C-357/25

Wydanie tymczasowe OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO ATHANASIOSA RANTOSA przedstawiona w dniu 9 lipca 2026 r.(1) Sprawa C‑357/25 Groupama Asigurări S.A. przeciwko Consiliul Concurenţei [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (najwyższy sąd kasacyjny, Rumunia)] Odesłanie prejudycjalne – Konkurencja – Porozumienia – Uzgodnione praktyki – Ograniczenie konkurencji ze względu na cel porozumienia – Wymiana informacji pomiędzy ubezpieczycielami od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych – Zakwalifikowanie takiej wymiany jako ograniczenia ze względu na cel bez przeprowadzania analizy alternatywnych wyjaśnień złożonych przez zainteresowaną – Standard dowodowy Wprowadzenie 1.        Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Înalta Curte de Casaţie şi Justiţie (najwyższy sąd kasacyjny, Rumunia), dotyczy wykładni art. 101 ust. 1 TFUE, a dokładniej kwestii dowodu na istnienie uzgodnionej praktyki. 2.        Wniosek ten został złożony w ramach sporu między Groupama Asigurări S.A., spółką świadczącą usługi ubezpieczeniowe (zwaną dalej „Groupamą”), a Consiliul Concurenței (organ ochrony konkurencji, Rumunia, zwany dalej „CC”) w przedmiocie decyzji, w której CC stwierdził, że Groupama naruszyła art. 101 ust. 1 TFUE oraz odpowiadający mu przepis prawa rumuńskiego uczestnicząc we wdrożeniu uzgodnionej praktyki mającej na celu ograniczenie konkurencji na rynku ubezpieczeń od odpowiedzialności cywilnej wynikającej z ruchu pojazdów mechanicznych (zwanych dalej „ubezpieczeniami OC”) poprzez podwyższenie stawek polis ubezpieczeniowych tego rodzaju. 3.        W tym kontekście sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o doprecyzowanie niektórych aspektów pojęcia „uzgodnionych praktyk”, w szczególności, z jednej strony, stopnia precyzji wymienianych między konkurentami informacji umożliwiających ustalenie, czy taka wymiana może stanowić tego rodzaju uzgodnioną praktykę i, z drugiej strony, możliwości przedstawienia przez zaangażowane przedsiębiorstwo alternatywnych wyjaśnień dotyczących jego zachowania i jego skutków dla rynku. Ramy prawne 4.        Artykuł 5 ust. 1 lit. a) Legea nr 21/1996 a concurenței nr. 21/1996 (ustawy nr 21/1996 o konkurencji)(2) z dnia 10 kwietnia 1996 r., w brzmieniu mającym zastosowanie w postępowaniu głównym (zwanej dalej „ustawą o konkurencji”), stanowi: „Zakazane są wszelkie […] praktyki uzgodnione […], których celem lub skutkiem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji na rynku rumuńskim lub na jego części, w szczególności te, które polegają na: a)      ustalaniu w sposób bezpośredni lub pośredni cen zakupu lub sprzedaży albo innych warunków transakcji […]”. Postępowanie główne, pytanie prejudycjalne oraz postępowanie przed Trybunałem 5.        W decyzji z dnia 20 listopada 2018 r. CC stwierdził, że kilka przedsiębiorstw świadczących usługi ubezpieczeniowe w Rumunii, w tym Groupama, uczestniczyło przez ponad cztery lata w jednolitym i ciągłym naruszeniu art. 5 ust. 1 ustawy o konkurencji oraz art. 101 ust. 1 TFUE, stosując uzgodnioną praktykę mającą na celu podwyższenie stawek składek na ubezpieczenie OC poprzez wymianę wrażliwych informacji handlowych (zwaną dalej „sporną decyzją”). W związku z tym na Groupamę nałożono grzywnę w wysokości 35 378 902 lei rumuńskich (RON) (około 7,58 mln euro). 6.        Dokładniej rzecz ujmując, CC stwierdził w tej decyzji, że w uzgodnionej praktyce polegającej na wymianie wrażliwych informacji handlowych na temat przyszłych zamiarów podwyższenia stawek w umowach ubezpieczenia OC, do której dochodziło zarówno podczas spotkań w ramach UNSAR, jak i za pośrednictwem ogłoszeń prasowych, uczestniczyło dziewięć zakładów ubezpieczeń oraz ich stowarzyszenie zawodowe, Uniunea Națională a Societăților de Asigurare și Reasigurare din România (krajowy związek zakładów ubezpieczeń i reasekuracji w Rumunii, zwane dalej „UNSAR”). CC stwierdził również, że zakłady te nie odcięły się publicznie od tej wymiany informacji, przyczyniając się w ten sposób do kontynuowania rozpatrywanej praktyki antykonkurencyjnej. To jednolite i ciągłe naruszenie trwało od dnia 18 października 2012 r., czyli od dnia pierwszego spotkania w ramach UNSAR, podczas którego prowadzono dyskusje na temat podwyższenia stawek polis OC, do dnia 18 listopada 2016 r., w którym rząd rumuński wprowadził, na okres sześciu miesięcy, środek polegający na ustanowieniu górnego pułapu tych stawek. 7.        CC stwierdził, że stwierdzoną wymianę informacji należy rozpatrywać w świetle kontekstu gospodarczego, w którym do niej doszło. Z jednej strony rumuński rynek ubezpieczeń OC doświadczył w latach 2010–2012 silnej presji konkurencyjnej, a mianowicie „wojny cenowej”, która przełożyła się na roczny spadek stawek składek na ubezpieczenie OC o około 20 %, znacząco wpływając na rentowność zakładów ubezpieczeń. Zdaniem CC pogorszenie to stworzyło podstawy do stosowania uzgodnionej praktyki między ubezpieczycielami oferującymi tę ochronę, skłaniając ich do poszukiwania rozwiązań pozwalających na przywrócenie równowagi finansowej. Z drugiej strony w tym samym okresie zakłady ubezpieczeń oferujące umowy ubezpieczenia „od wszelkiego ryzyka” zgromadziły znaczne wierzytelności wobec zakładów ubezpieczeń oferujących głównie polisy ubezpieczenia OC, w związku z roszczeniami regresowymi, których mogły dochodzić wobec tych ostatnich. Sytuacja ta miała być przedmiotem dyskusji podczas spotkań zakładów ubezpieczeń będących członkami UNSAR, podczas których ujawniły one swoje przyszłe zamiary podwyższenia stawek polis OC. 8.        W tym kontekście CC oparł sporną decyzję na pięciu następujących elementach: –        w dniu 18 października 2012 r., podczas odbywającego się w ramach UNSAR spotkania prowadzono dyskusje na temat podwyższenia stawek ubezpieczenia OC, które dotyczyły, z jednej strony, sytuacji związanej z roszczeniami regresowymi między przedsiębiorstwami oferującymi polisy ubezpieczeniowe „od wszelkiego ryzyka” a przedsiębiorstwami oferującymi polisy ubezpieczeniowe OC, przy czym te pierwsze uważały, że bieżąca działalność nie pozwoli trzem zakładom będącym dłużnikami na spłatę należnych kwot, a z drugiej strony, opracowania odpowiedzi, którą UNSAR zamierzał przedłożyć Comisia de Supraveghere a Asigurărilor (komisji nadzoru ubezpieczeń, Rumunia, zwanej dalej „CSA”), zawierającej propozycje zmiany przepisów w dziedzinie ubezpieczenia OC; –        w dniu 3 grudnia 2012 r., podczas spotkania z regulatorem, a mianowicie CSA, w którym uczestniczyli dyrektor generalny UNSAR oraz część zakładów ubezpieczeń zaangażowanych w uzgodnioną praktykę, prowadzono dyskusje na temat konieczności podwyższenia stawek ubezpieczenia OC, badań skutków przeprowadzonych przez dwa z tych zakładów oraz wysokości ewentualnego podwyższenia stawek polis ubezpieczeniowych OC; –        w listopadzie 2013 r. Generali i Uniunea Națională a Societăților de Intermediere și Consultanță în Asigurări din România (rumuński krajowy związek spółek pośrednictwa ubezpieczeniowego i doradztwa ubezpieczeniowego), stowarzyszenie zawodowe brokerów ubezpieczeniowych, którzy współpracowali z wszystkimi zainteresowanymi zakładami ubezpieczeń, ogłosiły w prasie podwyższenie składek ubezpieczeniowych OC o 10–15 % w 2014 r.; –        w dniu 11 stycznia 2016 r., podczas spotkania w ramach UNSAR, w którym uczestniczyło wszystkich dziewięć zainteresowanych zakładów, Groupama poinformowała swoich konkurentów, że zgłosiła Autoritatea de Supraveghere Financiară (organowi nadzoru finansowego, Rumunia, zwanemu dalej „ASF”), indeksację składek w wysokości 50 %, oraz –        w lutym 2016 r. Allianz ogłosił w prasie podwyższenie składek o 5–10 %, które miało zostać zgłoszone ASF od końca marca. 9.        CC odmówił uwzględnienia przedstawionych przez Groupamę alternatywnych wyjaśnień dotyczących podwyższenia stawek w badanym okresie, uzasadniając to tym, że takie wyjaśnienia są istotne jedynie wówczas, gdy organ ochrony konkurencji opiera się wyłącznie na równoległych zrachowaniach zakładów ubezpieczeń w celu wywiedzenia na tej podstawie istnienia uzgodnionej praktyki. 