawodawstw państw członkowskich w zakresie łącznia się spółek akcyjnych poprzez wprowadzenie do ich prawa instytucji połączenia ma w szczególności na celu ochronę interesów wspólników i osób trzecich w trakcie połączenia poprzez przejęcie. Pojęcie osoby trzeciej jest szersze niż stosowane w motywie 6 wspomnianej dyrektywy pojęcie „wierzycieli, w tym posiadaczy obligacji oraz osób posiadających inne roszczenia w stosunku do łączących się spółek [oraz posiadaczy innych tytułów w spółce]”, ponieważ ci wierzyciele i uprawnieni z innych tytułów są przedmiotem określonych szczególnych przepisów ochronnych przewidzianych w szczególności w art. 13–15 dyrektywy 78/855. W związku z tym należy uznać, że wśród osób trzecich, których interesy ma chronić dyrektywa, znajdują się podmioty, których w chwili połączenia nie można jeszcze zaklasyfikować jako „wierzycieli” lub uprawnionych z innych tytułów, lecz które można zaklasyfikować jako takie po połączeniu z powodu sytuacji powstałych przed tym połączeniem, takich jak popełnienie wykroczenia w świetle prawa pracy stwierdzone w drodze decyzji dopiero po wspomnianym połączeniu. W braku przeniesienia na spółkę przejmującą odpowiedzialności z tytułu wykroczeń spółki przejmującej polegającej na zapłacie grzywny za takie wykroczenia, interes państw członkowskich, których właściwe organy nałożyły tę grzywnę, nie byłby chroniony. W tych okolicznościach należy zauważyć, tak jak podniosły rządy portugalski i węgierski oraz Komisja, że gdyby wykluczyć przeniesienie takiej odpowiedzialności, połączenie stanowiłoby dla spółki sposób uniknięcia konsekwencji popełnionego przez nią wykroczenia, ze szkodą dla danego państwa członkowskiego lub innych ewentualnych zainteresowanych. Wniosku tego nie podważa argument MCH, zgodnie z którym przeniesienie odpowiedzialności za wykroczenia spółki przejmowanej za pomocą połączenia miałoby być sprzeczne z interesami wierzycieli i akcjonariuszy spółki przejmującej, ponieważ ci ostatni nie są w stanie ocenić skutków gospodarczych i finansowych tego połączenia. W rzeczywistości bowiem, po pierwsze, na podstawie art. 13 ust. 2 dyrektywy 78/855 wierzyciele ci powinni mieć prawo do otrzymania odpowiednich gwarancji, jeżeli sytuacja finansowa łączących się spółek powoduje, że ochrona ta staje się konieczna, w odpowiednim przypadku występując do właściwego organu administracyjnego lub sądu w celu uzyskania takich gwarancji. Po drugie, jak podniósł rzecznik generalny w pkt 61 opinii, akcjonariusze spółki przejmującej mogą być chronieni w szczególności poprzez sprowadzenie klauzuli dotyczącej deklaracji i gwarancji do porozumienia dotyczącego połączenia. Ponadto nic nie stoi na przeszkodzie, aby spółka przejmująca przeprowadziła przed połączeniem szczegółowy audyt sytuacji gospodarczej i prawnej spółki przejmowanej w celu uzyskania, poza dokumentami i informacjami dostępnymi na podstawie przepisów ustawy, bardziej pełnego wglądu w zobowiązania tej spółki. W związku z tym na pytania od pierwszego do trzeciego należy odpowiedzieć, iż art. 19 ust. 1 dyrektywy 78/855 powinien być interpretowany w ten sposób, że „połączenie przez przejęcie” w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej dyrektywy powoduje przeniesienie na spółkę przejmującą obowiązku zapłaty grzywny nałożonej ostateczną decyzją po tym połączeniu za wykroczenia w świetle prawa pracy popełnione przez spółkę przejmowaną przed wspomnianym połączeniem. W przedmiocie kosztów Dla stron postępowania głównego niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony postępowania głównego, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (piąta izba) orzeka, co następuje:   Artykuł 19 ust. 1 trzeciej dyrektywy Rady 78/855/EWG z dnia 9 października 1978 r., wydanej na podstawie art. 54 ust. 3 lit. g) traktatu, dotyczącej łączenia się spółek akcyjnych, zmienionej dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/109/WE z dnia 16 września 2009 r., powinien być interpretowany w ten sposób, że „połączenie przez przejęcie” w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej dyrektywy powoduje przeniesienie na spółkę przejmującą obowiązku zapłaty grzywny nałożonej ostateczną decyzją po tym połączeniu za wykroczenia w świetle prawa pracy popełnione przez spółkę przejmowaną przed wspomnianym połączeniem.   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: portugalski.