C-358/21

WYROK TRYBUNAŁU (siódma izba) z dnia 24 listopada 2022 r. ( *1 ) Odesłanie prejudycjalne – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Jurysdykcja i wykonywanie orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych – Konwencja z Lugano II – Klauzula prorogacyjna – Wymogi formalne – Klauzula zawarta w warunkach ogólnych – Warunki ogólne, z którymi można zapoznać się i które można wydrukować za pośrednictwem hiperłącza wskazanego w umowie zawartej w formie pisemnej – Zgoda stron W sprawie C‑358/21 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Cour de cassation (sąd kasacyjny, Belgia) postanowieniem z dnia 20 maja 2021 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 9 czerwca 2021 r., w postępowaniu: Tilman SA przeciwko Unilever Supply Chain Company AG, TRYBUNAŁ (siódma izba), w składzie: M.L. Arastey Sahún, prezes izby, F. Biltgen (sprawozdawca) i J. Passer, sędziowie, rzecznik generalny: M. Campos Sánchez-Bordona, sekretarz: A. Calot Escobar, uwzględniając pisemny etap postępowania, rozważywszy uwagi, które przedstawili: – w imieniu Tilman SA – N. Cariat, A. Hoc i B. Hoc, – w imieniu Unilever Supply Chain Company AG – W. van Eeckhoutte, advocaat, – w imieniu rządu belgijskiego – M. Jacobs, C. Pochet i M. van Regemorter, w charakterze pełnomocników, – w imieniu rządu niemieckiego – J. Möller, U. Bartl, M. Hellmann i R. Kanitz, w charakterze pełnomocników, – w imieniu rządu szwajcarskiego – N. Marville-Dosen i J. Schickel‑Küng, w charakterze pełnomocników, – w imieniu Komisji Europejskiej – A. Azéma i S. Noë, w charakterze pełnomocników, podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii, wydaje następujący Wyrok Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 23 ust. 1 lit. a) i art. 23 ust. 2 Konwencji o jurysdykcji i uznawaniu oraz wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych, podpisanej w dniu 30 października 2007 r., której zawarcie zostało zatwierdzone w imieniu Wspólnoty Europejskiej decyzją Rady 2009/430/WE z dnia 27 listopada 2008 r. (Dz.U. 2009, L 147, s. 1; zwanej dalej „konwencją z Lugano II”). Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy Tilman SA, której siedziba znajduje się w Belgii, a Unilever Supply Chain Compagny AG (zwaną dalej „Unilever”), której siedziba znajduje się w Szwajcarii, w przedmiocie nieuiszczenia przez Unilever kwot zafakturowanych przez Tilman. Ramy prawne Konwencja z Lugano II Konwencja z Lugano II została podpisana przez Wspólnotę Europejską, Królestwo Danii, Republikę Islandii, Królestwo Norwegii i Konfederację Szwajcarską. Zgodnie z art. 1 ust. 3 owej konwencji: „W niniejszej konwencji pojęcie »państwo związane niniejszą konwencją« oznacza każde państwo będące umawiającą się stroną niniejszej konwencji lub państwem członkowskim Wspólnoty Europejskiej. Pojęcie to może również oznaczać Wspólnotę Europejską”. Artykuł 23 wspomnianej konwencji, zatytułowany „Umowa dotycząca jurysdykcji”, w ust. 1 i 2 stanowi: „1.   Jeżeli strony, z których przynajmniej jedna ma miejsce zamieszkania na terytorium państwa związanego niniejszą konwencją, uzgodniły, że sąd lub sądy państwa związanego niniejszą konwencją powinny rozstrzygać spór już wynikły albo spór przyszły mogący wyniknąć z określonego stosunku prawnego, to sąd lub sądy tego państwa mają jurysdykcję. Sąd lub sądy tego państwa mają jurysdykcję wyłączną, o ile strony nie uzgodniły czego innego. Taka umowa dotycząca jurysdykcji musi być zawarta: a) w formie pisemnej lub ustnej potwierdzonej na piśmie; lub b) w formie, która odpowiada praktyce przyjętej między stronami; lub c) w handlu międzynarodowym – w formie odpowiadającej zwyczajowi handlowemu, który strony znały lub musiały znać i który strony umów tego rodzaju w określonej dziedzinie handlu powszechnie znają i którego stale przestrzegają. 2.   Elektroniczne przekazy umożliwiające trwały zapis umowy są zrównane z formą pisemną”. Zgodnie z art. 64 ust. 1 i 2 tej konwencji: „1.   