10.      W dniu 6 maja 2019 r. Groupama wniosła do Curtea de Apel București (sądu apelacyjnego w Bukareszcie, Rumunia) skargę dążąc w szczególności do stwierdzenia nieważności spornej decyzji. 11.      Wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2022 r. sąd ten tę skargę oddalił(3). Uznał przede wszystkim w istocie, że dowody uwzględnione w spornej decyzji świadczyły o istnieniu uzgodnionej praktyki polegającej na podwyższeniu stawek polis OC, stosowanej przez zakłady ubezpieczeń poprzez wymianę wrażliwych informacji, co pozwalało wyeliminować niepewność na przejrzystym rynku oligopolistycznym, charakteryzującym się nieelastycznością popytu związaną z obowiązkowym charakterem ubezpieczenia OC, a także brakiem innowacyjności i siły negocjacyjnej konsumentów. Następnie sąd ten stwierdził, że w rozpatrywanym okresie stawki ubezpieczeniowe OC były często zmieniane, przy czym zmiany te opierały się zasadniczo nie na wewnętrznych wyliczeniach dotyczących szkodowości, lecz na monitorowaniu stawek stosowanych przez innych ubezpieczycieli w celu podwyższenia średniej składki rynkowej. W tym względzie sąd ten uznał, że skoro uzgodniona praktyka została wykazana poprzez istnienie kontaktów między konkurentami, jej uzgodnionego charakteru nie mogą podważyć wnioski z przedstawionej przez Groupamę opinii biegłego, zgodnie z którymi obliczenie składki brutto było zgodne ze standardowymi technikami aktuarialnymi oraz mającymi zastosowanie przepisami prawa. Wreszcie ten sam sąd nie znalazł żadnego wiarygodnego wyjaśnienia wspólnego podwyższenia cen niż wynikające z uzgodnionej praktyki wykazanej za pomocą zbadanych dowodów. W tym względzie sąd ten, podobnie jak CC, odrzucił wyjaśnienia przedstawione przez Groupamę w celu uzasadnienia treści i przedmiotu wspomnianych dyskusji oraz podwyżek stawek. 12.      Groupama wniosła skargę kasacyjną na wyrok Curtea de Apel București (sąd apelacyjny w Bukareszcie) do Înalta Curte de Casație și Justiție (najwyższego sądu kasacyjnego, Rumunia), sądu odsyłającego: 13.      Sąd odsyłający zauważa, że rumuńskie przepisy dotyczące uzgodnionych praktyk są analogiczne do tych przewidzianych w art. 101 ust. 1 TFUE oraz że spór w postępowaniu głównym powoduje w istocie powstanie dwóch kwestii związanych z wykładnią prawa Unii. 14.      Z jednej strony chodzi o kwestię, czy standard dowodowy wymagany do stwierdzenia istnienia uzgodnionej praktyki wiąże się z przyjęciem założenia, iż należy wykazać, że doszło wymiany szczegółowych i zindywidualizowanych informacji dotyczących daty, zakresu i sposobów dostosowania zachowań w odniesieniu do cen, czy też wystarczy stwierdzić istnienie między konkurentami bardziej ogólnych dyskusji, w szczególności na temat poziomu stawek lub zmian legislacyjnych, które mogły mieć wpływ na te stawki, zwłaszcza gdy zainteresowane przedsiębiorstwa utrzymują bliskie relacje gospodarcze, w szczególności z uwagi na znaczne wzajemne zadłużenie. W tym względzie sąd ten powołuje się w szczególności na wyrok T-Mobile(4), zgodnie z którym wymiana informacji między konkurentami realizuje cel antykonkurencyjny, jeżeli może eliminować niepewność co do zachowania planowanego przez przedmiotowe przedsiębiorstwa, oraz że za wymianę informacji mającą taki cel należy uznać wymianę informacji, która właśnie może usunąć te niepewności co do daty, zakresu i warunków dostosowania, którego dane przedsiębiorstwo powinno dokonać. Zdaniem tego sądu z wyroku tego wynika, że znaczenie dla stwierdzenia uzgodnionej praktyki ma jedynie wymiana informacji o pewnym zakresie i pewnej jakości. Tak więc, o ile istnienie takiej praktyki wydaje się trudne do zakwestionowania w przypadku wymiany szczegółowych czy też zindywidualizowanych informacji dotyczących przyszłych zamiarów w odniesieniu do cen, a mianowicie wymiany specyficznych czy też konkretnych informacji dotyczących daty, zakresu i sposobów dostosowania przyszłego zachowania w odniesieniu do cen, o tyle niekoniecznie jest tak w przypadku, gdy – jak w niniejszej sprawie – dyskusje ograniczają się do „ogólnych” rozważań na temat ceny, które nie zawierają takich precyzyjnych elementów. 15.      Po drugie, sąd ten zauważa, że CC wykluczył możliwość przedstawienia przez Groupamę alternatywnego wyjaśnienia jej zachowania na rynku opierając się na orzecznictwie Sądu(5), zgodnie z którym istnienie alternatywnego wyjaśnienia okoliczności faktycznych ma znaczenie jedynie wówczas, gdy Komisja Europejska opiera się wyłącznie na zachowaniu danych przedsiębiorstw na rozpatrywanym rynku. Takie wyjaśnienie jest zdaniem CC bez znaczenia, ponieważ nie poprzestano na domniemaniu istnienie naruszenia, lecz wykazano je w oparciu o dowody. Sąd odsyłający uważa zaś, że Trybunał nie potwierdził tego orzecznictwa Sądu. Ponadto uważa on, że takie podejście mogłoby ograniczyć wykonywanie prawa do obrony przysługującego danemu przedsiębiorstwu, pozbawiając je możliwości zakwestionowania ustaleń organu ochrony konkurencji ze względu na to, że opierają się one na jakimkolwiek środku dowodowym. W tym względzie Trybunał w wyroku Celuloza(6) orzekł, że równoległość zachowań można uznać za dowód uzgodnionej praktyki tylko wtedy, gdy uzgodnienie stanowi jedyne wiarygodne wyjaśnienie tej równoległości, oraz że równoległość cen mogłaby znaleźć zadowalające wyjaśnienie przykładowo w przypadku tendencji oligopolistycznych rynku i szczególnych okoliczności. 16.      W tych okolicznościach Înalta Curte de Casație și Justiție (najwyższy sąd kasacyjny) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy art. 101 ust. 1 TFUE należy interpretować w ten sposób, że: a) standard prawny pozwalający na stwierdzenie istnienia uzgodnionej praktyki jest spełniony, tylko jeżeli ma miejsce wymiana szczegółowych [czy też] zindywidualizowanych informacji na temat przyszłych zamiarów dotyczących cen, która pozwala uznać, że ogranicza ona lub eliminuje niepewność strategiczną, to znaczy wymiana specyficznych [czy też] konkretnych informacji na temat daty, zakresu i sposobu dostosowania przyszłego zachowania w odniesieniu do cen, czy też b) standard prawny pozwalający na stwierdzenie istnienia uzgodnionej praktyki jest spełniony również wtedy, gdy zostanie ustalone, że między konkurentami prowadzone są ogólne dyskusje na temat stawek innych zakładów ubezpieczeń znajdujących się w szczególnych sytuacjach (odnotowujących znaczne długi wobec innych ubezpieczycieli) lub zmian legislacyjnych mających wpływ na stawki, przy czym organ ochrony konkurencji nie jest zobowiązany do przeanalizowania alternatywnych wyjaśnień mających na celu zakwestionowanie istnienia uzgodnionej praktyki, przedstawionych przez przedsiębiorstwo w odniesieniu do podwyżki stosowanych przez nie stawek?” 17.      Groupama, CC, rządy rumuński, grecki, polski i portugalski, a także Komisja Europejska przedstawiły Trybunałowi uwagi na piśmie. Z wyjątkiem rządu greckiego i polskiego, strony te zabrały ponadto głos na rozprawie, która odbyła się w dniu 22 kwietnia 2026 r. Analiza 18.      Jedyne pytanie prejudycjalne skierowane do Trybunału przez sąd odsyłający dzieli się na dwa pytania szczegółowe: pierwsze, wynikające z łącznej lektury lit. a) i pierwszej części lit. b) pytania prejudycjalnego, dotyczy stopnia precyzji, jaki muszą wykazywać informacje wymieniane między konkurentami, aby taka wymiana mogła stanowić uzgodnioną praktykę, a drugie, sformułowane w ostatniej części lit. b) tego pytania, dotyczy w istocie zakresu alternatywnych wyjaśnień powoływanych przez przedsiębiorstwo w celu uzasadnienia swojego zachowania i zakwestionowania istnienia takiej uzgodnionej praktyki. W przedmiocie pierwszego pytania szczegółowego 19.      