C-349/21

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO ANTHONY’EGO MICHAELA COLLINSA przedstawiona w dniu 13 października 2022 r. ( ) Sprawa C‑349/21 HYA, IP, DD, ZI, SS przy udziale: Specializirana prokuratura [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Specializiran nakazatelen syd (wyspecjalizowany sąd karny, Bułgaria)] Odesłanie prejudycjalne – Przetwarzanie danych osobowych i ochrona prywatności – Dyrektywa 2002/58/WE – Artykuł 5 ust. 1 i art. 15 ust. 1 – Poufność łączności elektronicznej – Orzeczenie sądu, w którym zezwala się na nagrywanie rozmów telefonicznych osób podejrzanych o popełnienie poważnego przestępstwa – Tekst wzorcowy lub standardowy formularz – Uzasadnienie – Niezgodny z prawem nadzór – Dopuszczalność dowodu uzyskanego niezgodnie z prawem – Karta praw podstawowych Unii Europejskiej – Artykuły 7 i 47 I. Wprowadzenie 1. W niniejszym wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym Specializiran nakazatelen syd (wyspecjalizowany sąd karny, Bułgaria) zmierza do ustalenia, czy praktyka udzielania zezwoleń na stosowanie środków niejawnego nadzoru w celu przejęcia, rejestrowania i przechowywania rozmów telefonicznych między podejrzanymi (zwanego dalej „nagrywaniem rozmów telefonicznych”) z wykorzystaniem ogólnego wzorcowego tekstu, w którym nie wskazuje się żadnego zindywidualizowanego uzasadnienia, jest zgodna z art. 15 ust. 1 dyrektywy 2002/58/WE ( ) w związku z jej art. 5 ust. 1 i motywem 11. Sąd ten zwraca się także o wyjaśnienie, czy brak zindywidualizowanego uzasadnienia w takich zezwoleniach może być konwalidowany retrospektywną oceną, de novo, przeprowadzaną przez sędziego prowadzącego rozprawę, a jeśli tak nie jest, to czy można dopuścić dowody, w odniesieniu do których stwierdzono, że zostały uzyskane z naruszeniem wspomnianych przepisów. II. Ramy prawne A.   Prawo Unii Europejskiej 2. Motyw 2 dyrektywy 2002/58 stanowi: „Niniejsza dyrektywa dąży do poszanowania fundamentalnych praw i jest zgodna z zasadami uznanymi w szczególności przez Kartę praw podstawowych Unii Europejskiej [(zwaną dalej »kartą«)]. W szczególności niniejsza dyrektywa zmierza do zapewnienia pełnego poszanowania praw określonych w art. 7 i 8 tej karty”. 3. Motyw 11 dyrektywy 2002/58 stanowi: „Niniejsza dyrektywa, podobnie jak dyrektywa 95/46/WE ( ), nie odnosi się do kwestii ochrony podstawowych praw i wolności związanych z działalnością, która nie jest regulowana prawem wspólnotowym. Dyrektywa nie zmienia zatem istniejącej równowagi między prawem do prywatności osoby fizycznej a możliwością państw członkowskich do podejmowania środków, określonych w art. 15 ust. 1 niniejszej dyrektywy, niezbędnych do ochrony bezpieczeństwa publicznego, obronności, bezpieczeństwa państwa (włączając gospodarczy dobrobyt państwa, gdy działania dotyczą zagadnień bezpieczeństwa państwa) i wykonywania prawa karnego. Wskutek tego, niniejsza dyrektywa nie wpływa na możliwości państw członkowskich do zgodnego z prawem przejmowania danych w łączności elektronicznej lub podejmowania innych środków, jeżeli jest to konieczne dla któregokolwiek z tych celów i zgodne z europejską Konwencją o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności [(zwaną dalej »EKPC«)], dla której wykładnię stanowi orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka [(zwanego dalej »ETPC«)]. Środki tego rodzaju muszą być właściwe, współmierne do zamierzonego celu i niezbędne w ramach społeczeństwa demokratycznego oraz powinny podlegać stosownym zabezpieczeniom zgodnie z [EKPC]”. 4. Artykuł 5 dyrektywy 2002/58, zatytułowany „Poufność komunikacji”, w ust. 1 stanowi: „Państwa członkowskie zapewniają, poprzez ustawodawstwo krajowe, poufność komunikacji i związanych z nią danych o ruchu za pośrednictwem publicznie dostępnej sieci łączności i publicznie dostępnych usług łączności elektronicznej. W szczególności zakazują słuchania, nagrywania, przechowywania lub innych rodzajów przejęcia lub nadzoru komunikatu i związanych z nim danych o ruchu przez osoby inne niż użytkownicy, bez zgody zainteresowanych użytkowników, z wyjątkiem upoważnienia zgodnego z art. 15 ust. 1. Niniejszy ustęp nie zabrania technicznego przechowywania, które jest niezbędne do przekazania komunikatu bez uszczerbku dla zasady poufności”. 5. Artykuł 15, zatytułowany „Stosowanie niektórych przepisów dyrektywy 95/46/WE”, w ust. 1 stanowi: „Państwa członkowskie mogą uchwalić środki ustawodawcze w celu ograniczenia zakresu praw i obowiązków przewidzianych w art. 5, 6, art. 8 ust. 1–4, i art. 9 tej dyrektywy, gdy takie ograniczenia stanowią środki niezbędne, właściwe i proporcjonalne w ramach społeczeństwa demokratycznego do zapewnienia bezpieczeństwa narodowego ([tj.] bezpieczeństwa państwa), obronności, bezpieczeństwa publicznego oraz zapobiegania, dochodzenia, wykrywania i karania przestępstw kryminalnych lub niedozwolonego używania systemów łączności elektronicznej, jak określono w art. 13 ust. 1 dyrektywy 95/46/WE. W tym celu, państwa członkowskie mogą, między innymi, uchwalić środki ustawodawcze przewidujące przechowywanie danych przez określony czas uzasadnione na podstawie zasad ustanowionych w niniejszym ustępie. Wszystkie środki określone w niniejszym ustępie są zgodne z ogólnymi zasadami prawa wspólnotowego, w tym zasadami określonymi w art. 6 ust. 1 i 2 Traktatu o Unii Europejskiej”. B.   Prawo bułgarskie 6. Zgodnie z art. 121 ust. 4 konstytucji bułgarskiej „orzeczenia sądów wymagają uzasadnienia”. 7. Artykuł 34 Nakazatełno-procesualen kodeks (kodeksu postępowania karnego, zwanego dalej „NPK”) ( ) stanowi, że „każde orzeczenie sądu zawiera […] uzasadnienie […]”. 8. Artykuł 172 NPK ma następujące brzmienie: „(1)   Organy odpowiedzialne za prowadzenie postępowania przygotowawczego mogą stosować specjalne środki dochodzeniowo-śledcze – urządzenia elektroniczne i techniczne […], które służą dokumentowaniu działań podejmowanych przez kontrolowane osoby […]. (2)   Specjalne środki dochodzeniowo-śledcze stosuje się wówczas, gdy jest to konieczne do prowadzenia dochodzeń i śledztw w sprawie poważnych przestępstw umyślnych […], jeżeli ustalenie w inny sposób odnośnych okoliczności jest niemożliwe lub jeżeli towarzyszą temu wyjątkowe trudności”. 9. Artykuł 173 (1) NPK stanowi: „(1) W celu zastosowania specjalnych środków dochodzeniowo-śledczych w postępowaniu przygotowawczym prokurator nadzorujący przedkłada sądowi pisemny wniosek z uzasadnieniem. […]”. 