C-368/04

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO F. G. JACOBSA przedstawiona w dniu 29 listopada 2005 r.(1) Sprawa C-368/04 Transalpine Ölleitung in Österreich GmbH przeciwko Finanzlandesdirektion für Tirol Planai-Hochwurzen-Bahnen GmbH przeciwko Finanzlandesdirektion für Steiermark i Gerlitzen-Kanzelbahn-Touristik GmbH & Co. KG przeciwko Finanzlandesdirektion für Kärnten 1.     Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Verwaltungsgerichtshof (sąd administracyjny, Austria) porusza kilka kwestii z dziedziny pomocy państwa. 2.     W 1996 r. Austria przyznała przedsiębiorstwom zajmującym się produkcją dóbr materialnych zwrot podatku energetycznego, w przypadku gdy kwota tego podatku przekraczała 0,35% wartości netto ich produkcji, jednakże nie zgłosiła tego środka Komisji jako pomocy. Gdy w 2001 r.(2) Trybunał Sprawiedliwości orzekł, że zwrot stanowił pomoc, gdyż nie był przyznawany przedsiębiorstwom usługowym, a zatem miał charakter selektywny, Komisja zbadała ten środek i w 2002 r. rozstrzygnęła, że w okresie od 1996 r. do 2001 r. był zgodny ze wspólnym rynkiem; na tym etapie Komisja jednak nie rozważała, czy próg w wysokości 0,35% mógł również spowodować selektywność. Następnie w 2004 r. ponownie zbadała ona ten środek, który od tamtego czasu został rozszerzony na przedsiębiorstwa usługowe, jednakże wówczas uznała, iż miał on charakter selektywny z uwagi na próg w wysokości 0,35%, który sprzyjał przedsiębiorstwom energochłonnym i był niezgodny ze wspólnym rynkiem w latach 2002 i 2003. 3.     Postępowanie przed sądem krajowym jest wynikiem roszczeń o zwrot wniesionych przez kilka przedsiębiorstw usługowych w odniesieniu do okresu od 1996 r. do 2001 r., w którym pomoc w swojej pierwotnej formie nie została zgłoszona. 4.     W tych okolicznościach sąd krajowy zmierza w istocie do ustalenia, czy w odniesieniu do tego okresu art. 88 ust. 3 WE sprzeciwia się zastosowaniu przepisu krajowego ograniczającego ten zwrot do producentów dóbr materialnych, nawet jeśli od tego czasu Komisja uznała pomoc za zgodną ze wspólnym rynkiem w odniesieniu do tego okresu; a w przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na to pytanie, czy art. 88 ust. 3 WE wymaga również, aby w tego rodzaju przypadkach zwrot był przyznawany tym przedsiębiorstwom, które były z niego wyłączone nawet wtedy, gdy ich wnioski o zwrot zostały złożone po wydaniu przez Komisję decyzji o zgodności ze wspólnym rynkiem. 5.     W sposób wyraźny została więc podniesiona kwestia uprawnień Komisji do zatwierdzenia pomocy z mocą wsteczną. Ponadto należałoby rozważyć rolę sądów krajowych w zakresie czuwania nad przestrzeganiem przepisów dotyczących pomocy państwa, a w szczególności rozważyć kwestię tego, czy mogą spowodować, by pomoc przyznana bezprawnie stała się pomocą dozwoloną poprzez stwierdzenie, iż nie była przyznawana selektywnie, a jeśli tak, to na jakich warunkach i z jakimi ograniczeniami. Wreszcie w postępowaniu przed Trybunałem podniesiono kwestię tego, czy decyzja Komisji z 2004 r. w jakikolwiek sposób wpływa na jej decyzję z 2002 r.  Uregulowania wspólnotowe dotyczące pomocy państwa 6.     Zgodnie z art. 87 ust. 1 WE(3), z zastrzeżeniem innych postanowień przewidzianych w traktacie „wszelka pomoc przyznawana przez państwo członkowskie lub przy użyciu zasobów państwowych w jakiejkolwiek formie, która zakłóca lub grozi zakłóceniem konkurencji poprzez sprzyjanie niektórym przedsiębiorstwom lub produkcji niektórych towarów, jest niezgodna ze wspólnym rynkiem w zakresie, w jakim wpływa na wymianę handlową między państwami członkowskimi”. 7.     Jednakże niektóre rodzaje pomocy są automatycznie zgodne ze wspólnym rynkiem na mocy art. 87 ust. 2, a inne jej rodzaje, określone w art. 87 ust. 3, mogą być uznane za zgodne z nim. W odniesieniu do tego drugiego przypadku art. 87 ust. 3 lit. c) wymienia „pomoc przeznaczoną na ułatwianie rozwoju niektórych działań gospodarczych lub niektórych regionów gospodarczych, o ile nie zmienia warunków wymiany handlowej w zakresie sprzecznym ze wspólnym interesem”(4). 8.     Artykuł 88 ust. 1 WE przewiduje, że Komisja bada systemy pomocy udzielanej przedsiębiorstwom. Na mocy art. 88 ust. 2, po wezwaniu zainteresowanych stron do przedstawienia uwag, Komisja może, w zależności od zajętego przez nią stanowiska, zadecydować o zniesieniu lub zmianie pomocy przez zainteresowane państwo członkowskie. 9.     Artykuł 88 ust. 3 stanowi: „Komisja jest informowana, w czasie odpowiednim do przedstawienia swych uwag, o wszelkich planach przyznania lub zmiany pomocy. Jeśli uznaje ona, że plan nie jest zgodny ze wspólnym rynkiem w rozumieniu art. 87, wszczyna bezzwłocznie procedurę przewidzianą w ust. 2. Dane państwo członkowskie nie może wprowadzać w życie projektowanych środków, dopóki procedura ta nie doprowadzi do wydania decyzji końcowej”. 10.   Rozporządzenie Rady (WE) nr 659/1999(5), które weszło w życie w dniu 16 kwietnia 1999 r., kodyfikuje praktykę stosowania art. 88 WE. 11.   Artykuły 2–9 tego rozporządzenia odnoszą się do procedury dotyczącej pomocy zgłoszonej. Jeśli Komisja ma wątpliwości odnośnie do zgodności środka pomocowego ze wspólnym rynkiem, powinna wszcząć formalne postępowanie wyjaśniające, regulowane w art. 6 i 7. Jeżeli stwierdzi, że pomoc ta jest niezgodna ze wspólnym rynkiem, powinna wydać „decyzję negatywną”. 12.   Artykuły od 10 do 15 odnoszą się do procedury dotyczącej pomocy przyznanej bezprawnie, czyli w tym kontekście pomocy wprowadzonej w życie z naruszeniem art. 88 ust. 3 WE. Zgodnie z art. 10 ust. 1 i 2 rozporządzenia, w przypadku gdy Komisja posiada informacje, niezależnie z jakiego źródła, dotyczące domniemanej pomocy przyznanej bezprawnie, bada informacje bezzwłocznie. W przypadku gdy to konieczne, Komisja występuje do zainteresowanego państwa członkowskiego z żądaniem udzielenia informacji. W razie konieczności na podstawie art. 13 ust. 1 badanie pomocy skutkuje wszczęciem formalnego postępowania wyjaśniającego regulowanego w art. 6 i 7. 13.   Jeżeli w takich okolicznościach Komisja wydaje decyzję negatywną, decyzja ta nakłada na państwo członkowskie obowiązek odzyskania pomocy na podstawie art. 14 rozporządzenia, chyba że odzyskanie takie byłoby sprzeczne z ogólną zasadą prawa wspólnotowego.  Postępowanie przed sądem krajowym oraz okoliczności sprawy 14.   