C-348/07

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO M. POIARESA MADURA przedstawiona w dniu 19 listopada 2008 r.(1) Sprawa C‑348/07 Turgay Semen przeciwko Deutsche Tamoil GmbH [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Landgericht Hamburg (Niemcy)] 1.        Niniejszy wniosek złożony przez Landgericht Hamburg (Niemcy) dotyczy transpozycji art. 17 dyrektywy Rady 86/653/EWG z dnia 18 grudnia 1986 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek (zwanej dalej „dyrektywą”)(2). Landgericht wnosi o dokonanie wykładni art. 17, w szczególności w celu ustalenia, czy i na jakich warunkach prawo do świadczenia wyrównawczego dla przedstawiciela handlowego może być ograniczone do utraconych prowizji. Dokonanie takiej wykładni jest niezbędne dla sądu krajowego w celu dokonania oceny, czy odpowiednie ustawodawstwo krajowe, zgodnie z wykładnią sądów niemieckich, narusza ustalone w dyrektywie podejście dotyczące obliczenia świadczenia wyrównawczego, do którego uprawniony jest przedstawiciel handlowy w następstwie rozwiązania stosunku umownego ze zleceniodawcą. I –    Okoliczności faktyczne, ramy prawne, pytania prejudycjalne oraz zagadnienia wstępne 2.        Wniosek ten został złożony w kontekście postępowania sądowego wszczętego przez skarżącego, T. Semena, który pracował jako przedstawiciel handlowy pozwanego, Deutsche Tamoil GmbH. Pomiędzy dniem 1 listopada 2001 r. a dniem 31 grudnia 2005 r. T. Semen prowadził w charakterze przedstawiciela handlowego stację benzynową należącą do pozwanego. Pozwana spółka stanowi część większego libijskiego koncernu Oilinvest, który nie tylko posiada dużą sieć stacji benzynowych w Niemczech, ale również prowadzi działalność polegającą na poszukiwaniu i rafinowaniu ropy naftowej w kilku krajach na świecie. 3.        W okresie trwania stosunku umownego z pozwanym skarżący otrzymywał prowizję od sprzedanego paliwa. Wysokość prowizji otrzymywanej przez skarżącego uzależniona była od tego, czy dani klienci nabywali paliwo za pomocą dostarczonych przez pozwanego kart uprawniających do obniżki cen, w miejsce korzystania ze standardowych metod płatności, czy też nie. 4.        Artykuł 17 dyrektywy zezwala państwom członkowskim na dokonanie wyboru pomiędzy dwoma systemami przewidującymi środki wyrównawcze dla przedstawicieli handlowych w następstwie rozwiązania umowy agencyjnej ze zleceniodawcą. Środki wyrównawcze mogą przybrać formę odszkodowania za szkodę (art. 17 ust. 3) lub świadczenia wyrównawczego (art. 17 ust. 2). 5.        Organy niemieckie wybrały system świadczeń wyrównawczych ustanowiony w art. 17 ust. 2. Zarówno ten artykuł, jak i właściwe ustawodawstwo niemieckie [§ 89b Handelsgesetzbuch (zwanego dalej „HGB”)] stanowią, że o ile zostaną spełnione pewne warunki, przedstawiciele handlowi tacy jak skarżący będą uprawnieni do świadczenia wyrównawczego, które winien wypłacić zleceniodawca po ustaniu stosunku umownego pomiędzy nim a tymi przedstawicielami. Pomiędzy stronami toczy się spór dotyczący wysokości świadczenia wyrównawczego, które powinno zostać przyznane w tym przypadku, a dokładniej tego, czy metoda obliczania świadczenia wyrównawczego ustalona na podstawie prawa niemieckiego jest zgodna z wymogami dyrektywy. 6.        Artykuł 17 ust. 2 ustanawia zarówno przesłanki przyznania świadczenia wyrównawczego, jak i metodę, którą należy zastosować w celu obliczenia takiego świadczenia wyrównawczego, jako następujące: „a)      Przedstawiciel handlowy ma prawo do świadczenia wyrównawczego, gdy i [w zakresie w jakim]: –        pozyskał on dla zleceniodawcy nowych klientów lub znacznie zwiększył wielkość obrotów handlowych z istniejącymi klientami, a zleceniodawca z tytułu transakcji z tymi klientami czerpie nadal znaczne korzyści, oraz –        zapłata takiego świadczenia wyrównawczego przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności, w szczególności prowizji utraconych z tytułu