10. Artykuł 174 NPK stanowi: „[…] (3)   Zezwolenia na stosowanie specjalnych środków dochodzeniowo-śledczych w postępowaniach należących do właściwości Spetsializiran nakazatelen sad [wyspecjalizowanego sądu karnego] udziela uprzednio jego prezes […]. (4)   Organ, o którym mowa w ust. 2–3, wydaje postanowienie z uzasadnieniem […]”. 11. Artykuł 3 ust. 1 Zakon za speciałnite razuznawatełni sredstwa (ustawy o specjalnych środkach dochodzeniowo-śledczych, zwanej dalej „ZSRS”) ( ) ma następujące brzmienie: „Specjalne środki dochodzeniowo-śledcze stosuje się wówczas, gdy jest to niezbędne do zapobiegania poważnym przestępstwom umyślnym oraz ich wykrywania […], o ile zgromadzenie w inny sposób potrzebnych informacji jest niemożliwe lub o ile towarzyszą temu wyjątkowe trudności”. 12. Artykuł 12 ust. 1 pkt 1 ZSRS stanowi: „Specjalne środki dochodzeniowo-śledcze stosuje się wobec osób, w przypadku których istnieją informacje oraz uzasadnione powody pozwalające sądzić, że czynią one przygotowania do popełnienia jednego z poważnych przestępstw umyślnych wymienionych w art. 3 ust. 1, popełniają takie przestępstwo lub już je popełniły”. 13. W art. 13 ust. 1 ZSRS wymieniono organy i agencje, które mogą wystąpić o zastosowanie specjalnych środków dochodzeniowo-śledczych oraz wykorzystywać informacje i dowody rzeczowe zgromadzone z wykorzystaniem tych środków. 14. Artykuł 14 ust. 1 pkt 7 ZSRS stanowi: „Zastosowanie specjalnych środków dochodzeniowo-śledczych wymaga złożenia pisemnego wniosku z uzasadnieniem przez odpowiedniego kierownika administracyjnego organów wymienionych w art. 13 ust. 1 lub przez prokuratora nadzorującego lub, w zależności od przypadku, przez organ, o którym mowa w art. 13 ust. 3, a w przypadku dyrekcji, o której mowa w art. 13 ust. 1 pkt 7, przez jej dyrektora; wniosek ten zawiera […] uzasadnienie wskazujące, dlaczego zgromadzenie w inny sposób potrzebnych informacji jest niemożliwe, lub zawierające opis wyjątkowych trudności towarzyszących ich zgromadzeniu”. 15. Artykuł 15 ust. 1 ZSRS ma następujące brzmienie: „Kierownicy organów wymienionych w art. 13 ust. 1 lub prokurator nadzorujący oraz, w przypadku dyrekcji, o której mowa w art. 13 ust. 1 pkt 7, prezes komisji ds. przeciwdziałania korupcji i konfiskaty mienia uzyskanego niezgodnie z prawem, przedkładają ten wniosek prezesom Sofijski gradski syd ([sądu miejskiego w Sofii, Bułgaria)], właściwych sądów okręgowych i wojskowych, Spetsializiran nakazatelen sad [wyspecjalizowanego sądu karnego] lub upoważnionemu przez nich wiceprezesowi, którzy w ciągu 48 godzin w formie pisemnej udzielają zezwolenia na zastosowanie specjalnych środków dochodzeniowo-śledczych lub odmawiają udzielenia takiego zezwolenia, z podaniem uzasadnienia swojej decyzji”. III. Spór w postępowaniu głównym i pytania prejudycjalne 16. Specializirana prokuratura (wyspecjalizowana prokuratura, Bułgaria) wszczęła postępowanie karne przeciwko pięciu osobom i zarzuciła im udział w zorganizowanej grupie przestępczej, która udzielała obywatelom państw trzecich pomocy w nielegalnym wjeździe na terytorium Bułgarii; te same osoby zostały również oskarżone udzielanie lub uzyskiwanie korzyści majątkowych w związku z tymi działaniami. W prawie bułgarskim czyny te stanowią „poważne przestępstwa”. 17. W dniu 10 kwietnia 2017 r., na etapie postępowania przygotowawczego, prokurator wystąpił z wnioskiem o zastosowanie w odniesieniu do jednego z oskarżonych, IP, specjalnych środków dochodzeniowo-śledczych, w tym środka polegającego na nagrywaniu rozmów telefonicznych. 18. Wniosek ten liczy ponad osiem stron. Na stronie pierwszej oraz w stopce na stronach 2–8 znajduje się sygnatura sprawy. Wniosek rozpoczyna się od opisu zamierzonych środków operacyjnych. Osoba, wobec której planowano ich zastosowanie, została zidentyfikowana poprzez wskazanie jej imienia i nazwiska, numeru identyfikacyjnego, adresu, pełnionej funkcji oraz miejsca pracy. Oprócz tego podano numer telefonu komórkowego i inne dane dotyczące karty prepaid używanej przez osobę, którą zamierzano objąć nadzorem. 19. We wniosku wymieniono powody przemawiające za skorzystaniem ze środków nadzoru. W rozpoczynającym tę część akapicie pierwszym postępowanie przygotowawcze i będący jego przedmiotem czyn zdefiniowano zarówno poprzez odniesienie do odpowiednich artykułów NPK, jak i do charakteru czynu zabronionego. Akapit drugi odsyła do uzyskanych przez Spetsializirana prokuratura (wyspecjalizowaną prokuraturę) zeznań świadka dotyczących działalności przestępczej, jej struktury oraz roli odgrywanej przez osoby biorące udział w owej działalności. W akapicie trzecim znajdują się kolejne zeznania świadków, w których szczegółowo opisano sposób działania grupy przestępczej oraz udział w niej osoby objętej wnioskiem. W akapicie tym przedstawiono również, w jaki sposób osoba objęta wnioskiem komunikuje się z pozostałymi członkami grupy przestępczej, a także uczyniono wzmiankę o wykorzystywanym numerze telefonu komórkowego, który odpowiada numerowi wskazanemu w akapicie pierwszym na początku wniosku. Na końcu omawianej części sformułowano wniosek, że zeznania świadków pozwalają stwierdzić, iż w Bułgarii działa grupa przestępcza. 20. We wniosku wyjaśniono następnie, dlaczego wnioskowane środki zostały uznane za niezbędne, a także przedstawiono dotychczasowe działania, jakie podjęto w celu zidentyfikowania osób należących do grupy przestępczej. W dalszej części szczegółowo opisano powody, dla których czyny osoby objętej wnioskiem naruszają różne przepisy prawa krajowego i prawa Unii. 21. W kolejnym akapicie wniosku wyjaśniono, dlaczego dowody służące wykazaniu oskarżenia nie mogą zostać uzyskane w inny sposób. Wskazano w nim w szczególności, że osoby biorące udział w działalności przestępczej tworzą zamkniętą grupę oraz że trudno jest zgromadzić dowody dotyczące ich spotkań. Ostatni akapit wniosku zawiera dane upoważnionego urzędnika, który ma zostać powiadomiony o wynikach proponowanego nadzoru. 22. Tego samego dnia prezes Specializiran nakazatelen syd (wyspecjalizowanego sądu karnego) postanowieniem zezwolił na przejęcie rozmów telefonicznych, ich rejestrowanie i przechowywanie nagrań do celów postępowania karnego. W postanowieniu podano imię i nazwisko osoby, która zezwoliła na zastosowanie tych środków, oraz pełnioną przez nią funkcję. Wskazano w nim, że organ występujący z wnioskiem działał w zakresie swojej kompetencji oraz że istnieją wystarczające przesłanki świadczące o popełnieniu czynu zabronionego, o którym mowa w art. 172 ust. 2 NPK lub w art. 3 ust. 1 ZSRS i który należy do właściwości Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowanego sądu karnego). W postanowieniu odnotowano, że spełnione są wymogi określone w art. 4, 12 i 21 ZSRS lub w art. 175 ust. 2 NPK. Zezwolono w nim na stosowanie wymienionych środków nadzoru w stosunku do osoby zidentyfikowanej we wniosku opatrzonym sygnaturą odpowiadającą sygnaturze podanej na stronie pierwszej oraz w stopce na stronach 2–8. Zezwolenie zostało podpisane, opatrzone pieczęcią i datowane na dzień 10 kwietnia 2017 r. Ten sam podpis oraz ta sama pieczęć i data widnieją na pierwszej stronie wniosku o udzielenie zezwolenia. 