Od dnia 1 czerwca 1996 r. Austria wprowadziła jednocześnie podatki od dostawy i zużycia energii elektrycznej oraz gazu ziemnego, jak również procedurę, zgodnie z którą zakłady konsumenckie mogły domagać się zwrotu części nałożonego na nie podatku przekraczającej 0,35% wartości produkcji netto. Jednakże prawo żądania zwrotu ograniczone było do przedsiębiorstw, których głównym przedmiotem działalności jest produkcja dóbr materialnych(6). System ten określany będzie następnie „systemem pierwotnym”. 15.   Władze austriackie nie uważały wspomnianego systemu pierwotnego za pomoc państwa i dlatego też nie zgłosiły go Komisji zgodnie z art. 88 ust. 3 WE. 16.   W dniu 10 marca 1999 r. Verfassungsgerichtshof (sąd konstytucyjny), przed którym zawisła sprawa zgodności z prawem decyzji o odmowie przyznania zwrotu kilku przedsiębiorstwom o głównie usługowym profilu działalności, skierował do Trybunału Sprawiedliwości dwa pytania dotyczące tego, czy system pierwotny stanowił pomoc państwa. 17.   W dniu 8 listopada 2001 r. Trybunał wydał wyrok w tej sprawie, orzekając zasadniczo, że zwrot podatku energetycznego nie stanowi pomocy państwa, jeśli ma zastosowanie do wszystkich zakładów, jednakże musi zostać uznany za pomoc, jeśli ma zastosowanie wyłącznie do przedsiębiorstw, których głównym przedmiotem działalności, jak stwierdzono, jest produkcja dóbr materialnych(7). 18.   W następstwie tego wyroku miało miejsce wiele zdarzeń mających wpływ na niniejszą sprawę. 19.   Po pierwsze, w dniu 13 grudnia 2001 r. Verfassungsgerichtshof uchylił decyzje o odmowie zwrotu za okres od 1996 r. do 2001 r. na rzecz pewnej liczby zainteresowanych podmiotów, w tym dwóch pierwszych skarżących w postępowaniu leżącym u podstaw niniejszego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Z wyroku Trybunału w sprawie Adria-Wien Pipeline i Wietersdorfer & Peggauer Zementwerke Verfassungsgerichtshof wywnioskował, że dopuszczalne jest przyznanie zwrotów przedsiębiorstwom produkcyjnym, lecz niedopuszczalna jest odmowa zwrotu na rzecz innych przedsiębiorstw na podstawie przepisu wyłączającego je, który miał zostać uchylony jako jedyna część systemu, którego wdrożenie było zakazane przez art. 88 ust. 3 WE z powodu braku zgłoszenia. 20.   Po drugie, pismami z dni 15 stycznia i 1 marca 2002 r. w odpowiedzi na oficjalne żądanie informacji, Austria przedstawiła Komisji szczegóły systemu pierwotnego. Po przeprowadzeniu badania, Komisja w dniu 22 maja 2002 r. wydała decyzję („decyzję z 2002 r.”)(8). Zauważyła ona, iż system miał charakter wyraźnie selektywny, a zatem stanowił pomoc, ponieważ miał zastosowanie jedynie do przedsiębiorstw produkcyjnych(9). Komisja nie zbadała zatem wyraźnie, czy miał on charakter selektywny również z uwagi na próg w wysokości 0,35%. Następnie Komisja zbadała istotę pomocy w świetle wspólnotowych wytycznych dotyczących pomocy państwa na rzecz ochrony środowiska naturalnego z 1994 r.(10) i wywnioskowała w szczególności, że system pierwotny był zgodny z pkt 3.4. tych wytycznych(11), przewidującym, że tymczasowe zwolnienia z nowych podatków na środowisko naturalne może być usprawiedliwione, gdy jest to niezbędne w celu zrekompensowania utraty konkurencyjności w szczególności na poziomie międzynarodowym. Zatem Komisja – „wyrażając ubolewanie”, że pomoc została przyznana z naruszeniem art. 88 ust. 3 WE – uznała system pierwotny za zgodny z art. 87 ust. 3 lit. c) WE. Komisja stwierdziła wyraźnie, iż ocena ta obejmowała okres od dnia 1 czerwca 1996 r. do dnia 31 grudnia 2001 r. 21.   Po trzecie, w dniu 8 października 2002 r. jednakże z mocą wsteczną od dnia 1 stycznia 2002 r. władze austriackie znowelizowały system pierwotny, usuwając ograniczenie prawa żądania zwrotu do przedsiębiorstw produkcyjnych („znowelizowany system”)(12). Zmiana ta została zgłoszona Komisji, która w dniu 30 kwietnia 2003 r. poinformowała Austrię o swej decyzji o wszczęciu postępowania wyjaśniającego. 22.   Skarżące w postępowaniu przed sądem krajowym to przedsiębiorstwa, których głównym przedmiotem działalności jest świadczenie usług. 23.   Pierwsze dwa spośród nich, Transalpine Ölleitung in Österreich GmbH („TAL”) oraz Planai-Hochwurzen-Bahnen GmbH („Planai”) były stronami poprzedniego postępowania przed Verfassungsgerichtshof. Wyrokiem z dnia 13 grudnia 2001 r. Verfassungsgerichtshof uchylił decyzje o odmowie przyznania im zwrotu podatku energetycznego za okresy odpowiednio od 1996 r. do 1998 r. oraz od 1996 r. do 1997 r. W następstwie tego wyroku przedsiębiorstwa te złożyły nowe wnioski o zwrot do właściwych organów podatkowych, jednakże zostały one odrzucone na podstawie decyzji z 2002 r. Organy podatkowe zasadniczo uznały, iż decyzja ta zmieniła z mocą wsteczną oraz wiążącą kontekst prawny leżący u podstaw wyroku Verfassungsgerichtshof, który w tym zakresie stracił więc znaczenie. 24.   Trzecia skarżąca, czyli Gerlitzen-Kanzelbahn-Touristik GmbH & Co. KG („Gerlitzen”), we wrześniu 2002 r. złożyła wniosek o zwrot odnośnie do lat od 1999 r. do 2001 r.; jednakże wniosek ten również został odrzucony. 25.   Planai i Gerlitzen odwołały się od tych decyzji odmownych do Verfassungsgerichtshof, który uznał, że nie było już żadnej oczywistej bezprawności, w odniesieniu do której mógłby orzekać, ale który na wniosek odwołujących się skierował sprawy do Verwaltungsgerichtshof(13). TAL natomiast odwołał się bezpośrednio do Verwaltungsgerichtshof, który w dniu 12 sierpnia 2004 r. skierował następujące pytania prejudycjalne do Trybunału: „1)      Czy stosowanie krajowego przepisu ustawy, na podstawie którego przedsiębiorstwom, których głównym przedmiotem działalności, jak stwierdzono, nie jest produkcja dóbr materialnych, nie przysługuje zwrot podatku energetycznego, i dlatego podlega kwalifikacji jako pomoc państwa w rozumieniu art. 87 WE, jest sprzeczne z zakazem wprowadzania w życie [pomocy uznanej za niezgodną ze wspólnym rynkiem], przewidzianym w art. 88 ust. 3 WE, również w sytuacji gdy przepis ten nie został zgłoszony Komisji przed jego wejściem w życie, lecz Komisja na podstawie art. 87 ust. 3 WE uznała pomoc za zgodną ze wspólnym rynkiem w odniesieniu do minionego okresu, a wniosek o zwrot dotyczy podatku należnego za tamten okres? 2)      W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pierwsze pytanie, czy w takiej sytuacji zakaz wprowadzania w życie [pomocy uznanej za niezgodną ze wspólnym rynkiem] wymaga dokonania zwrotu [podatku energetycznego] nawet w przypadkach, w których wnioski przedsiębiorstw usługowych zostały złożone po wydaniu przez Komisję decyzji odnośnie okresów rozliczeniowych sprzed tej daty?”