C-346/23

OPINIA RZECZNIK GENERALNEJ LAILI MEDINY przedstawiona w dniu 5 września 2024 r. ( ) Sprawa C‑346/23 Banco Santander SA, następca prawny Banco Banif SA przeciwko Asociación de Consumidores y Usuarios de Servicios Generales-Auge, w imieniu swoich członków: pani Andrei i pana Alberto [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Tribunal Supremo (sąd najwyższy, Hiszpania)] Odesłanie prejudycjalne – Rynki instrumentów finansowych – Dyrektywa 2004/39/WE – Skarga w interesie konsumentów – Artykuł 52 ust. 2 – Legitymacja procesowa stowarzyszeń konsumentów do reprezentowania konsumentów indywidualnych – Inwestorzy-konsumenci – Pomoc prawna udzielana stowarzyszeniom konsumentów – Zwolnienie z ponoszenia kosztów strony przeciwnej – Ryzyko nadużycia drogi sądowej I. Wprowadzenie 1. Przedmiotem niniejszej sprawy jest wykładnia przepisów o legitymacji procesowej stowarzyszeń konsumentów do wnoszenia skarg w interesie konsumentów w kontekście instrumentów rynków finansowych na podstawie art. 52 ust. 2 dyrektywy 2004/39/WE ( ) (zwanej dalej „dyrektywą MiFID I”). Główna podniesiona w niej kwestia dotyczy tego, czy dopuszczalne są ograniczenia legitymacji procesowej stowarzyszeń konsumentów działających w imieniu inwestorów indywidualnych, którzy kwalifikują się jako konsumenci, gdy owe ograniczenia mają za podstawę charakter i wartość produktów finansowych, w które osoby te zainwestowały. Trybunał będzie miał zatem okazję zbadać wzajemne powiązania między ochroną inwestorów, ochroną konsumentów i mechanizmami naprawczymi, z których można skorzystać w interesie konsumentów. II. Ramy prawne a)   Prawo Unii Dyrektywa MiFID I 2. Artykuł 52 dyrektywy MiFID I, zatytułowany „Prawo do odwoływania się”, miał następujące brzmienie: „1.   Państwa członkowskie zapewniają, że każda decyzja podjęta na podstawie przepisów ustawowych, wykonawczych lub administracyjnych przyjętych zgodnie z niniejszą dyrektywą jest właściwie umocowana i podlega prawu do odwoływania się do sądów. Prawo do odwoływania się do sądów stosuje się także, jeżeli przekazuje się wszelkie wymagane informacje odnoszące się do ubiegania się o zezwolenie, a żadna decyzja nie zostanie podjęta w terminie sześciu miesięcy od złożenia wniosku. 2.   Państwa członkowskie przewidują, że jeden lub większa liczba organów podanych poniżej, ustalonych na mocy prawa krajowego, może, w interesie konsumentów oraz zgodnie z prawem krajowym, wnieść skargę [do sądów] lub do właściwych organów administracyjnych w celu zapewnienia, że podmioty podane poniżej stosują krajowe zasady wykonywania niniejszej dyrektywy: a) instytucje publiczne lub ich przedstawiciele; b) organizacje konsumenckie działające na rzecz ochrony konsumentów; c) organizacje zawodowe działające na rzecz ochrony członków”. 3. Artykuł 53 dyrektywy MiFID I, zatytułowany „Pozasądowy mechanizm rozpatrywania skarg inwestorów”, brzmiał następująco: „1.   Państwa członkowskie zachęcają do ustalenia skutecznych i wydajnych procedur pozasądowego rozstrzygania skarg i procedur odwoławczych dla pozasądowego rozstrzygania skarg konsumentów dotyczących świadczenia przez przedsiębiorstwa inwestycyjne usług inwestycyjnych i dodatkowych, w miarę potrzeb, z wykorzystaniem aktualnie istniejących organów. […]”. Dyrektywa 2014/65/UE (dyrektywa MiFID II) 4. Artykuł 74 ust. 2 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/65/UE z dnia 15 maja 2014 r. w sprawie rynków instrumentów finansowych oraz zmieniającej dyrektywę 2002/92/WE i dyrektywę 2011/61/UE (Dz.U. 2014, L 173, s. 349) (zwanej dalej „dyrektywą MiFID II”) stanowi: „2.   Państwa członkowskie zapewniają, aby jeden lub większa liczba poniższych organów, jak określono w prawie krajowym, mogła również, w interesie konsumentów oraz zgodnie z prawem krajowym, wnieść skargę do sądów lub do właściwych organów administracyjnych w celu zapewnienia stosowania przepisów [rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 600/2014 z dnia 15 maja 2014 r. w sprawie rynków instrumentów finansowych oraz zmieniającego rozporządzenie (UE) nr 648/2012 (Dz.U. 2014, L 173, s. 84)] oraz krajowych przepisów przyjętych w wykonywaniu niniejszej dyrektywy: a) instytucje publiczne lub ich przedstawiciele; b) organizacje konsumenckie mające uzasadniony interes w ochronie konsumentów; c) organizacje zawodowe mające uzasadniony interes w ochronie swoich członków”. b)   Prawo hiszpańskie 5. Artykuł 11 ust. 1 Ley de Enjuiciamiento Civil (kodeksu postępowania cywilnego) z dnia 7 stycznia 2000 r. (BOE nr 7 z dnia 8 stycznia 2000 r., s. 575; zwanego dalej „LEC”) stanowi, że bez uszczerbku dla indywidualnej legitymacji czynnej osób poszkodowanych stowarzyszenia konsumentów i użytkowników utworzone zgodnie z prawem mają legitymację czynną do obrony przed sądem praw i interesów swoich członków oraz stowarzyszenia, a także ogólnych interesów konsumentów i użytkowników. 6. Na podstawie drugiego przepisu dodatkowego Ley 1/1996 de asistencia jurídica gratuita (ustawy 1/1996 o pomocy prawnej) z dnia 10 stycznia 1996 r. (BOE nr 11 z dnia 12 stycznia 1996 r., s. 793; zwanej dalej „ustawą 1/1996”) stowarzyszenia konsumentów są uprawnione do pomocy prawnej, gdy wytaczane powództwa „odnoszą się bezpośrednio do produktów lub usług powszechnego, zwykłego i ogólnego użytku lub konsumpcji”. 7. Zgodnie z art. 36 ust. 2 ustawy 1/1996, jeśli stowarzyszenie przegra sprawę, nie jest obciążane kosztami strony przeciwnej, bez względu na to, jak wysoka jest wartość przedmiotu sporu; koszty te nie są również ponoszone przez poszczególnych członków, których stowarzyszenie reprezentuje w sprawie. 8. W pkt 13 objętym sekcją C) załącznika I do Real Decreto 1507/2000 por el que se actualizan los catálogos de productos y servicios de uso o consumo común, ordinario y generalizado y de bienes de naturaleza duradera, a efectos de lo dispuesto, respectivamente, en los artículos 2, apartado 2, y 11, apartados 2 y 5, de la Ley General para la Defensa de los Consumidores y Usuarios y normas concordantes [dekretu królewskiego 1507/2000 z dnia 1 września 2000 r. (BOE nr 219 z dnia 12 września 2000 r., s. 31349) aktualizującego katalogi produktów i usług powszechnego, zwykłego i ogólnego użytku oraz towarów trwałego użytku, do celów przepisów, odpowiednio, art. 2 ust. 2 i art. 11 ust. 2 i 5 ustawy ogólnej o ochronie konsumentów i użytkowników oraz odpowiednich przepisów] ustanowiono w sposób ogólny wśród owych produktów i usług powszechnego, zwykłego i ogólnego użytku usługi bankowe i finansowe. 9. Zarówno art. 11 ust. 2 Ley Orgánica del Poder Judicial (ustawy organicznej o władzy sądowniczej) z dnia 1 lipca 1985 r. (BOE nr 157 z dnia 2 lipca 1985 r., s. 20632), jak i art. 247 ust. 2 LEC stanowią, w taki sam sposób, że sądy w drodze orzeczenia z uzasadnieniem odrzucają wnioski, żądania dotyczące kwestii wpadkowych i zarzuty, które są podnoszone z oczywistym naruszeniem prawa lub powodują obejście ustawy lub przepisów proceduralnych. III. Okoliczności faktyczne, postępowanie główne i pytanie prejudycjalne 10. W okresie od maja 2007 r. do marca 2009 r. dwie osoby fizyczne, pan Alberto i pani Andrea, złożyli w Banco Banif SA (obecnie Banco Santander SA, zwanym dalej „Banco Santander”) pięć zleceń zakupu pięciu produktów finansowych na kwoty od 150000 EUR do 300000 EUR i na łączną kwotę 900000 EUR. 11. Wszystkie transakcje nabycia zostały przeprowadzone zgodnie z dyrektywą MiFID I. 12. Asociación de Consumidores y Usuarios de Servicios Generales-Auge (stowarzyszenie konsumentów i użytkowników usług ogólnych – Auge; zwane dalej „Auge”) wniosło w imieniu swoich członków, pana Alberto i pani Andrei, pozew przeciwko Banco Banif. Domagało się ono stwierdzenia nieważności wspomnianych powyżej umów zakupu produktów finansowych z powodu wady oświadczenia woli. Stowarzyszenie wniosło również o zasądzenie na rzecz inwestorów zwrotu kwoty 481634,14 EUR, powiększonej o prowizje, koszty i odsetki. To roszczenie zostało częściowo uwzględnione w postępowaniu w pierwszej instancji w odniesieniu do niektórych zleceń zakupu. W związku z tym instytucja bankowa została zobowiązana do zwrotu powodom kwoty 462515,74 EUR wraz z odsetkami ustawowymi od dnia poszczególnych unieważnionych inwestycji. 