transakcji z tymi klientami, jest zgodna z zasadami słuszności. Państwa członkowskie mogą przewidzieć, iż do takich okoliczności zalicza się również stosowanie lub niestosowanie klauzuli zakazu konkurencji w rozumieniu art. 20; b)      świadczenie wyrównawcze nie może przekraczać kwoty odpowiadającej rocznemu świadczeniu wyrównawczemu obliczonemu na podstawie przeciętnej kwoty rocznej wynagrodzeń otrzymanych przez przedstawiciela handlowego w ciągu ostatnich pięciu lat; jeżeli umowa została zawarta przed okresem krótszym niż pięć lat, świadczenie wyrównawcze ustala się na podstawie przeciętnej kwoty danego okresu; c)      przyznanie takiego świadczenia wyrównawczego nie uniemożliwia przedstawicielowi handlowemu dochodzenia odszkodowania”. 7.        Paragraf 89b ust. 1 HGB, który przewidywał w istocie model obliczania wymiaru świadczeń wyrównawczych, na którym oparto dyrektywę(3), w znacznym stopniu powtarza brzmienie art. 17 ust. 2, stanowiąc, że: „1.      Po rozwiązaniu umowy agencyjnej przedstawiciel handlowy może żądać od zleceniodawcy zapłaty stosownego świadczenia wyrównawczego, jeżeli i w zakresie w jakim: i)      nawet po rozwiązaniu umowy agencyjnej zleceniodawca nadal czerpie znaczne korzyści z tytułu transakcji z klientami, których pozyskał dla niego przedstawiciel handlowy; ii)      w następstwie rozwiązania umowy agencyjnej przedstawiciel handlowy traci prawo do prowizji z tytułu już zawartych i przyszłych transakcji z klientami, których pozyskał, do których wypłaty byłby uprawniony, gdyby umowa agencyjna nie została rozwiązana; i iii)      przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności zapłata takiego świadczenia wyrównawczego jest zgodna z zasadami słuszności. 2.      Jeżeli przedstawiciel handlowy powiększył obroty handlowe z istniejącym klientem tak znacznie, że z gospodarczego punktu widzenia odpowiada to pozyskaniu nowego klienta, to uważa się, że pozyskał nowego klienta”. 8.        W swym wniosku sąd krajowy stwierdza, że orzecznictwo sądów niemieckich związane z § 89b uznaje kryteria w nim ustalone (a mianowicie dalsze czerpanie znacznych korzyści przez zleceniodawcę, utratę prowizji przez przedstawiciela oraz charakter świadczenia wyrównawczego zgodny z zasadami słuszności) za posiadające charakter kumulatywny oraz wzajemnie się ograniczający. Landgericht Hamburg ma wątpliwości, czy ograniczenie przyznawanego świadczenia wyrównawczego związane z tym podejściem jest zgodne z art. 17 ust. 2 i przedkłada Trybunałowi następujące dwa pytania prejudycjalne: „1)      Czy z art. 17 ust. 2 a) dyrektywy Rady 86/653/EWG z dnia 18 grudnia 1986 r. sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek zgodne jest ograniczenie wysokości świadczenia wyrównawczego dla przedstawiciela handlowego przez wartość prowizji utraconych przez niego w wyniku rozwiązania umowy agencyjnej, nawet gdy korzyści, które zleceniodawca nadal czerpie, mają wyższą wartość? 2)      Czy w przypadku koncernu, do którego należy zleceniodawca, na potrzeby powyższego obliczenia należy również uwzględnić korzyści czerpane przez spółki należące do koncernu?”. 9.        Przed przejściem do rozważania tych dwóch pytań należy w pierwszej kolejności zająć się zagadnieniem wstępnym. Na rozprawie stwierdzono w imieniu pozwanego, że charakter zmian w orzecznictwie niemieckim, które nastąpiły od chwili złożenia wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym sprawił, że postępowanie przed Trybunałem Sprawiedliwości stało się bezprzedmiotowe. W szczególności stwierdzono, że zmiany w orzecznictwie krajowym związane z definicją „stałego klienta” oznaczają, że w niemal wszystkich przypadkach kwota wynikająca z obliczenia utraconych prowizji przewyższałaby maksymalną kwotę ustaloną w art. 17 ust. 2 lit. b), a tym samym zagadnienie dopuszczalności uwzględnienia innych korzyści zleceniodawcy stałoby się bezprzedmiotowe. 10.      