Niniejsza konwencja nie narusza stosowania przez państwa członkowskie Wspólnoty Europejskiej rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 [z dnia 22 grudnia 2000 r.] w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych [(Dz.U. 2001, L 12, s. 1; zwanego dalej „rozporządzeniem Bruksela I”)], wraz z późniejszymi zmianami, Konwencji o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych [(Dz.U. 1972, L 299, s. 32)], podpisanej w Brukseli w dniu 27 września 1968 r., Protokołu w sprawie wykładni tej konwencji przez Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich, podpisanego w Luksemburgu w dniu 3 czerwca 1971 r., w brzmieniu ustalonym przez konwencje o przystąpieniu do przywołanej konwencji oraz przywołanego Protokołu przez państwa przystępujące do Wspólnot Europejskich [(zwaną dalej „konwencją brukselską”)], ani też Umowy między Wspólnotą Europejską a Królestwem Danii w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych, podpisanej w Brukseli w dniu 19 października 2005 r. 2.   Jednakże niniejszą konwencję stosuje się w każdym wypadku: a) w sprawach jurysdykcji, jeżeli pozwany ma miejsce zamieszkania na terytorium państwa, w którym obowiązuje niniejsza konwencja, ale nie obowiązuje akt prawny, o którym mowa w ustępie 1 niniejszego artykułu, lub jeżeli sądy tego państwa mają jurysdykcję na podstawie artykułu 22 lub 23 niniejszej konwencji; […]”. Zgodnie z art. 1 ust. 1 protokołu nr 2 w sprawie jednolitej wykładni konwencji [z Lugano II] oraz w sprawie stałego komitetu: „Sądy stosujące niniejszą konwencję i dokonujące jej wykładni uwzględniają w należyty sposób zasady ustanowione w odpowiednich orzeczeniach dotyczących rozpatrywanych postanowień lub podobnych postanowień konwencji z Lugano z 1988 r. oraz aktów prawnych, o których mowa w artykule 64 ust. 1 niniejszej konwencji, wydanych przez sądy państw związanych niniejszą konwencją oraz Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich”. Rozporządzenie Bruksela I Artykuł 23 ust. 1 i 2 rozporządzenia Bruksela I stanowi: „1.   Jeżeli strony, z których przynajmniej jedna ma miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego, uzgodniły, że sąd lub sądy państwa członkowskiego powinny rozstrzygać spór już wynikły albo spór przyszły mogący wyniknąć z określonego stosunku prawnego, to sąd lub sądy tego państwa członkowskiego mają jurysdykcję. Sąd lub sądy tego państwa członkowskiego mają jurysdykcję wyłączną, o ile strony nie uzgodniły czego innego. Taka umowa dotycząca jurysdykcji musi być zawarta: a) w formie pisemnej lub ustnej potwierdzonej na piśmie; lub b) w formie, która odpowiada praktyce przyjętej między stronami; lub c) w handlu międzynarodowym – w formie odpowiadającej zwyczajowi handlowemu, który strony znały lub musiały znać i który strony umów tego rodzaju w określonej dziedzinie handlu powszechnie znają i którego stale przestrzegają. 2.   Elektroniczne przekazy umożliwiające trwały zapis umowy są zrównane z formą pisemną”. Rozporządzenie Bruksela I bis Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012 z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2012, L 351, s. 1; zwane dalej „rozporządzeniem Bruksela I bis”) uchyliło rozporządzenie Bruksela I. Artykuł 25 rozporządzenia Bruksela I bis, zatytułowany „Umowa dotycząca jurysdykcji”, znajdujący się w rozdziale II tego rozporządzenia, zatytułowanym „Jurysdykcja”, stanowi: „1.   Jeżeli strony niezależnie od ich miejsca zamieszkania uzgodniły, że sąd lub sądy państwa członkowskiego powinny rozstrzygać spór już wynikły albo spór przyszły mogący wyniknąć z określonego stosunku prawnego, to sąd lub sądy tego państwa mają jurysdykcję, chyba że umowa ta jest nieważna pod względem materialnym na mocy prawa danego państwa członkowskiego. Tak określona jurysdykcja jest jurysdykcją wyłączną, o ile strony nie uzgodniły inaczej. Umowę jurysdykcyjną zawiera się: a) w formie pisemnej lub ustnej potwierdzonej na piśmie; b) w formie, która odpowiada praktyce przyjętej między stronami; lub c) w handlu międzynarodowym – w formie odpowiadającej zwyczajowi handlowemu, który strony znały lub musiały znać i który strony umów tego rodzaju w określonej dziedzinie handlu powszechnie znają i którego stale przestrzegają. 