C-369/07

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO PAOLA MENGOZZIEGO przedstawiona w dniu 5 lutego 2009 r.(1) Sprawa C‑369/07 Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Republice Greckiej Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego – Wyrok Trybunału stwierdzający uchybienie Republiki Greckiej obowiązkowi odzyskania pomocy przyznanej przedsiębiorstwu Olympic Airways – Niewykonanie – Skarga na podstawie art. 228 WE – Kary pieniężne I –    Wprowadzenie 1.        Przedmiotem niniejszego postępowania jest skarga wniesiona przez Komisję przeciwko Republice Greckiej na podstawie art. 228 WE. Skarżąca instytucja zarzuca temu państwu członkowskiemu niewykonanie wyroku z dnia 12 maja 2005 r.(2) (zwanego dalej „wyrokiem z 2005 r.”), w którym Trybunał uznał, że pozwana uchybiła zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy decyzji Komisji 2003/372/WE z dnia 11 grudnia 2002 r.(3) (zwanej dalej „decyzją z 2002 r.”) dotyczącej pomocy przyznanej przez Republikę Grecką na rzecz Olympic Airways (zwanej dalej „OA”). Komisja wnosi w skardze do Trybunału o stwierdzenie, że pozwana uchybiła zobowiązaniom oraz o skazanie jej na zapłatę okresowej kary pieniężnej oraz ryczałtu. II – Okoliczności wniesienia skargi A –    Działania Komisji podjęte przed wydaniem decyzji z 2002 r. 2.        Na podstawie art. 92 ust. 3 lit. c) Traktatu WE [obecnie art. 87 ust. 3 lit. c) WE] Komisja zezwoliła w 1994 r. na pewne środki pomocowe na rzecz OA wchodzące w większości w zakres planu restrukturyzacji i rekapitalizacji przedsiębiorstwa(4). Pomoc ta była zgodna ze wspólnym rynkiem pod warunkiem przestrzegania przez Grecję pewnej liczby zobowiązań. 3.        Uznając, że niektóre z tych zobowiązań nie były przestrzegane, w dniu 30 kwietnia 1996 r. Komisja zdecydowała o wszczęciu postępowania przewidzianego w art. 93 ust. 2 Traktatu WE (obecnie art. 88 ust. 2 WE) w związku z przyznaną już pomocą oraz z nową niezgłoszoną pomocą, o której się dowiedziała. Postępowanie zakończyło się wydaniem decyzji 1999/332/WE z dnia 14 sierpnia 1998 r.(5), w której Komisja ponownie zezwoliła na pomoc przyznaną w 1994 r. w wersji zmodyfikowanej przez władze greckie. Podobnie jak w 1994 r. pomoc ta była związana z planem restrukturyzacji i uzależniona od szczególnych warunków. 4.        Późniejszą decyzją wydaną w 2000 r. Komisja zezwoliła na kolejną zmianę dopuszczonych interwencji finansowych. B –    Decyzja z 2002 r. 5.        Na skutek skarg dotyczących przyznania pomocy na rzecz OA, w dniu 6 marca 2002 r. Komisja wszczęła nowe postępowanie na podstawie art. 88 ust. 2 WE i w dniu 11 grudnia 2002 r. wydała decyzję 2003/372, opartą przede wszystkim na ustaleniu, że nie osiągnięto większości celów programu restrukturyzacji Olympic Airways, warunki, którymi była obwarowana decyzja zatwierdzająca z 1998 r., nie zostały dopełnione, a sposób jej wykonania wskazuje na nadużycia. Komisja stwierdziła nadto przypadki nowej pomocy operacyjnej, polegającej w szczególności na tolerowaniu przez państwo greckie niepłacenia lub odraczania terminów płatności składek na ubezpieczenie społeczne, podatku od wartości dodanej od paliw i części zamiennych, czynszu należnego portom lotniczym, opłat lotniskowych oraz opłaty pobieranej od pasażerów odlatujących z lotnisk greckich, zwanej „spatosimo”. 