. 26.   Jednakże w międzyczasie, w dniu 9 marca 2004 r., Komisja wydała kolejną decyzję dotyczącą zgodności znowelizowanego systemu na lata 2002 i 2003 („decyzja z 2004 r.”)(14). 27.   Komisja uznała, iż system ten miał charakter selektywny, a zatem stanowił pomoc, ponieważ choć w teorii miał zastosowanie do wszystkich przedsiębiorstw osiągających próg w wysokości 0,35% wartości produkcji netto, faktycznie był dostosowany do przedsiębiorstw o wysokim zużyciu energii i nie był zgodny z wewnętrzną logiką podatku energetycznego(15). 28.   Komisja dokonała oceny pomocy w świetle wspólnotowych wytycznych dotyczących pomocy państwa na rzecz ochrony środowiska naturalnego z 2001 r.(16), w szczególności pkt 45, 46(17) oraz 51–53(18), i uznała, że pomoc ta jest niezgodna z tymi wytycznymi. Nie ustalono, że wspomniany podatek miał zauważalny pozytywny wpływ na ochronę środowiska lub że zwrot podatku stał się konieczny wskutek istotnych zmian warunków ekonomicznych, w związku z którymi zainteresowane przedsiębiorstwa znalazły się w szczególnie trudnej sytuacji konkurencyjnej; podatek nie został znacząco podniesiony; zwrot ani nie był ograniczony do 50% kosztów dodatkowych, ani nie miał degresywnego charakteru; wreszcie nie było dowodu, że przedsiębiorstwa zapłaciły znaczącą część podatku(19). 29.   W konsekwencji Komisja uznała znowelizowany system za niezgodny ze wspólnym rynkiem i nakazała Austrii zniesienie go. 30.   Niemniej jednak, zgodnie z art. 14 ust. 1 rozporządzenia nr 659/1999, Komisja nie zażądała odzyskania pomocy, ponieważ mogłoby to naruszyć uzasadnione oczekiwania. Komisja stwierdziła w szczególności, że „nie [było] wykluczone, że […] brzmienie odpowiedzi udzielonej przez Trybunał […] w sprawie Adria-Wien Pipeline i Wietersdorfer & Peggauer Zementwerke mogło prowadzić niektórych beneficjentów pomocy w dobrej wierze do przekonania, że sporne środki krajowe badane przez sąd krajowy przestaną mieć charakter selektywny, a zatem nie będą już stanowiły pomocy państwa, skoro ich zakresem zostały objęte inne sektory niż produkcja dóbr materialnych”(20). 31.   W uwagach pisemnych i ustnych TAL, Planai, Austria oraz Komisja nie tylko omówiły pytania skierowane przez sąd krajowy (lub też pytania, jakie zdaniem stron sąd krajowy powinien był postawić), lecz również znaczenie decyzji Komisji z 2004 r. dotyczącej znowelizowanego systemu.  Ocena 32.   Z przedstawionego zarysu okoliczności prawnych i faktycznych można zrozumieć, że kwestie podniesione w sposób wyraźny w niniejszej sprawie uwarunkowane są w pewnym zakresie innymi pytaniami leżącymi u ich podstaw. 33.   Istotne wydaje się uwzględnienie podstawowego pytania, na którego odpowiedź jest niezbędna Verwaltungsgerichtshof w kontekście zawisłego przed nim sporu: do jakiego stopnia prawo wspólnotowe dopuszcza albo wymaga niezastosowania przepisu krajowego ograniczającego uprawnienie do zwrotu [podatku energetycznego] do przedsiębiorstw produkujących dobra materialne? 34.   Kwestię tę należy zbadać w kilku etapach.  Stan prawny przed decyzją z 2002 r. 35.   Etap pierwszy obejmuje rozważenie stanu prawnego istniejącego w okresie od wprowadzenia systemu pierwotnego do przyjęcia decyzji z 2002 r. 36.   W całym tym okresie zwroty przyznawane na podstawie systemu pierwotnego stanowiły pomoc niezgłoszoną. 37.   Wynika z tego, że władze austriackie objęte były zakazem wprowadzania w życie pomocy na mocy art. 88 ust. 3 WE. 38.   Niemniej jednak postąpiły tak, sądząc, że chodziło w tym przypadku o środek o charakterze ogólnym. 39.   Gdy Trybunał stwierdził w wyroku w sprawie Adria-Wien Pipeline i Wietersdorfer & Peggauer Zementwerke, że zwrot w rzeczywistości miał charakter selektywny, a zatem stanowił pomoc, zwykłym działaniem, które powinny były podjąć władze austriackie, było jej odzyskanie. 40.   Jednakże władze austriackie nie postąpiły w ten sposób, a do austriackich sądów zostały wniesione liczne powództwa, zanim Komisja zbadała zgodność pomocy ze wspólnym rynkiem. 41.   W tych okolicznościach, jak przypomniał Trybunał w sprawie Adria-Wien Pipeline i Wietersdorfer & Peggauer Zementwerke(21), interwencja sądów krajowych w system kontroli pomocy państwa wynika z bezpośredniej skuteczności zakazu wprowadzania w życie projektowanej pomocy ustanowionego w ostatnim zdaniu art. 88 ust. 3 WE. Mają one obowiązek zapewnić jednostkom, że zgodnie z prawem krajowym z naruszenia tego postanowienia zostaną wyciągnięte wszelkie konsekwencje, tak w odniesieniu do ważności aktów wykonawczych dla środków pomocowych, jak i w odniesieniu do zwrotu wsparcia finansowego przyznanego z naruszeniem tego postanowienia lub ewentualnych środków tymczasowych. 42.   Jak Trybunał stwierdził ostatnio w wyroku w sprawie Streekgewest Westelijk Noord-Brabant(22): „Na sądach krajowych spoczywa obowiązek ochrony praw podmiotów przed ewentualnym naruszeniem przez władze krajowe zakazu wprowadzania w życie pomocy. Jeżeli takie naruszenie, na które powoła się uprawniony do tego podmiot, zostanie stwierdzone przez sądy krajowe, to muszą one wyciągnąć z tego wszelkie konsekwencje zgodnie z prawem krajowym”. 43.   Stwierdzenia te opierają się na jednoznacznym stanowisku, że ostatnie zdanie art. 88 ust. 3 WE stanowi „zabezpieczenie mechanizmu kontroli ustanowionego przez ten artykuł, który z kolei, ma zasadnicze znaczenie dla ochrony właściwego funkcjonowania wspólnego rynku”(23). 44.   W okresie przed wydaniem decyzji z 2002 r. do władz austriackich należała zatem ochrona zainteresowanych podmiotów poprzez wyciągnięcie na podstawie prawa krajowego właściwych konsekwencji z faktu, że system pierwotny został wprowadzony w życie z naruszeniem art. 88 ust. 3 WE. 45.   Jednakże pytanie podniesione w niniejszej sprawie dotyczy tego, w jaki sposób sądy te powinny teraz postąpić, i w tym kontekście należy zbadać ewentualne skutki decyzji z 2002 r. i 2004 r.  Skutki decyzji z 2002r. 46.   Następną pojawiającą się kwestią jest zatem to, czy – jak zdają się sądzić austriackie władze podatkowe – decyzja Komisji z 2002 r. uznająca system pierwotny za zgodny ze wspólnym rynkiem na mocy art. 87 ust. 3 lit. c) WE w odniesieniu do okresu od dnia 1 czerwca 1996 r. do dnia 31 grudnia 2001 r., zmieniła sytuację prawną wynikającą z faktu, że system został wprowadzony w życie z naruszeniem art. 88 ust. 3 WE. 47.   