2.   Wszelkie przekazy elektroniczne umożliwiające trwały zapis umowy są traktowane na równi z formą pisemną. […]”. Umowa o wystąpieniu Artykuł 2 Umowy o wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej z Unii Europejskiej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej (Dz.U. 2020, L 29, s. 7), podpisanej w Brukseli i w Londynie w dniu 24 stycznia 2020 r., która weszła w życie w dniu 1 lutego 2020 r. (zwanej dalej „umową o wystąpieniu”), stanowi: „Na użytek niniejszej umowy stosuje się następujące definicje: a) »prawo Unii« oznacza: […] (iv) umowy międzynarodowe, których Unia jest stroną, oraz umowy międzynarodowe zawarte przez państwa członkowskie działające w imieniu Unii; […]”. Artykuł 67 tej umowy, zatytułowany „Jurysdykcja, uznawanie i wykonywanie orzeczeń sądowych oraz współpraca w tym zakresie między organami centralnymi”, przewiduje w ust. 1: „W Zjednoczonym Królestwie, jak również w państwach członkowskich w sytuacjach obejmujących Zjednoczone Królestwo, w odniesieniu do postępowań sądowych wszczętych przed zakończeniem okresu przejściowego oraz w odniesieniu do postępowań lub spraw pozostających w związku z takim postępowaniem sądowym zgodnie z art. 29, 30 i 31 rozporządzenia [Bruksela I bis] […] zastosowanie mają następujące akty lub przepisy: a) przepisy dotyczące jurysdykcji zawarte w rozporządzeniu [Bruksela I bis]; […]”. Zgodnie z art. 126 wspomnianej umowy, zatytułowanym „Okres przejściowy”: „Obowiązuje okres przejściowy lub okres wdrażania, który rozpoczyna się z dniem wejścia w życie niniejszej umowy i kończy się w dniu 31 grudnia 2020 r.”. Artykuł 127 tej umowy, zatytułowany „Zakres okresu przejściowego”, stanowi: „1.   O ile niniejsza umowa nie stanowi inaczej, w okresie przejściowym prawo Unii ma zastosowanie do Zjednoczonego Królestwa i na jego terytorium. […] 6.   O ile niniejsza umowa nie stanowi inaczej, w okresie przejściowym wszelkie odniesienia do państw członkowskich w prawie Unii mającym zastosowanie zgodnie z ust. 1, w tym wdrażanym i stosowanym przez państwa członkowskie, rozumie się jako odniesienia obejmujące również Zjednoczone Królestwo. […]”. Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne W dniu 22 listopada 2010 r. Tilman i Unilever zawarły pierwszą umowę, na mocy której Tilman zobowiązała się do pakowania i konfekcjonowania, na rachunek Unilever, pudeł z torebkami herbaty, za określoną cenę. Na mocy drugiej umowy, zawartej w dniu 6 stycznia 2011 r., uzgodniona cena została zmieniona. Umowa ta przewidywała, że w braku innych postanowień podlega ona warunkom ogólnym zakupu towarów Unilever. Wspomniane warunki ogólne, z którymi można zapoznać się i które można pobrać za pośrednictwem hiperłącza wskazanego w tej umowie, przewidywały, że każda ze stron umowy „w sposób nieodwołalny podlega wyłącznej jurysdykcji sądów angielskich w celu rozstrzygnięcia wszelkich sporów, które mogłyby wyniknąć bezpośrednio lub pośrednio z umowy”. W wyniku zmiany sposobu fakturowania powstał spór w odniesieniu do podwyższenia zafakturowanej ceny, a Unilever uregulowała jedynie częściowo płatności z tytułu faktur wystawionych przez Tilman. Tilman pozwała Unilever przed sądami belgijskimi o zapłatę nieuregulowanych kwot. Unilever podniosła wówczas, że na podstawie warunków ogólnych umowy rozpatrywanej w postępowaniu głównym jedynie sądy angielskie są właściwe do rozpoznania sporu. Wyrokiem z dnia 12 sierpnia 2015 r. belgijski sąd pierwszej instancji orzekł, że posiada jurysdykcję do rozpoznania sporu, stwierdzając jednocześnie, że umowa podlega prawu angielskiemu i w świetle tego prawa należy ją interpretować. Tilman wniosła apelację od tego wyroku, podnosząc, że umowa powinna podlegać prawu belgijskiemu i być zgodnie z nim interpretowana. Unilever wniosła apelację wzajemną, podnosząc, że jurysdykcję mają nie sądy belgijskie, lecz sądy angielskie. Wyrokiem z dnia 12 lutego 2020 r. sąd apelacyjny