W ramach pierwszego pytania szczegółowego sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 101 ust. 1 TFUE należy interpretować w ten sposób, że „praktyka uzgodniona” w rozumieniu tego przepisu zakłada koniecznie wymianę szczegółowych czy też zindywidualizowanych informacji dotyczących przyszłych zamiarów w odniesieniu do cen, takich jak specyficzne/konkretne wskazania dotyczące daty, zakresu i sposobu dostosowania przyszłego zachowania w odniesieniu do cen, czy też, w kontekście szczególnej sytuacji, do stwierdzenia takiej uzgodnionej praktyki może wystarczyć ustalenie, że „między konkurentami prowadzone są ogólne dyskusje na temat stawek [innych zakładów ubezpieczeń]”. 20.      W tym względzie pragnę zauważyć, że pierwsze pytanie szczegółowe składa się w rzeczywistości z dwóch części. 21.      Po pierwsze, pierwsze pytanie szczegółowe, sformułowane przez sąd odsyłający w lit. a) pytania prejudycjalnego, przeciwstawia sobie, z jednej strony, „wymian[ę] szczegółowych czy też zindywidualizowanych informacji na temat przyszłych zamiarów […]”, a z drugiej strony, „[prowadzenie między konkurentami] ogóln[ych] dyskusj[i] na temat stawek [innych zakładów ubezpieczeń]”. Jeśli zaś chodzi o „szczegółowe informacje”, przyjęte sformułowanie wydaje się wyraźnie inspirowane sformułowaniem użytym przez Trybunał w wyroku T-MobileT-Mobile, w którym wskazał on w pkt 41, że „za mającą cel antykonkurencyjny należy uznać wymianę informacji mogącą wyeliminować niepewność zainteresowanych co do daty, zakresu i warunków dostosowań, których dane przedsiębiorstwo miałoby dokonać […]”(7). Co się tyczy „ogólnych informacji”, sąd odsyłający wydaje się mieć na myśli wymianę informacji, takich jak te rozpatrywane w niniejszej sprawie, dotyczących podwyższenia składek OC, w których, w przeciwieństwie do pierwszego rodzaju wymiany, nie sprecyzowano ani procentowej wysokości lub kwoty tej podwyżki, ani dokładnej daty odniesienia dla jej wprowadzenia(8). W związku z tym pierwszą część pierwszego pytania szczegółowego należy rozumieć jako zmierzającą w istocie do doprecyzowania zakresu wskazanego powyżej punktu wyroku T-Mobile, a mianowicie do ustalenia, czy jedynie wymiana rodzajów informacji, o których mowa w tym punkcie, może pozwolić na ustalenie istnienia uzgodnionej praktyki w odniesieniu do cen w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE. 22.      Po drugie, w tym samym podpunkcie, odnosząc się w pierwszej części lit. b) do „szczególnych sytuacji” (a mianowicie istnienia między konkurentami wzajemnych znacznych długów oraz wpływu wywieranego przez zmiany legislacyjne na ceny), sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o zbadanie znaczenia, jakie należy przywiązywać do cech charakterystycznych rozpatrywanego rynku, w tym do mających zastosowanie ram prawnych w przypadku oceny istnienia uzgodnionej praktyki. 23.      Po sformułowaniu kilku uwag wstępnych przeprowadzę odrębną analizę tych dwóch części pierwszego pytania szczegółowego. Uwagi wstępne 24.      Na wstępie pragnę przypomnieć, że zgodnie z art. 101 ust. 1 TFUE niezgodne z rynkiem wewnętrznym i zakazane są wszelkie porozumienia między przedsiębiorstwami, wszelkie decyzje związków przedsiębiorstw i wszelkie praktyki uzgodnione, które mogą wpływać na handel między państwami członkowskimi i których celem lub skutkiem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz rynku wewnętrznego. Jeżeli przepis ten posługuje się pojęciem „praktyki uzgodnionej”, to czyni to w celu objęcia zakazami przewidzianymi w tym przepisie różnych form koordynacji i zmowy między przedsiębiorstwami. Tym samym pojęcia „porozumienia” lub „praktyki uzgodnionej” obejmują mające taki sam charakter formy zmowy różniące się od siebie jedynie intensywnością i formami, w których się przejawiają(9). Uzgodniona praktyka oznacza bowiem pewien rodzaj koordynacji pomiędzy przedsiębiorstwami, która wprawdzie nie prowadzi jeszcze do zawarcia umowy we właściwym tego słowa znaczeniu, lecz pozwala świadomie zastąpić konkurencję i związane z nią ryzyko praktyczną współpracą przedsiębiorstw(10). 25.      Te kryteria koordynacji i współpracy stanowiące przesłanki „uzgodnionej praktyki” winny być postrzegane w świetle koncepcji właściwej postanowieniom traktatu FUE dotyczącym konkurencji, zgodnie z którą każdy podmiot gospodarczy winien określać w sposób autonomiczny politykę, jaką zamierza realizować na rynku(11). 26.      O ile taki wymóg autonomii nie wyłącza prawa podmiotów gospodarczych do przystosowywania się w sprawny sposób do stwierdzonego lub spodziewanego zachowania konkurentów, o tyle jednak stoi on na przeszkodzie kontaktom między tymi podmiotami gospodarczymi, zarówno bezpośrednim, jak i pośrednim, które mogłyby wywrzeć wpływ na zachowanie aktualnego lub potencjalnego konkurenta na rynku bądź ujawnić temu konkurentowi postępowanie, które ten podmiot sam zdecydował się lub planuje realizować na rynku, jeżeli celem lub skutkiem tych kontaktów jest doprowadzenie do warunków konkurencji, które nie odpowiadają normalnym warunkom konkurencji na rozpatrywanym rynku, przy uwzględnieniu charakteru produktów lub świadczonych usług, znaczenia i liczby przedsiębiorstw, jak również rozmiaru wspomnianego rynku(12). 27.      W tym względzie, jeśli chodzi o rynki oligopolistyczne lub co najmniej silnie skoncentrowane i charakteryzujące się barierami wejścia na rynek, Trybunał uznał, że wymiana informacji może co do zasady umożliwić przedsiębiorstwom poznanie pozycji rynkowych oraz strategii handlowej ich konkurentów, a tym samym istotnie zakłócić konkurencję, która jeszcze istnieje(13). 28.      Wynika z tego, że wymiana informacji między konkurentami może być niezgodna z regułami konkurencji, jeżeli zmniejsza lub znosi poziom niepewności co do funkcjonowania rozpatrywanego rynku i w konsekwencji ogranicza konkurencję między przedsiębiorstwami(14). Zgodnie z orzecznictwem Trybunału jest tak w przypadku, gdy wymieniane informacje są z jednej strony poufne, to znaczy jeszcze nieznane wszystkim podmiotom gospodarczym działającym na danym rynku, a z drugiej strony strategiczne, czyli mogące ujawnić, w stosownym przypadku, po połączeniu z innymi informacjami znanymi już uczestnikom wymiany informacji, strategię, jaką niektórzy z tych uczestników zamierzają realizować w odniesieniu do tego, co stanowi jeden lub więcej parametrów, na podstawie których kształtuje się konkurencja na tym rynku(15). 29.      Jeśli chodzi o strategiczny charakter wymienianych informacji dotyczących cen, są one co do zasady uznawane za wrażliwe informacje handlowe, cena stanowi bowiem w większości przypadków jeden z zasadniczych elementów strategii przedsiębiorstwa(16). Ponadto, o ile – jak wyjaśnił Trybunał – wszelka wymiana informacji dotyczących przyszłych cen lub niektórych czynników mających wpływ na te ceny jest z natury antykonkurencyjna, w szczególności ze względu na ryzyko szkód dla konkurencji, jakie niesie ona ze sobą, o tyle pojęcie „informacji strategicznej” jest szersze i obejmuje wszelkie nieznane jeszcze podmiotom gospodarczym dane, które w kontekście takiej wymiany mogą zmniejszyć niepewność jej uczestników co do przyszłego zachowania pozostałych uczestników w odniesieniu do tego, co stanowi – ze względu na charakter rozpatrywanych towarów lub usług, rzeczywiste warunki funkcjonowania rynku i jego strukturę - jeden lub więcej parametrów, na podstawie których kształtuje się konkurencja na rynku właściwym(17). W związku z tym, jeśli chodzi o wymianę informacji dotyczących stawek, Trybunał orzekł, że aby uzgodniona praktyka mogła wchodzić w zakres pojęcia „ograniczenia ze względu na cel”, wystarczy, by wymiana dotyczyła tylko jednego z kilku składników ceny(18). Wynika stąd, że niezależnie od uznania jej za ograniczenie konkurencji ze „względu na cel” lub „ze względu na skutek”, uzgodniona praktyka może stanowić ograniczenie konkurencji, mimo że nie ma bezpośredniego związku z ostatecznymi cenami konsumenckimi(19). 30.      To właśnie w świetle tego orzecznictwa Trybunału należy udzielić odpowiedzi na dwie części pierwszego pytania szczegółowego, które podnosi sąd odsyłający. W przedmiocie znaczenia stopnia specyficzności wymienianych informacji w celu ustalenia uzgodnionej praktyki 31.      