Z ustalonego orzecznictwa Trybunału wynika, że odpowiedź musi być odmowna. 48.   Jeżeli Komisja stwierdza, że pomoc nie została zgłoszona, musi ona zbadać zgodność tej pomocy ze wspólnym rynkiem i nie jest upoważniona do stwierdzenia jej bezprawności wyłącznie na tej podstawie, że nie został spełniony obowiązek zgłoszenia(24). 49.   Jednakże decyzja, którą Komisja wydaje w tych okolicznościach, „nie wywiera skutku w postaci konwalidacji a posteriori aktów wykonawczych nieważnych z powodu podjęcia ich z naruszeniem zakazu przewidzianego w ostatnim zdaniu artkułu [art. 88 ust. 3 WE]. Jakakolwiek inna wykładnia sprzyjałaby nieprzestrzeganiu przez dane państwo członkowskie wspomnianego postanowienia i pozbawiałaby go skuteczności”(25). 50.   Gdyby bowiem w ramach określonego planu pomocy, zgodnego ze wspólnym rynkiem bądź nie, nieprzestrzeganie art. 88 ust. 3 WE nie powodowało większych zagrożeń i sankcji niż jego przestrzeganie, w znacznym stopniu osłabiałoby to bodziec państw członkowskich do zgłaszania [pomocy] i oczekiwania na wydanie decyzji w przedmiocie [jej] zgodności [ze wspólnym rynkiem], a w konsekwencji zmniejszałoby również zakres kontroli Komisji. 51.   Należy uznać, że tego koniecznego wniosku wypływającego z systemu reguł dotyczących pomocy państwa zawartych w traktacie nie podważa wyrok Sądu Pierwszej Instancji w sprawie RJB Mining(26), zgodnie z którym ciążący na Komisji obowiązek dokonywania oceny a posteriori bezwzględnie oznacza, iż ma ona kompetencje do zatwierdzania a posteriori pomocy udzielonej przed zezwoleniem na nią. Stwierdzenie to, choć odnosi się do stanu prawnego regulowanego przepisami obecnie stanowiącymi art. 88 ust. 3 WE, czyni to tylko tytułem przykładu, ponieważ sprawa zawisła przed Sądem dotyczyła innych reguł wynikających z traktatu EWWiS oraz systemu pomocy dotyczącego przemysłu węglowego przyjętego na jego podstawie. Nie wydaje się, aby powyższe rozważania mogły przeważyć nad jednoznaczną wykładnią Trybunału, która stanowi konieczne następstwo skuteczności zakazu zawartego w art. 88 ust. 3 WE. 52.   Niemniej jednak można by się zastanawiać, jakiemu celowi służy wymaganie względem Komisji wydania decyzji w przedmiocie zgodności ze wspólnym rynkiem pomocy niezgłoszonej, jeśli decyzja ta nie może usunąć początkowej bezprawności spowodowanej brakiem zgłoszenia. 53.   Po pierwsze, jeśli pomoc ma charakter ciągły, to decyzja – bez względu na jej treść – wywoła pełne skutki na przyszłość. W niniejszej sprawie oznacza to, że gdyby władze austriackie nie postanowiły wprowadzić zmian do systemu z dniem 1 stycznia 2002 r., ustalenia Komisji dotyczące okresu do dnia 31 grudnia 2001 r. mogłyby przypuszczalnie obowiązywać również w kolejnym okresie, co stanowi hipotezę o nieco ironicznym wydźwięku, w świetle decyzji z 2004 r. 54.   Po drugie, dokonana przez Komisję ocena danego typu pomocy, nawet jeśli pomoc ta nie jest już aktualna, pomaga państwom członkowskim określić, czy dopuszczalna jest pomoc tego samego rodzaju planowana na przyszłość. 55.   Po trzecie, konsekwencje proceduralne mogłyby jeszcze ulec zmianie w wyniku decyzji Komisji, nawet co do okresu poprzedzającego jej wydanie. W przypadku wprowadzenia w życie pomocy z naruszeniem art. 88 ust. 3 WE sądy krajowe muszą wyciągnąć odpowiednie wnioski z tej bezprawności, zgodnie z tym co przedstawiono powyżej. Do badania charakteru tych konsekwencji należy jeszcze powrócić poniżej(27). Jednakże różne możliwości będą ograniczone do odzyskania pomocy, jeśli tego wymagać będzie Komisja w swej ostatecznej decyzji(28). 56.   Nie ma więc żadnego powodu, by uznać, że w niniejszej sprawie decyzja Komisji z 2002 r., która uznała sporną pomoc za zgodną ze wspólnym rynkiem i wobec tego nie wymagała jej odzyskania, wpłynęła na uprawnienia lub obowiązki sądów austriackich w zakresie wyciągania konsekwencji z faktu, że przed wydaniem decyzji system pierwotny został wprowadzony w życie z naruszeniem art. 88 ust. 3 WE.  Skutki decyzji z 2004 r. 57.   Kolejna kwestia, która została poruszona w trakcie postępowania dotyczy tego, czy decyzja Komisji z 2004 r. uznająca znowelizowany system za niezgodny ze wspólnym rynkiem ma jakikolwiek wpływ na ważność decyzji z 2002 r. stwierdzającej, że system pierwotny był zgodny ze wspólnym rynkiem, biorąc pod uwagę, że aspekty, na których Komisja oparła swą drugą ocenę, nie wydają się znacznie różnić w obu wersjach systemu. 58.   Należy stwierdzić brak takiego wpływu. 59.   Decyzja z 2002 r. została wydana na podstawie wytycznych z 1994 r. dotyczących pomocy państwa na rzecz ochrony środowiska naturalnego, podczas gdy decyzja z 2004 r. została wydana na podstawie wytycznych z 2001 r.(29). Ten drugi dokument został przyjęty w szczególności z uwagi na coraz częstsze i coraz bardziej zróżnicowane udzielanie pomocy w sektorze energetycznym, szczególnie w formie obniżania podatku i zwolnień z podatku(30). Treść obu zbiorów wytycznych różni się zasadniczo. W szczególności dział dotyczący pomocy operacyjnej w wytycznych z 1994 r. składa się z trzech akapitów zajmujących mniej niż połowę strony Dziennika Urzędowego, podczas gdy odpowiadający jej dział wytycznych z 2001 r. zawiera pkt 42–67, zajmujące około trzy i pół strony Dziennika Urzędowego. Kryteria, na których Komisja oparła stwierdzenie niezgodności pomocy ze wspólnym rynkiem w swej decyzji z 2004 r. w znacznym zakresie nie występują w wytycznych z 1994 r. W tych okolicznościach, nie wydaje się możliwe uznanie, że ocena zawarta w decyzji z 2004 r. rodzi jakiekolwiek wątpliwości w odniesieniu do treści decyzji z 2002 r. 60.   Jednakże nie oznacza to, że ustalenia zawarte w decyzji z 2004 r. nie mają żadnego znaczenia dla oceny stanu prawnego w okresie od 1996 r. do 2001 r. i nie należy ich uwzględniać, nawet jeżeli ich przedmiotem są okoliczności, które nie uległy zmianie w obu systemach. W szczególności uważam, że ustalenie, iż system miał charakter selektywny również z uwagi na 0,35% próg wartości produkcji netto, może mieć pewne znaczenie(31).  Właściwe konsekwencje 61.   Odpowiednie konsekwencje, jakie muszą wyciągnąć sądy krajowe, co do zasady nie są regulowane przez prawo wspólnotowe, lecz są zależne od środków zaskarżenia przewidzianych w prawie krajowym(32). 