w Liège (Belgia) uwzględnił podniesiony przez Unilever zarzut braku jurysdykcji, orzekając, że zgodnie z klauzulą prorogacyjną zawartą w warunkach ogólnych umowy rozpatrywanej w postępowaniu głównym sądy belgijskie nie są właściwe do rozpoznania sporu powstałego w wyniku wykonywania tej umowy. Tilman wniosła skargę kasacyjną od tego wyroku do sądu kasacyjnego (Belgia), powołując się na naruszenie art. 23 ust. 1 i 2 konwencji z Lugano II. Zdaniem Tilman sąd apelacyjny w Liège błędnie utożsamił bowiem sytuację będącą przedmiotem postępowania głównego z sytuacją, w której umowa została zawarta przez Internet, ale w której kupujący powinien zaznaczyć pole wskazujące, że akceptuje warunki ogólne sprzedawcy. Sąd odsyłający zastanawia się nad kwestią, czy w sprawie w postępowaniu głównym zostały spełnione przesłanki rzeczywistego charakteru zgody Tilman na klauzulę prorogacyjną, ponieważ klauzula ta została sformułowana w warunkach ogólnych zakupu towarów Unilever, a nie w umowie rozpatrywanej w postępowaniu głównym, zaś warunki te nie zostały bezpośrednio załączone do tej umowy. Z jednej strony sąd ten przypomina, że w wyroku z dnia 12 lutego 2020 r. sąd apelacyjny w Liège uznał, że przesłanki wypracowane w orzecznictwie Trybunału, w szczególności w wyrokach z dnia 14 grudnia 1976 r., Estasis Saloti di Colzani (24/76, EU:C:1976:177) i z dnia 21 maja 2015 r., El Majdoub (C‑322/14, EU:C:2015:334), wydają się być spełnione. W odniesieniu do przesłanki, zgodnie z którą umowa powinna odsyłać w sposób wyraźny do warunków ogólnych, umowa przedstawiona Tilman przez Unilever do podpisania i rzeczywiście przez nią podpisana w dniu 6 stycznia 2011 r. przewiduje bowiem wyraźnie, że w braku odmiennych postanowień zawartych w tej umowie lub innych uzgodnień dokonanych między stronami podlega ona warunkom ogólnym zakupu towarów Unilever. Jeśli chodzi o przesłankę, zgodnie z którą odesłanie do warunków ogólnych „musi być możliwe do sprawdzenia” przez osobę dochowującą zwykłej staranności, umowa ta zawierała hiperłącze do strony internetowej, umożliwiające dostęp do warunków ogólnych Unilever. Jeśli chodzi o przesłankę, zgodnie z którą warunki ogólne powinny móc być „zapisane na trwałym nośniku”, poprzez dostęp do strony internetowej, na której znajdują się warunki ogólne Unilever, Tilman miała możliwość ich pobrania i wydrukowania. Jednakże z drugiej strony Tilman nie została poproszona o zaznaczenie pola wskazującego, że akceptuje warunki ogólne Unilever, w związku z czym powstaje pytanie, czy postanowienia art. 23 ust. 1 i 2 konwencji z Lugano II były przestrzegane. W tych okolicznościach sąd kasacyjny postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy przesłanki określone w art. 23 ust. 1 lit. a) i art. 23 ust. 2 konwencji [z Lugano II] są spełnione, w przypadku gdy klauzula prorogacyjna znajduje się wśród warunków ogólnych, do których umowa zawarta na piśmie odsyła poprzez wskazanie hiperłącza do strony internetowej, na której można zapoznać się z tymi warunkami ogólnymi, pobrać je i wydrukować, przy czym strona, wobec której podnosi się tę klauzulę, nie została poproszona o zaakceptowanie tych warunków ogólnych poprzez zaznaczenie pola na rzeczonej stronie internetowej?”. W przedmiocie pytania prejudycjalnego Na wstępie należy zauważyć, że zgodnie z art. 67 ust. 1 lit. a) umowy o wystąpieniu przepisy dotyczące jurysdykcji zawarte w rozporządzeniu Bruksela I bis mają zastosowanie w Zjednoczonym Królestwie, jak również w państwach członkowskich w sytuacjach obejmujących Zjednoczone Królestwo, w odniesieniu do postępowań sądowych wszczętych przed zakończeniem okresu przejściowego przewidzianego w art. 126 tej umowy. Ponadto zgodnie z art. 127 tej umowy prawo Unii, w tym umowy międzynarodowe, wśród których znajduje się konwencja z Lugano II, ma zastosowanie do Zjednoczonego Królestwa we wspomnianym okresie przejściowym. Jeśli chodzi o klauzule prorogacyjne, należy przypomnieć, że są one, ze względu na swój charakter, opcją jurysdykcji, która nie wywołuje skutków