13. Pozwana instytucja bankowa odwołała się od wyroku sądu pierwszej instancji do Audiencia Provincial de Granada (sądu okręgowego w Granadzie, Hiszpania). Sąd ten oddalił odwołanie i utrzymał w mocy wyrok sądu pierwszej instancji, gdyż uznał, że pozwana nie wzięła pod uwagę profilu inwestycyjnego klientów i nie udzieliła im przed zawarciem umowy jasnych i pełnych informacji na temat ryzyka związanego z produktami, w które zobowiązali się zainwestować. 14. Pozwana instytucja bankowa wniosła do sądu odsyłającego nadzwyczajny środek zaskarżenia z powodu naruszenia przepisów postępowania oraz skargę kasacyjną. Twierdzi ona, że Auge nie ma legitymacji do wniesienia pozwu w imieniu swoich członków, ponieważ produkty objęte umową nie są w powszechnym i ogólnym użyciu, lecz stanowią spekulacyjne produkty finansowe o wysokiej wartości ekonomicznej, które wykraczają poza zakres zwykłych produktów konsumenckich. 15. Tribunal Supremo (sąd najwyższy) podkreśla, że co do zasady przyjmuje, iż stowarzyszenia konsumentów mają legitymację czynną do obrony swoich członków w sprawach objętych przepisami dyrektywy MiFID I, w tym w postępowaniach, w których stroną było Auge. 16. Niemniej jednak w dwóch konkretnych sprawach Tribunal Supremo (sąd najwyższy) uznał, że Auge, jako stowarzyszenie konsumentów, nie ma legitymacji procesowej do obrony indywidualnych interesów konsumentów w związku z inwestycjami w spekulacyjne produkty finansowe o wysokiej wartości ekonomicznej w zakresie, w jakim nie są to produkty lub usługi powszechnego, zwykłego i ogólnego użytku. W tym względzie wskazał on, że w prawie hiszpańskim legitymacja procesowa stowarzyszeń konsumentów i użytkowników jest związana z obroną ich praw, gdy odnoszą się one bezpośrednio do produktów lub usług powszechnego, zwykłego i ogólnego użytku lub konsumpcji. 17. W tych wyrokach Tribunal Supremo (sąd najwyższy) ustalił, że istnieją usługi finansowe, które ze względu na swój charakter i okoliczności – z uwagi na znaczne kwoty pieniędzy wchodzące w grę i spekulacyjny charakter – wykraczają poza zakres „usług powszechnego, zwykłego i ogólnego użytku”. Nie oznacza to, że zainteresowani inwestorzy indywidualni nie mogą samodzielnie występować na drogę sądową w celu obrony swoich praw, a jedynie, że nie jest zasadne, aby dokonywali oni tego za pośrednictwem stowarzyszenia konsumentów w celu uniknięcia opłat sądowych niezbędnych do wniesienia skarg oraz ryzyka wynikającego z możliwości obciążenia ich kosztami w postępowaniach instancyjnych i w postępowaniu kasacyjnym. 18. Celem jest zatem niedopuszczenie do nieuczciwego lub niewłaściwego wykorzystywania szczególnej legitymacji procesowej stowarzyszeń konsumentów w sprawach, w których, ze względu na cechy sporu oraz dochodzoną kwotę, pozycja konsumenta jest osłabiona. W przeciwnym wypadku, jak zauważa sąd odsyłający, zachodzi możliwość wykorzystania dobrodziejstwa prawa do pomocy prawnej, które jest przyznane tym stowarzyszeniom, gdy bronią one interesów swoich członków w postępowaniu sądowym. 19. Wreszcie Tribunal Supremo (sąd najwyższy) wyjaśnia, że w swoim orzecznictwie nie odmawia statusu konsumenta inwestorom nastawionym na zysk, którzy działają w sferze wykraczającej poza ich działalność gospodarczą lub zawodową, nawet gdy ich inwestycje są złożone lub mają wysoką wartość. Zakwestionował on natomiast legitymację procesową stowarzyszenia konsumentów w niektórych konkretnych przypadkach, w których – z uwagi na okoliczności – doszło do obejścia przepisów postępowania. To obejście polega na unikaniu ponoszenia opłat sądowych i kosztów strony przeciwnej ze względu na prowadzenie sprawy nie osobiście, lecz za pośrednictwem stowarzyszenia konsumentów, ze szkodą tak dla strony przeciwnej, jak i dla skarbu państwa. 20. W tych okolicznościach Tribunal Supremo (sąd najwyższy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Zakładając, że stowarzyszenia konsumentów mają legitymację procesową do reprezentowania przed sądem inwestorów/konsumentów powołujących się na naruszenie obowiązków przez spółkę świadczącą usługi inwestycyjne w zakresie wprowadzania do obrotu złożonych produktów finansowych, czy legitymacja ta może wyjątkowo zostać ograniczona przez sądy krajowe w przypadku, gdy w kontekście indywidualnego roszczenia zaangażowani są inwestorzy o wysokich zdolnościach finansowych, którzy dokonują transakcji, których nie można uznać za zwykłe i powszechne, a także którzy wnoszą powództwo za pośrednictwem stowarzyszenia konsumentów, w wyniku czego mogą skorzystać z ewentualnego zwolnienia z kosztów sądowych w postępowaniu sądowym, którego przedmiotem są bardzo duże kwoty, unikając ponoszenia opłat sądowych i kosztów strony przeciwnej w przypadku bezpodstawnych lub nawet lekkomyślnych roszczeń?”. 21. Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez Auge, Banco Santander, rząd hiszpański i Komisję Europejską. Podczas rozprawy w dniu 8 maja 2024 r. ci uczestnicy przedstawili swe wystąpienia ustne i udzielili odpowiedzi na pytania Trybunału. IV. Analiza 22. Poprzez swoje jedyne pytanie sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, które w drodze wyjątku ogranicza przysługującą stowarzyszeniom konsumentów legitymację procesową do reprezentowania indywidualnych interesów niektórych kategorii inwestorów, którzy mają status konsumentów, ze względu na wartość pieniężną i charakter produktów finansowych, w które osoby te zainwestowały. Sąd odsyłający zastanawia się również, jakie znaczenie ma okoliczność, że w takich sytuacjach stowarzyszenia konsumentów korzystają z pomocy prawnej, zaś reprezentowane przez nie osoby unikają ponoszenia opłat sądowych i kosztów strony przeciwnej. 23. Wydaje się, że sąd odsyłający zadał to pytanie przez wzgląd na dwa charakterystyczne aspekty prawa hiszpańskiego. Pierwszy z nich jest tego rodzaju, że stowarzyszeniom konsumentów przysługuje legitymacja procesowa w celu obrony nie tylko „ogólnych interesów konsumentów”, lecz także „praw i interesów swoich członków” ( ). Z kolei drugi aspekt wiąże się z faktem, że stowarzyszenia konsumentów są uprawnione do pomocy prawnej, jeżeli wytaczane powództwa „odnoszą się bezpośrednio do produktów lub usług powszechnego, zwykłego i ogólnego użytku lub konsumpcji” ( ). W takich przypadkach, jeżeli stowarzyszenie przegrywa sprawę, nie jest obciążane kosztami strony przeciwnej; koszty te nie są również ponoszone przez poszczególnych członków, których to stowarzyszenie reprezentuje w sprawie. 24. Wątpliwości sądu odsyłającego dotyczą zgodności z art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I wykładni sądowej ograniczającej legitymację procesową stowarzyszenia konsumentów. 25. Sąd odsyłający wyjaśnia, że zgodnie z jego orzecznictwem inwestorzy kwalifikują się jako konsumenci, jeżeli działają w sferze wykraczającej poza ich działalność gospodarczą lub zawodową (są oni wówczas zwani „inwestorami-konsumentami”) ( ). Przyjmuje on również, że stowarzyszenia konsumentów mają co do zasady legitymację procesową do obrony inwestorów-konsumentów. Jego wątpliwości budzi jednak to, czy legitymacja procesowa stowarzyszeń konsumentów, takich jak Auge, może zostać ograniczona, gdy podejmują one działania na rzecz indywidualnych interesów swoich członków, ze względu na charakter i wartość realizowanych inwestycji, które nie mogą zostać uznane za produkty powszechnego, zwykłego i ogólnego użytku lub konsumpcji. Sąd odsyłający wyjaśnia, że w świetle systemu pomocy prawnej mającego zastosowanie do stowarzyszeń konsumentów, przyjęcie, iż w takich okolicznościach stowarzyszeniom konsumentów przysługuje legitymacja procesowa, może skutkować obejściem przepisów postępowania przyjmującym postać uniknięcia ponoszenia opłat sądowych i kosztów postępowania. 26. Przed udzieleniem odpowiedzi na pytanie sądu odsyłającego należy w pierwszej kolejności ustalić, jaki przepis ma zastosowanie ratione temporis w sprawie w postępowaniu głównym. a)   Uwagi wstępne w przedmiocie przepisu mającego zastosowanie ratione temporis 27. Dyrektywa MiFID I została uchylona ze skutkiem od dnia 3 stycznia 2017 r., kiedy to weszła w życie dyrektywa MiFID II ( ). Artykuł 74 ust. 2 dyrektywy MiFID II reguluje przysługujące wymienionym w nim podmiotom prawo do wnoszenia skarg w interesie konsumentów. Jest on sformułowany niemal identycznie jak art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I. W art. 74 ust. 2 zdanie pierwsze dyrektywy MiFID II posłużono się partykułą „również” i tym samym doprecyzowano, że przysługujące wymienionym w nim podmiotom prawo do wniesienia skargi ma charakter uzupełniający względem ustanowionego w ust. 1 tego artykułu prawa do odwoływania się. 28. Sąd odsyłający uważa, że przepisem mającym zastosowanie ratione temporis w spawie w postępowaniu głównym jest art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I, ponieważ wszystkie rozpatrywane transakcje finansowe zostały zawarte w okresie obowiązywania tej dyrektywy. 