6.        Artykuły 1–3 sentencji tej decyzji brzmią następująco: „Artykuł 1 Pomoc na restrukturyzację przyznana przez Grecję Olympic Airways w postaci: a)      gwarancji kredytowych udzielonych przedsiębiorstwu do dnia 7 października 1994 r. na podstawie art. 6 greckiej ustawy nr 96/75 z dnia 26 czerwca 1975 r.; b)      nowych gwarancji kredytowych do wysokości 378 mln USD, dotyczących kredytów zaciągniętych przed dniem 31 marca 2001 r. na zakup nowych samolotów oraz na inwestycje niezbędne w związku z przeniesieniem Olympic Airways do nowego portu lotniczego Spata; c)      redukcji zadłużenia przedsiębiorstwa w wysokości 427 mld GRD; d)      konwersji długu przedsiębiorstwa na kapitał na kwotę 64 mld GRD; e)      dokapitalizowania w wysokości 54 mld GRD, zrealizowanego do kwoty 40,8 mld GRD w trzech transzach wynoszących odpowiednio 19, 14 i 7,8 mld GRD w 1995, 1998 i 1999 r.,  uznaje się za niezgodną ze wspólnym rynkiem w rozumieniu art. 87 ust. 1 traktatu […]. Artykuł 2 Przyznana przez Grecję pomoc państwa w postaci tolerowania długotrwałego niepłacenia składek na ubezpieczenie społeczne, podatku VAT od paliw i części zamiennych należnego od Olympic Aviation, czynszu na rzecz różnych portów lotniczych, opłat lotniskowych na rzecz portu lotniczego Spata i innych portów lotniczych oraz opłaty zwanej „spatosimo” jest niezgodna ze wspólnym rynkiem. Artykuł 3 1. Grecja podejmie konieczne kroki w celu odzyskania od beneficjenta pomocy wymienionej w art. 1, w wysokości 14 mld GRD (41 mln EUR)(6), która jest niezgodna z traktatem, jak również przyznanej bezprawnie pomocy wymienionej w art. 2. 2. Windykacja pomocy nastąpi bez zwłoki, zgodnie z procedurami przewidzianymi w przepisach krajowych, o ile pozwalają one na natychmiastowe i skuteczne wykonanie decyzji. Kwoty, które muszą zostać odzyskane, będą obejmować odsetki należne od dnia przyznania pomocy do dnia jej rzeczywistego zwrotu. Odsetki będą naliczane według stopy referencyjnej stosowanej dla obliczania ekwiwalentu dotacji netto dla pomocy regionalnej”. 7.        W dniu 24 lutego 2003 r. OA wniosła do Sądu Pierwszej Instancji (zwanego dalej „Sądem”) skargę o stwierdzenie nieważności tej decyzji. C –    Zdarzenia po wydaniu decyzji z 2002 r. 8.        W marcu 2003 r. władze greckie poinformowały Komisję o zamiarze prywatyzacji OA. We wrześniu Komisja nakazała Republice Greckiej dostarczyć wszelkie informacje niezbędne do zbadania zgodności środków restrukturyzacji i prywatyzacji OA z art. 87 WE. W grudniu zaczęło działać nowe przedsiębiorstwo Olympic Airlines (zwane dalej „NOA”). 9.        W dniu 16 marca 2004 r. Komisja poinformowała Republikę Grecką o wszczęciu postępowania przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE. Po zakończonym postępowaniu w dniu 14 września 2005 r. Komisja wydała decyzję stwierdzającą istnienie nowej pomocy niezgodnej z prawem i ze wspólnym rynkiem na rzecz OA i NOA(7) (zwaną dalej „decyzją z 2005 r.”). Decyzja została zaskarżona do Sądu przez Republikę Grecką, NOA oraz OA(8). 10.      W dniu 4 października 2006 r., zgodnie z art. 88 ust. 2 WE, Komisja wniosła do Trybunału o stwierdzenie niewykonania przez Republikę Grecką zobowiązań wynikających z wyżej wspomnianej decyzji. W dniu 14 lutego 2008 r. Trybunał wydał wyrok stwierdzający uchybienie zobowiązaniom przez Grecję(9). D –    Wyrok z 2005 r. 11.      