23. Podobne wnioski zostały złożone w odniesieniu do innych osób objętych postępowaniem przygotowawczym w związku z ich udziałem w tej samej grupie przestępczej. Wydaje się, że podane przez prezesa Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowanego sądu karnego) uzasadnienie tych zezwoleń jest identyczne; jedyna różnica zdaje się polegać na tym, iż w każdym przypadku zezwolenie odsyła do innego wniosku. 24. Według sądu odsyłającego ogólny wzorcowy tekst zezwoleń obejmuje różne sytuacje, w których można zgodnie z prawem zezwolić na stosowanie niejawnego nadzoru. Powszechną praktyką jest nieumieszczanie w zezwoleniu zindywidualizowanego uzasadnienia wskazującego powody jego udzielenia. Sąd odsyłający powziął zatem wątpliwości co do tego, czy owe zezwolenia zostały odpowiednio uzasadnione. 25. W następstwie zastosowania środków nadzoru objętych zezwoleniem niektóre rozmowy telefoniczne podejrzanych były rejestrowane i przechowywane. Sąd odsyłający przyjmuje, że te rozmowy są istotne dla udowodnienia zarzutów karnych stawianych oskarżonemu, jednak zastanawia się nad ich dopuszczalnością w razie uznania zezwoleń za niezgodne z prawem. W związku z tym zawiesił on postępowanie i zwrócił się do Trybunału Sprawiedliwości z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy krajowe orzecznictwo w sprawach karnych – na mocy którego przy udzieleniu zezwolenia na przejęcie, rejestrowanie i przechowywanie rozmów telefonicznych podejrzanych sąd orzeka za pomocą uprzedniego sporządzonego ogólnego wzorcowego tekstu, w którym wskazuje się jedynie, że zapewniono przestrzeganie przepisów prawa, bez żadnej indywidualizacji – jest zgodne z art. 15 ust. 1 w związku z art. 5 ust. 1 w związku z motywem 11 dyrektywy 2002/58? 2) Na wypadek udzielenia odpowiedzi przeczącej, czy niezgodne z prawem Unii jest dokonanie wykładni prawa krajowego w sposób umożliwiający wykorzystanie informacji zgromadzonych po udzieleniu takiego zezwolenia dla celów wykazania zarzutów oskarżenia w procesie karnym?”. 26. Uwagi na piśmie zostały złożone przez DD, IP, Republikę Czeską, Irlandię i Komisję. Na rozprawie w dniu 6 lipca 2022 r. Irlandia i Komisja przedstawiły uwagi ustne i odpowiedziały na pytania zadane przez Trybunał. 27. Jeśli chodzi o pytanie pierwsze, IP i DD uważają, że zezwolenia są niezgodne z prawem, ponieważ nie zawierają zindywidualizowanego uzasadnienia. W rezultacie ich prawo do prywatności nie było wystarczająco chronione przed arbitralną ingerencją. Twierdzą oni również, że nie mogą skutecznie zaskarżyć tych zezwoleń, co narusza ich prawa wynikające z art. 47 karty. Republika Czeska, Irlandia i Komisja są zdania, że dla umożliwienia oskarżonym skutecznego zaskarżenia zezwoleń w celu pominięcia dowodów uzyskanych na ich podstawie wystarczająca może się okazać łączna lektura wniosku i zezwolenia. 28. Co się tyczy pytania drugiego, IP i DD uważają, że dowody uzyskane niezgodnie z prawem są niedopuszczalne. Ponadto DD twierdzi, że sędzia prowadzący rozprawę nie jest w stanie dokonać retrospektywnej oceny zgodności zezwoleń z prawem. Według Irlandii dopuszczalność dowodów stanowi zagadnienie proceduralne, które nie jest regulowane prawem Unii i które należy do kompetencji wyłącznej państw członkowskich. Komisja zgadza się z Irlandią, z zastrzeżeniem, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału dowody należące do dziedziny specjalistycznej, niepodlegającej rozpoznaniu przez sąd, i mogące mieć decydujący wpływ na ocenę okoliczności faktycznych należy pominąć w każdych okolicznościach. IV. W przedmiocie pytań prejudycjalnych A.   Pytanie pierwsze 29. Sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy zezwolenie sądu na nagrywanie rozmów telefonicznych, wydane w formie ogólnego wzorcowego tekstu, w którym wskazuje się, że zapewniono przestrzeganie przepisów prawa dotyczących nadzoru, lecz który nie zawiera zindywidualizowanego uzasadnienia, jest zgodne z art. 15 ust. 1 dyrektywy 2002/58 w związku z jej art. 5 ust. 1 i jej motywem 11. 1. Stosowanie dyrektywy 2002/58 30. Zgodnie z art. 1 ust. 3 dyrektywy 2002/58, tak jak jest on interpretowany w orzecznictwie Trybunału, wszelkie przetwarzanie danych osobowych przez dostawców usług łączności elektronicznej objęte jest zakresem stosowania owej dyrektywy, co dotyczy także przetwarzania wynikającego z obowiązków, jakie organy publiczne nakładają na tych dostawców. Jedynie w przypadku gdy państwa członkowskie wprowadzają bezpośrednio środki stanowiące odstępstwo od poufności łączności elektronicznej, bez nakładania obowiązków na dostawców usług łączności elektronicznej, ochrona danych jest objęta nie dyrektywą 2002/58, lecz prawem krajowym, z zastrzeżeniem stosowania dyrektywy (UE) 2016/680 ( ), co oznacza, że takie środki krajowe muszą respektować w szczególności prawo krajowe rangi konstytucyjnej i EKPC ( ). 31. Z postanowienia odsyłającego nie wynika, czy rozpatrywane w niniejszej sprawie środki nadzoru były wdrażane przez dostawców usług łączności elektronicznej; uczestnicy, którzy wzięli udział w rozprawie, również nie byli w stanie tego potwierdzić. Do sądu krajowego należy ustalenie tożsamości podmiotu stosującego środki nadzoru. 32. Na potrzeby udzielenia odpowiedzi na zadane pytania założę, że były one stosowane przez dostawców usług łączności elektronicznej oraz że tym samym owe środki wchodzą w zakres stosowania dyrektywy 2002/58 ( ). 33. Rozstrzygnięcia wymaga też inna kwestia, która wynika z faktu, że art. 15 ust. 1 dyrektywy 2002/58 przewiduje, iż państwa członkowskie mogą „uchwalić środki ustawodawcze w celu ograniczenia zakresu praw i obowiązków przewidzianych w art. 5 […]”. Wątpliwości wyrażone przez sąd odsyłający dotyczą nie tyle krajowych środków ustawodawczych transponujących art. 15 ust. 1, co raczej sposobu, w jaki wymiar sprawiedliwości wprowadza owe środki w życie. Czy te wątpliwości sprawiają, że pytanie pierwsze przestaje się mieścić w zakresie stosowania art. 15 ust. 1 dyrektywy 2002/58? Nie sądzę, aby tak było. Ustawodawstwo krajowe przewiduje, że zezwolenia są wydawane w formie postanowienia z uzasadnieniem. Z materiału, którym dysponuje Trybunał, wynika, że w zezwoleniach wskazano, iż wymogi stawiane przez prawo są spełnione. Pytanie brzmi, czy to uzasadnienie jest wystarczające, skoro postanowienia przyjmują postać wzorcowego tekstu, który nie zawiera zindywidualizowanego uzasadnienia. Wątpliwości sądu odsyłającego dotyczą zatem wykładni prawa Unii w świetle obowiązujących uregulowań krajowych i stosowanej praktyki sądowej. 