Trybunał orzekł wcześniej, że kompetencje przyznane mu przez art. 234 WE nie obejmują wydawania opinii doradczych(4), czy też udzielania odpowiedzi na pytania o charakterze hipotetycznym(5). Ponadto w wyroku w sprawie Zabala Erasun i in.(6) odmówił on wydania orzeczenia w przedmiocie wniosku, gdy postępowanie przed sądem krajowym zostało zakończone przez uznanie przez jedną ze stron roszczeń drugiej strony, z uwagi na to, że orzeczenie nie było już niezbędne dla skutecznego rozstrzygnięcia sporu(7). 11.      Niemniej jednak Trybunał wielokrotnie podkreślał, że „wyłącznie do sądu krajowego, przed którym toczy się postępowanie, należy […] ocenienie w świetle szczególnych okoliczności danej sprawy zarówno konieczności wydania orzeczenia w trybie prejudycjalnym celem umożliwienia mu wydania orzeczenia, jak i relewantności pytań, które kieruje do Trybunału”(8), jak również że „wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez sąd krajowy może zostać odrzucony, wyłącznie jeśli oczywiste jest, iż wykładnia prawa wspólnotowego lub badanie ważności zasady prawa wspólnotowego, do którego dąży ten sąd, nie ma żadnego związku z rzeczywistymi okolicznościami faktycznymi lub przedmiotem postępowania przed sądem krajowym”(9). 12.      Zmiany dokonane w prawie krajowym po złożeniu wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie zostały uznane za uzasadniające odrzucenie wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym z tej przyczyny; w wyroku w sprawie CIA Security International(10) Trybunał podkreślił, że nie można uznać, iż potrzeba wydania orzeczenia w trybie prejudycjalnym stała się nieaktualna w okolicznościach, w których prawo krajowe, które stanowiło przedmiot wniosku zostało uchylone i zastąpione innym ustawodawstwem krajowym. Wystarczy, by sprawa, która czyni wydanie orzeczenia nieaktualnym charakteryzowała się nawet słabszymi okolicznościami przemawiającymi za rozpatrzeniem wniosku niż niniejsza sprawa, w przypadku której zmiany, które mogły nastąpić podlegają orzecznictwu sądów krajowych, których wpływ nie jest jak na razie całkowicie pewny. W związku z tym uważam, że Trybunał nie powinien odmawiać wydania orzeczenia w przedmiocie przedłożonych mu pytań, gdyż to do sądu krajowego powinno należeć dokonanie oceny wpływu nowego orzecznictwa krajowego na znaczenie odpowiedzi Trybunału Sprawiedliwości dla ostatecznego rozstrzygnięcia zawisłej przed nim sprawy. II – Analiza  W przedmiocie pytania pierwszego 13.      Podejście zaprezentowane w ustawodawstwie niemieckim, zgodnie z wykładnią sądów niemieckich, ogranicza wysokość świadczenia wyrównawczego przyznawanego przedstawicielowi handlowemu w oparciu o wyczerpującą wykładnię dotyczącą tego, co należy uznawać za zgodne z zasadami słuszności, stanowiąc, że przyznanie świadczenia przewyższającego kwotę prowizji utraconych przez przedstawiciela nie jest zgodne z zasadami słuszności. Ocena zgodności takiego podejścia z dyrektywą sprowadza się do pogodzenia dwóch potencjalnie konkurujących ze sobą zasad określonych w poprzednich sprawach dotyczących art. 17. 14.      Z jednej strony w wyrokach w sprawach Ingmar(11) oraz Honyvem Informazioni Commerciali(12), Trybunał orzekł, że system ustanowiony przez art. 17 ma charakter bezwzględnie obowiązujący. Trybunał podkreślił również rolę art. 17 jako minimalnego standardu ochrony dla przedstawicieli handlowych oraz to, że ustawodawstwo krajowe nie może ustanowić zasad, które przyznawałyby dla takich przedstawicieli handlowych niższy poziom świadczenia wyrównawczego niż ten przewidziany przez art. 17(13). 15.      Z drugiej strony zarówno wyroku w sprawie Ingmar, jak i w sprawie Honyvem Informazioni CommercialiTrybunał orzekł również, że art. 17 „nie daje […] szczegółowych wskazówek dotyczących sposobu obliczania wymiaru świadczenia wyrównawczego z tytułu rozwiązania umowy”(14) jak również, że w ramach systemu ustalonego w art. 17 dyrektywy „państwom członkowskim przysługuje swoboda uznania co do wyboru sposobu obliczania świadczenia wyrównawczego”(15). Trybunał uznał, że ze wspomnianego marginesu swobody uznania państwa członkowskie mogą korzystać „w szczególności z uwzględnieniem kryterium słuszności”(16). 