62.   Właściwy sposób postępowania może być uzależniony od charakteru pomocy – od tego, czy przybiera ona przykładowo formę subwencji, czy zwolnienia z podatku. Może również częściowo zależeć od krajowych wymogów proceduralnych oraz od rodzaju środka prawnego faktyczne dochodzonego w danym przypadku. Ponadto przyznanie danego środka prawnego w danej sprawie może wyłączyć późniejsze przyznanie innego środka prawnego w innym postępowaniu, jeśli ma być osiągnięty spójny rezultat. 63.   Jednakże niezależnie od podjętych działań, powinny one pozwolić na osiągnięcie celu w postaci zniesienia bezprawnie przyznanej pomocy lub przynajmniej jej skutków, zagwarantowania skuteczności art. 88 ust. 3 WE oraz ochrony naruszonych praw osób trzecich. 64.   W konsekwencji, w przypadku selektywnego zwrotu podatku takiego jak w niniejszej sprawie, oczywistym rozwiązaniem mogłoby być stwierdzenie nieważności całego przepisu lub zbioru przepisów ustanawiających zwrot, co przypuszczalnie spowodowałoby spłatę zwrotów, które zostały już przyznane, a zatem odzyskanie pomocy. 65.   Pod tym względem nie zgadzam się ze stanowiskiem Komisji, że w następstwie decyzji z 2002 r. pomoc nie mogła już być odzyskiwana. Stanowisko to jest sprzeczne z orzecznictwem dotyczącym skuteczności art. 88 ust. 3 WE, w szczególności z wyżej wymienionym wyrokiem w sprawie Van Calster(33). 66.   Inną możliwością mogłoby być przyznanie odszkodowania tym podmiotom, dla których zwrot nie był dostępny na podstawie wprowadzonych w życie reguł. 67.   Typ środka prawnego przewidzianego w niniejszej sprawie to środek uchylający przepis, dzięki któremu podatek energetyczny ma charakter selektywny, a zatem umożliwiający innym podmiotom gospodarczym żądanie zwrotu. 68.   Uzasadnieniem takiego podejścia jest oczywiście fakt, że – jak potwierdzono w wyroku w sprawie Adria-Wien Pipeline i Wietersdorfer & Peggauer Zementwerke – zwrot nie stanowi pomocy państwa, jeśli ma zastosowanie do wszystkich przedsiębiorstw na terytorium kraju. Poprzez usunięcie kryterium selektywności oraz udostępnienie zwrotów wszystkim przedsiębiorstwom sądy austriackie mają na celu zniesienie pomocy. 69.            Jednakże ten sposób postępowania może spotkać się z dwoma rodzajami zastrzeżeń. 70.   Po pierwsze, wydaje się, że sądy austriackie przewidziały jedynie uchylenie tej części ustawodawstwa, która zastrzega prawo do żądania zwrotu podatku wyłącznie dla przedsiębiorstw produkcyjnych, choć inny przepis również nadaje zwrotowi charakter selektywny na innej podstawie, czyli na podstawie progu w wysokości 0,35% kosztów produkcji netto. 71.   Jeśli sądy nie przewidziały uchylenia również tego drugiego przepisu, można to wyjaśnić po prostu tym, że nie wniesiono do nich odpowiednich skarg. Należy zauważyć również, że skutki progu w wysokości 0,35% nie zostały zbadane przez Trybunał w wyroku w sprawie Adria-Wien Pipeline i Wietersdorfer & Peggauer Zementwerke ani przez Komisję w decyzji z 2002 r. 72.   Jednakże wydaje się prawdopodobne, że system pierwotny był selektywny również pod tym względem. Argumentacja Komisji w decyzji z 2004 r. jest przekonująca, jeśli chodzi o selektywny charakter 0,35% progu w znowelizowanym systemie, a decyzja ani akta sprawy nie wskazują na to, że różnice pomiędzy systemem pierwotnym i znowelizowanym systemem są takie, że tylko ten drugi ma charakter selektywny na tym gruncie. 73.   W konsekwencji, jak podkreśla Komisja, fakt przyznania zwrotów jedynie przedsiębiorstwom usługowym (dodatkowo do przedsiębiorstw produkcyjnych) niewyłączonym na podstawie 0,35% progu, stanowiłoby po prostu poszerzenie kręgu beneficjentów pomocy. Jednakże nie pozbawiłoby pomocy jej skutków jako takich, gdyż kryterium selektywności byłoby aktualne. 74.   Sądy krajowe muszą zatem czuwać nad tym, żeby zasądzane przez nie środki prawne rzeczywiście usuwały skutki pomocy udzielonej z naruszeniem art. 88 ust. 3 WE(34), a nie jedynie przyznawały ją kolejnemu, ale nadal ograniczonemu kręgowi beneficjentów. 75.   Po drugie, można poczynić bardziej ogólne zastrzeżenie. Komisja powołuje się na wyrok w sprawie Banks(35), zgodnie z którym niemożność odzyskania pomocy w formie zwolnienia z podatku opłaty nie może prowadzić do zwolnienia innych podmiotów z tego podatku z mocą wsteczną, „albowiem podmioty zobowiązane do zapłaty podatku nie mogą w celu uniknięcia zapłaty powoływać się na okoliczność, iż zwolnienie od tego podatku, z którego korzystają inne przedsiębiorstwa, stanowi pomoc państwa”. Komisja wskazuje również na wyroki w sprawach EKW, Idéal Tourisme, oraz Sea-Land Service(36) na poparcie tej propozycji, oraz wnioskuje z tego, że umożliwienie wszystkim przedsiębiorstwom żądania zwrotu może nie stanowić właściwego rozwiązania na gruncie prawa wspólnotowego. 76.   Z wielu bowiem powodów wydaje się wątpliwe, że zasada, która wymaga od sądów krajowych zapewnienia zwrotu pomocy niezgłoszonej, i to bez względu na jakiekolwiek późniejsze zezwolenie, może również uzasadniać fakt przyznania innym przedsiębiorstwom prawa żądania skorzystania z tej samej pomocy. 77.   Po pierwsze, ostatnie zdanie art. 88 ust. 3 WE ustanawia zasadniczo obowiązek o charakterze negatywnym lub zachowania status quo. Ma to na celu zapewnienie, by pomoc nie została przyznana do momentu uznania przez Komisję, iż jest ona zgodna ze wspólnym rynkiem, a nie zobowiązanie władz krajowych i sądów do wyeliminowania takich cech, które w ich ocenie nadają środkowi charakter pomocy. 78.   Po drugie, kompetencje przyznane samej Komisji w przypadku bezprawnej (to znaczy niezgłoszonej) pomocy są ograniczone przez art. 14 rozporządzenia numer 659/1999 do żądania odzyskania pomocy. Możliwość wymagania od państw członkowskich zmiany pomocy, zgodnie z art. 88 ust. 2 WE, jest zatem w takich przypadkach wyraźnie wyłączona przez rozporządzenie i można sądzić, że została już w sposób domniemany wyłączona przez strukturę art. 88 WE. Zaskakujące byłoby, gdyby uprawnienia sądów krajowych w zasadniczo prewencyjnym kontekście art. 88 ust. 3 WE miały przekroczyć te przyznane Komisji w następstwie oceny merytorycznej. 79.   Po trzecie, art. 87 i 88 WE mają na celu zapobieżenie zakłóceniom konkurencji wpływającym na wymianę handlową między państwami członkowskimi. Rozszerzenie kręgu beneficjentów na wszystkie przedsiębiorstwa w państwie członkowskim nie usuwa takiego zakłócenia, ale przeciwnie, rozszerza jego zakres. 