2. Ocena 34. Artykuł 5 ust. 1 dyrektywy 2002/58 w związku z jej art. 15 ust. 1 zasadniczo zobowiązuje państwa członkowskie do zakazania słuchania, rejestrowania, przechowywania lub innych rodzajów przejęcia lub nadzoru komunikatu bez zgody zainteresowanych użytkowników, chyba że jest to niezbędne, właściwe i proporcjonalne do zapobiegania przestępstwom kryminalnym, ich dochodzenia, wykrywania i ścigania. Tego rodzaju środki powinny być zgodne z ogólnymi zasadami prawa Unii, w tym z zasadą proporcjonalności i z zasadami określonymi w art. 6 ust. 1 i 2 TUE. 35. W art. 6 ust. 1 TUE zapisano, że Unia uznaje prawa, wolności i zasady określone w karcie. Zgodnie z art. 51 ust. 1 karty jej postanowienia mają zastosowanie do państw członkowskich w zakresie, w jakim stosują one prawo Unii. 36. Zezwolenia na nagrywanie rozmów telefonicznych stanowią ingerencję w prawo przysługujące oskarżonym na podstawie art. 7 karty ( ). Jak stanowi art. 52 ust. 1 karty, tego rodzaju ingerencja może być dopuszczalna wyłącznie jeżeli jest przewidziana ustawą i jeżeli, przy poszanowaniu istoty tego prawa oraz z zastrzeżeniem zasady proporcjonalności, jest konieczna i rzeczywiście odpowiada celom interesu ogólnego uznawanym przez Unię. 37. Zasada skuteczności stanowi zasadę ogólną prawa Unii, w myśl której stosowanie prawa Unii nie może się stać niemożliwe lub nadmiernie utrudnione ( ). Obejmuje ona prawo do skutecznej kontroli sądowej ( ). Ponadto art. 47 akapit pierwszy karty stanowi, że każdy, kogo prawa i wolności zagwarantowane przez prawo Unii zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka prawnego przed sądem, zgodnie z warunkami przewidzianymi w tym artykule. W sytuacji, w której udzielenie zezwolenia nie wiąże się z wysłuchaniem osoby, wobec której stosowane są środki nadzoru, tak jak miało to miejsce w analizowanych okolicznościach, istotny jest art. 47 akapit pierwszy karty, który dotyczy skutecznej kontroli sądowej, a nie akapit drugi tego artykułu, dotyczący prawa do rzetelnego procesu. 38. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem skuteczność kontroli sądowej gwarantowanej w art. 47 karty wymaga, by zainteresowany miał możliwość zapoznania się z powodami rozstrzygnięcia wydanego w stosunku do niego, czy to poprzez lekturę samego tego rozstrzygnięcia, czy to poprzez poinformowanie go o tych powodach na jego żądanie, co pozwoli mu na obronę swoich praw w najlepszych możliwych warunkach oraz na w pełni świadome podjęcie decyzji o zwróceniu się do właściwego sądu o przeprowadzenie sądowej kontroli zgodności z prawem owego rozstrzygnięcia ( ). 39. Zakres obowiązku uzasadnienia może być różny w zależności od charakteru zaskarżanego rozstrzygnięcia. Obowiązek ten należy badać w odniesieniu do postępowania rozpatrywanego całościowo i przy uwzględnieniu wszystkich istotnych okoliczności w celu dokonania oceny, czy zainteresowane osoby mogą wnieść odpowiednio i skutecznie środek zaskarżenia od tego rozstrzygnięcia ( ). 40. W niniejszej sprawie zezwolenia przyjmują formę ogólnego wzorcowego tekstu, w obrębie którego indywidualizowane są tylko niektóre elementy, takie jak sygnatury spraw, daty, tożsamość osób, których dotyczy zezwolenie, oraz zakres i czas trwania środków nadzoru. Nie jest zatem możliwe, aby oskarżeni mogli na podstawie tego dokumentu ustalić, dlaczego sędzia, który udzielił zezwolenia, uznał, że spełnione zostały przewidziane w prawie przesłanki udzielenia zezwolenia na nagrywanie rozmów telefonicznych. Dlatego też osoby te nie mogą bronić swoich praw w najlepszych możliwych warunkach ani w pełni świadomie podjąć decyzji, czy zasadne jest wystąpienie do właściwego sądu o skontrolowanie zgodności z prawem tych zezwoleń, co miałoby ostatecznie doprowadzić do uzyskania orzeczenia o niedopuszczalności zgromadzonych na ich podstawie dowodów. 41. Z prawa do skutecznej kontroli sądowej nie wynika jednak koniecznie wymóg, aby sędzia udzielający zezwolenia wskazał w tym dokumencie, posługując się własnymi słowami, dlaczego uznaje, że spełnione zostały przesłanki udzielenia zezwolenia. Wystarczy, że można w wiarygodny sposób ustalić powody, dla których zezwolenie zostało udzielone. Jeżeli we wniosku o udzielenie zezwolenia klarownie objaśniono, dlaczego występujący z wnioskiem organ lub urzędnik stwierdził, że można zezwolić na zastosowanie środków nadzoru, to da się przyjąć, iż to właśnie powody wskazane w tym wniosku skłoniły sędziego do udzielenia zezwolenia ( ). Jest tak tym bardziej, że w tego rodzaju postępowaniu wniosek i towarzyszące mu dokumenty stanowią jedyną podstawę decyzji o udzieleniu lub nieudzieleniu zezwolenia. 42. W pkt 18–22 niniejszej opinii stwierdzono, że sygnatury spraw oraz numery identyfikacyjne podane na pierwszych stronach zezwoleń zdają się świadczyć o tym, iż każde zezwolenie dotyczy indywidualnego wniosku odnoszącego się do konkretnej osoby i konkretnego numeru telefonu. Wnioski mają odpowiednią strukturę i zawierają szczegółowe informacje. Kryteria prawne, jakie sędzia ma zastosować w celu udzielenia zezwolenia, są stosunkowo proste. O ile oskarżony jest w stanie w należytym terminie uzyskać egzemplarz wniosku, na podstawie którego udzielono zezwolenia ( ), to najpewniej może on się zapoznać z powodami, dla których udzielono zezwolenia, i świadomie zdecydować o tym, czy zamierza je zaskarżyć. Do sądu krajowego należy zatem ustalenie, w każdym konkretnym przypadku oraz z uwzględnieniem wszystkich istotnych okoliczności, czy zagwarantowane zostało przestrzeganie prawa do skutecznego środka prawnego, jakie przysługuje oskarżonym na mocy art. 47 akapit pierwszy karty. 43. Artykuł 52 ust. 3 karty ma na celu zapewnienie spójności między prawami przewidzianymi w tym akcie oraz odpowiadającymi im prawami zagwarantowanymi w EKPC, bez naruszania autonomii prawa Unii. To właśnie na tym tle na rozprawie wywiązała się dyskusja dotycząca tego, czy podejście opisane w poprzednim punkcie niniejszej opinii jest sprzeczne z wydanym niedawno przez ETPC wyrokiem Ekimdzhiev ( ), w którym ETPC oceniał gwarancje prawne służące ochronie przed arbitralnością i nadużyciami w odniesieniu do niejawnego nadzoru, przechowywania danych pochodzących z łączności oraz dostępu do takich danych w kontekście praktyki stosowanej w latach 2015–2019 przez Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowany sąd karny). 