16.      W związku z tym choć art. 17 ma na celu ustalenie podstawowego poziomu ochrony dla przedstawicieli handlowych wydawałoby się, że dyrektywa przewiduje, iż poziom tej ochrony może różnić się pomiędzy poszczególnymi państwami w zależności od wykładni pojęcia słuszności dokonywanej przez dane państwo członkowskiego w tym kontekście. Niemniej jednak ta swoboda uznania nie może mieć charakteru bezwzględnego, gdyż unicestwiałoby to najważniejsze cele tej dyrektywy, a mianowicie harmonizację praktyk państw członkowskich dotyczących przedstawicieli handlowych oraz ustanowienie minimalnego poziomu ochrony takich przedstawicieli(17). 17.      Ponadto zgodnie z brzmieniem tego artykułu: „przedstawiciel handlowy ma prawo do świadczenia wyrównawczego, gdy i [w zakresie w jakim] zostaną spełnione pewne warunki” [dodano zaznaczenie]. Użycie wyrażenia „ma prawo” oraz orzeczenia Trybunału zarówno w sprawie Ingmar, jak i w sprawie Honyvem Informazioni Commerciali podkreślają bezwzględnie obowiązujący charakter systemu oraz implikują, że państwa członkowskie nie mogą przyjąć środków, które uniemożliwiłyby świadczenia wyrównawcze na rzecz przedstawiciela w przypadku spełnienia warunków ustanowionych w artykule. 18.      W istocie, jak wskazano w wyroku w sprawie Honyvem Informazioni Commerciali, art. 17 ust. 2) „określa nie tylko warunki przyznania świadczenia wyrównawczego […], ale również elementy niezbędne do obliczenia tego świadczenia”(18). Środki stosowane przez państwo członkowskie w ramach wykonania spoczywającym na nich zobowiązań wynikających z dyrektywy muszą zatem respektować zarówno te warunki przyznania świadczenia, jak i listę elementów, które należy uwzględnić przy obliczaniu świadczenia wyrównawczego. 19.      W związku z tym jasne jest, że swoboda uznania przyznana państwom członkowskim funkcjonuje w granicach określonych przez system ustanowiony przez art. 17 ust. 2, których państwa członkowskie nie mogą nie brać pod uwagę. 20.      Jakie zatem są te bezwzględnie obowiązujące ograniczenia, które przewiduje system ustanowiony przez art. 17 ust. 2? W wyroku w sprawie Honyvem Trybunał orzekł, że system włoski, opierający kwotę świadczenia wyrównawczego wyłącznie na ustalonych stawkach procentowych prowizji uzyskanych w latach poprzednich, naruszał dyrektywę, z uwagi na uniemożliwienie przedstawicielom, którzy znaleźliby się w korzystniejszej sytuacji w ramach podejścia opartego o uwzględnienie korzyści przypadających zleceniodawcy, uzyskanie świadczenia wyrównawczego wyższego niż takie stałe stawki procentowe(19). W świetle tego wyroku oraz brzmienia art. 17 ust. 2 lit. a) tiret pierwsze jasne jest, że podejście zorientowane na zysk, które łączy kwotę świadczenia wyrównawczego, jakie winno być przyznane, z korzyściami czerpanymi przez zleceniodawcę z pracy przedstawiciela w okresie po rozwiązaniu umowy, jest jednym z takich bezwzględnie obowiązujących elementów. 21.      Brzmienie dyrektywy również czyni jasnym, iż przy określaniu kwoty świadczenia wyrównawczego należy uwzględnić również koncepcję słuszności, jak również to, iż proces ten musi uwzględniać prowizje utracone przez przedstawiciela handlowego w wyniku rozwiązania stosunku umownego pomiędzy nim a jego zleceniodawcą. 22.      