29. Na rozprawie Trybunał zwrócił się do Komisji – w kontekście ustalania, która dyrektywa ma zastosowanie ratione temporis – z pytaniem, czy odpowiedni przepis regulujący prawo do wnoszenia skarg ma charakter materialny czy też proceduralny. Komisja uznała, że przedmiotowy przepis ma charakter proceduralny oraz że rozstrzygnięcia, czy zastosowanie znajduje dyrektywa MiFID I czy też MiFID II, należy dokonać w oparciu o datę wytoczenia powództwa. 30. W tym względzie wypada przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem przepisy proceduralne należy na ogół stosować z chwilą ich wejścia w życie, w odróżnieniu od przepisów prawa materialnego, które interpretuje się zazwyczaj w ten sposób, iż obowiązują w stosunku do sytuacji ukształtowanych przed ich wejściem w życie tylko wtedy, gdy z brzmienia tych przepisów, ich celu lub ich systematyki jednoznacznie wynika, że należy im przypisać taki skutek ( ). 31. Na rozprawie Auge oświadczyło, że wytoczyło powództwo w 2015 r. Z akt sprawy dostępnych Trybunałowi wynika, że powództwo wytoczono przed 2017 r. 32. O ile powództwo Auge zostało wytoczone przed wejściem w życie dyrektywy MiFID II, co stanowi kwestię, którą powinien rozstrzygnąć sąd odsyłający, przepisem mającym zastosowanie ratione temporis jest art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I. Wydaje się zatem, że nie zachodzi potrzeba ustalenia, czy art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I i art. 74 ust. 2 dyrektywy MiFID II ustanawiają przepisy proceduralne, czy też materialne. 33. Tak czy inaczej, jak na rozprawie zauważyła Komisja, ponieważ brzmienie art. 74 ust. 2 dyrektywy MiFID II jest niemal identyczne jak brzmienie art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I, każda wykładnia drugiego z tych przepisów odnosi się również do pierwszego z nich. 34. W świetle powyższego przystąpię do analizy przy założeniu, że przepisem mającym zastosowanie ratione temporis jest art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I. b)   Zakres skargi wnoszonej w „interesie konsumentów” na podstawie art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I – czy w grę wchodzą interesy zbiorowe, czy także indywidualne? 35. Banco Santander i rząd hiszpański wskazują zasadniczo, że kwestia podniesiona w sprawie w postępowaniu głównym nie jest objęta zakresem stosowania prawa Unii oraz że Trybunał nie jest właściwy do udzielenia odpowiedzi na pytanie prejudycjalne. Ich zdaniem art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I reguluje wyłącznie przysługujące stowarzyszeniom konsumentów prawo do wniesienia skargi w zbiorowym interesie konsumentów, a nie w ich interesie indywidualnym. W związku z tym twierdzą one, że podniesiona kwestia dotyczy wykładni prawa hiszpańskiego, które przyznaje stowarzyszeniom konsumentów legitymację procesową czynną w celu obrony nie tylko interesów zbiorowych, lecz także indywidualnych. 36. W zakresie, w jakim Banco Santander i rząd hiszpański kwestionują właściwość Trybunału, wystarczy zauważyć, że poprzez pytanie prejudycjalne sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o udzielenie wskazówek w zakresie wykładni przepisu prawa Unii. W tym względzie należy zauważyć, że w ramach procedury wprowadzonej na podstawie art. 267 TFUE wykładnia przepisów prawa krajowego należy do sądów państw członkowskich, a nie do Trybunału, zaś do tego ostatniego nie należy orzekanie w przedmiocie zgodności norm prawa krajowego z prawem Unii, to zadaniem Trybunału jest dostarczenie sądowi krajowemu wszystkich elementów wykładni prawa Unii, które mogą służyć mu pomocą przy dokonywaniu oceny zgodności norm krajowych z prawem Unii ( ). 37. W niniejszej sprawie udzielenie odpowiedzi na pytanie sądu odsyłającego wymaga ustalenia zakresu pojęcia „interesu konsumentów” w kontekście skargi wnoszonej na podstawie art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I. Ta kwestia przynależy do przedmiotowego zakresu zastosowania owego przepisu. Z powyższego wynika, że Trybunał jest właściwy do udzielenia odpowiedzi na to pytanie. 38. Co się tyczy istoty tego pytania, należy zauważyć, że art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I zobowiązuje państwa członkowskie do tego, aby przewidziały, iż jeden z wymienionych w tym przepisie podmiotów lub większa ich liczba, ustalonych na mocy prawa krajowego, może, w interesie konsumentów oraz zgodnie z prawem krajowym, wnieść skargę do sądów lub do właściwych organów administracyjnych w celu zapewnienia stosowania krajowych zasad wykonywania tej dyrektywy. Podmiotami wskazanymi w tym przepisie są: a) instytucje publiczne lub ich przedstawiciele; b) organizacje konsumenckie działające na rzecz ochrony konsumentów; oraz c) organizacje zawodowe działające na rzecz ochrony członków. 39. Z powodów przedstawionych poniżej uważam, że termin „interes konsumentów”, którym posłużono się w tym przepisie, jest wystarczająco szeroki i pozostawia państwom członkowskim swobodę przy określaniu dokładnego zakresu tego interesu, który może być zarówno zbiorowy, jak i indywidualny. 40. Należy w szczególności zauważyć, że w angielskiej wersji językowej art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I termin „konsumenci” jest wyrażony w liczbie mnogiej („consumers”). Użycie liczby mnogiej świadczy o tym, że skarga, o której mowa, ma wymiar zbiorowy. Państwa członkowskie powinny ustanowić mechanizm, który przyznaje przynajmniej jednemu z wymienionych w tym przepisie podmiotów legitymację procesową do obrony wielu konsumentów oraz ich interesów w dziedzinie usług finansowych i inwestycyjnych. 41. Co do reszty, art. 52 ust. 2 nie precyzuje, jaki jest dokładny zakres przedmiotowych interesów konsumentów ani, dokładniej rzecz ujmując, czy podmioty, którym przysługuje uprawnienie do wnoszenia skarg, mogą bronić wyłącznie zbiorowych interesów konsumentów, rozumianych jako ogólny interes konsumentów ( ), czy też również indywidualnych interesów określonej grupy konsumentów. 42. Do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy zatem określenie dokładnego zakresu wszelkich skarg wnoszonych na podstawie art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I w odniesieniu do interesów konsumentów, których ochronie skargi te mają w zamierzeniu służyć. 43. Artykuł 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I jest bowiem sformułowany w sposób ogólny i nie stanowi normy, która wyczerpująco harmonizuje przepisy krajowe regulujące skargi, jakie mogą być wnoszone przez wymienione w tym przepisie podmioty, w tym przez organizacje konsumenckie. 44. W tym względzie z motywu 2 dyrektywy MiFID I wynika, że zapewnia ona „[poziom] ujednolicenia niezbędn[y] do zaoferowania inwestorom wyższego poziomu ochrony” ( ). Choć ta dyrektywa, jak przewiduje jej motyw 5, ustanawia „kompleksow[y] [reżim] regulacyjn[y]” w niektórych obszarach rynków finansowych ( ), to środki służące egzekwowaniu jej przepisów nie są przedmiotem harmonizacji wyczerpującej. 45. Wynika to z brzmienia art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I, który dwukrotnie odnosi się do prawa krajowego. Po pierwsze, to prawo krajowe określa, które z wymienionych w tym przepisie podmiotów mają prawo do wnoszenia skarg. Po drugie, przysługujące tym podmiotom prawo do wniesienia skargi jest wykonywane „zgodnie z prawem krajowym”. W związku z tym prawodawca Unii, poprzez odesłanie do prawa krajowego, pozostawił w gestii każdego państwa członkowskiego wyznaczenie podmiotów, które mogą wnieść skargę, oraz określenie modelu egzekwowania prawa, mechanizmów naprawczych, zakresu podlegających ochronie interesów konsumentów oraz warunków wnoszenia skarg. 