44. ETPC uznał, że zdecydowana większość wydanych zezwoleń na prowadzenie nadzoru nie zawierała odpowiedniego uzasadnienia. Zauważył on przy tym, że sam brak uzasadnienia nie prowadzi automatycznie do wniosku, iż sędziowie nie badali w sposób prawidłowy wniosków o wydanie zezwolenia na prowadzenie nadzoru; niemniej szereg czynników sprawił, że ETPC powziął w tym względzie poważne wątpliwości ( ). 45. Na potrzeby niniejszej sprawy wystarczy wskazać, że choć w wydanym przez ETPC wyroku Ekimdzhiev sformułowano istotne zastrzeżenia odnośnie do różnych aspektów wydawania przez sądy bułgarskie zezwoleń na prowadzenie niejawnego nadzoru, to nie wykluczono w nim, iż na prowadzenie takiego nadzoru zezwalano w okolicznościach, w których sędzia udzielający zezwolenia uznał, że jest to rzeczywiście niezbędne, właściwe i proporcjonalne. W każdym razie oskarżony, który podlega nadzorowi prowadzonemu na podstawie zezwolenia, musi być w stanie zapoznać się z powodami, dla których udzielono tego zezwolenia, a także móc świadomie podjąć decyzję o jego zaskarżeniu. Do sądu krajowego należy ustalenie, w każdym konkretnym przypadku, czy środek zaskarżenia jest zasadny. 46. Proponuję zatem Trybunałowi, by na pytanie pierwsze odpowiedział następująco: Artykuł 47 karty i art. 15 ust. 1 dyrektywy 2002/58 w związku z jej art. 5 ust. 1 i motywem 11 nie stoją na przeszkodzie praktyce udzielania zezwoleń na przejęcie, rejestrowanie i przechowywanie rozmów telefonicznych podejrzanych z wykorzystaniem ogólnego wzorcowego tekstu, w którym wskazuje się, że zapewniono przestrzeganie przepisów prawa, lecz który nie zawiera w tym zakresie zindywidualizowanego uzasadnienia, pod warunkiem, iż oskarżony, który podlegał nadzorowi, może – w drodze łącznej lektury zezwolenia i wniosku o jego udzielenie – w wiarygodny sposób ustalić powody, dla których udzielono zezwolenia, oraz skutecznie wnieść środek zaskarżenia. B.   Pytanie drugie 47. Z uwagi na fakt, że ocena zgodności zezwolenia z prawem należy do sądu odsyłającego, należy udzielić odpowiedzi na pytanie drugie. 48. Pytanie to opiera się na dwóch założeniach. Pierwsze z tych założeń jest takie, że dowody obciążające zostały uzyskane w wyniku niejawnego nadzoru prowadzonego na podstawie zezwolenia, które było niezgodne z prawem, ponieważ nie zawierało odpowiedniego uzasadnienia. Z kolei drugie założenie jest takie, że oskarżony, który był objęty tym nadzorem, nie może skutecznie zaskarżyć podstawy prawnej, na której oparto zezwolenie na prowadzenie tego nadzoru. 49. W postanowieniu odsyłającym zmierza się do ustalenia, czy sędzia prowadzący rozprawę może konwalidować wadę niezgodności zezwolenia z prawem wynikającą z braku odpowiedniego uzasadnienia. Niezależnie od tego, że mechanizm oraz konsekwencje takiej retrospektywnej oceny nie są całkowicie jasne oraz że istnieją wątpliwości co do tego, czy sędzia prowadzący rozprawę jest właściwy do usunięcia takiej niezgodności z prawem, wydaje się, iż należy rozważyć tę kwestię, aby móc udzielić sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi. 50. Komisja zauważyła, że odpowiedź na pytanie drugie wymaga zbadania, w jaki sposób dowolny uzyskany niezgodnie z prawem dowód może wpłynąć na ogólną rzetelność procesu karnego. W postanowieniu odsyłającym nie odniesiono się do tej kwestii. Sąd odsyłający nie przedstawił również informacji na temat obowiązujących krajowych przepisów prawa procesowego, w szczególności określających, jak takie dowody zostałyby potraktowane w toczącym się przed nim postępowaniu. Poruszona przez Komisję kwestia jawi się zatem jako całkowicie hipotetyczna, stąd Trybunał nie powinien jej analizować w kontekście rozpatrywanego odesłania. 1. Czy wada uzasadnienia zezwolenia może być konwalidowana w drodze retrospektywnej oceny de novo? 51. Odpowiedź na to pytanie znajduje się w orzecznictwie Trybunału dotyczącym ogólnego zatrzymywania danych i uzyskiwania do nich dostępu. Uregulowanie krajowe musi określać warunki, na jakich dostawcy usług łączności elektronicznej są zobowiązani do udzielenia właściwym organom krajowym dostępu do danych. Musi ono zawierać jasne i precyzyjne przepisy regulujące zakres i sposób stosowania przyjętego w tym celu środka oraz ustanawiające minimalne wymogi służące temu, by osoby, o których dane osobowe chodzi, miały wystarczające gwarancje pozwalające na skuteczną ochronę tych danych przed ryzykiem nadużyć. Ingerencja ma być ograniczona do tego, co ściśle niezbędne. Jeśli chodzi o cel polegający na zwalczaniu przestępczości, dostępu można udzielić wyłącznie w odniesieniu do danych dotyczących osób podejrzewanych o planowanie, popełnianie czy też popełnienie poważnego przestępstwa bądź też zaangażowanych w taki czy inny sposób w takie przestępstwo. W celu zapewnienia pełnej zgodności z tymi warunkami konieczne jest, aby taki dostęp był uzależniony od uprzedniej kontroli, przeprowadzanej przez sąd lub niezależny organ administracyjny, uzasadnionego wniosku złożonego przez właściwe organy w ramach postępowań krajowych mających na celu zapobieganie przestępstwom, ich wykrywanie lub karanie. Taka ocena musi zawsze mieć charakter prospektywny, z wyjątkiem pilnych i należycie uzasadnionych przypadków, w których należy ją przeprowadzić w krótkim czasie po udzieleniu dostępu ( ). W przeciwnym razie, zanim przeprowadzono by retrospektywną ocenę zgodności środków nadzoru z prawem, nastąpiłaby już poważna ingerencja w prawa oskarżonego i osób postronnych, na których sytuację miałoby wpływ udzielenie dostępu. W związku z tym brak oceny dokonanej przez niezależny organ nie może zostać konwalidowany w drodze przeprowadzenia retrospektywnej oceny de novo. 52. Z powyższego wynika, iż jedynie uprzednia ocena może zagwarantować, że na dostawców usług łączności elektronicznej nie nakłada się niepotrzebnych obowiązków, ingerencja w prawa podstawowe ustanowione w karcie nie jest arbitralna oraz spełnione są warunki określone w art. 15 ust. 1 dyrektywy 2002/58. Odpowiada to podejściu przyjętemu przez ETPC w wyroku Dragojević ( ), w którym ETPC nie zaakceptował praktyki polegającej na dokonywaniu przez sądy chorwackie retrospektywnej oceny kwestii, czy postanowienia w sprawie stosowania środków nadzoru były zgodne z prawem w chwili ich wydania. 