Strony nie są zgodne co do tego, czy koncepcja słuszności może funkcjonować w ten sposób, by zwiększać, jak również zmniejszać wysokość świadczenia wyrównawczego przyznanego przedstawicielowi handlowemu. Skarżący twierdzi, że podstawowym czynnikiem określającym kwotę świadczenia wyrównawczego jest kwota korzyści uzyskanych przez zleceniodawcę oraz że wysokość utraconych prowizji winna być uznawana jedynie za element oceny w świetle zasad słuszności, które mogą powodować podwyższenie lub obniżenie kwoty świadczenia wyrównawczego. Rząd włoski podnosi również, że koncepcja słuszności funkcjonuje zarówno jako „dolna granica”, która może prowadzić do podwyższenia kwoty świadczenia, jak i „górna granica”, która może prowadzić do jej obniżenia. Z drugiej strony pozwany podnosi, że elementy wymienione w art. 17 ust. 2 lit. a) mają charakter kumulatywny oraz wzajemnie się ograniczający oraz że każdy z nich działa jako „górna granica” ograniczająca wysokość przyznawanej kwoty do najniższej z trzech kwot. 23.      Uważam, że wyrażenie „gdy i [w zakresie w jakim]” sugeruje, że koncepcja słuszności ma działać raczej jako ograniczenie kwoty świadczenia wyrównawczego, a nie jako czynnik, który może również spowodować jego podwyższenie ponad wymiar wynikający z obliczenia korzyści przypadających zleceniodawcy. Niemniej jednak kwestia, czy koncepcja słuszności funkcjonuje w tym względzie wyłącznie jako górna granica, czy też zarówno jako górna, jak i dolna granica, nie jest decydująca dla zagadnień przedłożonych do rozstrzygnięcia Trybunałowi w niniejszej sprawie. Dyrektywa w sposób jasny określa, że świadczenie wyrównawcze nie może przekraczać kwoty uznawanej za zgodną z zasadami słuszności. Główna kwestia sporna pomiędzy stronami to pytanie, czy swoboda uznania, którą Trybunał przyznał państwom członkowskim w związku z obliczaniem wymiaru świadczenia wyrównawczego, a w szczególności w związku z pojęciem słuszności, rozciąga się na prawo do definiowania słuszności jako obejmującej ograniczenie wysokości świadczenia wyrównawczego do wysokości utraconych prowizji. Wiąże się to z zagadnieniem treści pojęcia słuszności, innymi słowy metodą obliczania „górnej granicy” zgodnej z zasadami słuszności. To, czy pojęcie słuszności może działać również jako „dolna granica”, nie ma znaczenia dla tego pytania. 24.      Jak zatem podejście niemieckie, które ogranicza definicję słuszności w ten sposób, wpasowuje się w bezwzględnie obowiązujące elementy dyrektywy przedstawione powyżej? Jak zauważono powyżej, HGB, zgodnie z wykładnią sądów niemieckich, nie postrzegał jako zgodnego z zasadami słuszności żadnego świadczenia wyrównawczego przekraczającego kwotę prowizji utraconych przez przedstawiciela handlowego. Zgodnie z tym co zauważa pozwany, podejście takie oparte jest na założeniu, zgodnie z którym przedstawiciel nie powinien w związku z uzyskaniem świadczenia wyrównawczego znaleźć się w sytuacji lepszej niż sytuacja, w której znalazłby się w przypadku dalszego trwania umowy. Skarżący oraz rząd włoski postrzegają to podejście jako pozbawiające przedstawiciela handlowego prawa przyznanego mu przez tę dyrektywę, a mianowicie prawa do uzyskania świadczenia wyrównawczego, które jest zgodne z zasadami słuszności we wszystkich okolicznościach, a nie jedynie w świetle utraconych prowizji. Ponadto jasne jest, że zastosowanie kryterium słuszności nie może działać tak, aby pozbawiać jakiegokolwiek praktycznego skutku podejście zorientowane na zysk przyjętego w dyrektywie i odzwierciedlonego w szczególności przez art. 17 ust. 2 lit. a) tiret pierwsze. 25.      Jednakże jeśli swoboda uznania przysługująca państwom członkowskim w związku z obliczaniem wysokości świadczenia zgodnie z zasadami słuszności ma mieć znaczenie, państwa członkowskie muszą mieć możliwość stosowania pojęcia słuszności w celu ograniczenia wysokości świadczenia wyrównawczego zgodnie z własnymi koncepcjami krajowymi dotyczącymi tego, co jest zgodne z zasadami słuszności, pod warunkiem że dokonując tego nie naruszają bezwzględnie obowiązującej koncepcji systemu ustanowionego przez art. 17 ust. 2 wskazanych powyżej. 26.      