80.   Po czwarte, nawet gdyby takie rozszerzenie było uzasadnione, droga sądowa nie wydaje się najodpowiedniejsza dla rzeczywistego osiągnięcia tego celu. Mogłoby również okazać się, że nie wszyscy „beneficjenci z poszerzonego kręgu” domagaliby się rekompensaty sądowej lub administracyjnej bądź ją uzyskali, czy też nie na wszystkich miałyby wpływ jakiekolwiek środki podjęte w tym kontekście. Kolejne rozważania pokażą bowiem(37), że trudne może się okazać ustalenie podmiotu mającego legitymację czynną. Jeśli przewidziane byłoby takie rozszerzenie, wówczas bardziej odpowiednią opcją od drogi sądowej wydaje się droga legislacyjna. 81.   Po piąte, jedną z cech obowiązku zgłoszenia i zachowania status quo z art. 88 ust. 3 WE w związku z obowiązkiem odzyskania pomocy na podstawie art. 14 rozporządzenia nr 659/1999 jest to, że groźba tego odzyskania daje przedsiębiorstwom będącym beneficjentami [pomocy] bodziec do zweryfikowania, czy uzyskana przez nich pomoc została zgłoszona Komisji. Gdyby ich jedyną obawą było to, że ich konkurenci w państwie członkowskim również korzystają z pomocy, bodziec ten, a wraz z nim system kontroli pomocy, uległby osłabieniu. 82.   Po szóste, podczas gdy z tego powodu mogłoby wydawać się rozsądne, by zostało nakazane odzyskanie niezgłoszonej pomocy nawet po wydaniu decyzji uznającej pomoc w jej istniejącej formie za zgodną ze wspólnym rynkiem, trudno byłoby zrozumieć cel, jakiemu miałoby służyć rozszerzenie zakresu pomocy, czy to w tych okolicznościach, czy też w oczekiwaniu na decyzję o zgodności tej pomocy ze wspólnym rynkiem. 83.   Wreszcie, chociaż z innego punktu widzenia, względem praktycznym w niniejszej sprawie mogłoby być to, iż rozszerzenie zwrotu na wszystkie przedsiębiorstwa w Austrii mogłoby prawdopodobnie mieć znaczne konsekwencje dla systemu podatku energetycznego, a może nawet również dla finansów publicznych, tak więc inne środki prawne mogłyby być na tym gruncie bardziej odpowiednie. 84.   Niewątpliwie można przytoczyć inne argumenty przemawiające przeciwko ograniczaniu roli sądów krajowych w zakresie zarządzenia zwrotu pomocy udzielonej w tym przypadku raczej niż umożliwieniu również innym przedsiębiorstwom żądania zwrotu. 85.   Po pierwsze, z orzecznictwa Trybunału dotyczącego roli sądów krajowych w przypadku naruszenia art. 88 ust. 3 WE można byłoby wywnioskować, że dostępnymi środkami prawnymi są środki określone przez prawo krajowe; a Trybunał, stwierdzając, iż wspomniane sądy muszą wyciągnąć „wszelkie konsekwencje” z bezprawności, wydaje się sugerować, że podjęte środki nie mogą być ograniczone do jednego rodzaju. Jednakże podjęte środki muszą być odpowiednie, a z przyczyn podanych powyżej rozszerzenie zasięgu zwrotu nie jawi się jako odpowiedni środek na podstawie art. 88 ust. 3 WE. 86.   Po drugie, w pewnych okolicznościach można by uznać, przykładowo w przypadku faktycznej niemożliwości odzyskania pomocy, że najwłaściwszym środkiem mogłoby być przyznanie odszkodowania na rzecz konkurenta, na którego pomoc miała niekorzystny wpływ, jednak z ekonomicznego punktu widzenia trudne mogłoby wydawać się rozróżnienie pomiędzy tym odszkodowaniem a rozszerzeniem prawa do uzyskania pomocy. Jednakże istnieje różnica ekonomiczna, ponieważ kwota rekompensaty konieczna dla naprawienia poniesionej szkody prawdopodobnie nie byłaby równa kwocie nieuzyskanego zwrotu, ponadto te dwa środki są wyraźnie odmienne pod względem prawnym, gdyż przyznanie odszkodowania nie ma związku ze skutkiem bezpośrednim art. 88 ust. 3 WE. 87.   Po trzecie, w niniejszej sprawie wyrok w sprawie Adria-Wien Pipeline i Wietersdorfer & Peggauer Zementwerke można by interpretować jako zatwierdzający – choć w sposób dorozumiany – rozwiązanie przewidziane przez Verfassungsgerichtshof, którego Trybunał był w pełni świadomy. W każdym razie wydaje się, że do tego wniosku doszli nie tylko skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym (i niewątpliwie inni w podobnej sytuacji), jak również Verfassungsgerichtshof i Verwaltungsgerichtshof. Niemniej jednak trudno jest wyciągnąć z tego jakikolwiek wniosek, ponieważ w sprawie Adria-Wien Pipeline i Wietersdorfer & Peggauer Zementwerke kwestia ta nie została nawet poruszona. 88.   W konsekwencji uważam, że przesłanki wykluczenia rozszerzenia kręgu beneficjentów niezgłoszonej pomocy w drodze sądowej są co do zasady bardziej przekonujące niż te przemawiające za takim rozszerzeniem. Ten drugi sposób postępowania wydaje się pozostawać w sprzeczności ze wspólnotowymi regułami w sprawie pomocy państwa, a w szczególności z podstawowym celem w postaci zapewnienia, by pomoc nie była przyznana przed stwierdzeniem jej zgodności ze wspólnym rynkiem i by w ogóle nie została przyznana, jeśli może prowadzić do zakłócenia konkurencji pomiędzy państwami członkowskimi. 89.   Zatem na tym etapie przyjmuję pogląd, że odnośnie do okresu objętego systemem pierwotnym, od sądów austriackich wymaga się nadal przyznania w odpowiednich sprawach takich środków prawnych, które mogą prowadzić do osiągnięcia celu w postaci zniesienia pomocy wprowadzonej w życie z naruszeniem art. 88 ust. 3 WE albo przynajmniej jej skutków; a decyzje Komisji z 2002 r. oraz z 2004 r. nie mają wpływu na zakres ich obowiązków w tym względzie ani na zakres środków prawnych, jakie mogą przyznać. Niemniej jednak zakres środków prawnych nie obejmuje pozwolenia na żądanie zwrotu przedsiębiorstwom wyłączonym z systemu pierwotnego. 90.   Jeżeli z drugiej strony Trybunał uznałby taki środek prawny za dopuszczalny, musiałby on być otwarty dla wszystkich zainteresowanych podmiotów gospodarczych a nie jedynie dla tych, które kwalifikują się do tego na podstawie progu w wysokości 0,35%. Sądy krajowe przy podejmowaniu decyzji powinny ponadto wziąć pod uwagę niezwykle znaczące konsekwencje gospodarcze, które mogłyby wyniknąć z takiego sposobu postępowania.  Indywidualne upoważnienie do żądania zwrotu 91.   W każdym razie należy jeszcze rozważyć kwestię tego, jakie podmioty mogą być uprawnione do wniesienia powództwa w celu ochrony swych praw. 92.   