prawnych, dopóki nie zostanie wszczęte postępowanie sądowe, i która staje się skuteczna dopiero w dniu wszczęcia postępowania sądowego (zob. wyrok z dnia 13 listopada 1979 r., Sanicentral, 25/79, EU:C:1979:255, pkt 6). Zatem to ten termin stanowi punkt odniesienia dla oceny zakresu takiej klauzuli w świetle mającego zastosowanie przepisu prawa. Tymczasem w niniejszej sprawie z dowodów znajdujących się w aktach sprawy, którymi dysponuje Trybunał, wynika, że powództwo rozpatrywane w postępowaniu głównym zostało wniesione przed dniem 31 grudnia 2020 r., czyli przed upływem okresu przejściowego przewidzianego w art. 126 umowy o wystąpieniu, tak że wykładnia konwencji z Lugano II jest nadal konieczna do rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym. W zakresie merytorycznym sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy przesłanki z art. 23 ust. 1 lit. a) i art. 23 ust. 2 konwencji z Lugano II należy interpretować w ten sposób, że klauzula prorogacyjna jest ważnie zawarta, jeżeli znajduje się wśród warunków ogólnych, do których umowa zawarta w formie pisemnej odsyła poprzez wskazanie hiperłącza do strony internetowej, do której dostęp umożliwia zapoznanie się ze wspomnianymi warunkami ogólnymi, ich pobranie i wydrukowanie, bez konieczności zaakceptowania tych warunków ogólnych poprzez zaznaczenie właściwego pola na wspomnianej stronie internetowej przez stronę umowy, przeciwko której podniesiono tę klauzulę. W celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie należy przypomnieć, że jak wynika z art. 1 ust. 1 Protokołu nr 2 w sprawie wykładni konwencji z Lugano II, konwencja ta powinna być stosowana i interpretowana z uwzględnieniem zasad ustanowionych przez Trybunał w odniesieniu do rozpatrywanych postanowień lub podobnych postanowień zawartych w innych aktach prawnych, wśród których znajdują się konwencja brukselska i rozporządzenie Bruksela I. W związku z tym ponieważ art. 23 ust. 1 i 2 konwencji z Lugano II jest identyczny z art. 23 ust. 1 i 2 rozporządzenia Bruksela I, a sam art. 23 ust. 1 tego rozporządzenia miał niemal identyczne brzmienie jak art. 17 akapit pierwszy konwencji brukselskiej, dla celów wykładni art. 23 ust. 1 i 2 konwencji z Lugano II należy wziąć pod uwagę dokonaną przez Trybunał wykładnię odpowiadających mu przepisów konwencji brukselskiej oraz rozporządzenia Bruksela I (zob. analogicznie wyroki: z dnia 7 lutego 2013 r., Refcomp, C‑543/10, EU:C:2013:62, pkt 18, 19; a także z dnia 21 maja 2015 r., El Majdoub, C‑322/14, EU:C:2015:334, pkt 27, 28). Podobnie, w zakresie, w jakim art. 25 ust. 1 i 2 rozporządzenia Bruksela I bis zastąpił mający zasadniczo identycznie brzmienie art. 23 ust. 1 i 2 rozporządzenia Bruksela I, należy również wziąć pod uwagę orzecznictwo Trybunału w odniesieniu do pierwszego z tych przepisów. Zgodnie z art. 23 ust. 1 konwencji z Lugano II strony, z których przynajmniej jedna ma miejsce zamieszkania lub siedzibę na terytorium państwa związanego niniejszą konwencją, mogą uzgodnić przyznanie jurysdykcji wyłącznej sądowi państwa, również związanego tą konwencją, do rozpoznawania sporów mogących wyniknąć z określonego stosunku prawnego. Aby przyznanie jurysdykcji było ważne, powinno ono zostać dokonane w szczególności, jak wynika z lit. a) tego przepisu, „w formie pisemnej lub ustnej potwierdzonej na piśmie”. W odniesieniu do postanowień art. 23 rozporządzenia Bruksela I, jeśli chodzi o określone w nich wymogi, należy poddać je wykładni ścisłej, ponieważ wyłączają one zarówno jurysdykcję ogólną sądu miejsca zamieszkania pozwanego, ustanowioną w art. 2 tego rozporządzenia, jak i jurysdykcję szczególną przewidzianą w jego art. 5–7 (zob. podobnie wyrok z dnia 21 maja 2015 r., El Majdoub, C‑322/14, EU:C:2015:334, pkt 25 i przytoczone tam orzecznictwo). Otóż w art. 23 ust. 1 rozporządzenia Bruksela I wskazano wyraźnie, że jego zakres zastosowania ogranicza się do wypadków, gdy strony „uzgodniły” określony sąd. To właśnie zgodna wola stron uzasadnia pierwszeństwo przyznane, zgodnie z zasadą autonomii