Co się tyczy znaczenia przypisywanego stopniowi specyficzności wymienianych informacji, pragnę w pierwszej kolejności podkreślić, że z jednej strony, jak wynika z orzecznictwa Trybunału przytoczonego w pkt 24-29 niniejszej opinii, wszelka wymiana poufnych informacji na temat cen między konkurentami może co do zasady wchodzić w zakres uzgodnionej praktyki zakazanej przez art. 101 ust. 1 TFUE, ponieważ cena stanowi co do zasady istotny parametr, w świetle którego kształtuje się konkurencja, a informacje te mają zatem charakter strategiczny. W związku z tym należy przyjąć podejście pragmatyczne, skoncentrowane nie na stopniu specyficzności wymienianych informacji dotyczących stawek rozpatrywanym abstrakcyjnie, lecz na ich treści oraz ich zdolności do zmniejszenia lub usunięcia niepewności co do zachowania podmiotów na rynku, z uwzględnieniem w szczególności cech tego rynku(20). 32.      Z drugiej strony stopień specyficzności wymienianych informacji stanowi element mający znaczenie przy ocenie ich zdolności do zmniejszenia, a nawet wyeliminowania, niepewności konkurencyjnej. Im bardziej przekazywane informacje są szczegółowe i specyficzne w odniesieniu do parametrów determinujących konkurencję na danym rynku, tym większe jest prawdopodobieństwo, że będą miały charakter strategiczny i wywierały znaczący wpływ na zachowanie podmiotów(21). 33.      Mając to na uwadze, w drugiej kolejności uważam, że odniesienie do pkt 41 wyroku T-Mobile należy oceniać w świetle kontekstu faktycznego, w jaki wpisuje się ten wyrok. Odniesienie do „daty, zakresu i warunków dostosowań, których dane przedsiębiorstwo miałoby dokonać”, odsyła bowiem do informacji, które zainteresowane przedsiębiorstwa, zgodnie z aktami sprawy przedłożonymi Trybunałowi, wymieniły podczas spotkania(22). Z wyroku tego nie można zatem wywnioskować, żeby to jedynie wymiana informacji wykazujących taki stopień precyzji umożliwiała wykazanie istnienia uzgodnionej praktyki(23). 34.      Ponadto należy stwierdzić, że sformułowanie zawarte w pkt 41 wyroku T-Mobile zostało powtórzone w późniejszych wyrokach, w szczególności w celu zilustrowania, podobnie jak w tym wyroku, typowego przykładu wymiany mającej cel antykonkurencyjny(24), lub też w celu sprecyzowania minimalnego poziomu niepewności, w jakim powinno znajdować się przedsiębiorstwo, aby rynek funkcjonował w normalnych warunkach(25). Zaś z tych odniesień w żaden sposób nie wynika, żeby wymiany informacji niezawierającej specyficznych elementów dotyczących daty, zakresu lub sposobów przyszłego zachowania nie można było co do zasady uznać za „uzgodnioną praktykę”. Takie podejście byłoby zresztą sprzeczne z pragmatycznym podejściem przedstawionym w pkt 31 niniejszej opinii. 35.      W trzeciej i ostatniej kolejności, skoro w ramach oceny istnienia uzgodnionej praktyki znaczenie ma sama treść informacji w świetle jej zdolności do zmniejszenia niepewności na rynku, a nie stopień jej precyzji, można twierdzić, że wymiana dotycząca samej możliwości przyszłych podwyżek cen, niezindywidualizowanych i ograniczonych do ogólnych tendencji, bez wskazania konkretnych podwyżek, nie wydaje się – ze względu na niewielką zdolność do wpływania na zachowanie przedsiębiorstw – posiadać potencjału pozwalającego na rzeczywiste zmniejszenie niepewności na rynku ani na wpłynięcie na ich zachowanie konkurencyjne. Takiej wymiany nie należy zatem co do zasady uznawać za naruszenie reguł konkurencji. Może tak być w szczególności na rynkach, na których konkurencja odbywa się głównie poprzez parametry inne niż cena, zwłaszcza gdy dany rynek jest regulowany, lub też gdy czynniki pozostające poza kontrolą przedsiębiorstw czynią powszechnie znaną i przewidywalną ogólną podwyżkę cen, w szczególności w następstwie wzrostu kosztu istotnego czynnika produkcji, takiego jak produkty ropopochodne lub energia elektryczna. W takich okolicznościach wymiany ogólnych informacji dotyczącej bliskiej podwyżki cen, ze względu na jej powszechnie znany charakter, nie można uznać za poufną i nie wystarcza ona sama w sobie do wykazania istnienia zakazanej uzgodnionej praktyki(26). W przedmiocie znaczenia przypisywanego cechom rynku w celu ustalenia cech uzgodnionej praktyki 36.      Jeśli chodzi o cechy rynku służące do celów scharakteryzowania uzgodnionej praktyki, z powyższej analizy jasno wynika, że prawdopodobieństwo, iż wymiana informacji doprowadzi do zmowy mogącej zmniejszyć lub wyeliminować niepewność co do zachowania podmiotów na rozpatrywanym rynku, zależy ściśle od cech tego rynku(27). Podejście to wpisuje się w tor wytyczony utrwalonym orzecznictwem Trybunału, zgodnie z którym uzgodnione praktyki należy oceniać w świetle ich treści, kontekstu gospodarczego i prawnego, w jaki się wpisują, a także celów, do których zmierzają, niezależnie od tego, czy – jak w niniejszej sprawie – chodzi o badanie ograniczenia ze względu na cel, czy też ograniczenia ze względu na skutek(28). O ile zaś Trybunał wskazał pewne istotne elementy, dotyczące w szczególności charakteru produktów lub świadczonych usług, liczby przedsiębiorstw, wielkości rynku, a także rzeczywistych warunków jego funkcjonowania i jego struktury(29), o tyle wykaz takich elementów nie może mieć charakteru wyczerpującego, ponieważ również inne cechy rynku mogą okazać się istotne(30). 37.      W niniejszej sprawie z postanowienia odsyłającego wynika, że sąd pierwszej instancji uznał, iż rozpatrywana wymiana informacji pozwoliła wyeliminować niepewność na rynku, biorąc pod uwagę w szczególności jego oligopolistyczny i przejrzysty charakter, niską elastyczność popytu związaną z obowiązkowym charakterem ubezpieczenia OC, a także brak innowacyjności i ograniczoną siłę negocjacyjną konsumentów. Sąd odsyłający uważa jednak za konieczne uwzględnienie innych aspektów rynku, które określa jako „szczególne sytuacje”, a mianowicie wpływu zmian legislacyjnych na ceny i istnienia znacznych długów między konkurentami. 38.      W tym względzie, bez uszczerbku dla oceny należącej do tego sądu, który jako jedyny jest właściwy do ustalenia, czy wymieniane informacje mogły zmniejszyć lub wyeliminować niepewność na rynku ubezpieczeń OC, uważam, że następujące elementy mogą być użyteczne do celu interpretacji tych dwóch aspektów. 39.      W pierwszej kolejności, jeśli chodzi o charakter i ramy regulacyjne rynku ubezpieczeń OC, zauważam przede wszystkim, że bezsporne jest, iż rynek ten ma charakter oligopolistyczny i skoncentrowany (ponieważ dziewięć przedsiębiorstw występujących w postępowaniu głównym posiada od 80 % do 97 % rumuńskiego rynku ubezpieczeń OC), a także przejrzysty (ponieważ pozwala na łatwe monitorowanie polityki taryfowej konkurentów, w szczególności poprzez platformy brokerów ubezpieczeniowych). Jak przypomniano w pkt 27 niniejszej opinii, wymiana informacji na takim rynku może co do zasady umożliwiać przedsiębiorstwom poznanie pozycji i strategii handlowych ich konkurentów, a tym samym istotnie zakłócić konkurencję. 40.      Następnie wskazuję, że rynek ten charakteryzuje się pewną nieelastycznością popytu związaną z obowiązkowym charakterem ubezpieczenia OC. Kierowcy są bowiem, aby móc zgodnie z prawem prowadzić pojazd, zobowiązani do zawarcia umowy ubezpieczenia OC, co znacznie ogranicza możliwości substytucji lub rezygnacji z konsumpcji. W tych warunkach ogólna podwyżka składek zastosowana przez niemal wszystkie zakłady oferujące ten rodzaj ubezpieczenia spowoduje jedynie ograniczony spadek popytu całkowitego i niemających wyboru klientów, ponieważ ubezpieczeni nie mogą zrezygnować z tej ochrony. 41.      Ponadto z akt sprawy przedłożonych Trybunałowi wynika, że konkurencja na rynku ubezpieczeń OC zazwyczaj odbywa się w znacznym stopniu poprzez wysokość ceny składek, ponieważ ubezpieczający w ramach polisy OC ponosi koszt składki, nie będąc bezpośrednim beneficjentem świadczeń odszkodowawczych, które są przeznaczone dla poszkodowanych osób trzecich. Ten rozdział między płatnikiem a beneficjentem skłania tego pierwszego do wyboru najtańszej opcji. Cena składki ubezpieczenia OC stanowi zatem centralny parametr, poprzez który odbywa się konkurencja, w porównaniu z innymi parametrami, takimi jak jakość oferowanych usług. 