46. Wymienienie w art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I różnych kategorii podmiotów, które, w zależności od przepisów prawa krajowego, mogą wnosić skargi w celu ochrony interesów konsumentów w dziedzinie usług finansowych, odzwierciedla różnorodność podejść i tradycji państw członkowskich w odniesieniu do tożsamości podmiotu ponoszącego główną odpowiedzialność za egzekwowanie przepisów służących ochronie interesów konsumentów. Ogólnie rzecz biorąc, w tym zakresie chodzi o rozróżnienie, czy główną odpowiedzialność za egzekwowanie prawa ponoszą organy publiczne (egzekwowanie przepisów na drodze publicznoprawnej), stowarzyszenia konsumentów i organizacje zawodowe (egzekwowanie przepisów na drodze prywatnoprawnej), czy też wykorzystywane jest podejście mieszane ( ). Dlatego właśnie, w zależności od wyboru dokonanego przez państwo członkowskie, wyłączna bądź główna odpowiedzialność za wnoszenie skarg w interesie konsumentów celem zapewnienia stosowania krajowych zasad wykonywania dyrektywy MiFID I może spoczywać na organach publicznych lub ich przedstawicielach [art. 52 ust. 2 lit. a)] (model egzekwowania przepisów na drodze publicznoprawnej) ( ). Państwa członkowskie mogą również postanowić, że wyłączna bądź główna odpowiedzialność spoczywa na organizacjach konsumenckich działających na rzecz ochrony konsumentów, jak stanowi to art. 52 ust. 2 lit. b), lub na organizacjach zawodowych działających na rzecz ochrony członków, jak stanowi to art. 52 ust. 2 lit. c) (model egzekwowania przepisów na drodze prywatnoprawnej). 47. Wybór modelu egzekwowania prawa oddziałuje na zakres podlegających ochronie interesów konsumentów. Organy publiczne chronią interes ogólny. Organizacje konsumenckie również chronią przede wszystkim ogólny interes konsumentów ( ). Nie można jednak wykluczyć, że – w zależności od przepisów prawa krajowego – stowarzyszenia konsumentów mogą być uprawnione do wnoszenia skarg w celu obrony interesów indywidualnych ( ). Obrona indywidualnych interesów konsumentów (w dziedzinie usług finansowych i inwestycyjnych) wydaje się szczególnie dobrze współgrać z modelem egzekwowania prawa przewidzianym w art. 52 ust. 2 lit. c) dyrektywy MiFID I w zakresie, w jakim jest w nim mowa o „organizacj[ach] zawodow[ych] działając[ych] na rzecz ochrony członków” ( ). 48. W szerszym kontekście należy wziąć pod uwagę fakt, że w chwili przyjęcia dyrektywy MiFID I (2004 r.) poziom harmonizacji w Unii środków naprawczych służących ochronie interesu konsumentów w ujęciu ogólnym był ekstremalnie niski ( ). 49. Tylko w niektórych dziedzinach istotnych z punktu widzenia ochrony konsumentów przewidziano możliwość skorzystania z mechanizmu roszczenia o zaprzestanie szkodliwych praktyk w celu ochrony zbiorowych interesów konsumentów, bez uchylania istniejących mechanizmów naprawczych służących ochronie konsumentów. 50. W tym względzie najważniejszym przepisem jest, w dalszym ciągu pozostający w mocy, art. 7 ust. 2 dyrektywy 93/13/EWG ( ). Ustanowiony w nim mechanizm pozwala państwom członkowskim na wprowadzenie kontroli nieuczciwych warunków umieszczonych we wzorach umów w drodze powództw o nakazanie zaprzestania szkodliwych praktyk wytaczanych w interesie publicznym przez stowarzyszenia ochrony konsumentów ( ). 51. Dyrektywa 98/27/WE ( ) doprowadziła do zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do powództw o zaprzestanie szkodliwych praktyk, mających na celu ochronę zbiorowych interesów konsumentów objętych dyrektywami wymienionymi w załączniku do tego aktu prawnego ( ). Zgodnie z motywem 2 dyrektywy 98/27 „zbiorowe interesy” konsumentów należy rozumieć jako „interesy, które nie obejmują kumulacji interesów jednostek, które ucierpiały na skutek szkodliwej praktyki”. 52. W załączniku do dyrektywy 98/27 nie ma żadnej wzmianki o poprzedniczce dyrektywy MiFID I, mianowicie o dyrektywie 93/22/EWG ( ). Wydaje się to właściwe, ponieważ dyrektywa 93/22 miała na celu jedynie harmonizację wstępnych warunków wydawania zezwoleń oraz warunków prowadzenia działalności przez przedsiębiorstwa inwestycyjne oraz nie odgrywała większej roli z punktu widzenia ochrony konsumentów działających w obszarze usług finansowych i inwestycyjnych ( ). 53. Załącznik do dyrektywy 98/27 nie został zmieniony po wejściu w życie dyrektywy MiFID I i to pomimo zawarcia w jej art. 52 ust. 2 wzmianki o „interesie konsumentów”. Dyrektywa MiFID I nie figurowała również w załączniku do dyrektywy 2009/22/WE w sprawie nakazów zaprzestania szkodliwych praktyk w celu ochrony interesów konsumentów ( ). Nieobjęcie dyrektywy MiFID I zakresem dyrektywy 2009/22 stanowi jeszcze jeden element świadczący o tym, że poziom harmonizacji mechanizmów naprawczych mających na celu ochronę interesów konsumentów w dziedzinie objętej regulacją dyrektywy MiFID I był i pozostał niski. 54. Dyrektywą (UE) 2020/1828 w sprawie powództw przedstawicielskich wytaczanych w celu ochrony zbiorowych interesów konsumentów ( ) po raz pierwszy dokonano szerzej zakrojonej harmonizacji mechanizmów zbiorowego dochodzenia roszczeń na szczeblu Unii ( ), którą objęto zarówno środki nakazujące zaprzestanie szkodliwych praktyk, jak i środki naprawcze. W tej dyrektywie „zbiorowe interesy konsumentów” zdefiniowano jako „ogólny interes konsumentów i, w szczególności do celów środków naprawczych, interesy grupy konsumentów” ( ). 55. Dyrektywa 2020/1828 ma wyjątkowo szeroki zakres stosowania. Zmierza ona do zapewnienia wysokiego poziomu ochrony konsumentów w wielu dziedzinach, w których w grę wchodzą interesy konsumentów, w tym w dziedzinie usług finansowych ( ). W jej załączniku wymieniono w szczególności art. 23–29 dyrektywy MiFID II, które zawierają przepisy służące ochronie inwestorów. 56. Niektóre z motywów dyrektywy 2020/1828 świadczą o różnorodności mechanizmów naprawczych, które funkcjonowały w momencie jej przyjęcia i służyły ochronie tak indywidualnych, jak i zbiorowych interesów konsumentów, w tym w dziedzinie usług finansowych. W szczególności motyw 13 przewiduje, że wysoki poziom ochrony konsumentów wymaga, aby „dziedziny takie jak […] usługi finansowe […] zostały objęte [tą dyrektywą] w uzupełnieniu ogólnego prawa ochrony konsumentów” oraz że „ze względu na rosnący popyt konsumentów na usługi finansowe i inwestycyjne ważne jest lepsze egzekwowanie prawa ochrony konsumentów w tych dziedzinach”. W motywie 11 dyrektywy 2020/1828 wskazano, że „nie powinna [ona] zastępować istniejących krajowych mechanizmów proceduralnych mających na celu ochronę zbiorowych lub indywidualnych interesów konsumentów” ( ). Wreszcie motyw 48 przewiduje, że „[p]aństwa członkowskie powinny ustanowić przepisy dotyczące koordynacji między powództwami przedstawicielskimi, powództwami indywidualnymi wytoczonymi przez konsumentów oraz wszelkimi innymi powództwami, których celem jest ochrona indywidualnych i zbiorowych interesów konsumentów zgodnie z prawem Unii i prawem krajowym” ( ). 57. Z całości powyższych rozważań wynika, że pojęciu „interesu konsumentów”, którym posłużono się w art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I, należy nadać szeroki zakres, co pozwoli państwom członkowskim, w zależności od tradycji krajowych, które mogą znacząco się od siebie różnić, przewidzieć skargi służące obronie zbiorowych, a także indywidualnych interesów konsumentów. 58. Oznacza to, że państwa członkowskie, gdy postanawiają przyznać stowarzyszeniom konsumentów legitymację procesową do wnoszenia skarg na podstawie art. 52 ust. 2 lit. b) dyrektywy MiFID I, dysponują zakresem uznania pozwalającym im ograniczyć zakres skargi do obrony zbiorowych interesów konsumentów. Mają one również swobodę, jeśli chodzi o uznanie, tak jak miało to miejsce w Hiszpanii, że stowarzyszeniom konsumentów przysługuje legitymacja procesowa do obrony nie tylko zbiorowych i ogólnych interesów konsumentów, lecz także indywidualnych interesów swoich członków. 59. Jak jednak wyjaśnię w następnej sekcji, pozostawiony państwom członkowskim zakres uznania w odniesieniu do określenia zakresu wnoszonej w tym względzie skargi ma swoje granice. c)   Granice uznania państw członkowskich przy wykonywaniu art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I 60. Artykuł 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I zobowiązuje państwa członkowskie do przewidzenia, aby jeden ze wskazanych w tym przepisie podmiotów lub większa ich liczba mogły, w interesie konsumentów oraz „zgodnie z prawem krajowym”, wnieść skargę w celu zapewnienia stosowania krajowych zasad wykonywania tej dyrektywy. Niemniej jednak gdy państwa członkowskie korzystają z zakresu uznania przyznanego im na podstawie art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I, muszą one czynić to – jak w istocie zauważyła Komisja – w granicach zakreślonych tym przepisem, wobec czego powinny stanowić prawo w taki sposób, aby nie podważać skuteczności (effet utile) tego przepisu. Dokładniej rzecz ujmując, odpowiednia regulacja prawa krajowego nie może podważać skuteczności tego przepisu, z uwzględnieniem celów przyświecających tej dyrektywie ( ). 