woli stron, wyborowi sądu innego niż ten, który byłby ewentualnie właściwy na podstawie rozporządzenia (zob. podobnie wyroki: z dnia 21 maja 2015 r., El Majdoub, C‑322/14, EU:C:2015:334, pkt 26 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 20 kwietnia 2016 r., Profit Investment SIM, C‑366/13, EU:C:2016:282, pkt 24). Uzależniając ważność takiej klauzuli prorogacyjnej od istnienia „umowy” między stronami, art. 23 ust. 1 rozporządzenia Bruksela I nakłada na sąd, do którego wniesiono powództwo, obowiązek ustalenia, czy klauzula przyznająca mu jurysdykcję rzeczywiście była przedmiotem uzgodnienia przez strony, które to uzgodnienie powinno być wyrażone w sposób jasny i precyzyjny (zob. analogicznie wyroki: z dnia 14 grudnia 1976 r., Estasis Saloti di Colzani, 24/76, EU:C:1976:177, pkt 7; z dnia 7 lutego 2013 r., Refcomp, C‑543/10, EU:C:2013:62, pkt 27; z dnia 20 kwietnia 2016 r., Profit Investment SIM, C‑366/13, EU:C:2016:282, pkt 27). Formy wymagane w art. 23 ust. 1 rozporządzenia Bruksela I mają bowiem na celu zapewnienie, by uzgodnienie pomiędzy stronami zostało rzeczywiście dokonane (zob. analogicznie, w odniesieniu do konwencji brukselskiej, wyrok z dnia 14 grudnia 1976 r., Estasis Saloti di Colzani, 24/76, EU:C:1976:177, pkt 7), ponieważ rzeczywisty charakter tego uzgodnienia jest jednym z celów tego przepisu (zob. podobnie wyroki: z dnia 7 lutego 2013 r., Refcomp, C‑543/10, EU:C:2013:62, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 20 kwietnia 2016 r., Profit Investment SIM, C‑366/13, EU:C:2016:282, pkt 27). W tym względzie Trybunał orzekł w odniesieniu do konwencji brukselskiej, że co do zasady klauzula prorogacyjna, która znajduje się wśród warunków ogólnych sprzedaży jednej ze stron, spełnia wymóg formy pisemnej ustanowiony w art. 17 akapit pierwszy tej konwencji, w przypadku gdy warunki te są wydrukowane na odwrocie dokumentu umowy i gdy umowa ta zawiera wyraźne odesłanie do wspomnianych warunków ogólnych lub też gdy w tekście umowy strony odniosły się do oferty, która w sposób wyraźny odsyła do warunków ogólnych, w przypadku gdy takie wyraźne odesłanie może być sprawdzone przez stronę przy dochowaniu zwykłej staranności i gdy ustalono, że warunki ogólne zawierające klauzulę prorogacyjną zostały rzeczywiście zakomunikowane drugiej stronie umowy (zob. podobnie wyrok z dnia 14 grudnia 1976 r., Estasis Saloti di Colzani, 24/76, EU:C:1976:177, pkt 10, 12). Trybunał wyjaśnił jednak, że wymóg formy pisemnej ustanowiony w art. 17 akapit pierwszy konwencji brukselskiej nie jest spełniony w przypadku pośrednich lub dorozumianych odesłań do podanych uprzednio analogicznych informacji, ponieważ nie ma żadnej pewności, że klauzula prorogacyjna była rzeczywiście przedmiotem samej umowy (zob. podobnie wyrok z dnia 14 grudnia 1976 r., Estasis Saloti di Colzani, 24/76, EU:C:1976:177, pkt 12). Podobnie Trybunał orzekł, że klauzula prorogacyjna nie spełnia wymogów art. 25 ust. 1 lit. a) rozporządzenia Bruksela I bis, którego brzmienie oraz brzmienie art. 23 ust. 1 lit. a) konwencji z Lugano II są podobne, jeżeli umowa została zawarta ustnie, bez późniejszego potwierdzenia na piśmie, a warunki ogólne zawierające tę klauzulę prorogacyjną były przywołane jedynie na fakturach wystawianych przez jedną ze stron (zob. podobnie wyrok z dnia 8 marca 2018 r., Saey Home & Garden, C‑64/17, EU:C:2018:173, pkt 28, 29). Otóż zgodnie z art. 23 ust. 2 rozporządzenia Bruksela I, który stanowi w porównaniu z art. 17 konwencji brukselskiej przepis nowy, dodany w celu uwzględnienia rozwoju nowych technik komunikacji, ważność klauzuli prorogacyjnej, takiej jak sporna klauzula w postępowaniu głównym, może zależeć między innymi od możliwości dokonania jej trwałego zapisu (zob. podobnie wyrok z dnia 21 maja 2015 r., El Majdoub, C‑322/14, EU:C:2015:334, pkt 32). Jak wynika z wykładni językowej owego przepisu, wymaga on istnienia „możliwości” dokonania trwałego zapisu klauzuli prorogacyjnej, przy czym nie ma znaczenia, czy tekst warunków ogólnych został rzeczywiście trwale