42.      W tym względzie należy jednak uwzględnić heterogeniczny charakter rozpatrywanych usług ubezpieczeniowych. Z uwag Groupamy wynika bowiem, że rynek ten charakteryzuje się taryfikacją opartą w znacznym stopniu na zindywidualizowanej ocenie ryzyka, bazującej na wielu kryteriach aktuarialnych właściwych dla każdego zakładu ubezpieczeń i prowadzącej do znacznego zróżnicowania składek w zależności od profilu ubezpieczonych. W tym kontekście to do sądu odsyłającego będzie należała ocena, czy, pomimo tej złożoności w kształtowaniu cen polis ubezpieczeniowych OC, wymiana ogólnych i niezindywidualizowanych informacji dotyczących tendencji wzrostowych składek może zmniejszyć niepewność strategiczną i ułatwić zbieżność zachowań taryfowych, w szczególności w odniesieniu do wspólnych parametrów ustalania cen lub średnich dostosowań tabel taryfowych(31). 43.      Wreszcie z postanowienia odsyłającego wynika, że rynek ubezpieczeń OC w Rumunii podlega ramom regulacyjnym oraz nadzorowi ASF oraz że interwencje legislacyjne mogą mieć wpływ na ustalanie składek. W tych warunkach to do sądu odsyłającego będzie należało sprawdzenie, czy ramy regulacyjne mające zastosowanie w okresie naruszenia pozostawiały zakładom ubezpieczeń wystarczający margines autonomii przy określaniu ich stawek, tak aby można było stwierdzić, że cena stanowi istotny parametr konkurencji. W tym względzie z postanowienia odsyłającego wynika, że zainteresowane przedsiębiorstwa dysponowały w praktyce pewnym marginesem autonomii w dziedzinie stawek, ponieważ przed okresem naruszenia prowadziły „wojnę cenową”, a w okresie tym ceny nie były bezpośrednio regulowane, ponieważ górny pułap składek został w praktyce narzucony dopiero po zakończeniu okresu naruszenia. Elementy te wydają się zatem wskazywać, że, pomimo istnienia ram regulacyjnych, cena rzeczywiście stanowiła parametr konkurencji na rozpatrywanym rynku. 44.      Jednakże to do sądu odsyłającego będzie należało również uwzględnienie skumulowanego skutku przyjętych przed okresem naruszenia i w jego trakcie środków legislacyjnych, które miały na celu wsparcie wypłacalności finansowej zakładów ubezpieczeń i bezsprzecznie skutkowały wzrostem cen(32). Jeżeli bowiem CC i rząd rumuński przyznają, że środki te doprowadziły do podwyższenia składek ubezpieczenia OC, to do sądu tego należy ustalenie, czy zakres takiej podwyżki można było, w całości lub w części, przypisać również wymianie informacji między konkurentami. 45.      W drugiej kolejności, jeśli chodzi o istnienie znacznych długów między konkurentami na rynku ubezpieczeń OC, z akt przekazanych Trybunałowi wynika, że w latach 2010–2012 rumuński rynek ubezpieczeń OC miał być dotknięty poważnymi dysfunkcjami, uznanymi przez CC i charakteryzującymi się praktykowaniem sztucznie zaniżanych cen, co doprowadziły do segmentacji rynku między „ubezpieczycieli wyspecjalizowanych w OC”, borykających się z problemami z wypłacalnością, a ubezpieczycieli prowadzących działalność głównie w zakresie ubezpieczeń „od wszelkiego ryzyka”, często należących do grup międzynarodowych. Niektórzy spośród tych pierwszych mieli stopniowo upadać ze względu na niezdolność do utrzymania tych poziomów stawek i do wywiązywania się ze swoich zobowiązań odszkodowawczych. Sytuacja ta miała również dotknąć tych drugich, którzy, mimo że byli wypłacalni, mieli ponieść znaczne straty ze względu na niemożność odzyskania wierzytelności w drodze roszczeń regresowych oraz przejście profili wysokiego ryzyka do ich portfeli. Okoliczności te miały zatem doprowadzić do podwyższenia składek ubezpieczenia OC w celu skompensowania nierównowagi rynkowej. To właśnie w ramach zgodnego z prawem celu polegającego na zaradzeniu takiej sytuacji zadłużenia miała być dyskutowana ewentualna podwyżka składek ubezpieczenia OC, w szczególności podczas spotkania w dniu 18 października 2012 r. 46.      W tym względzie, mając świadomość, że zadłużenie to pociągnęło za sobą upadłość niektórych rumuńskich zakładów ubezpieczeń krótko po zakończeniu okresu naruszenia, mam wątpliwości, czy ten szczególny kontekst może ewentualnie sam w sobie wykluczać antykonkurencyjny charakter rozpatrywanej wymiany. Zgodnie bowiem z orzecznictwem Trybunału zamiar, który skłonił zainteresowane przedsiębiorstwa do przystąpienia do wymiany informacji, nie stanowi elementu koniecznego do wykazania ograniczającego charakteru uzgodnionej praktyki. Przeciwnie, ani brak subiektywnego zamiaru zapobieżenia, ograniczenia lub zakłócenia konkurencji, ani realizacja zgodnych z prawem celów nie mają decydującego znaczenia dla stosowania art. 101 ust. 1 TFUE(33). 47.      Zauważam jednak również, że, gdyby wykazano, iż dyskusje, które odbyły się podczas pierwszego spotkania w dniu 18 października 2012 r., dotyczyły wyłącznie problematyki regresów oraz trudności napotykanych przez zainteresowane przedsiębiorstwa w spłacie swoich wierzytelności, a kwestia podwyższenia stawek zostałaby zatem wspomniana jako jeden ze sposobów odzyskania należności, czyli celu, który jest całkowicie zgodny z prawem, można by twierdzić, że odniesienia do takiego podwyższenia mieściłyby się w ramach wymiany informacji dotyczącej ogólnego stanu rynku ubezpieczeń OC i jego otoczenia regulacyjnego, czyli kategorii informacji, których zasadniczo nie uznaje się za wrażliwe z handlowego punktu widzenia(34). 48.      W związku z powyższym proponuję udzielić na pierwsze szczegółowe pytanie prejudycjalne odpowiedzi, że art. 101 ust. 1 TFUE należy interpretować w ten sposób, iż uzgodniona praktyka w rozumieniu tego postanowienia nie musi wiązać się siłą rzeczy z wymianą szczegółowych czy też zindywidualizowanych informacji na temat przyszłych zamiarów cenowych, takich jak specyficzne czy też konkretne informacje na temat daty, zakresu i sposobu dostosowania przyszłego zachowania, przy czym należy wyjaśnić, że wymiana informacji niezawierających takich elementów może ale nie musi, w zależności od okoliczności, zostać uznana za uzgodnioną praktykę; jest to uzależnione od jej zdolności do zmniejszenia lub usunięcia niepewności co do zachowania podmiotów na rozpatrywanym rynku, w szczególności z uwzględnieniem jego cech. W przedmiocie drugiego pytania szczegółowego 49.      W ramach drugiego pytania szczegółowego sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 101 ust. 1 TFUE należy interpretować w ten sposób, że organ ochrony konkurencji jest zobowiązany do zbadania przedstawionych przez przedsiębiorstwo, któremu zarzuca się udział w uzgodnionej praktyce, alternatywnych wyjaśnień dotyczących podwyższenia stosowanych cen i mających na celu zakwestionowanie istnienia takiej praktyki. 50.      Na wstępie przypomnę, że w prawie konkurencji, w przypadku sporu co do istnienia naruszenia reguł konkurencji, to na organie ochrony konkurencji spoczywa ciężar dowodu na okoliczność naruszeń, które stwierdza, oraz przedstawienia środków dowodowych mogących wykazać w stopniu wystarczającym w świetle wymogów prawa okoliczności faktyczne wskazujące na takie naruszenie(35). 51.      Aby odpowiedzieć na to pytanie szczegółowe, należy moim zdaniem dokonać rozróżnienia pomiędzy, z jednej strony, przypadkiem równoległych zachowań na rynku, a z drugiej strony, uzgodnioną praktyką(36). 52.      Po pierwsze, co się tyczy zachowań równoległych na rynku, Trybunał od dawna uznał, że ten równoległy charakter sam w sobie nie ma charakteru antykonkurencyjnego. W wyroku Celuloza Trybunał orzekł bowiem w istocie, po pierwsze, że zachowania równoległe można uznać za dowód na istnienie uzgodnienia tylko wówczas, gdy uzgodnienie stanowi „jedyne wiarygodne wyjaśnienie” tej równoległości i, po drugie, że choć art. 101 TFUE zakazuje wszelkich form zmowy mogących zakłócić konkurencję, to nie wyłącza przysługującego podmiotom gospodarczym prawa do inteligentnego dostosowania się do stwierdzonego lub przewidywanego zachowania ich konkurentów(37). 