Uznając otrzymane w toku postępowania poprzedzającego wniesienie skargi informacje na temat stanu zaawansowania procesu odzyskiwania pomocy będącej przedmiotem decyzji z 2002 r. za niewystarczające, w dniu 25 września 2003 r. Komisja wniosła skargę o stwierdzenie, na podstawie art. 88 ust. 2 WE, uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego. Komisja wniosła o stwierdzenie przez Trybunał, że „nie podejmując w nakazanym terminie wszystkich niezbędnych kroków w celu uzyskania zwrotu pomocy uznanej za bezprawną i niezgodną ze wspólnym rynkiem, z wyjątkiem pomocy dotyczącej składek na rzecz krajowej instytucji zabezpieczenia społecznego […], zgodnie z art. 3 decyzji [z 2002 r.], a w każdym razie nie informując o krokach podjętych na podstawie art. 4 tej decyzji, Republika Grecka uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 3 i 4 tej decyzji, jak również traktatu WE”. 12.      Odnośnie do obowiązku odzyskania kwoty 41 mln EUR wskazanej w art. 1 tej decyzji w pierwszej kolejności Trybunał stwierdził, że rozpatrywane „przekazani[e] wszystkich aktywów [OA], wolnych od wszelkich długów, nowej spółce [NOA]”, „przeprowadzon[e] w sposób uniemożliwiający, na podstawie prawa krajowego, zaspokojenie długów dawnej [OA] z majątku nowej spółki [NOA]”, „stworzył[o] przeszkody w skutecznym wykonaniu decyzji [z 2002 r.] i w ściągnięciu kwot pomocy”, przez co „poważnie zagrożony został cel tej decyzji, którym jest przywrócenie niezakłóconej konkurencji w sektorze lotnictwa cywilnego”(10). Trybunał dodał, że „działania podjęte przez władze greckie, to jest decyzja o przystąpieniu do windykacji zadłużenia w kwocie 41 mln EUR od [OA], nie wywołały żadnego skutku w postaci rzeczywistego zwrotu tej kwoty przez spółkę”(11) i stwierdził, że Republika Grecka uchybiła zobowiązaniu do odzyskania tej kwoty. 13.      Odnosząc się do odzyskania kwot wskazanych w art. 2 decyzji z 2002 r., w pierwszej kolejności Trybunał odrzucił argument Republiki Greckiej, zgodnie z którym decyzja jest niewykonalna w tym zakresie z uwagi na brak dokładnego wskazania kwot podlegających zwrotowi. W tym względzie Trybunał przypomniał, że „żaden przepis prawa wspólnotowego nie wymaga od Komisji, aby przy nakazywaniu uzyskania zwrotu pomocy uznanej za niezgodną ze wspólnym rynkiem określała dokładną kwotę podlegającą zwrotowi”, zważywszy, że „[w]ystarczy, by decyzja Komisji zawierała wskazówki pozwalające adresatowi na samodzielne, bez nadmiernych trudności, ustalenie tej kwoty”(12). Ponadto Trybunał zwrócił uwagę, że kwoty podlegające zwrotowi „wynikają z art. 2 decyzji w związku z pkt 206–208 jej uzasadnienia”(13). Na końcu Trybunał zwrócił uwagę, że władze greckie „ograniczyły się do pewnych kroków proceduralnych i administracyjnych, częściowych porozumień w sprawie spłaty zadłużenia, a także potrącenia wierzytelności”; działania te, które były zresztą „bądź spóźnione, bądź niepełne, bądź pozbawione mocy wiążącej i które w każdym razie nie doprowadziły do rzeczywistego ściągnięcia kwot należnych od [OA], nie mogą zostać uznane za wypełnienie zobowiązań państwa członkowskiego w zakresie odzyskania pomocy państwa”(14). 14.      