zapisany przez kupującego przed zaznaczeniem pola wskazującego na zaakceptowanie przez niego tych warunków, lub po zaznaczeniu tego pola (zob. podobnie wyrok z dnia 21 maja 2015 r., El Majdoub, C‑322/14, EU:C:2015:334, pkt 33). Przepis ten ma bowiem na celu zrównanie pewnych form przekazu elektronicznego z formą pisemną, by ułatwić zawieranie umów drogą elektroniczną, ponieważ przekaz odnośnych informacji następuje również wtedy, gdy mogą one zostać wyświetlone na ekranie. Aby transmisja elektroniczna mogła zapewnić takie same gwarancje, w szczególności w kontekście przeprowadzania dowodów, wystarczy by istniała „możliwość” dokonania zapisu i wydrukowania informacji przed zawarciem umowy (zob. wyrok z dnia 21 maja 2015 r., El Majdoub, C‑322/14, EU:C:2015:334, pkt 36). W niniejszej sprawie z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, wynika, że rozpatrywana w postępowaniu głównym klauzula prorogacyjna jest zawarta w warunkach ogólnych Unilever, do których wyraźne odesłanie znajduje się w umowie pisemnej zawartej między stronami. Jeśli chodzi o sytuację, w której, tak jak w niniejszej sprawie, warunki ogólne, wśród których znajduje się klauzula prorogacyjna, nie są bezpośrednio załączone do umowy, należy stwierdzić, że w świetle orzecznictwa przytoczonego w pkt 37–45 niniejszego wyroku taka klauzula jest zgodna z prawem, jeżeli w samej treści umowy podpisanej przez obie strony dokonano wyraźnego odesłania do tych warunków ogólnych zawierających rzeczoną klauzulę. Jest tak jednakże tylko w przypadku wyraźnego odesłania, jeśli strona wykazująca zwykłą staranność stwierdzi jego istnienie i jeśli zostanie stwierdzone, że warunki ogólne zawierające klauzulę prorogacyjną zostały rzeczywiście zakomunikowane drugiej stronie umowy (wyrok z dnia 7 lipca 2016 r., Hőszig, C‑222/15, EU:C:2016:525, pkt 40). W niniejszej sprawie nie wydaje się sporne, iż tekst umowy będącej przedmiotem postępowania głównego zawiera takie wyraźne odesłanie, którego istnienie mogło być stwierdzone przez skarżącą w postępowaniu głównym, czego zweryfikowanie należy jednak do sądu odsyłającego. Należy zatem sprawdzić, czy warunki ogólne zostały rzeczywiście zakomunikowane wspomnianej drugiej stronie. Ponieważ zgodnie z art. 23 ust. 2 rozporządzenia Bruksela I przekazanie danej informacji jest dokonane, jeżeli informacja ta jest dostępna za pośrednictwem ekranu, odesłanie w umowie pisemnej do warunków ogólnych przez wskazanie hiperłącza do strony internetowej, do której dostęp pozwala co do zasady zapoznać się z tymi warunkami ogólnymi, pod warunkiem że hiperłącze to działa i każda wykazująca zwykłą staranność strona umowy może się nim posłużyć, jest równoznaczne a fortiori z dowodem zakomunikowania tych informacji. W takim przypadku okoliczność, że na stronie danej witryny internetowej nie znajduje się żadne pole, które mogłoby zostać zaznaczone w celu wyrażenia akceptacji tych warunków ogólnych, lub że strona zawierająca te warunki nie otwiera się automatycznie przy rejestracji na wspomnianej stronie internetowej, nie może podważać takiego wniosku (zob. wyrok z dnia 21 maja 2015 r., El Majdoub, C‑322/14, EU:C:2015:334, pkt 39), ponieważ dostęp do wspomnianych warunków ogólnych jest możliwy przed podpisaniem umowy, a akceptacja tych warunków następuje poprzez złożenie podpisu przez daną stronę umowy. Ponadto ponieważ sama możliwość zachowania i wydrukowania warunków ogólnych przed zawarciem umowy wystarcza do spełnienia wymogów formalnych, nie ma znaczenia, czy przekazane informacje zostały „dostarczone” przez dane przedsiębiorstwo lub „otrzymane” przez drugą stronę umowy. Wymogi formalne ustanowione w art. 23 ust. 1 rozporządzenia Bruksela I odpowiadają bowiem dbałości o to, by nie ograniczać zwyczajów handlowych, przy jednoczesnym zneutralizowaniu skutków klauzul, które mogłyby zostać niedostrzeżone w umowach, takich jak postanowienia znajdujące się na drukach służących do korespondencji lub wystawiania faktur, które nie zostałyby zaakceptowane przez stronę, w stosunku do której