Wykładnia pojęcia słuszności wyłączająca przyznawanie świadczeń wyrównawczych wyższych niż wysokość utraconych prowizji dość wyraźnie nie stoi w sprzeczności z obowiązkiem uwzględnienia wysokości prowizji utraconych przez przedstawiciela handlowego. Z dyrektywy wynika również jasno, że przy obliczaniu wysokości świadczenia zgodnie z zasadami słuszności należy wziąć pod uwagę wszystkie okoliczności. Niemniej jednak ograniczanie wysokości świadczeń wyrównawczych do wysokości utraconych prowizji odzwierciedla jedynie ocenę względnej wagi różnych okoliczności, a nie decyzję o nieuwzględnieniu okoliczności, które powinny zostać wzięte pod uwagę, i nie powinno być postrzegane co do zasady jako naruszające dyrektywę. 27.      Podejście takie nie stanowi również samo w sobie naruszenia wymogu zorientowania na zysk, zgodnie z którym świadczenie wyrównawcze winno być połączone z przyszłymi zyskami zleceniodawcy, pod warunkiem że wykładnia pojęcia utraconych prowizji umożliwi uwzględnienie takich zysków. W wielu przypadkach wysokość prowizji utraconych przez przedstawiciela w trakcie istnienia stosunku umownego będzie odzwierciedlać zyski zleceniodawcy. Jednakże nie zawsze musi mieć to miejsce. Zgodnie ze sprawozdaniem Komisji dotyczącym stosowania art. 17, co potwierdził na rozprawie przedstawiciel prawny pozwanego, na gruncie systemu niemieckiego celem ustalenia wymiaru świadczenia wyrównawczego obliczane są prowizje utracone przez przedstawiciela w oparciu o prowizje uzyskane przez niego w trakcie ostatnich 12 miesięcy trwania stosunku umownego. Prowizje uzyskane w ostatnim okresie stosunku umownego zazwyczaj stanowią dobrą wskazówkę co do zysków przypadających zleceniodawcy oraz prowizji utraconych przez przedstawiciela w okresie następującym po rozwiązaniu umowy. Niemniej jednak zgodnie z systemem ustanowionym przez art. 17 ust. 2 obliczenia świadczenia wyrównawczego należy dokonywać z uwzględnieniem przyszłych zysków zleceniodawcy oraz strat przedstawiciela handlowego. Sformułowanie art. 17 ust. 2 wyjaśnia, że orientacja na przyszłość ma charakter bezwzględnie obowiązujący. Wcześniej uzyskiwane prowizje mogą jedynie stanowić potwierdzenie takich przyszłych zysków i strat. 28.      Mogą zaistnieć okoliczności, w których oparcie wyliczenia o wcześniej uzyskiwane prowizje nie odzwierciedla w rzeczywistości przyszłych zysków i strat, przykładowo w przypadku przeprowadzenia przez przedstawiciela dużej i pomyślnej kampanii marketingowej na krótko przed rozwiązaniem umowy lub w przypadku gwałtownego wzrostu ceny produktu sprzedawanego w imieniu zleceniodawcy na krótko przed rozwiązaniem umowy lub wkrótce po nim(20). W takich okolicznościach obliczenie świadczenia wyrównawczego w oparciu o końcowy okres obowiązywania umowy należy skorygować, tak by odzwierciedlało rzeczywiście przyszłe zyski i straty. Definicja „utraconych prowizji” musi zatem być na tyle elastyczna, aby mogła zapewnić, by przyznane świadczenie wyrównawcze faktycznie odzwierciedlało przyszłe zyski i straty, odpowiednio zleceniodawcy i przedstawiciela handlowego i w związku z powyższym musi być w stanie odzwierciedlać okoliczności mające zastosowanie przed rozwiązaniem umowy i po nim. To do sądu krajowego należy rozstrzygnięcie, czy biorąc pod uwagę bezwzględnie obowiązujący charakter orientacji na przyszłość obliczania wysokości świadczenia wyrównawczego, niemieckie podejście do obliczania wysokości świadczenia wyrównawczego, a w szczególności jego podejście do definicji „utraconych prowizji”, jest wystarczająco elastyczne w tym względzie.  W przedmiocie pytania drugiego 29.      Pytanie drugie koncentruje się na zagadnieniu, czy w przypadku koncernu, do którego należy zleceniodawca, na potrzeby powyższego obliczenia wysokości świadczenia wyrównawczego na podstawie art. 17 należy również uwzględnić korzyści czerpane przez spółki należące do koncernu. 30.      Skarżący podnosi, że korzyści uzyskiwane nadal przez zleceniodawcę można w równym stopniu przypisać okoliczności, że jego libijska spółka macierzysta czerpie zyski ze swojej spółki zależnej, zleceniodawcy, którą wykorzystuje do zwiększenia obrotu, obniżenia zobowiązań podatkowych oraz zwiększenia zysków. 