61. Co się tyczy, bardziej konkretnie, zakresu przedmiotowego skargi, o której mowa w art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I, z tego przepisu wynika, że należy do niego prawidłowe stosowanie krajowych zasad wykonywania tej dyrektywy w interesie konsumentów, bez wyłączania jakichkolwiek inwestorów kwalifikujących się jako konsumenci ( ). 62. Pojęcie „konsumenta” nie zostało zdefiniowane ani w art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I, ani w jakimkolwiek innym przepisie tego aktu prawnego. Artykuł 4 dyrektywy MiFID I zawiera natomiast definicję pojęcia „klienta” oraz dwóch kategorii klientów (detalicznego i branżowego) ( ). 63. Jak słusznie zauważono w doktrynie, w porządku prawnym Unii nie istnieje jednolita definicja „konsumenta” ( ). Każda dyrektywa określa swój zakres stosowania i każda zawiera własną definicję „konsumenta”, która jest właściwa na potrzeby tego aktu prawnego. Niemniej jednak w dyrektywie MiFID I nie zdefiniowano, kim jest „konsument”. W związku z tym w celu zagwarantowania poszanowania celów realizowanych przez prawodawcę Unii w dziedzinie umów zawieranych z udziałem konsumentów, jak również spójności prawa Unii, pod uwagę należy wziąć w szczególności pojęcie „konsumenta” występujące w innych uregulowaniach prawa Unii ( ). Instrumenty prawne, które w chwili przyjęcia dyrektywy MiFID I były istotne z punktu widzenia ochrony interesów konsumenta ( ), są ze sobą zbieżne, jeżeli chodzi o niektóre zasadnicze elementy definicji pojęcia „konsumenta” ( ). Konsumentem jest osoba fizyczna, która podejmuje działania poza ramami jakiejkolwiek działalności o charakterze gospodarczym lub zawodowym, lub jakiegokolwiek celu o takim charakterze i niezależnie od nich, jedynie w celu zaspokojenia własnych potrzeb prywatnej konsumpcji. 64. W tym ujęciu pojęcie konsumenta, które opiera się na kryterium osoby fizycznej podejmującej działania poza ramami własnej działalności o charakterze gospodarczym lub zawodowym, ma charakter obiektywny ( ). W art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I brak jest jakichkolwiek elementów, które świadczyłyby o tym, że w celu zakwalifikowania inwestora jako „konsumenta” na potrzeby stosowania tego przepisu należy uwzględnić sytuację finansową tej osoby w chwili dokonywania inwestycji, jak również charakter i wartość instrumentów finansowych stanowiących przedmiot inwestycji. 65. Zawarta w art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I wzmianka o „interesie konsumentów” świadczy o tym, że inwestorzy, którzy mogą zostać uznani za konsumentów, odgrywają podwójną rolę, mianowicie konsumenta oraz inwestora. Ten podwójny status został potwierdzony w art. 53 dyrektywy MiFID I. Jak wskazano w jego tytule, reguluje on pozasądowy mechanizm rozpatrywania skarg inwestorów. Przepis ten stanowi, że państwa członkowskie mają zachęcać do ustalenia skutecznych i wydajnych procedur pozasądowego rozstrzygania skarg i procedur odwoławczych dla pozasądowego rozstrzygania „skarg konsumentów dotyczących świadczenia […] usług inwestycyjnych i dodatkowych”. Wynika z niego, że istnieją skargi inwestorów, które kwalifikują się jako skargi konsumentów ( ). 66. Podwójny status inwestora-konsumenta został potwierdzony w dyrektywie MiFID II, w której motywach zwrócono uwagę na cel, jakim jest ochrona inwestorów i konsumentów ( ). 67. O tym podwójnym statusie zaświadcza także dyrektywa 2020/1828. Motyw 14 przewiduje, że ta dyrektywa obejmuje naruszenia przepisów prawa Unii, o których mowa w jej załączniku I, w tym dyrektywy MiFID II, w zakresie, w jakim przepisy te chronią interesy konsumentów, „niezależnie od tego, czy mowa jest o konsumentach, […] klientach, inwestorach detalicznych, klientach detalicznych, […] czy innych osobach” (podkreślenie moje). 68. Z powyższego wynika, że w kontekście art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I pojęcia inwestora i konsumenta istnieją obok siebie, tworząc „pojęcie złożone” ( ), jakim jest „inwestor-konsument”. 69. To współistnienie nie wiąże się, jeśli chodzi o prawo do wniesienia skargi przewidziane w art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I, z żadnym progiem dotyczącym środków finansowych lub wartości instrumentów finansowych. W związku z tym na potrzeby stosowania tego przepisu zachowanie przejawiane przez konsumenta jako inwestora, a w szczególności zainwestowana przezeń kwota czy też złożoność lub wartość instrumentów, nie pozbawiają tej osoby statusu konsumenta, w zakresie, w jakim podejmuje ona działania poza ramami własnej działalności o charakterze zawodowym ( ). 70. Konieczną zatem konsekwencją powyższych rozważań jest stwierdzenie, że takie czynniki nie mogą mieć znaczenia dla ustalenia, czy wymienione w nim podmioty mają legitymację procesową do wnoszenia skarg w interesie inwestorów-konsumentów. Innymi słowy – legitymacja procesowa na podstawie art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I nie daje się oddzielić od statusu inwestorów jako konsumentów. 71. Wyłączenie prawa owych podmiotów, a w szczególności stowarzyszeń konsumentów, do wnoszenia skarg w przypadku niektórych inwestorów mających status konsumentów pośrednio nadwątliłoby ten status, choć w rzeczywistości nie podlega on żadnym warunkom ani ograniczeniom. Ponadto wyłączenie tego prawa podważałoby skuteczność (effet utile) art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I, która przejawia się w ten sposób, że prawo do wnoszenia skarg jest zapewnione w odniesieniu do interesów wszystkich inwestorów-konsumentów, bez różnicowania poziomu owego prawa w zależności od wielkości lub charakteru inwestycji. W tym względzie należy również wziąć pod uwagę fakt, że celem dyrektywy MiFID I jest – jak wskazano to w jej motywach 2 i 31 – zaoferowanie inwestorom wysokiego poziomu ochrony. 72. W tym przypadku bezsporne jest, że na gruncie prawa hiszpańskiego uznaje się legitymację procesową stowarzyszeń konsumentów do reprezentowania praw i interesów swoich członków oraz ogólnych interesów konsumentów. Sąd odsyłający zauważa, że osoby fizyczne, których dotyczy sprawa w postępowaniu głównym, są konsumentami, a ich status konsumentów został potwierdzony. Ponadto sąd ten stwierdził, że co do zasady uznaje legitymację procesową stowarzyszeń konsumentów do obrony ich członków w sporach sądowych dotyczących dyrektywy MiFID I. Jego zdaniem jednak ta legitymacja procesowa stowarzyszeń konsumentów powinna być ograniczona, gdy reprezentują one interesy konsumentów, którzy zainwestowali w złożone produkty finansowe. 73. Tymczasem, z powodów przedstawionych w pkt 69–71 niniejszej opinii, taka wykładnia sądowa, która ogranicza legitymację procesową tych stowarzyszeń ze względu na wartość lub charakter produktu finansowego, może podważać skuteczność (effet utile) art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I. 74. Z powyższego wynika, że choć państwa członkowskie dysponują, przy wykonywaniu art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I, zakresem uznania w odniesieniu do określenia, czy stowarzyszenia konsumentów mają legitymację procesową do obrony jedynie zbiorowych interesów konsumentów, czy też również indywidualnych interesów swoich członków, to owa legitymacja jest powiązana ze statusem tych inwestorów jako konsumentów. W tym względzie decydującego znaczenia nie ma ani rodzaj produktu, ani kwota inwestycji dokonanej przez danych inwestorów-konsumentów. d)   Legitymacja procesowa i nadużycie prawa procesowego w świetle obowiązującego systemu pomocy prawnej 75. Sąd odsyłający wskazał, że stowarzyszenia konsumentów są na podstawie prawa hiszpańskiego uprawnione do pomocy prawnej, gdy wytaczane powództwa „odnoszą się bezpośrednio do produktów lub usług powszechnego, zwykłego i ogólnego użytku lub konsumpcji”. Oznacza to, że – w myśl obowiązujących przepisów prawa krajowego ( ) – takie stowarzyszenia konsumentów nie są obciążane kosztami strony przeciwnej nawet wówczas, gdy przegrywają sprawę. Ponadto stowarzyszenia konsumentów nie są zobowiązane do uiszczenia opłat sądowych wnoszonych przy wytaczaniu powództwa. 