Rząd austriacki oraz Komisja podnoszą, że skarżących w postępowaniu przed sądem krajowym ani innych podobnych skarżących nie dotyczą zwroty przyznane przedsiębiorstwom produkcyjnym i że nie zostały naruszone żadne prawa przyznane przez prawo wspólnotowe. Jako przedsiębiorstwa usługowe nie konkurowały one z przedsiębiorstwami produkcyjnymi, które uzyskały zwrot; nie musiały uiszczać żadnej opłaty ani składki nałożonej specjalnie w celu sfinansowania zwrotów(38); a ciążący na nich podatek energetyczny jako taki nie był niezgodny z prawem wspólnotowym. 93.   Pod tym względem, co do zasady do prawa krajowego należy określenie legitymacji czynnej jednostki oraz jej interesu prawnego we wniesieniu powództwa; prawo wspólnotowe jedynie wymaga, by prawodawstwo krajowe nie naruszało prawa do skutecznej ochrony sądowej(39). 94.   Kwestia legitymacji czynnej, w szczególności w zakresie, w jakim oparta jest na istnieniu stosunku konkurencji, musi w zasadzie być rozstrzygana przez sąd krajowy dla każdego indywidualnego przypadku. 95.   Jednakże, nie wydaje mi się oczywiste, by jak argumentują Austria i Komisja, przedsiębiorstwa wyłączone z korzystania ze zwrotu nie mogły znajdować się w stosunku konkurencji względem przedsiębiorstw uprawnionych do jego żądania. 96.   W systemie pierwotnym kryterium rozróżniającym przedsiębiorstwa produkcyjne od usługowych jest to, że ich głównym przedmiotem działalności jest produkcja dóbr materialnych. Zatem dwa przedsiębiorstwa produkujące te same dobra materialne i świadczące te same usługi mogą bezpośrednio konkurować ze sobą w odniesieniu do całego zakresu swej działalności i albo być uprawnionymi do zwrotu w zależności od swej głównej działalności, albo też nie. Inne przypadki częściowej konkurencji będą znacznie częstsze, a zakłócenie konkurencji pojawi się nawet wtedy, gdy uprawnienie do zwrotu nie będzie określone w zależności od działalności będącej przedmiotem konkurencji między tymi przedsiębiorstwami. W każdym razie mogą istnieć obszary, w których niektóre usługi stanowią substytut, a zatem znajdują się w konkurencji w stosunku do niektórych dóbr. Przedsiębiorstwa oczywiście wyłączone ze względu na próg w wysokości 0,35% mogą znajdować się zresztą w stosunku konkurencji z innymi przedsiębiorstwami, które nie są w ten sposób wyłączone. Ponadto w związku z tym, że niektórzy beneficjenci znajdują się (choćby częściowo) w stosunku konkurencji z niektórymi przedsiębiorstwami niebędącymi beneficjentami, ci drudzy będą w (choćby częściowej) konkurencji z innymi przedsiębiorstwami niebędącymi beneficjentami, wytwarzając „efekt fali” dotykający wszystkie podmioty gospodarcze. 97.   Jeśli można założyć, że w wyniku pomocy wprowadzanej w życie z naruszeniem art. 88 ust. 3 WE, dane przedsiębiorstwo poniosło szkodę w porównaniu z innym przedsiębiorstwem, co będzie miało miejsce zawsze w przypadku gdy jedno z nich skorzystało ze zwrotu, a drugie nie, a oba znajdują się w stosunku konkurencji – przy czym sytuacja ta prawdopodobnie będzie miała charakter ogólny w wyniku właśnie wspomnianego efektu fali – wówczas wydaje mi się, że pierwsze przedsiębiorstwo powinno korzystać z uprawnień wynikających z prawa wspólnotowego, które sądy krajowe muszą chronić. 98.   Jeśli z tych rozważań wynika, że wszystkie przedsiębiorstwa na terytorium danego państwa mają legitymację czynną w odniesieniu do decyzji o odmowie zwrotu, jest to zgodne z warunkiem wyrażonym powyżej, zgodnie z którym sądy nie powinny, poprzez ograniczone rozszerzenie prawa do żądania zwrotu, jedynie poszerzać kręgu beneficjentów, zamiast usuwać skutki pomocy. 99.   Jednakże znaczenie tego wniosku zależy od tego, czy unieważnienie przepisów ograniczających krąg uprawnionych do zwrotu zostanie uznane za dopuszczalny środek prawny, a wyraziłem swój pogląd, że nie jest.  Terminy 100.  Verwaltungsgerichtshof w swym drugim pytaniu podnosi kwestię tego, czy żądanie zwrotu przedstawione przez przedsiębiorstwo wyłączone z systemu pierwotnego należy traktować odmiennie w zależności od tego, czy zostało wniesione przed, czy też po wydaniu decyzji z 2002 r. 101. Kwestia ta powstaje tylko, w przypadku gdy z art. 88 ust. 3 WE wynika, że zwrot musi być przyznany podmiotom wyłączonym z systemu pierwotnego. 102. W każdym razie wyjaśniłem, że decyzja z 2002 r. moim zdaniem nie wywołuje skutków w odniesieniu do uprawnień i obowiązków sądów krajowych, a zatem i w odniesieniu do indywidualnych skarg do nich wnoszonych, jeżeli chodzi o żądania dotyczące okresu, w którym pomoc nie była zgłoszona bądź ostatecznie zatwierdzona, a zatem władzom austriackim nie wolno było wprowadzić jej w życie. 103. Jednakże kwestia terminów wnoszenia powództwa – bez względu na jego charakter – mogłaby niemniej jednak powstać, w szczególności z uwagi na to, iż minęło już prawie dziesięć lat od wprowadzenia podatków energetycznych i systemu zwrotów. 104. Należy zauważyć, że niepewność co do charakteru systemu i co do praw, które można przywołać w związku z nim, została w znacznym stopniu rozwiana poprzez wyrok Trybunału w sprawie Adria-Wien Pipeline i Wietersdorfer & Peggauer Zementwerke oraz kolejne wyroki Verfassungsgerichtshof z grudnia 2001 r., jednakże pojawiła się ona ponownie w wyniku decyzji Komisji z 2002 r. oraz drugiej rundy odmów przyznania zwrotów przez austriackie organy podatkowe. 105. Ponadto selektywny charakter 0,35% progu, co do którego można było sądzić, że Trybunał wykluczył go w sprawie Adria-Wien Pipeline i Wietersdorfer & Peggauer Zementwerke(40), został stwierdzony przez Komisję dopiero w decyzji z 2004 r. 106. W konsekwencji prawa wielu skarżących bądź potencjalnych skarżących nie będą jasno określone, zanim Trybunał nie rozstrzygnie niniejszej sprawy i zanim Verwaltungsgerichtshof nie wyda orzeczenia w postępowaniu przed sądem krajowym. 107. W tych okolicznościach właściwe wydaje się uznanie, że jedna lub kilka z wyżej wymienionych okoliczności powinny spowodować ponownie rozpoczęcie biegu terminu wnoszenia powództwa. W istocie, ze stwierdzeń pełnomocnika TAL i Planai w trakcie rozprawy wynika, że w następstwie wyroków Verfassungsgerichtshof z 2001 r. władze austriackie przedłużyły termin na wniesienie żądania zwrotu. 108. Decyzja w tej kwestii należy do sądów krajowych, zgodnie z prawem krajowym. Jednakże muszą mieć one na uwadze, że przepisy krajowe nie mogą uniemożliwiać wykonywania w praktyce uprawnień przyznanych przez prawo wspólnotowe ani czynić go nadmiernie trudnym, ani też nie mogą być mniej korzystne niż przepisy odnoszące się do porównywalnych żądań opartych na prawie krajowym.  