2. W przedmiocie dopuszczalności dowodów uzyskanych niezgodnie z prawem 53. Artykuł 6 EKPC gwarantuje prawo do rzetelnego procesu sądowego, ale nie ustanawia żadnych zasad dotyczących per se dopuszczalności dowodów, która to kwestia podlega przede wszystkim prawu krajowemu. ETPC nie uważa również, że jest jego rolą rozstrzyganie o dopuszczalności dowodów uzyskanych niezgodnie z prawem ( ). 54. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w braku uregulowań Unii w tej dziedzinie do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy określenie zasad proceduralnych regulujących czynności mające na celu zapewnienie ochrony uprawnień podmiotów prawa wynikających bezpośrednio z prawa Unii, pod warunkiem, że takie zasady nie są mniej korzystne niż przepisy regulujące podobne sytuacje podlegające prawu wewnętrznemu (zasada równoważności) i że nie czynią one w praktyce niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym wykonywania tych uprawnień (zasada skuteczności) ( ). Te zasady muszą również respektować prawa podstawowe oraz zasady legalności i praworządności, które stanowią jedne z fundamentalnych wartości Unii Europejskiej ( ). 55. W myśl zasady równoważności to do sądu krajowego, przed którym toczy się postępowanie karne oparte na informacjach lub dowodach uzyskanych z naruszeniem wymogów wynikających z dyrektywy 2002/58, należy ustalenie, czy prawo krajowe lub praktyka krajowa ustanawiają zasady dotyczące dopuszczalności i wykorzystywania takiego materiału, które są mniej korzystne niż te regulujące dopuszczalność i wykorzystywanie informacji oraz dowodów uzyskanych z naruszeniem prawa krajowego. 56. Jeśli chodzi o zasadę skuteczności, to krajowe przepisy dotyczące dopuszczalności i wykorzystywania informacji i dowodów mają na celu, zgodnie z wyborem dokonanym w tych przepisach, uniknięcie sytuacji, w której informacje i dowody uzyskane niezgodnie z prawem godziłyby nadmiernie w proces osoby podejrzewanej o popełnienie czynów zabronionych. Tymczasem cel ten można zgodnie z prawem krajowym osiągnąć nie tylko poprzez zakaz wykorzystywania takich informacji i dowodów w procesie, lecz również przez krajowe przepisy i praktyki regulujące ocenę i wagę informacji oraz dowodów, a nawet poprzez uwzględnienie, że zostały one uzyskane niezgodnie z prawem w ramach ustalania kary ( ). Niemniej zasada skuteczności skłoniła Trybunał do sformułowania zasady przewidującej obowiązkowe pominięcie dowodów w pewnych określonych okolicznościach. Jeżeli strona nie jest w stanie skutecznie przedstawić stanowiska co do środka dowodowego, który należy do dziedziny specjalistycznej, niepodlegającej rozpoznaniu przez sąd, i który może mieć decydujący wpływ na ocenę okoliczności faktycznych, to taki środek dowodowy należy pominąć ( ). 57. Wydaje się, że poprzez pytanie drugie sąd odsyłający wyraża wątpliwości wobec tego podejścia. W związku z tym użyteczne będzie zbadanie odpowiedniego orzecznictwa. 58. W wyroku Mantovanelli kwestionowany dowód był opinią lekarską sporządzoną na podstawie analiz laboratoryjnych, rozmów przeprowadzonych przez biegłego ze świadkami oraz szeregu dokumentów. Nie zezwolono na to, aby M. i A. Mantovanelli mogli wziąć udział w tych rozmowach i zapoznać się z dokumentami; umożliwiono im natomiast zakwestionowanie owej opinii po tym, jak została ona przedłożona sądowi. ETPC nie uznał, że ta procedura dała M. i A. Mantovanelli rzeczywistą możliwość skutecznego ustosunkowania się do opinii biegłego. Rozważaną przez biegłego kwestią była właśnie ta kwestia, którą musiał rozstrzygnąć sąd – chodziło mianowicie o to, czy okoliczności faktyczne wskazywały na niedbalstwo, którego dopuścił się personel medyczny szpitala ze względu na podanie pacjentce konkretnego produktu farmaceutycznego. Dowód dotyczył więc dziedziny specjalistycznej i niepodlegającej rozpoznaniu przez sąd. Choć sąd nie był prawnie związany ustaleniami poczynionymi przez biegłego, to zapewne miały one decydujący wpływ na dokonaną przez niego ocenę okoliczności faktycznych. Ze względu na oddalenie przez sąd, zarówno w pierwszej instancji, jak i w postępowaniu odwoławczym, złożonego przez M. i A. Mantovanelli wniosku o sporządzenie nowej opinii biegłego, mieli oni możliwość skutecznego przedstawienia stanowiska wyłącznie przed przedłożeniem opinii biegłego, w drodze uczestnictwa w rozmowach z personelem medycznym i ustosunkowania się do odnośnych dokumentów. ETPC uznał zatem, że postępowanie sądowe jako całość było nierzetelne ( ). 59. W wydanym przez Trybunał wyroku Steffensen analizowano sytuację, w której próbki produktu spożywczego zostały przekazane do analizy laboratoryjnej. Wynik tej analizy legł u podstaw wydanej przez organy administracyjne decyzji, w której wskazano, że ów produkt nie spełnia przepisanych prawem norm. Zgodnie z odpowiednią dyrektywą producentowi powinna była zostać zapewniona możliwość uzyskania innej opinii w celu zakwestionowania pierwszej analizy. Producent nie został poinformowany o pobraniu próbek, w związku z czym nie był w stanie pobrać próbek z tego samego produktu. Trybunał powołał się na wyrok Mantovanelli i zauważył, że kontrola, jaką przeprowadza ETPC na podstawie art. 6 ust. 1 EKPC w celu ustalenia, czy sprawa została rozpatrzona rzetelnie, dotyczy postępowania traktowanego jako całość, co obejmuje sposób przeprowadzenia dowodów. Orzekł on, że to sąd krajowy powinien zbadać, czy dowody analizowane w postępowaniu głównym należą do dziedziny specjalistycznej, niepodlegającej rozpoznaniu przez sąd, i mogą mieć decydujący wpływ na przeprowadzaną przez niego ocenę okoliczności faktycznych. W razie stwierdzenia, że te dwie przesłanki są spełnione, sąd krajowy miał ustalić, czy J. Steffensen dysponował rzeczywistą możliwością skutecznego ustosunkowania się do tego dowodu. Jeżeli tak nie było, sąd krajowy miał obowiązek pominąć dowód, aby nie naruszyć zasady kontradyktoryjności i prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy ( ). 