Na tej podstawie w sentencji wyroku Trybunał orzekł, że „[n]ie podejmując w nakazanym terminie wszystkich niezbędnych kroków w celu uzyskania zwrotu pomocy uznanej za bezprawną i niezgodną ze wspólnym rynkiem, z wyjątkiem pomocy dotyczącej składek na rzecz krajowej instytucji zabezpieczenia społecznego, zgodnie z art. 3 decyzji [z 2002 r.], Republika Grecka uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy tegoż art. 3”. E –    Postępowanie poprzedzające wniesienie skargi 15.      Pismem z dnia 18 maja 2005 r. Komisja wezwała Republikę Grecką do przedstawienia środków przyjętych w celu wykonania wyroku z 2005 r. 16.      W piśmie z dnia 2 czerwca 2005 r. Republika Grecka wskazała, że odzyskanie pomocy nastąpi, po pierwsze, poprzez zyski pochodzące ze sprzedaży aktywów oraz zbycia udziałów grupy OA oraz, po drugie, poprzez zastosowanie art. 27 ustawy 3185/2003, na podstawie którego cały zysk ze sprzedaży przedsiębiorstwa NOA oraz innych niż działalność obejmująca loty sektorów zostaje automatycznie przypisany państwu. Ponadto władze greckie poinformowały Komisję, że jeżeli zasoby OA okażą się niewystarczające, mają zamiar kontynuować procedurę windykacji poprzez likwidację spółki. W przypadku gdy nawet ten środek okaże się niewystarczający, władze greckie zwrócą się, w zakresie i na warunkach określonych przez orzecznictwo wspólnotowe, do NOA jako przedsiębiorstwa przejmującego działalność OA obejmującą loty. W tym samym piśmie Republika Grecka poinformowała również Komisję o stanie zaawansowania procedury windykacji. W odniesieniu do pomocy wskazanej w art. 1 decyzji z 2002 r. Republika Grecka przypomniała Komisji, że nakaz windykacji, wydany po zakończeniu procedury kontroli należności oraz stosownych odsetek, został zaskarżony przez OA do sądu administracyjnego w Atenach i że wykonanie tego nakazu zostało zawieszone przez ten sąd w dniu 26 stycznia 2004 r. do czasu rozstrzygnięcia tej skargi. W odniesieniu do pomocy wskazanej w art. 2 decyzji z 2002 r. Republika Grecka poinformowała Komisję, że procedura kwantyfikacji, ustalenia oraz przypisania kwot podlegających windykacji jest w toku. Odnosząc się do pkt 41 wyroku z 2005 r., władze greckie wyjaśniły, że zgodnie z art. 2 oraz pkt 206‑208 decyzji z 2002 r. kwoty podlegające zwrotowi dotyczyły braku płatności przez OA: i) podatku VAT od paliwa za okres od stycznia do maja 2001 r. oraz od listopada do grudnia 2001 r. (pkt 206); ii) podatku VAT od części zamiennych za okres od stycznia do maja 2001 r. oraz od listopada do grudnia 2001 r. (pkt 206); iii) czynszu należnego regionalnym portom lotniczym (pkt 206); opłat lotniskowych należnych międzynarodowemu portowi lotniczemu w Atenach (pkt 207) oraz iv) opłaty zwanej „spatosimo” za okres od grudnia 2000 r. do lutego 2002 r. oraz za marzec 1999 r. (pkt 208). Całkowita kwota do odzyskania od OA została oszacowana na około 111 mln EUR, łącznie z odsetkami. 17.      Po kolejnej wymianie korespondencji, w dniu 18 października 2005 r. Komisja skierowała do Republiki Greckiej wezwanie na podstawie art. 228 WE do usunięcia uchybienia. 18.      