53.      Prawdą jest, iż jeżeli organ ochrony konkurencji stwierdzi naruszenie na podstawie założenia, że ustalonych okoliczności faktycznych nie da się wytłumaczyć inaczej niż zachowaniem niezgodnym z regułami konkurencji, należało będzie stwierdzić nieważność tej decyzji, gdy zainteresowane przedsiębiorstwa przedstawią argumenty, które stawiają w odmiennym świetle fakty wykazane przez ten organ i które pozwalają tym samym na inne przekonywające wyjaśnienie faktów, na podstawie których ten organ stwierdził istnienie naruszenia. W takim wypadku nie można uznać, że organ ochrony konkurencji przedstawił dowód zaistnienia naruszenia prawa konkurencji(38). Innymi słowy, właściwy organ ochrony konkurencji może wywieść istnienie uzgodnionej praktyki z samego zachowania równoległego na rynku tylko wtedy, gdy uzgodnienie stanowi „jedyne wiarygodne wyjaśnienie” tego równoległego charakteru. Ciężar dowodu spoczywa na tym organie. Dane przedsiębiorstwo może natomiast przedstawić „alternatywne wyjaśnienie” swojego zachowania, które organ ten powinien wziąć pod uwagę. 54.      W tym względzie, jak wskazał sąd odsyłający, Sąd orzekł w pkt 51 wyroku Siemens, że „[…] istnienie alternatywnego wyjaśnienia okoliczności faktycznych ma znaczenie jedynie wówczas, gdy Komisja opiera się wyłącznie na zachowaniu danych przedsiębiorstw na rynku. Tak więc takie wyjaśnienie jest bez znaczenia od momentu, gdy istnienie naruszenia nie jest po prostu domniemywane, ale zostało wykazane za pomocą dowodów. Ponadto zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów […] wszystkie środki dowodowe są dopuszczalne, aby wykazać naruszenie, tak że istnienie alternatywnego wyjaśnienia nie ma znaczenia, gdy naruszenie zostało wykazane w sposób wymagany prawem za pomocą innych dowodów niż dowody z dokumentów”. 55.      To właśnie to orzecznictwo skłoniło sąd odsyłający do zastanowienia się nad zasadnością odmowy uwzględnienia przez CC alternatywnych wyjaśnień przedstawionych przez Groupamę w odniesieniu do jej zachowania na rozpatrywanym rynku. Dla przypomnienia, CC odrzucił te alternatywne wyjaśnienia jako pozbawione znaczenia, opierając się na ww. wyroku w sprawie Siemens, ze względu na to, że rozpatrywana uzgodniona praktyka miała zostać wykazana nie tylko na podstawie równoległych zachowań zaobserwowanych na rynku, lecz również na podstawie innych dowodów. Sąd odsyłający uważa jednak, że orzecznictwo to nie zostało potwierdzone przez Trybunał, i ma wątpliwości co do jego zgodności z prawem do obrony przedsiębiorstw zamierzających powołać się na takie alternatywne wyjaśnienie. 56.      W tym względzie stwierdzam, że, wbrew temu, co wskazuje sąd odsyłający, wyrok Sądu Siemens został w istocie potwierdzony w postępowaniu odwoławczym. Trybunał stwierdził bowiem, że „jeżeli Sąd uznaje, iż Komisji udało się zgromadzić dowody na poparcie zarzucanego naruszenia, a dowody te wydają się wystarczające do wykazania istnienia porozumienia o charakterze antykonkurencyjnym, nie ma potrzeby badania kwestii, czy istnieje alternatywne wiarygodne wyjaśnienie zarzucanych zachowań” oraz że „skoro Komisja nie oparła się zatem wyłącznie na zachowaniu danych przedsiębiorstw w celu wykazania zarzucanego naruszenia, alternatywne wyjaśnienie przedstawione przez dane przedsiębiorstwa nie wystarczało do wykazania nieistnienia wspólnego uzgodnienia i było w konsekwencji pozbawione znaczenia”(39). Ponadto w niniejszej sprawie wydaje się, że sprawa ta nie stanowi sytuacji, o której mowa w pkt 52 i 53 niniejszej opinii, ponieważ z elementów przedstawionych przez sąd odsyłający wynika, że istnienie uzgodnienia zostało stwierdzone na podstawie wymiany informacji między zainteresowanymi przedsiębiorstwami, a nie – wywiedzione z samego równoległego charakteru zachowań na rynku. Z tego powodu orzecznictwo to nie ma znaczenia dla sprawy. 57.      Z drugiej strony, jeśli chodzi o uzgodnione praktyki, z samego brzmienia art. 101 ust. 1 TFUE wynika, że pojęcie „praktyki uzgodnionej” obejmuje – poza uzgodnieniem między przedsiębiorstwami (pierwsza przesłanka) – zachowanie na rynku będące wynikiem tego uzgodnienia (druga przesłanka) i związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy nimi (trzecia przesłanka). W tym względzie, jeśli chodzi o trzecią przesłankę, Trybunał uznał, że należy domniemywać, z zastrzeżeniem przedstawienia przez zainteresowane podmioty dowodu przeciwnego, iż przy określaniu swojego zachowania na rynku przedsiębiorstwa uczestniczące w uzgodnieniu i nieprzerwanie działające na rynku uwzględniają informacje, które wymieniły ze swoimi konkurentami, w celu ukształtowania swego zachowania na rynku. Trybunał uznał w szczególności, że taka uzgodniona praktyka jest objęta zakresem art. 101 ust. 1 TFUE nawet w przypadku braku skutków antykonkurencyjnych dla rynku(40). Wynika stąd, że zainteresowane przedsiębiorstwa powinny mieć możliwość obalenia tego domniemania poprzez wykazanie, że nie uwzględniły informacji, które wymieniły ze swoimi konkurentami w celu ukształtowania swego zachowania na tym rynku, lub, innymi słowy, że uzgodnienie nie wpłynęło w żaden sposób na ich własne zachowanie na rynku(41). Tak więc, w odróżnieniu od przypadku samych równoległych zachowań, w przypadku uzgodnienia wykazanego na podstawie dowodów lub poszlak ciężar dowodu spoczywa na zainteresowanym przedsiębiorstwie, do którego należy obalenie domniemania istnienia związku przyczynowego między wymianą informacji a zachowaniem na rynku. 58.      W niniejszej sprawie z akt przekazanych Trybunałowi wynika zaś, że Groupama kwestionuje nie tylko samo istnienie uzgodnienia między zainteresowanymi przedsiębiorstwami (pierwsza przesłanka), w zakresie, w jakim ogólny charakter wymiany informacji nie może świadczyć o istnieniu uzgodnienia, lecz również to, że zarzucane zachowanie na rynku było następstwem tego uzgodnienia (a zatem, w istocie, przesłanki druga i trzecia), podnosząc w istocie, w oparciu o różnego rodzaju raporty ekonomiczne, że jej decyzje dotyczące stawek w badanym okresie były wynikiem niezależnego dostosowania się do kontekstu rynkowego, bez jakiegokolwiek związku z zarzucanym uzgodnieniem. 59.      W związku z tym, wbrew temu, co twierdzą CC i sąd pierwszej instancji, w niniejszej sprawie nie chodzi o przypadek, w którym zainteresowane przedsiębiorstwo ogranicza się do podania „alternatywnego wyjaśnienia” w celu obalenia domniemania, zgodnie z którym, pozostając aktywne na rynku, uwzględniło ono informacje wymienione z konkurentami. Przeciwnie, Groupama dąży do zakwestionowania za pomocą dowodów samego istnienia uzgodnienia, podnosząc, że wymienione informacje miały taki charakter, iż nie mogły stanowić dowodu jakiegokolwiek uzgodnienia cenowego. 60.      Z tego względu uważam, że poszczególne argumenty i dowody przedstawione przez Groupamę(42), niezależnie od ich wartości dowodowej, powinny były zostać uznane za dopuszczalne i uwzględnione przez CC na etapie administracyjnym postępowania z dwojakiego rodzaju względów. Po pierwsze bowiem, należy uznać, że uwzględnienie takich dowodów jest istotne zarówno dla ustalenia w ogóle tego, czy doszło do uzgodnienia ze względu na ogólny charakter wymienianych informacji (pierwsza przesłanka), jak i dla wykazania związku przyczynowego między tym uzgodnieniem a zachowaniem przyjętym na rynku, w szczególności w ramach obalenia ww. wzruszalnego domniemania (trzecia przesłanka)(43). Po drugie, w braku wystarczających dowodów świadczących o istnieniu takiej uzgodnionej praktyki jedynym dowodem, jakim dysponuje CC, jest równoległość zachowania, efektem czego alternatywne wyjaśnienia należy zbadać zgodnie z orzecznictwem wywodzonym z wyroku Celuloza. Analiza ta nie wydaje się niezgodna z wyrokiem Sądu w sprawie Siemens. Jak wynika z pkt 56 niniejszej opinii, Trybunał w ramach odwołania orzekł w nim w istocie, że badanie wiarygodnego alternatywnego wyjaśnienia zarzucanych zachowań nie jest wymagane, jeżeli Komisja zdołała „zebrać wystarczające dowody” na istnienie antykonkurencyjnego uzgodnienia. To właśnie zaś istnienie takich wystarczających dowodów stanowi główny przedmiot zarzutu podniesionego przez Groupamę. 