60. Możliwość skutecznego ustosunkowania się do dowodów przez obronę stanowi element zasady kontradyktoryjności, która jest kluczowym aspektem prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy, chronionego przez art. 47 karty ( ) i art. 6 ust. 1 EKPC ( ). W wyrokach Mantovanelli i Steffensen zamiarem odpowiednio ETPC i Trybunału było niedopuszczenie do sytuacji, w której sprawa zostałaby rozstrzygnięta na podstawie dowodów dotyczących dziedziny technicznej, niepodlegającej rozpoznaniu przez sąd, których obrona nie była w stanie zakwestionować. Tego rodzaju postępowanie przyniosłoby bowiem bezprawne korzyści stronie powołującej się na ten dowód, a tym samym naruszyłoby przysługujące stronie przeciwnej prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy. 61. Dowód w postępowaniu przed sądem odsyłającym różni się od dowodów rozpatrywanych w wyrokach Mantovanelli i Steffensen. W tym przypadku chodzi o nagrania rozmów telefonicznych osób oskarżonych o czyny będące przedmiotem postępowania przygotowawczego. Nawet jeżeli mogą one mieć decydujący wpływ na dokonywaną przez sąd ocenę okoliczności faktycznych, to trudno jest przyjąć, że dotyczą one dziedziny specjalistycznej, niepodlegającej rozpoznaniu przez sąd. W każdym razie okoliczności, na tle których zapadły wyroki Mantovanelli i Steffensen, stanowią jedynie użyteczne przykłady stosowania zasad, które sądy krajowe mogą uwzględniać przy orzekaniu w postępowaniu karnym. 62. Warto również zauważyć, że w interesie wymiaru sprawiedliwości właściwym podejściem w sytuacji analizowanej w wyroku Mantovanelli byłoby umożliwienie M. i A. Mantovanelli udziału w procedurze, której zwieńczeniem było sporządzenie opinii biegłego, lub zezwolenie im na przedłożenie zleconej przez nich opinii biegłego. Podobnie odpowiednim rozwiązaniem w przypadku osób znajdujących się w sytuacji J. Steffensena byłoby zapewnienie im możliwości przedstawienia innej opinii. Pominięcie dowodu stało się istotne tylko dlatego, że – wbrew przepisanym wymogom – nie zapewniono możliwości skorzystania z innych, bardziej odpowiednich mechanizmów proceduralnych. Do sądu krajowego należy ocena, czy oskarżonym podczas ich procesu mogą zostać zapewnione takie możliwości. 63. W świetle powyższego proponuję Trybunałowi, by na pytanie drugie odpowiedział następująco: Artykuł 47 karty i art. 15 ust. 1 dyrektywy 2002/58 w związku z jej art. 5 ust. 1 i motywem 11 należy interpretować w ten sposób, że sąd krajowy: – który ustali, że dowody zostały uzyskane niezgodnie z prawem na podstawie zezwolenia niezawierającego odpowiedniego uzasadnienia, nie może konwalidować tej wady w drodze dopuszczenia, aby uzasadnienie tego zezwolenia zostało przedstawione z mocą wsteczną, z wyjątkiem pilnych i należycie uzasadnionych przypadków; – rozstrzyga o dopuszczalności dowodu uzyskanego z naruszeniem tych przepisów zgodnie ze swoim prawem krajowym w taki sposób, aby zapewnić przestrzeganie, po pierwsze, ogólnych zasad prawa Unii, w szczególności zasady proporcjonalności, równoważności i skuteczności, oraz, po drugie, prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy, z poszanowaniem zasady kontradyktoryjności, u której podstaw leży art. 47 karty i art. 6 ust. 1 EKPC; – pomija dowody uzyskane z naruszeniem tych przepisów, jeżeli strona toczącego się przed nim postępowania nie jest w stanie skutecznie przedstawić stanowiska co do tego dowodu, który należy do dziedziny specjalistycznej, niepodlegającej rozpoznaniu przez sąd, i może mieć decydujący wpływ na ustalenie okoliczności faktycznych w danym postępowaniu karnym. V. Wnioski 64. Proponuję zatem Trybunałowi, by na pytania przedstawione przez Specializiran nakazatelen syd (wyspecjalizowany sąd karny, Bułgaria) odpowiedział następująco: 1) Artykuł 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej oraz art. 15 ust. 1 dyrektywy 2002/58/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 lipca 2002 r. dotyczącej przetwarzania danych osobowych i ochrony prywatności w sektorze łączności elektronicznej (dyrektywa o prywatności i łączności elektronicznej) w związku z jej art. 5 ust. 1 i motywem 11 należy interpretować w ten sposób, że: – nie stoją one na przeszkodzie praktyce udzielania zezwoleń na przejęcie, rejestrowanie i przechowywanie rozmów telefonicznych podejrzanych z wykorzystaniem ogólnego wzorcowego tekstu, w którym wskazuje się, że zapewniono przestrzeganie przepisów prawa, lecz który nie zawiera w tym zakresie zindywidualizowanego uzasadnienia, pod warunkiem, iż oskarżony, który podlegał nadzorowi, może – w drodze łącznej lektury zezwolenia i wniosku o jego udzielenie – w wiarygodny sposób ustalić powody, dla których udzielono zezwolenia, oraz skutecznie wnieść środek zaskarżenia. 2) Artykuł 47 karty i art. 15 ust. 1 dyrektywy 2002/58 w związku z jej art. 5 ust. 1 i motywem 11 należy interpretować w ten sposób, że: – sądy krajowe, które ustalają, że dowody zostały uzyskane niezgodnie z prawem na podstawie zezwolenia niezawierającego odpowiedniego uzasadnienia, nie mogą konwalidować tej wady w drodze dopuszczenia, aby uzasadnienie tego zezwolenia zostało przedstawione z mocą wsteczną, z wyjątkiem pilnych i należycie uzasadnionych przypadków; – sądy krajowe rozstrzygają o dopuszczalności dowodu uzyskanego z naruszeniem tych przepisów zgodnie ze swoim prawem krajowym w taki sposób, aby zapewnić przestrzeganie, po pierwsze, ogólnych zasad prawa Unii, w szczególności zasady proporcjonalności, równoważności i skuteczności, oraz, po drugie, prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy, z poszanowaniem zasady kontradyktoryjności, u której podstaw leży art. 47 karty praw podstawowych i art. 6 ust. 1 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności; – sądy krajowe pomijają dowody uzyskane z naruszeniem tych przepisów, jeżeli strona toczącego się przed nimi postępowania nie jest w stanie skutecznie przedstawić stanowiska co do tego dowodu, który należy do dziedziny specjalistycznej, niepodlegającej rozpoznaniu przez sąd, i może mieć decydujący wpływ na ustalenie okoliczności faktycznych w danym postępowaniu karnym. ( ) Język oryginału: angielski. ( ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 lipca 2002 r. dotycząca przetwarzania danych osobowych i ochrony prywatności w sektorze łączności elektronicznej (Dyrektywa o prywatności i łączności elektronicznej) (Dz.U. 2002, L 201, s. 37). ( ) Dyrektywa 95/46/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 24 października 1995 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w zakresie przetwarzania danych osobowych i swobodnego przepływu tych danych (Dz.U. 1995, L 281, s. 31), uchylona i zastąpiona rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) (Dz.U. 2016, L 119, s. 1), ze zmianami. ( ) DV nr 86 z dnia 28 października 2005 r. (ostatnia wersja DV nr 16 z dnia 23 lutego 2021 r.). ( ) DV nr 95 z dnia 21 października 1997 r. (ostatnia wersja nr 69 z dnia 4 sierpnia 2020 r.). ( ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych przez właściwe organy do celów zapobiegania przestępczości, prowadzenia