76. Sąd odsyłający uważa, że w sytuacjach, w których stowarzyszenie konsumentów wytacza powództwo, które nie „odnosi się bezpośrednio do produktów lub usług powszechnego, zwykłego i ogólnego użytku lub konsumpcji”, takich jak złożone produkty finansowe objęte regulacją dyrektywy MiFID I, istnieje ryzyko nieuczciwego lub niewłaściwego wykorzystywania legitymacji procesowej. Takie nadużycie polega na uzyskaniu przez stowarzyszenie konsumentów nieuzasadnionej korzyści z „wiążącego się z uprzywilejowanym traktowaniem” systemu pomocy prawnej. 77. W tym względzie trzeba zaznaczyć, po pierwsze, że to sąd odsyłający ma zinterpretować przewidziane prawem krajowym warunki, których spełnienie uprawnia stowarzyszenie konsumentów do pomocy prawnej. Dokładniej rzecz ujmując, to sąd krajowy powinien ustalić, czy złożone produkty finansowe o wysokiej wartości należy uznawać, czy też nie, za objęte zakresem pojęcia „produktów lub usług powszechnego, zwykłego i ogólnego użytku lub konsumpcji”. Do sądu krajowego należy również wskazanie, jakie skutki dla stosowania krajowego systemu pomocy prawnej ma kwalifikacja takich produktów. 78. Po drugie, należy wyraźnie odróżnić legitymację procesową stowarzyszeń konsumentów w kontekście dyrektywy MiFID I od kwestii pomocy prawnej lub jakiegokolwiek ewentualnego nadużycia prawa procesowego. 79. Zaprezentowane przeze mnie w niniejszej opinii stanowisko, zgodnie z którym przewidziana w art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I legitymacja procesowa stowarzyszeń konsumentów nie może być ograniczana ze względu na wartość lub charakter odnośnych produktów finansowych, nie przesądza o tym, czy pomoc prawna udzielana tym stowarzyszeniom może zostać ograniczona na podstawie takiego kryterium. 80. W tym względzie należy zauważyć, że art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I (ani żaden inny obowiązujący w tym czasie akt prawa Unii) nie regulował kwestii pomocy prawnej udzielanej podmiotom mającym legitymację procesową do wnoszenia skarg. Z powyższego wynika, że w braku uregulowania Unii dotyczącego pomocy prawnej udzielanej stowarzyszeniom konsumentów, gdy wnoszą one skargi w interesie konsumentów w kontekście art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I, do wewnętrznego porządku krajowego każdego państwa członkowskiego należy, zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej, przyjęcie stosownych reguł, pod warunkiem jednak, iż nie będą one mniej korzystne niż reguły regulujące podobne sytuacje podlegające prawu krajowemu (zasada równoważności) oraz iż nie uczynią one wykonywania praw przyznanych w prawie Unii praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym (zasada skuteczności) ( ). 81. Jeśli chodzi o zasadę równoważności, zachodzi konieczność, aby wskazać, że Trybunałowi nie przedstawiono żadnych dowodów, które mogłyby wzbudzić wątpliwości co do zgodności z ową zasadą przepisów proceduralnych rozpatrywanych w postępowaniu głównym. 82. Z zastrzeżeniem ustaleń, których dokonanie należy do sądu odsyłającego, z drugiego przepisu dodatkowego ustawy 1/1996 wynika, że przepis, na podstawie którego stowarzyszenia konsumentów są uprawnione do pomocy prawnej, jeżeli wytaczane przez nie powództwa odnoszą się bezpośrednio do produktów lub usług powszechnego, zwykłego i ogólnego użytku lub konsumpcji, ma zastosowanie do wszystkich odpowiednich powództw, niezależnie od tego, czy zasadzają się one na prawie Unii, czy też na prawie krajowym. 83. W odniesieniu do zasady skuteczności Trybunał orzekł już, że każdy przypadek, w którym powstaje pytanie, czy krajowe przepisy proceduralne czynią niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym stosowanie prawa Unii, należy rozpatrywać z uwzględnieniem miejsca danego przepisu w całości procedury, jej przebiegu i jej cech szczególnych przed poszczególnymi organami krajowymi. Z tej perspektywy trzeba wziąć pod uwagę, gdy jest to właściwe, zasady, które stanowią podstawę krajowego systemu sądowniczego, takie jak zasada ochrony prawa do obrony, zasada pewności prawa oraz zasada prawidłowego przebiegu postępowania ( ). 84. Ponadto przepisy krajowe ograniczające dostęp do pomocy prawnej mogą mieć wpływ na prawo do sądu i na zasadę skutecznej ochrony sądowej, która została wyrażona w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej ( ). Prawo to obejmuje udzielenie pomocy prawnej osobom, które nie posiadają wystarczających środków, w zakresie, w jakim jest ona konieczna dla zapewnienia skutecznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości ( ). 85. W niniejszej sprawie wydaje się, z zastrzeżeniem weryfikacji przez sąd krajowy, że udzielenie pomocy prawnej stowarzyszeniom konsumentów nie zależy od sytuacji finansowej stowarzyszenia, lecz jedynie od charakteru produktów lub usług, których dotyczy spór. Zdaje się również, że odpowiednie przepisy prawa krajowego skutkują zawieszeniem stosowania, na korzyść stowarzyszeń konsumentów, „zasady »przegrywający płaci«” ( ). 86. W zakresie, w jakim prawo krajowe ustanawia system korzystny dla stowarzyszeń konsumentów i wprowadza odstępstwo od „zasady »przegrywający płaci«”, nie wydaje się, aby określone w prawie krajowym kryteria dotyczące charakteru produktu, których spełnienie umożliwia skorzystanie z dobrodziejstwa tego systemu, tak jak są one interpretowane przez sądy krajowe, mogły naruszać zasadę skuteczności ( ). 87. Ponadto w zakresie, w jakim art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I potwierdza prawo do skutecznego środka prawnego wyrażone w art. 47 Karty ( ), należy zauważyć, że przedmiotowy system krajowy umożliwia udzielenie pomocy prawnej stowarzyszeniom konsumentów bez konieczności przedstawiania dowodów na brak wystarczających środków. W takich okolicznościach nie wydaje się, aby ten szczególny system pomocy prawnej mógł wpływać na prawo do skutecznego środka prawnego przysługujące stowarzyszeniu konsumentów. 88. Należy również dodać, że określone w prawie krajowym kryteria, które stowarzyszenia konsumentów muszą spełnić, aby móc skorzystać z dobrodziejstwa szczególnego systemu pomocy prawnej, pozostają – jak na rozprawie podniósł rząd hiszpański, co jednak musi zostać zweryfikowane przez sąd odsyłający – bez wpływu na przysługujące inwestorom indywidualnym mającym status konsumentów prawo do wytoczenia powództwa indywidualnego i wystąpienia o pomoc prawną, jeżeli nie posiadają oni wystarczających środków, na podstawie odpowiednich przepisów prawa krajowego. 89. Do sądu krajowego należy także zastosowanie przepisów krajowych w celu nałożenia sankcji za nadużywanie drogi sądowej oraz zgłaszanie nieuzasadnionych roszczeń ( ). 90. Skoro tak, to należy wskazać, że sama okoliczność, iż stowarzyszenie konsumentów wytacza powództwo w imieniu inwestorów-konsumentów, którzy dysponują znacznymi środkami finansowymi i którzy zainwestowali w złożone produkty, nie stanowi, jako taka, nadużycia prawa procesowego, które pozbawiałoby stowarzyszenie konsumentów legitymacji procesowej. 