61.      W świetle powyższego proponuję odpowiedzieć na drugie szczegółowe pytanie prejudycjalne, że, w sytuacji gdy przedsiębiorstwo uczestniczące w uzgodnionej praktyce nadal prowadzi działalność na rozpatrywanym rynku, nie można wykluczyć, biorąc pod uwagę okoliczności związane z ogólnym charakterem rozpatrywanej wymiany informacji i wątpliwości co do jej z natury antykonkurencyjnego charakteru, że to samo przedsiębiorstwo może obalić domniemanie istnienia związku przyczynowego między uzgodnieniem a zachowaniem tego przedsiębiorstwa na tym rynku, wykazując, że nie uwzględniło ono wymiany informacji w ramach swoich operacji na tym rynku, a właściwy organ ochrony konkurencji jest w tym względzie zobowiązany do uwzględnienia wszystkich przedstawionych przez nie w tym celu dowodów. Wnioski 62.      Mając na uwadze powyższe, proponuję, aby Trybunał odpowiedział w następujący sposób na pytanie prejudycjalne, z którym zwrócił się Înalta Curte de Casație și Justiție (najwyższy sąd kasacyjny, Rumunia): Artykuł 101 ust. 1 TFUE należy interpretować w ten sposób, że: –        uzgodniona praktyka w rozumieniu tego postanowienia nie musi wiązać się siłą rzeczy z wymianą szczegółowych czy też zindywidualizowanych informacji na temat przyszłych zamiarów cenowych, takich jak specyficzne czy też konkretne informacje na temat daty, zakresu i sposobu dostosowania przyszłego zachowania, przy czym należy wyjaśnić, że wymiana informacji niezawierających takich elementów może ale nie musi, w zależności od okoliczności, zostać uznana za uzgodnioną praktykę; jest to uzależnione od jej zdolności do zmniejszenia lub usunięcia niepewności co do zachowania podmiotów na rozpatrywanym rynku, w szczególności z uwzględnieniem jego cech; oraz –        jeżeli przedsiębiorstwo uczestniczące w uzgodnionej praktyce nadal prowadzi działalność na rozpatrywanym rynku, nie można wykluczyć, biorąc pod uwagę okoliczności związane z ogólnym charakterem rozpatrywanej wymiany informacji i wątpliwości co do jej z natury antykonkurencyjnego charakteru, że to samo przedsiębiorstwo może obalić domniemanie istnienia związku przyczynowego między uzgodnieniem a zachowaniem tego przedsiębiorstwa na tym rynku wykazując, że nie uwzględniło ono wymiany informacji w ramach swojej działalności na rynku, przy czym właściwy organ ochrony konkurencji jest w tym względzie zobowiązany do uwzględnienia wszystkich przedstawionych przez nie w tym celu dowodów. 1      Język oryginału: francuski. 2Monitorul Oficial al României, część I, nr 88 z dnia 30 kwietnia 1996 r. 3      Z akt sprawy wynika, że sąd ten jest jedynym - spośród ośmiu, przed którymi toczą się równoległe postępowania - który utrzymał w mocy sporną decyzję, podczas gdy pozostałe siedem sądów uznało, że wymiany informacji, na której opierała się ta decyzja, nie można uznać za antykonkurencyjną. Zaś - z wyjątkiem wyroku wydanego przez sąd odsyłający, który dotyczył udziału UNSAR jako podmiotu ułatwiającego uzgodnioną praktykę - na tym etapie nie wydano jeszcze żadnego prawomocnego orzeczenia potwierdzającego istnienie uzgodnionej praktyki między ukaranymi przedsiębiorstwami, ponieważ poszczególne spory zawisłe przed sądem odsyłającym zostały zawieszone w oczekiwaniu na odpowiedź na niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. 4      Wyrok z dnia 4 czerwca 2009 r., T-Mobile Netherlands i in. (C‑8/08, zwanego dalej „wyrokiem T-Mobile”, EU:C:2009:343, pkt 41). 5      A mianowicie wyrok z dnia 3 marca 2011 r., Siemens/Komisja (T‑110/07, zwany dalej „wyrokiem Sądu Siemens”, EU:T:2011:68, pkt 51 i przytoczone tam orzecznictwo). 6      Wyrok z dnia 31 marca 1993 r., Ahlström Osakeyhtiö i in./Komisja (C‑89/85, C‑104/85, C‑114/85, C‑116/85, C‑117/85 i C‑125/85 - C‑129/85, zwany dalej „wyrokiem Celuloza”, EU:C:1993:120, pkt 71, 126). 7      Podkreślenie moje. Terminy te zostały bowiem powtórzone w treści pierwszej części lit. a) pytania prejudycjalnego. 8      Sąd odsyłający wskazuje, że ani sporna decyzja, ani wyrok wydany w pierwszej instancji nie wskazują konkretnego procentowego poziomu lub określonej albo możliwej do określenia kwoty rozpatrywanej podwyżki stawek, ani też dokładnej daty odniesienia dla jej wprowadzenia. Ocena ta jest jednak kwestionowana przez CC, który podnosi, że nawet w braku wyraźnego ustalenia określonego poziomu cen wymienione informacje dotyczyły możliwych do określenia przyszłych podwyżek, ponieważ ogłoszenia opublikowane w prasie zawierały wskazania zarówno co do przybliżonego zakresu podwyżki, jak i co do daty jej wprowadzenia (zob. pkt 8 niniejszej opinii). Sąd odsyłający wyraźnie zaś wskazał w postanowieniu odsyłającym, że oceni później, czy wymiana informacji, której dotyczy sporna decyzja, stanowiła „wymianę szczegółowych/specyficznych informacji”, czy też „ogólne dyskusje”. Ponadto nie można wykluczyć, że dla tego sądu jedynym kontaktem mającym znaczenie dowodowe do celów wykazania uzgodnionej praktyki jest kontakt z pierwszego spotkania w dniu 18 października 2012 r., w odniesieniu do którego bezsporne jest, że dyskusje miały charakter ogólny. W związku z tym w ramach niniejszej analizy nie ma potrzeby zmiany założenia faktycznego przyjętego przez ten sąd w jego pytaniu. 9      Zobacz podobnie wyrok z dnia 08 lipca 1999 r., Komisja/Anic Partecipazioni, (C‑49/92 P, EU:C:1999:356, pkt 112, 131 i przytoczone tam orzecznictwo). 10      Zobacz wyroki: T-Mobile (pkt 26 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 14 stycznia 2021 r., Kilpailu- ja kuluttajavirasto (C‑450/19, EU:C:2021:10, pkt 22). Pojęcie „uzgodnionej praktyki” zostało ukształtowane w orzecznictwie wyrokiem z dnia 14 lipca 1972 r., Imperial Chemical Industries/Komisja (48/69, EU:C:1972:70, pkt 64, 65), zanim jego zakres został dokładniej określony w wyroku z dnia 16 grudnia 1975 r., Suiker Unie i in./Komisja (40/73–48/73, 50/73, 54/73–56/73, 111/73, 113/73 i 114/73, EU:C:1975:174, pkt 173–174). 11      Zobacz wyroki: T-Mobile (pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 12 stycznia 2023 r., HSBC Holdings i in./Komisja (C‑883/19 P, zwany dalej „wyrokiem HSBC”, EU:C:2023:11, pkt 113). 12      Zobacz wyroki T-Mobile(pkt 33  przytoczone tam orzecznictwo); a także HSBC (pkt 114). 13      Zobacz wyroki: T-Mobile(pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 29 lipca 2024 r., Banco BPN/BIC Português i in. (C‑298/22, zwany dalej „wyrokiem Banco BPN”, EU:C:2024:638, pkt 58, 59). 14      Zobacz wyroki T-Mobile(pkt 35  przytoczone tam orzecznictwo); a także HSBC (pkt 115). 15      Zobacz wyrok Banco BPN (pkt 62, 63 i przytoczone tam orzecznictwo). 16      Zobacz podobnie pkt 385 komunikatu Komisji z dnia 21 lipca 2023 r. zawierającego wytyczne w sprawie stosowania art. 101 [TFUE] do horyzontalnych porozumień kooperacyjnych (Dz.U. 2023, C 259, s. 1) (zwanego dalej „wytycznymi w sprawie porozumień horyzontalnych”). 17      Zobacz wyrok Banco BPN (pkt 64), a także moją opinię w sprawie Banco BPN/BIC Português i in. (C‑298/22, EU:C:2023:738, pkt 69–70). 18      Zobacz wyrok Banco BPN (pkt 89 i przytoczone tam orzecznictwo), a także moją opinię w sprawie Banco BPN/BIC Português i in. (C‑298/22, EU:C:2023:738, pkt 74–75). Brzmienie art. 101 ust. 1 lit. a) TFUE potwierdza bowiem, że uzgodniona praktyka może naruszać konkurencję, jeżeli polega na „ustalaniu w sposób bezpośredni lub pośredni cen zakupu lub sprzedaży lub innych warunków transakcji” (podkreślenie moje). 19      Zobacz wyrok z dnia 19 marca 2015 r., Dole Food i Dole Fresh Fruit Europe/Komisja, (C‑286/13 P, zwany dalej „wyrokiem Dole Food ” EU:C:2015:184, pkt 123). 