zostały podniesione (zob. podobnie wyroki: z dnia 24 czerwca 1981 r., Elefanten Schuh, 150/80, EU:C:1981:148, pkt 24; z dnia 7 lipca 2016 r., Hőszig, C‑222/15, EU:C:2016:525, pkt 36). Tymczasem w niniejszym przypadku sprawa rozpatrywana w postępowaniu głównym dotyczy trwających stosunków umownych między przedsiębiorstwami handlowymi, w związku z czym wymogi ochrony konsumenta będącego nabywcą nie mogą być brane pod uwagę. W każdym wypadku, nawet jeśli sąd odsyłający nie zwrócił się do Trybunału z pytaniem o ewentualne istnienie znanych stronom zwyczajów w handlu międzynarodowym, należy dodać, że poza dwiema możliwościami przewidzianymi w art. 23 ust. 1 lit. a) konwencji z Lugano II, a mianowicie zawarciem klauzuli prorogacyjnej w formie pisemnej lub ustnej potwierdzonej na piśmie, w owym art. 23 ust. 1 w lit. b) i c) dodano, że klauzula prorogacyjna może również zostać zawarta, odpowiednio, w formie, która odpowiada praktyce przyjętej między stronami, lub – w handlu międzynarodowym – w formie odpowiadającej zwyczajowi handlowemu, który strony znały lub musiały znać i który strony umów tego rodzaju w określonej dziedzinie handlu powszechnie znają i którego stale przestrzegają (zob. analogicznie wyrok z dnia 8 marca 2018 r., Saey Home & Garden, C‑64/17, EU:C:2018:173, pkt 31). W takim bowiem przypadku zawarcie klauzuli prorogacyjnej uznaje się za skuteczne, jeżeli zostało dokonane w dopuszczonej w tej dziedzinie formie, którą strony znają lub powinny znać. O ile złagodzenie to nie oznacza, że nie musi istnieć zgodna wola stron, ponieważ rzeczywisty charakter wyrażonej zgody przez zainteresowanych zawsze jest jednym z celów tego przepisu, to jednak domniemywa się istnienie zgodnej woli stron co do klauzuli prorogacyjnej, jeżeli w danej dziedzinie handlu międzynarodowego funkcjonuje w tym względzie zwyczaj handlowy, który owe strony znają bądź powinny znać (zob. podobnie wyroki: z dnia 20 lutego 1997 r., MSG, C‑106/95, EU:C:1997:70, pkt 16, 17, 19; a także z dnia 20 kwietnia 2016 r., Profit Investment SIM, C‑366/13, EU:C:2016:282, pkt 39, 40). W niniejszej sprawie do sądu odsyłającego będzie należało w razie potrzeby zweryfikowanie, czy klauzula prorogacyjna została uzgodniona między stronami postępowania głównego w jednej z form przewidzianych w 23 ust. 1 lit. b) i c) konwencji z Lugano II. Mając na względzie powyższe rozważania, na zadane pytanie należy odpowiedzieć, że art. 23 ust. 1 i 2 konwencji z Lugano II należy interpretować w ten sposób, że klauzula prorogacyjna jest ważnie zawarta, jeżeli znajduje się wśród warunków ogólnych, do których umowa zawarta w formie pisemnej odsyła poprzez wskazanie hiperłącza do strony internetowej, do której dostęp umożliwia, przed podpisaniem wspomnianej umowy, zapoznanie się ze wspomnianymi warunkami ogólnymi, ich pobranie i wydrukowanie, bez konieczności zaakceptowania tych warunków ogólnych poprzez zaznaczenie właściwego pola na wspomnianej stronie internetowej przez stronę umowy, przeciwko której podniesiono tę klauzulę. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (siódma izba) orzeka, co następuje:   Artykuł 23 ust. 1 i 2 Konwencji o jurysdykcji i uznawaniu oraz wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych, podpisanej w dniu 30 października 2007 r., której zawarcie zostało zatwierdzone w imieniu Wspólnoty Europejskiej decyzją Rady 2009/430/WE z dnia 27 listopada 2008 r.,   należy interpretować w ten sposób, że:   klauzula prorogacyjna jest ważnie zawarta, jeżeli znajduje się wśród warunków ogólnych, do których umowa zawarta w formie pisemnej odsyła poprzez wskazanie hiperłącza do strony internetowej, do której dostęp umożliwia, przed podpisaniem wspomnianej umowy, zapoznanie się ze wspomnianymi warunkami ogólnymi, ich pobranie i wydrukowanie, bez konieczności zaakceptowania tych warunków ogólnych poprzez zaznaczenie właściwego pola na wspomnianej stronie internetowej przez stronę umowy, przeciwko której podniesiono tę klauzulę.   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: francuski.