postępowań przygotowawczych, wykrywania i ścigania czynów zabronionych i wykonywania kar, w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylająca decyzję ramową Rady 2008/977/WSiSW (Dz.U. 2016, L 119, s. 89). ( ) Wyrok z dnia 6 października 2020 r., La Quadrature du Net i in., C‑511/18, C‑512/18 i C‑520/18, EU:C:2020:791, pkt 103. ( ) Zobacz na przykład wyroki: z dnia 21 grudnia 2016 r., Tele2 Sverige i Watson i in., C‑203/15 i C‑698/15, EU:C:2016:970; z dnia 2 października 2018 r., Ministerio Fiscal, C‑207/16, EU:C:2018:788; z dnia 6 października 2020 r., La Quadrature du Net i in., C‑511/18, C‑512/18 i C‑520/18, EU:C:2020:791; z dnia 2 marca 2021 r., Prokuratuur (Warunki dostępu do danych dotyczących łączności elektronicznej), C‑746/18, EU:C:2021:152. ( ) Wyrok z dnia 17 stycznia 2019 r., Dzivev i in., C‑310/16, EU:C:2019:30, pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Wyrok z dnia 14 grudnia 1995 r., van Schijndel i van Veen, C‑430/93 i C‑431/93, EU:C:1995:441, pkt 19. ( ) Aby zapoznać się z omówieniem zagadnienia związku między zasadą skuteczności a art. 47 karty, zob. na przykład opinia rzecznika generalnego M. Bobeka w sprawie Banger (C‑89/17, EU:C:2018:225, pkt 99–101 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Zobacz podobnie wyroki: z dnia 6 września 2012 r., Trade Agency, C‑619/10, EU:C:2012:531, pkt 53 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 4 czerwca 2013 r., ZZ, C‑300/11, EU:C:2013:363, pkt 53 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 23 października 2014 r., flyLAL-Lithuanian Airlines, C‑302/13, EU:C:2014:2319, pkt 51 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 24 listopada 2020 r., Minister van Buitenlandse Zaken, C‑225/19 i C‑226/19, EU:C:2020:951, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Zobacz podobnie wyroki: z dnia 6 września 2012 r., Trade Agency, C‑619/10, EU:C:2012:531, pkt 60 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 23 października 2014 r., flyLAL-Lithuanian Airlines, C‑302/13, EU:C:2014:2319, pkt 51–53 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Zobacz podobnie opinia rzecznik generalnej J. Kokott w sprawie Trade Agency (C‑619/10, EU:C:2012:247, pkt 89). ( ) Z zastrzeżeniem usunięcia z niego części zawierających na przykład tajemnice handlowe, dane osobowe oraz informacje wrażliwe. ( ) Wyrok ETPC z dnia 11 stycznia 2022 r. w sprawie Ekimdzhiev i in. przeciwko Bułgarii, CE:ECHR:2022:0111JUD007007812. ( ) Wyrok ETPC z dnia 11 stycznia 2022 r. w sprawie Ekimdzhiev i in. przeciwko Bułgarii, CE:ECHR:2022:0111JUD007007812, §§ 313–321. ( ) Wyroki: z dnia 21 grudnia 2016 r., Tele2 Sverige i Watson i in., C‑203/15 i C‑698/15, EU:C:2016:970, pkt 120 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 6 października 2020 r., La Quadrature du Net i in., C‑511/18, C‑512/18 i C‑520/18, EU:C:2020:791, pkt 189 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 2 marca 2021 r., Prokuratuur (Warunki dostępu do danych dotyczących łączności elektronicznej),C‑746/18, EU:C:2021:152, pkt 51 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 5 kwietnia 2022 r., Commissioner of the Garda Síochána i in., C‑140/20, EU:C:2022:258, pkt 110, 112 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Wyrok ETPC z dnia 15 stycznia 2015 r. w sprawie Dragojević przeciwko Chorwacji, CE:ECHR:2015:0115JUD006895511, §§ 127, 128 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Wyroki ETPC: z dnia 12 maja 2000 r. w sprawie Khan przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, CE:ECHR:2000:0512JUD003539497, § 34 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 10 marca 2009 r. w sprawie Bykov przeciwko Rosji, CE:ECHR:2009:0310JUD000437802, §§ 88, 89 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Wyroki: z dnia 20 września 2001 r., Courage i Crehan, C‑453/99, EU:C:2001:465, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 24 września 2002 r., Grundig Italiana, C‑255/00, EU:C:2002:525, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 6 października 2020 r., La Quadrature du Net i in., C‑511/18, C‑512/18 i C‑520/18, EU:C:2020:791, pkt 223 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Wyroki: z dnia 10 kwietnia 2003 r., Steffensen, C‑276/01, EU:C:2003:228, pkt 69 i przytoczone tam orzecznictwo (zwany dalej „wyrokiem Steffensen”); z dnia 17 stycznia 2019 r., Dzivev i in., C‑310/16, EU:C:2019:30, pkt 34. ( ) Wyroki: z dnia 6 października 2020 r., La Quadrature du Net i in., C‑511/18, C‑512/18 i C‑520/18, EU:C:2020:791, pkt 225; z dnia 2 marca 2021 r., Prokuratuur (Warunki dostępu do danych dotyczących łączności elektronicznej), C‑746/18, EU:C:2021:152, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Ta zasada wywodzi się z orzecznictwa ETPC dotyczącego prawa do rzetelnego procesu sądowego, które zagwarantowano w art. 6 ust. 1 EKPC, a w szczególności ochrony zasady kontradyktoryjności; zob.: wyrok ETPC z dnia 18 marca 1997 r. w sprawie Mantovanelli przeciwko Francji (CE:ECHR:1997:0318JUD002149793) (zwany dalej „wyrokiem Mantovanelli”), do którego odsyła wyrok Trybunału z dnia 10 kwietnia 2003 r., Steffensen (C‑276/01, EU:C:2003:228, pkt 78), jak również orzecznictwo Trybunału dotyczące ogólnego zatrzymywania danych o ruchu i danych o lokalizacji (wyroki: z dnia 6 października 2020 r., La Quadrature du Net i in., C‑511/18, C‑512/18 i C‑520/18, EU:C:2020:791, pkt 226, 227; z dnia 2 marca 2021 r., Prokuratuur (Warunki dostępu do danych dotyczących łączności elektronicznej), C‑746/18, EU:C:2021:152, pkt 44). ( ) Wyrok ETPC z dnia 18 marca 1997 r. w sprawie Mantovanelli przeciwko Francji, CE:ECHR:1997:0318JUD002149793, §36. ( ) C‑276/01, EU:C:2003:228, pkt 76, 78, 79. W celu uniknięcia wątpliwości należy wyjaśnić, że ta zasada jest obwarowana trzema kumulatywnymi przesłankami. Jeżeli wszystkie te trzy przesłanki są spełnione, dowód ma zostać pominięty. Nie oznacza to jednak, że sąd musi dopuścić dowód w sytuacji, w której wszystkie te trzy przesłanki nie są spełnione. Wreszcie zasada ta znajduje zastosowanie niezależnie od tego, czy analizowany dowód został uzyskany zgodnie czy też niezgodnie z prawem. ( ) Wyroki: z dnia 14 lutego 2008 r., Varec, C‑450/06, EU:C:2008:91, pkt 47; z dnia 4 czerwca 2013 r., ZZ, C‑300/11, EU:C:2013:363, pkt 55; z dnia 2 marca 2021 r., Prokuratuur (Warunki dostępu do danych dotyczących łączności elektronicznej),C‑746/18, EU:C:2021:152, pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Wyjaśnienia dotyczące karty praw podstawowych (Dz.U. 2007, C 303, s. 17).