31.      Rząd niemiecki wskazuje, że ani § 89b HGB, ani też art. 17 dyrektywy nie mają na celu do uregulowania zagadnienia stosunku pomiędzy spółkami zależnymi a spółkami macierzystymi. Kwestie takie mogą mieć związek z zagadnieniem słuszności, jednakże to do organów krajowych należy – w ramach korzystania z przysługującej im swobody uznania – rozstrzygnięcie, czy oraz w jaki sposób należy uwzględnić dochody innych spółek należących do koncernu posiadanego przez właścicieli zleceniodawcy. 32.      Komisja uważa, że na potrzeby obliczenia korzyści czerpanych przez zleceniodawcę na potrzeby art. 17 nie jest co do zasady wymagane uwzględnianie innych spółek posiadających tego samego właściciela, chyba że obowiązki umowne przedstawiciela handlowego obejmowały również obowiązek stworzenia lub rozwinięcia stosunków handlowych pomiędzy osobami trzecimi a innymi spółkami należącymi do tego samego koncernu. Zauważa ona, że korzyściami uwzględnianymi w ramach obliczania świadczenia wyrównawczego na podstawie art. 17 ust. 2 lit. a) są korzyści związane z transakcjami z klientami pozyskanymi przez przedstawiciela handlowego lub korzyściami, które wynikały ze zwiększenia przez przedstawiciela handlowego obrotów handlowych z istniejącymi klientami. Ukazuje to, że art. 17 ust. 2 lit. a) koncentruje się na stosunkach umownych. Skoro świadczenie wyrównawcze związane jest ze wspomnianymi procesami pozyskiwania nowych klientów dla zleceniodawcy lub zwiększania obrotów handlowych z dotychczasowymi klientami zleceniodawcy, nie ma powodu, dla którego należałoby uwzględniać korzyści inne niż korzyści uzyskane przez samego zleceniodawcę, chyba że obowiązki przedstawiciela handlowego obejmowałyby prowadzenie podobnych działań na rzecz innych spółek należących do spółki macierzystej zleceniodawcy. 33.      Ponadto pozwany podnosi, że umożliwienie przedstawicielowi podnoszenia roszczeń dotyczących zysków przedsiębiorstw, z którymi nie łączą go stosunki umowne, stanowi ryzyko niekontrolowanych i nietypowych skutków, i twierdzi, że nie ma powodu, dla którego najemca stacji benzynowej w Niemczech powinien posiadać dostęp do zysków spółki macierzystej, zajmującej się eksploatacją ropy naftowej w Libii. 34.      Rząd włoski sugeruje, że choć ogólnie rzecz biorąc obliczanie korzyści dla celów art. 17 powinno ograniczać się do korzyści uzyskanych przez zleceniodawcę, konieczność przestrzegania zasad sumienności oraz dobrej wiary, które ustanawia art. 4 dyrektywy, oznacza, że istnieją podstawy uzasadniające sugestię, iż jeśli zleceniodawca próbuje ograniczyć świadczenie wyrównawcze należne przedstawicielowi poprzez przyznanie zysków wynikających z działalności przedstawiciela handlowego innym spółkom należącym do koncernu, muszą istnieć metody przeciwstawienia się takim naruszeniom zasad sumienności oraz dobrej wiary. Jednakże sam rząd zauważa, że można to osiągnąć poprzez dochodzenie odszkodowania. 35.      Jasne jest, że art. 17 ust. 2 lit. a) kładzie nacisk przede wszystkim na przynoszące korzyści zleceniodawcy czynności wynikających z działań podejmowanych przez przedstawiciela handlowego na podstawie zawartej między nimi umowy. Brzmienie dyrektywy w sposób wyraźny odnosi się do klientów zleceniodawcy oraz korzyści czerpanych przez zleceniodawcę. Nie odnosi się do żadnych innych korzyści, które mogłyby zostać uwzględnione. Ustawodawstwo wspólnotowe mogło włączyć korzyści przypadające innym spółkom związanym ze zleceniodawcą, jednakże okazuje się, że postanowiło tego nie robić. Co więcej, geneza umowna prawa do świadczenia wyrównawczego przemawia przeciwko uznaniu praw do świadczenia wyrównawczego w odniesieniu do podmiotów, z którymi przedstawiciela handlowego nie łączyły stosunki umowne. 36.      