Wnioski 109. Z powodów przedstawionych powyżej uważam, iż na pytania podniesione przez Verwaltungsgerichtshof Trybunał powinien odpowiedzieć w następujący sposób: Jeśli przepis krajowy przewidujący zwrot podatku jest selektywny, ponieważ przyznaje korzyść tylko niektórym przedsiębiorstwom, a zatem musi zostać uznany za pomoc w rozumieniu art. 87 WE, i jeśli z naruszeniem art. 88 ust. 3 WE środek ten nie został zgłoszony Komisji przed jego wejściem w życie, od sądów krajowych wymaga się przyznania środków prawnych umożliwiających zniesienie bezprawnie przyznanej pomocy lub przynajmniej jej skutków oraz chroniących prawa poszkodowanych podmiotów. Późniejsza decyzja Komisji uznająca pomoc za zgodną ze wspólnym rynkiem nie ma wpływu ani na zakres obowiązków tych sądów krajowych, ani na zakres środków, jakie mogą przyznać w odniesieniu do okresu, w którym pomoc została bezprawnie wprowadzona w życie z naruszeniem art. 88 ust. 3 WE. Niemniej jednak, zakres środków prawnych nie obejmuje pozwolenia na żądanie zwrotu na rzecz przedsiębiorstw wyłączonych z systemu pierwotnego. 1 – Język oryginału: angielski. 2 – Wyrok z dnia 8 listopada 2001 r. w sprawie C‑143/99 Adria-Wien Pipeline i Wietersdorfer & Peggauer Zementwerke, Rec. str. I‑8365. 3 – Artykuły 87 i 88 WE były przed wejściem w życie traktatu amsterdamskiego w dniu 1 maja 1999 r., a zatem w znacznej części okresu objętego niniejszą sprawą, artykułami 92 i 93 traktatu WE. Jednakże w tekście stosować będę nową numerację. Chociaż zostały wprowadzone pewne zmiany, gdy art. 92 traktatu stał się art. 87 WE, nie ma różnic mających znaczenie dla niniejszej sprawy. 4 – Jako art. 93 ust. 3 traktatu WE postanowienie to obejmowało również inne rodzaje pomocy, które nie dotyczą jednak niniejszej sprawy. 5 – Rozporządzenie z dnia 22 marca 1999 r. ustanawiające szczegółowe zasady stosowania art. 93 traktatu WE (Dz.U. 1999, L 83, str. 1). 6 – Zobacz szczegółowo cytowany w przypisie 2 wyrok w sprawie Adria-Wien i Wietersdorfer & Peggauer Zementwerke, pkt 3–8 oraz pkt 2–7 opinii rzecznika generalnego Mischo przestawionej w tej sprawie. 7 – Cytowany w przypisie 2 wyrok w sprawie Adria-Wien Pipeline i Wietersdorfer & Peggauer Zementwerke. 8 – C(2002) 1890 wersja ostateczna; pomoc państwa NN 165/2001–Austria. 9 – Założenie Komisji, że rozciągał się na producentów w podstawowych sektorach rolnictwa, leśnictwa i rybołówstwa, nie wydaje się w pełni zgodne z terminem stosowanym w wyroku w sprawie Adria-Wien Pipeline i Wietersdorfer & Peggauer Zementwerke „wytwarzania dóbr materialnych” („fabrication de biens corporels” w języku francuskim, „Herstellung von körperlichen Gütern” w prawodawstwie austriackim), ale nie ma wpływu na fakt, że przedsiębiorstwa usługowe były wykluczone. 10 – Dz.U. 1994, C 72, str. 3. 11 – Dział zatytułowany „Pomoc operacyjna”. 12 – Ustawa federalna (Bundesgesetz) nr 158/2002, BGBl. str. I‑1643. 13 – W celu wyjaśnienia krajowych przepisów proceduralnych zob. cytowany w przypisie 2 wyrok w sprawie Adria‑Wien Pipeline i Wietersdorfer & Peggauer Zementwerke, pkt 15. 14 – Decyzja Komisji 2005/565/WE z dnia 9 marca 2004 r. w sprawie systemu pomocy państwa stosowanego w Austrii odnośnie do rekompensaty podatku od gazu ziemnego i energii elektrycznej w latach 2002 i 2003 (Dz.U. 2005 L 190, str. 13). 15 – Punkty 45-55 decyzji, w szczególności pkt 46–53. 16 – Dz.U. 2001, C 37, str. 3. 17 – W dziale dotyczącym wszystkich rodzajów „pomocy operacyjnej na […] odnawialne źródła energii”. 18 – W dziale dotyczącym wszystkich rodzajów „pomocy operacyjnej w formie obniżenia podatku lub zwolnienia z podatku”. 19 – Punkty 56–59 decyzji, w szczególności pkt 57 i 58. 20 – Punkt 66 decyzji. 21 – W pkt 26 i 27, przywołujących wyrok z dnia 21 listopada 1991 r. w sprawie C‑354/90 Fédération Nationale du Commerce Extérieur des Produits Alimentaires i Syndicat National des Négociants et Transformateurs de Saumon („FNCE”), Rec. str. I‑5505, pkt 12. 22 – Wyrok z dnia 13 stycznia 2005 r. w sprawie C‑174/02, Zb.Orz. str. I‑85, pkt 17. 23 – Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Adria-Wien Pipeline i Wietersdorfer & Peggauer Zementwerke, pkt 25. 24 – Zobacz przykładowo wyrok z dnia 14 lutego 1990 r. w sprawie C‑301/87 Francja przeciwko Komisji („Boussac”), Rec. str. I‑307, pkt 21–23, i wyrok w sprawie FNCE, przywołany w przypisie 21, pkt 13 i 14. FNCE, pkt 16 oraz wyrok z dnia 21 października 2003 r. w sprawach połączonych C‑261/01 i C‑262/01 Van Calster i in., Rec. str. I‑2249, pkt 63. 26 – Wyrok z dnia 9 września 1999 r. w sprawie T‑110/98 RJB Mining przeciwko Komisji, Rec. str. II‑2585, pkt 78. 27 – Punkt 61 i następne poniżej. 28 – Oczywiście bez uszczerbku dla ewentualnych środków tymczasowych zapobiegających przyznawaniu pomocy niewprowadzonej jeszcze w życie, co stanowi odmienną sytuację. 29 – Wytyczne z 2001 r. obowiązywały już w chwili wydania decyzji z 2002 r., ale zgodnie z ich pkt 82, nie miały być stosowane do pomocy niezgłoszonej przyznanej przed ich opublikowaniem. 30 – Zobacz pkt 2 wytycznych z 2001 r., przywołanych w przypisie 16. 31 – Zobacz pkt 69 i następne poniżej. 32 – Zobacz przykładowo pkt 4 sentencji wyroku z dnia 11 grudnia 1973 r. w sprawie 120/73 Lorenz, Rec. str. 1471 (i w trzech następnych sprawach rozstrzygniętych przez Trybunał w tym samym dniu). 33 – Punkt 46 i następne. 34 – Mając na uwadze, że ta sprawa dotyczy tylko pomocy przyznanej do końca 2001 r., nie zaś zmienionej pomocy objętej decyzją z 2004 r. 35 – Wyrok z dnia 20 września 2001 r. w sprawie C‑390/98, Rec. str. I‑6117, pkt 80. 36 – Wyroki z dnia 9 marca 2000 r. w sprawie C‑437/97 EKW i Wein & Co., Rec. str. I‑1157, pkt 51–53, z dnia 13 lipca 2000 r. w sprawie C‑36/99 Idéal Tourisme, Rec. str. I‑6049, pkt 26–29 (obie sprawy przywołano również w sprawie Banks), i z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawach połączonych C‑430/99 i C‑431/99 Sea-Land Service i Nedlloyd Lijnen, Rec. str. I‑5235, pkt 45–48 (który sam na poparcie przywołuje wyrok w sprawie Bank). 37 – Zobacz pkt 91 i następne. 38 – Zobacz wyrok w sprawie Van Calster, przywołany w przypisie 25, pkt 54. 39 – Wyrok z dnia 11 lipca 1991 r. w sprawach połączonych od C‑87/90 do C‑89/90 Verholen i in., Rec. str. I‑3757, pkt 24; wyrok z dnia 11 września 2003 r. w sprawie C‑13/01 Safalero, Rec. str. I‑8679, pkt 50; wyrok w sprawie Streekgewest, przywołany w przypisie 22, pkt 18. 40 – Zobacz pkt 30 powyżej.