20      Z orzecznictwa Trybunału wynika bowiem jasno, że w ramach analizy ograniczenia konkurencji, w tym ograniczenia ze względu na cel, sama treść wymiany informacji pozostaje istotna dla ustalenia, czy wymiana ta ma cechy pozwalające powiązać ją z formą koordynacji mogącą stworzyć warunki konkurencji, które nie odpowiadają normalnym warunkom rozpatrywanego rynku [zob. wyrok Banco BPN(pkt 52)]. W związku z tym, ponieważ uzgodnione praktyki mogą przybierać wiele różnych form, należy dbać o to, by nie definiować z góry ani nie ograniczać zakresu tego, co może lub nie może stanowić takiej praktyki. 21      Zobacz w tym względzie również pkt 390 wytycznych w sprawie porozumień horyzontalnych, w którym wskazano, że „[t]o, czy informacje są szczególnie chronionymi informacjami handlowymi, zależy od ich przydatności dla konkurentów. Ogólnie rzecz biorąc, informacje, które zawierają wiele szczegółów i umożliwiają identyfikację przedsiębiorstw, które je udostępniły, będą w większym stopniu stanowić szczególnie chronione informacje handlowe […]”. 22      Zobacz opinię rzecznik generalnej J. Kokott w sprawie T-Mobile Netherlands i in. (C‑8/08, EU:C:2009:110, pkt 67, 68), w której wyjaśniono, że „[p]rzedmiotem wymiany informacji przy okazji spotkania w czerwcu 2001 r. była bowiem […] kwestia tego, jak […] to dostosowanie zostanie przeprowadzone, tzn. w jakim momencie, zakresie i według jakich zasad poszczególne przedsiębiorstwa obniżą podstawowe wynagrodzenia dystrybutorów” (podkreślenie moje). 23      Przeciwnie, z pkt 32-35 oraz 41 i 42 tego samego wyroku wynika, że Trybunał oparł swą analizę na ogólnym kryterium zmniejszenia lub usunięcia niepewności co do funkcjonowania rozpatrywanego rynku. 24      Zobacz w szczególności wyroki: Dole Food (pkt 122) i HSBC (pkt 116), w których Trybunał posługuje się wyrażeniem przysłówkowym „w szczególności” w celu przypomnienia antykonkurencyjnego charakteru takiej wymiany informacji. 25      Zobacz wyrok Banco BPN (pkt 54), w którym Trybunał za pomocą formuły „[zob.] podobnie” odsyła do pkt 41 wyroku T-Mobile na poparcie tezy, zgodnie z którą, aby rynek funkcjonował w normalnych warunkach, każdy podmiot gospodarczy musi „pozostawać w niepewności przynajmniej co do daty, zakresu i warunków przyszłej zmiany zachowania jego konkurentów na tym rynku”. 26      Zobacz podobnie opinię rzecznik generalnej J. Kokott w sprawie T-Mobile Netherlands i in. (C‑8/08, EU:C:2009:110, pkt 69 i przytoczone tam orzecznictwo). Pragnę jednak zauważyć, że nawet jeżeli informacje dotyczące podwyżki cen są powszechnie znane lub łatwo dostępne, wymiana informacji może zmniejszać niepewność na rynku, jeżeli informacje te są przekazywane w mniej zagregowanej lub bardziej szczegółowej formie (zob. pkt 389 wytycznych w sprawie porozumień horyzontalnych). 27      Zobacz podobnie pkt 412 wytycznych w sprawie porozumień horyzontalnych. 28      Zobacz podobnie wyrok Banco BPN (pkt 40, 46–48, 55). 29      Zobacz w tym względzie orzecznictwo przywołane w pkt 26 i 29 niniejszej opinii. 30      Tytułem przykładu pkt 412 wytycznych w sprawie porozumień horyzontalnych przewiduje, że do cech istotnych rynku w tym względzie należą między innymi: poziom przejrzystości rynku, liczba przedsiębiorstw prowadzących na nim działalność, istnienie barier wejścia, to, czy produkt lub usługa, których dotyczy wymiana, mają jednorodny charakter, to, czy przedsiębiorstwa prowadzące działalność na rynku są do siebie podobne, a także stabilność warunków podaży i popytu na rynku. 31      Ten rodzaj rynku różni się od rynków produktów jednorodnych, takich jak rynek bananów, na których bardziej ogólna wymiana informacji może mieć bardziej determinujące znaczenie. Podkreślam jednak, że nawet na takim rynku Komisja w swej decyzji C(2008) 5955 final z dnia 15 października 2008 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 81 WE (sprawa COMP/39 188 – Banany) oparła stwierdzenie istnienia uzgodnionej praktyki na wymianie dotyczącej informacji znacznie bardziej precyzyjnych niż sama wola podwyższenia cen, a mianowicie elementów odnoszących się do czynników ustalania cen, jak również tendencji cenowych i wskazań dotyczących cen referencyjnych przed ich ustaleniem [zob. podobnie wyrok Dole Food, pkt 96]. 32      Zobacz w szczególności, z jednej strony, Ordinul CSA nr. 3/2013 (zarządzenie CSA nr 3/2013), którym poddano stawki składek wysokiemu wymogowi pokrycia kosztów, mogącemu wpływać na rentowność, i, z drugiej strony, Norma ASF 20/2014 (normę ASF 20/2014), którą podwyższono stawkę składki na fundusz gwarancyjny ubezpieczeń, oraz Norma ASF 17/2015 (normę ASF 17/2015), dotyczącą stawek składek należnych od ubezpieczycieli na rzecz tego funduszu. 33      Zobacz wyrok Banco BPN (pkt 49, 56 i przytoczone tam orzecznictwo). 34      Zobacz podobnie pkt 386 wytycznych w sprawie porozumień horyzontalnych. Regulacyjny charakter wymienianych informacji wydaje się tym bardziej oczywisty w przypadku spotkania w dniu 3 grudnia 2012 r., że odbyło się ono w obecności samego regulatora, a mianowicie CSA (pkt 8 niniejszej opinii). 35      Zobacz podobnie wyrok z dnia 22 listopada 2012 r., E.ON Energie/Komisja (C‑89/11 P, EU:C:2012:738, pkt 71) oraz art. 2 i motyw 5 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. [101] i [102] traktatu [FUE]). Rozporządzenie to nie zawiera jednak przepisu dotyczącego zasad regulujących ocenę dowodów i standardu dowodowego wymaganego w ramach krajowego postępowania na podstawie art. 101 TFUE [zob. wyrok z dnia 21 stycznia 2016 r., Eturas i in. ( C 74/14 , zwany dalej „wyrokiem Eturas”, EU:C:2012:738, pkt 71).”, EU:C:2016:42, pkt 30 i 31). 36      W żargonie prawa konkurencji pojęcie „alternatywnych wyjaśnień” na ogół odnosi się do przypadku zachowania równoległego. 37      Zobacz wyrok Celuloza (pkt 70, 71, 126). 38      Zobacz podobnie wyrok z dnia 22 listopada 2012 r. E.ON Energie (C‑89/11 P, EU:C:2012:738, pkt 74 i przytoczone tam orzecznictwo). 39      Zobacz wyrok z dnia 19 grudnia 2013 r., Siemens i in./Komisja (C‑239/11 P, C‑489/11 P i C‑498/11 P, EU:C:2013:866, pkt 220–224). Trybunał orzekł, że w przeciwnym razie Sąd byłby zobowiązany do zbadania alternatywnego wyjaśnienia za każdym razem, gdy naruszenie ma zostać wywiedzione z innych okoliczności faktycznych, za pomocą dowodów pośrednich lub dowodów niebędących dowodami z dokumentów. 40      Zobacz wyroki: Dole Food (pkt 126–128); z dnia 21 stycznia 2016 r., Eturas i in. (C‑74/14, EU:C:2016:42, pkt 42) 41      Zobacz podobnie także wyrok z dnia 8 lipca 1999 r., Hüls/Komisja (C‑199/92 P, EU:C:1999:358, pkt 162, 167). 42      Dokładniej rzecz ujmując, chodzi o sprawozdanie gospodarcze za lata 2012–2016 oraz analizę rynku przygotowaną przez Deloitte na wniosek UNSAR. 43      Zobacz analogicznie wyrok Eturas (pkt 46 i 49), w którym Trybunał wyjaśnił, że, w przypadku, gdy nie ma mowy o spotkaniu o znamionach zmowy, publiczne zdystansowanie się lub zawiadomienie organów administracyjnych nie są jedynymi sposobami obalenia domniemania udziału przedsiębiorstwa w uzgodnionej praktyce, ponieważ w tym celu można również powołać się na inne dowody. W tamtej sprawie Trybunał orzekł zatem, że domniemanie istnienia związku przyczynowego między uzgodnieniem a zachowaniem na rynku uczestniczących w nim przedsiębiorstw może zostać obalone poprzez udowodnienie systematycznego stosowania rabatu przekraczającego sporny pułap. Chociaż rozwiązanie to jest ściśle związane ze szczególnymi okolicznościami tamtej sprawy, wyrok ten otwiera moim zdaniem, poza klasycznymi przypadkami spotkań o znamionach zmowy – w szczególności gdy wymiana informacji odbywa się w obecności organu regulacyjnego, która to okoliczność sprawia, że wymóg zawiadomienia organów administracyjnych staje się zbędny – możliwość obalenia domniemania udziału poprzez przedstawienie obiektywnego dowodu na samodzielne zachowanie na rynku. Taki dowód mógłby w szczególności wynikać z przyjęcia, przed okresem trwania naruszenia, wiążącej polityki cenowej obejmującej ten okres