Z drugiej strony, od państw członkowskich wymagane jest uwzględnienie „wszystkich okoliczności” przy dokonywaniu przez nie oceny słuszności świadczenia wyrównawczego, które ma zostać przyznane. Jednakże „okoliczności” w tym przypadku nie mogą dotyczyć wszystkich ewentualnych okoliczności, muszą być ograniczone do czynników relewantnych dla stosunku umownego pomiędzy przedstawicielem handlowym a zleceniodawcą. Stopień, w jakim przedstawiciel handlowy podmiotu zależnego spółki macierzystej może być postrzegany jako związany z taką spółką macierzystą z tytułu umowy łączącej go ze zleceniodawcą, stanowi zagadnienie wymagające rozstrzygnięcia na podstawie prawa krajowego w oparciu o cechy danego stosunku umownego łączącego przedstawiciela handlowego ze zleceniodawcą oraz jego ewentualne powiązania ze spółką macierzystą. Jeśli prawo krajowe nie określi takiego stosunku pomiędzy przedstawicielem handlowym a spółką macierzystą jego zleceniodawcy, wówczas zysków przypadających takiej spółce macierzystej nie można brać pod uwagę dla celów art. 17 ust. 2 lit. a). 37.      Powyższe okoliczności przemawiają przeciwko konkluzji, że dyrektywa wymaga, aby korzyści uzyskane przez inne spółki należące do tego samego koncernu co zleceniodawca należało uwzględniać przy obliczaniu świadczenia wyrównawczego dla celów art. 17 ust. 2 lit. a). III – Wnioski 38.      W świetle powyższych rozważań sugeruję, aby Trybunał udzielił następujących odpowiedzi na pytania przedłożone mu przez sąd krajowy: 1)      Ustawodawstwo krajowe ograniczające wysokość świadczenia wyrównawczego dla przedstawiciela handlowego do wartości prowizji utraconych przez takiego przedstawiciela w wyniku rozwiązania stosunku umownego ze zleceniodawcą samo w sobie nie jest niezgodne z zorientowanym na zysk i na przyszłość podejściem wymaganym przez system ustanowiony artykułem 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy Rady 86/653/EWG z dnia 18 grudnia 1986 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek, pod warunkiem że metoda obliczania utraconych prowizji umożliwia odzwierciedlenie rzeczywistego wymiaru utraconych prowizji w okresie następującym po rozwiązaniu stosunku umownego, umożliwiając uwzględnienie korzyści czerpanych przez zleceniodawcę z działalności przedstawiciela handlowego. 2)       Artykuł 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy 86/653/EWG nie wymaga na potrzeby obliczenia wysokości świadczenia wyrównawczego uwzględnienia korzyści czerpanych przez należące do koncernu spółki, inne niż spółki z którym przedstawiciela handlowego łączą stosunki umowne. – Język oryginału: angielski. 2 – Dz.U. L 382, s. 17. – Zobacz Sprawozdanie dotyczące stosowania art. 17 dyrektywy Rady w sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek (86/653/EWG), Bruksela, 23.7.1996 r. [COM(96) 364 wersja ostateczna, s. 1–3. 4 – Wyrok z dnia 16 grudnia 1981 r. w sprawie 244/80 Foglia, Rec. s. 3045, pkt 18. 5 – Wyrok z dnia 28 września 2006 r. w sprawie C‑467/04 Gasparini i in., Zb.Orz. s. I‑9199. 6 – Wyrok z dnia 15 czerwca 1995 r. w sprawach połączonych od C‑422/93 do C‑424/93, ,Rec. s. I‑1567. 7 – Ibidem, pkt 28 i 29. 8 – Wyrok z dnia 16 lipca 1998 r. w sprawie C‑264/96 ICI, Rec. s. I‑4695, pkt 15. 9 – Ibidem. 10 – Wyrok z dnia 30 kwietnia 1996 r. w sprawie C‑194/94, Rec. s. I‑2201. 11 – Wyrok z dnia 9 listopada 2000 r. w sprawie C‑381/98, Rec. s. I‑9305, Rec. s. I‑6007, pkt 21 i 22. 12 – Wyrok z dnia 23 marca 2006 r. w sprawie C‑465/04, Zb.Orz s. I‑2879. 13 – Ibidem, pkt 28. 14 – Ibidem, pkt 34. 15 – Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Ingmar, pkt 21. 16 – Zobacz ww. wyrok w sprawie Honyvem Informazioni Commerciali, pkt 36. 17 – Są to cele przywołane w motywie dyrektywy. 18 – Zobacz moja opinia w sprawie Honyvem Informazioni Commerciali, pkt 41. 19 – Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Honyvem Informazioni Commerciali, pkt 29. 20 – Niewzięcie pod uwagę tej okoliczności mogłoby nawet promować oportunistyczne zachowanie zleceniodawcy w kwestii terminu rozwiązania umowy.