91. Jak wynika z przeprowadzonej przeze mnie powyżej analizy ( ), każda inna wykładnia podważałaby skuteczność (effet utile) art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I. 92. W świetle całości powyższych rozważań stwierdzam, że art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I należy interpretować w ten sposób, iż stoi on na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, które w drodze wyjątku ogranicza przysługującą stowarzyszeniom konsumentów legitymację procesową do reprezentowania indywidualnych interesów niektórych kategorii inwestorów, którzy mają status konsumentów, ze względu na wartość i charakter produktów finansowych, w które osoby te zainwestowały. Powyższe stwierdzenie nie przesądza o tym, czy pomoc prawna oraz jednoczesne zwolnienie z ponoszenia opłat sądowych i kosztów strony przeciwnej mogą zostać ograniczone na podstawie takich kryteriów. V. Wnioski 93. Proponuję Trybunałowi, by na pytanie prejudycjalne przedstawione przez Tribunal Supremo (sąd najwyższy, Hiszpania) odpowiedział następująco: Artykuł 52 ust. 2 dyrektywy 2004/39/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie rynków instrumentów finansowych zmieniającej dyrektywę Rady 85/611/EWG i 93/6/EWG i dyrektywę 2000/12/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylającej dyrektywę Rady 93/22/EWG należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, które w drodze wyjątku ogranicza przysługującą stowarzyszeniom konsumentów legitymację procesową do reprezentowania indywidualnych interesów niektórych kategorii inwestorów, którzy mają status konsumentów, ze względu na wartość i charakter produktów finansowych, w które osoby te zainwestowały. Powyższe stwierdzenie nie przesądza o tym, czy pomoc prawna oraz jednoczesne zwolnienie z ponoszenia opłat sądowych i kosztów strony przeciwnej mogą zostać ograniczone na podstawie takich kryteriów. ( ) Język oryginału: angielski. ( ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie rynków instrumentów finansowych zmieniająca dyrektywę Rady 85/611/EWG i 93/6/EWG i dyrektywę 2000/12/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylająca dyrektywę Rady 93/22/EWG (Dz.U. 2004, L 145, s. 1). Jest ona powszechnie znana jako „dyrektywa MiFID I”. ( ) Artykuł 11 ust. 1 LEC. Zobacz pkt 5 niniejszej opinii. ( ) Drugie przepis dodatkowy ustawy 1/1996. Zobacz pkt 6 niniejszej opinii. ( ) Termin „inwestorzy-konsumenci” zbadam w pkt 65 i nast. niniejszej opinii. ( ) Na warunkach określonych w art. 93 ust. 1 dyrektywy MiFID II. ( ) Wyrok z dnia 3 czerwca 2021 r., Jumbocarry Trading, C‑39/20, EU:C:2021:435, pkt 28. ( ) Zobacz podobnie: wyrok z dnia 8 maja 2024 r., Asociația Forumul Judecătorilor din România (Stowarzyszenia sędziów), C‑53/23, EU:C:2024:388, pkt 14; wyrok z dnia 21 czerwca 2022 r., Ligue des droits humains, C‑817/19, EU:C:2022:491, pkt 240. ( ) Definicja interesów zbiorowych była przedmiotem dyskusji w doktrynie. Zobacz L. Boré, La défense des intérêts collectifs par les associations devant les juridictions administratives et judiciaires, LGDJ 1997, s. 3, gdzie wskazano, że interes zbiorowy zakłada istnienie co najmniej dwóch osób, przy czym nie ma znaczenia, czy dotyczy on dwóch osób, czy też dwóch miliardów osób, ponieważ takie jest „dosłowne znaczenie tego słowa; jest ono jasne i oczywiste” („C’est un intérêt qui concerne au moins deux personnes. Qu’il en concerne deux ou deux milliards, peu importe, cela reste un intérêt collectif. Tel est le sens littéral du mot; il est clair et simple”). Ten sam autor uznaje tymczasem prawną definicję interesu zbiorowego za „niejasną i dyskusyjną” („Son sens juridique, au contraire, est obscure et discuté”). Zobacz J. Calais-Auloy, H. Temple, M. Depincé, Droit de la consommation, 10th ed., Paris, Dalloz 2020, s. 719, gdzie interes zbiorowy zdefiniowano jako „interes leżący pomiędzy interesami indywidualnymi niektórych konsumentów a interesem ogólnym wszystkich obywateli („intérêt qui se trouve à mi-chemin entre les intérêts individuels de quelques consommateurs et l’intérêt général de tous les citoyens”). Zobacz pkt 48 i nast. niniejszej opinii. ( ) Podkreślenie moje. Zobacz opinia rzecznika generalnego M. Camposa Sáncheza-Bordony w sprawie Khorassani (C‑678/15, EU:C:2017:100, przypis 21). ( ) Zobacz L. Daams, Private enforcement im Kapitalmarktrecht – Das Verhältnis von Aufsichts- und Zivilrecht nach der MiFID II, Hamburg, Verlag Dr. Kovač 2021, s. 96, gdzie posłużono się sformułowaniem „maksymalna harmonizacja sektorowa” („bereichsspezifische Vollharmonisierung”). Motyw 7 dyrektywy MiFID II przewiduje, że „[p]onieważ głównym celem i przedmiotem [dyrektywy MiFID II] jest harmonizacja krajowych przepisów dotyczących wspomnianych obszarów, jej podstawą powinien być art. 53 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE)”. ( ) Zobacz, w ujęciu ogólnym: F. Cafaggi, H.W. Micklitz, New Frontiers of Consumer Protection: The Interplay between Private and Public Enforcement, Antwerp, Intersentia 2009; D. Fairgrieve, E. Lein, Extraterritoriality and Collective Redress, Oxford University Press, Oxford, 2012; C. Hodges, The Reform of Class and Representative Actions in European Legal Systems: A New Framework for Collective Redress in Europe, Oxford, Hart 2008, s. 15 i nast. ( ) Prawo do wniesienia skargi przewidziane w art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I pozostaje bez uszczerbku dla ustanowionego w jej art. 50 ust. 2 lit. e) uprawnienia właściwych władz do żądania zaprzestania każdej praktyki niezgodnej z przepisami przyjętymi w ramach wykonywania dyrektywy MiFID I, a także dla przyznanego w art. 51 dyrektywy MiFID I prawa do nakładania sankcji administracyjnych. ( ) Zobacz C. Hodges, op.cit. w przypisie 12 do niniejszej opinii, s. 15, gdzie zwrócono uwagę, że „tradycyjnie zakres działań, jakie mógł podjąć podmiot prywatny, mianowicie stowarzyszenie konsumentów, był ograniczony do wystąpienia z żądaniem wydania orzeczenia zobowiązującego do zaprzestania szkodliwych praktyk w celu ochrony ogólnego interesu konsumentów, natomiast nie obejmował on dochodzenia roszczeń z tytułu interesów lub szkód indywidualnych”. ( ) Wydaje się, że właśnie taka sytuacja panuje na gruncie hiszpańskiego systemu prawnego, tak jak został on przedstawiony przez sąd odsyłający. Również francuskie prawo konsumenckie przewiduje różne powództwa, w których w grę wchodzą interesy indywidualne grupy konsumentów. Jednym z przykładów jest „action de groupe simplifiée” (uproszczony pozew zbiorowy), o którym mowa w art. L623–14 code de la consommation (kodeksu konsumenckiego). Przepis ten umożliwia stowarzyszeniu konsumentów, jeżeli znana jest tożsamość i liczba konsumentów oraz jeżeli konsumenci ponieśli taką samą szkodę, wniesienie powództwa. Innym przykładem jest „action en représentation conjointe” (pozew przewidujący reprezentację łączną), o którym mowa w art. L622–1 kodeksu konsumenckiego. W tym przepisie każdemu stowarzyszeniu konsumentów uznanemu za reprezentatywne na szczeblu ogólnokrajowym przyznano prawo do dochodzenia roszczeń odszkodowawczych w przypadku, gdy kilkoro określonych konsumentów doznało osobistej szkody znajdującej wspólne źródło w działaniach tej samej osoby, jeżeli stowarzyszenie zostaje upoważnione do takiego działania przez najmniej dwóch zainteresowanych konsumentów. W literaturze naukowej wskazuje się, że szczególny charakter tego „wymyślonego we Francji” powództwa polega na tym, iż jest ono oderwane od zbiorowego interesu konsumentów, zaś jego celem jest obrona „zbioru interesów indywidualnych”; zob. E. Poillot, L’action des associations en représentation conjointe, w: Les Contrats de Consommation. Règles Communes, Traité de Droit Civil sous la direction de Jacques Ghestin, ed. N. Sauphanor-Brouillaud i in., LGDJ 2011, s. 1075 (podkreślenie moje). ( ) Podkreślenie moje. We Francji art. L452–2 code monétaire et financier (kodeksu monetarnego i finansowego) przyznaje wyznaczonym stowarzyszeniom inwestorów legitymację procesową do dochodzenia roszczeń odszkodowawczych, jeżeli zostają one upoważnione do takiego działania przez co najmniej dwóch zainteresowanych inwestorów, w imieniu tych inwestorów, w okolicznościach, w których kilkoro określonych inwestorów doznało osobistej szkody znajdującej wspólne źródło w działaniach tej samej osoby. ( ) Zobacz C. Hodges, S. Voet, Delivering Collective Redress: New Technologies, Oxford, Hart 2018, s. 12, którzy zauważają, że „Europa od wielu lat nie jest w stanie zająć jasnego stanowiska w kwestii zbiorowego dochodzenia roszczeń ani też ustanowić spójnych ram prawnych”. Zobacz także L.S. Mullenix, For the Defense: 28 Shades of European Class Actions, w: Class Actions in Europe, Holy Grail or Wrong Trail?, ed. A. Uzelac, S. Voet, Springer 2021, s. 43–69. ( ) Dyrektywa Rady z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29). ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 4 lipca 2024 r., Caixabank i in. (Kontrola przejrzystości w ramach powództwa zbiorowego), C‑450/22, EU:C:2024:577, pkt 26 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 19 maja 1998 r. w sprawie nakazów zaprzestania szkodliwych praktyk w celu ochrony interesów konsumentów (Dz.U. 1998, L 166, s. 51). ( ) Zobacz, aby zapoznać się ze stanowiskiem krytycznym, C. Hodges, op.cit. w przypisie 12 do niniejszej opinii, s. 10, gdzie zauważono, że „błędne jest wyobrażenie, że akty prawa Unii, w szczególności dyrektywa 98/27 w sprawie nakazów zaprzestania szkodliwych praktyk, harmonizują większość istniejących dotychczas krajowych mechanizmów zbiorowych. Można nawet pokusić się o stwierdzenie, że dyrektywa ta raczej zaciemnia ogólny obraz sytuacji aniżeli ją ujednolica czy też upraszcza”. ( ) Dyrektywa Rady z dnia 10 maja 1993 r. w sprawie usług inwestycyjnych w zakresie papierów wartościowych (Dz.U. 1993, L 141, s. 27). ( ) Zobacz motyw 2 dyrektywy MiFID I. ( ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 kwietnia 2009 r. (Dz.U. 2009, L 110, s. 30). ( ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 25 listopada 2020 r. uchylająca dyrektywę 2009/22/WE (Dz.U. 2020, L 409, s. 1). ( ) Zobacz G. Kodek, Representative Actions – a Judge’s View, Praefatio, Lex & Forum, Vol. 1, 2024, s. 1, gdzie zwrócono uwagę, że dyrektywa 2020/1828 „odzwierciedla sceptyczne, a w istocie restrykcyjne, podejście, które charakteryzowało już wcześniejsze inicjatywy podejmowane przez Unię”. ( ) Artykuł 3 pkt 3 dyrektywy 2020/1828. ( ) Zobacz motyw 13 dyrektywy 2020/1828, który przewiduje, że „[w] szczególności ze względu na rosnący popyt konsumentów na usługi finansowe i inwestycyjne ważne jest lepsze egzekwowanie prawa ochrony konsumentów w tych dziedzinach”. ( ) Podkreślenie moje. Zobacz także motyw 15, w którym wskazano, że dyrektywa 2020/1828 „powinna pozostawać bez uszczerbku dla aktów prawnych wymienionych w załączniku I i w związku z tym […] nie powinna zastępować żadnego z mechanizmów egzekwowania prawa przewidzianych w tych aktach prawnych”. ( ) Podkreślenie moje. ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 11 stycznia 2024 r., G (Opłaty za przedterminowe rozwiązanie umowy), C‑371/22, EU:C:2024:21, pkt 50 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Geneza art. 52 ust. 2 dyrektywy MiFID I świadczy o tym, że zamiarem prawodawcy było nadanie szerokiego zakresu przewidzianej w tym przepisie skardze. Artykuł 48 ust. 2 wniosku dotyczącego dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie usług inwestycyjnych i rynków regulowanych oraz zmieniającej dyrektywę Rady 85/611/EWG, dyrektywę Rady 93/6/EWG oraz dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2000/12/WE (COM/2002/625 wersja ostateczna) zawierał zdanie wprowadzające („co się tyczy prawa do odwoływania się, o którym mowa w ust. 1”). W ten sposób bezpośrednio powiązano ze sobą prawo do wniesienia skargi przez jeden z wymienionych w nim podmiotów oraz prawo odwołania się do sądu od każdej decyzji podjętej na podstawie przepisów ustawowych, wykonawczych lub administracyjnych, o którym mowa w art. 48 ust. 1 tego wniosku. To zdanie wprowadzające zostało pominięte w tekście ostatecznym. ( ) „Klient” oznacza „każdą osobę fizyczną lub prawną, na której rzecz przedsiębiorstwo inwestycyjne świadczy usługi inwestycyjne i/lub dodatkowe”. „Klient branżowy” to klient wypełniający kryteria ustanowione w załączniku II, podczas gdy „klient detaliczny” jest zdefiniowany w sposób negatywny – jako klient, który nie jest klientem branżowym. ( ) J. Stuyck, La notion de consommateur en droit de l’Union européenne, w: Le droit européen de la consommation au XXIe siècle, État des lieux et perspectives, ed. M. Combet, Bruylant 2022, s. 25. ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 2 maja 2019 r., Pillar Securitisation,C‑694/17, EU:C:2019:345, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Zobacz dyrektywy wymienione w załączniku I do dyrektywy 2009/22, które zawierają przepisy dotyczące ochrony interesów konsumentów. Dyrektywami, które wydają się mieć szczególne znaczenie, są dyrektywa 93/13 oraz dyrektywa 2002/65 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 września 2002 r. dotycząca sprzedaży konsumentom usług finansowych na odległość oraz zmieniająca dyrektywę Rady 90/619/EWG oraz dyrektywy 97/7/WE i 98/27/WE (Dz.U. 2002, L 271, s. 16 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 6, t. 4, s. 321). ( ) Zobacz I. Riassetto, L’investisseur-consommateur à la croisée du droit financier et du droit de la consommation. The investor-consumer at the crossroads of financial and consumer law, European Journal of Consumer Law – Revue Européenne du Droit de la Consommation, Vol. 2, 2023, s. 373. ( ) Aby zapoznać się z pojęciem konsumenta, które ma charakter obiektywny, zob. wyroki: z dnia 4 lipca 2024 r., Caixabank i in. (Kontrola przejrzystości w ramach powództwa zbiorowego), C‑450/22, EU:C:2024:577, pkt 49 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 3 października 2019 r., Petruchová, C‑208/18, EU:C:2019:825, pkt 55. Zobacz: E. Poillot, Clients et consommateurs en droit bancaire et financier: entre protection subjective et protection objective de la partie faible en droit européen, Hors-série Banque & Droit, luty 2023, s. 10, na s. 13; J. Prorok, La distinction entre consommateur et investisseur. Commentaire CJUE, 4e chambre, 2 avril 2020, aff. C‑500/18, AU c/Reliantco Investments et Reliantco Investments Limassol Sucursala Bucureşti, Banque & Droit, maj–czerwiec 2020 r., s. 48, na s. 49. ( ) Na gruncie dyrektywy MiFID II właściwym przepisem regulującym pozasądowy mechanizm rozpatrywania skarg jest art. 75, w którego tytule jest wyraźnie mowa o „skargach konsumentów”. ( ) Zobacz motywy 77, 156, 166 dyrektywy MiFID II. ( ) I. Riassetto, op.cit. w przypisie 37 do niniejszej opinii, s. 369–386; I. Riassetto, Prestations de services d’investissement et clauses abusives, w: Des contrats civils et commerciaux aux contrats de consommation, Mélanges en l’honneur du Doyen Bernard Gross, ed. X. Henry, Presses Universitaires de Nancy 2009, s. 273. Zobacz także E. Poillot, op.cit. w przypisie 38 do niniejszej opinii, s. 15, gdzie wskazano, że współistnienie obu tych systemów ochrony oraz ich wzajemne powiązania znajdują swoje źródło w art. 12 TFUE. ( ) Zobacz analogicznie wyroki: z dnia 3 października 2019 r., Petruchová, C‑208/18, EU:C:2019:825, pkt 42; z dnia 2 kwietnia 2020 r., Reliantco Investments i Reliantco Investments Limassol Sucursala Bucureşti, C‑500/18, EU:C:2020:264, pkt 53. ( ) Zobacz pkt 7 niniejszej opinii. ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 20 września 2018 r., EOS KSI Slovensko, C‑448/17, EU:C:2018:745, pkt 36. ( ) Wyrok z dnia 27 lutego 2014 r., Pohotovosť, C‑470/12, EU:C:2014:101, pkt 51. ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 22 grudnia 2010 r., DEB, C‑279/09, EU:C:2010:811, pkt 29–31. ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 27 lutego 2014 r., Pohotovosť, C‑470/12, EU:C:2014:101, pkt 53. ( ) Zobacz, aby zapoznać się z rozważaniami na temat zapewnienia stowarzyszeniom konsumentów finansowania umożliwiającego zbiorowe dochodzenie roszczeń, C. Hodges, op.cit. w przypisie 12 do niniejszej opinii, s. 234, gdzie zwrócono uwagę, że „wyłączenie, w mniejszym lub większym stopniu, stosowania w odniesieniu do organizacji pozarządowej zasady »przegrywający płaci« jest teoretycznie możliwe, ale […] bezpodstawne”. Można zauważyć, że dyrektywie 2020/1828 opowiedziano się za stosowaniem „zasady »przegrywający płaci«” w powództwach przedstawicielskich w sprawie zastosowania środków naprawczych. Zgodnie z art. 12 tej dyrektywy „[p]aństwa członkowskie zapewniają, aby strona przegrywająca w postępowaniu z powództwa przedstawicielskiego w sprawie środków naprawczych pokryła koszty postępowania poniesione przez stronę wygrywającą, zgodnie z warunkami i wyjątkami przewidzianymi w krajowym prawie procesowym mającym zastosowanie ogólnie do postępowań sądowych”. ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 27 lutego 2014 r., Pohotovosť, C‑470/12, EU:C:2014:101, pkt 54. ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 13 września 2018 r., UBS Europe i in., C‑358/16, EU:C:2018:715, pkt 57. ( ) Pragnę zauważyć, że w dyrektywie 2020/1828 problem nadużywania drogi sądowej pozostawiono do rozwiązania państwom członkowskim. Motyw 39 tej dyrektywy przewiduje, że „[a]by uniknąć nadużywania drogi sądowej, państwa członkowskie powinny ustanowić lub stosować istniejące przepisy zgodnie z prawem krajowym, które umożliwią sądowi lub organowi administracyjnemu podejmowanie decyzji o oddaleniu oczywiście bezzasadnych spraw, gdy tylko sąd lub organ administracyjny otrzymają niezbędne informacje uzasadniające takie decyzje”. ( ) Punkt 71 niniejszej opinii.