Republika Grecka odpowiedziała pismem z dnia 19 grudnia 2005 r. Powtórzyła, że opóźnienie w procedurze odzyskiwania pomocy wskazanej w art. 1 decyzji z 2002 r. należy przypisać skardze wniesionej przez OA przeciwko nakazowi zapłaty, stwierdziła, że wyczerpała wszystkie środki będące w jej dyspozycji zgodnie z prawem greckim oraz oświadczyła, iż zamierza poczekać na zakończenie postępowania sądowego zanim podejmie jakiekolwiek inne działania. Odnośnie do pomocy wskazanej w art. 2 decyzji z 2002 r. Republika Grecka potwierdziła, że przystąpiła do ustalenia należnych kwot oraz doręczenia stosownych wezwań do zapłaty. Mówiąc bardziej ogólnie, władze greckie zwróciły uwagę, że wydanie decyzji z 2005 r. opóźniło zakończenie operacji odzyskiwania pomocy, ponieważ decyzja ta stoi na przeszkodzie zawarciu porozumienia w sprawie sprzedaży NOA, tym samym uniemożliwiając OA otrzymanie środków niezbędnych do realizacji płatności(15). 19.      Uznając, że nie otrzymała żadnej informacji dotyczącej skutecznego odzyskania pomocy, w dniu 10 kwietnia 2006 r.(16) Komisja skierowała do Republiki Greckiej uzasadnioną opinię, w której stwierdziła, że nie podejmując wszystkich niezbędnych środków w celu wykonania wyroku z 2005 r., Republika Grecka uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 228 ust. 1 WE. Komisja wezwała to państwo członkowskie do wywiązania się z tych zobowiązań w terminie dwóch miesięcy od doręczenia uzasadnionej opinii. Ponadto Komisja poinformowała władze greckie, że jeżeli wniesie skargę do Trybunału Sprawiedliwości na podstawie art. 228 WE, zażąda w niej nakazania zapłaty przez Republikę Grecką okresowej kary pieniężnej oraz ryczałtu w wysokości wskazanej przez Komisję. 20.      Republika Grecka odpowiedziała na uzasadnioną opinię pismem z dnia 9 czerwca 2006 r. Odnośnie do pomocy wskazanej w art. 1 decyzji z 2002 r. powtórzyła, że postępowanie w sprawie odzyskania pomocy zostało zawieszone do czasu rozstrzygnięcia przez sąd administracyjny w Atenach skargi wniesionej przez OA. W celu uniknięcia dodatkowego opóźnienia Republika Grecka wystąpiła o pomoc ze strony Komisji oraz zaproponowała przyśpieszenie procedury sprzedaży aktywów przedsiębiorstwa OA. Nie sprzeciwiając się zasadniczo ewentualnej likwidacji przedsiębiorstwa z braku innych rozwiązań, rząd grecki stwierdził jednak, że jeśli zapadnie decyzja o likwidacji jedynie w celu odzyskania pomocy, jak zaproponowała Komisja w uzasadnionej opinii, to decyzja ta naruszy konstytucyjnie gwarantowane prawo OA do ochrony sądowej i będzie sprzeczne z zasadą proporcjonalności. 21.      W odniesieniu do pomocy wskazanej w art. 2 decyzji z 2002 r. Republika Grecka zwróciła się przede wszystkim do Komisji, aby wskazała, jakim okresem czasu dysponowałaby OA w przypadku, gdyby pomoc była odzyskiwana na podstawie przepisu krajowego umożliwiającego spłatę zadłużenia podmiotów publicznych poprzez regularne płatności ratalne rozłożone na okres maksymalnie dziesięciu lat. Wreszcie Republika Grecka dostarczyła informacje na temat poczynionych postępów w zakresie odzyskiwania pomocy. Odnosząc się do opłaty zwanej „spatosimo”, władze greckie stwierdziły, że kwota, którą początkowo należało odzyskać, to znaczy 60,9 mln EUR, uległa zmniejszeniu wskutek zapłaty przez OA należności za marzec 1999 r. oraz za okres od grudnia 2000 r. do maja 2001 r. Władze greckie ponownie zwróciły się o współpracę ze strony Komisji w kwestii określenia warunków zwrotu pozostałych kwot. W odniesieniu do opłat lotniskowych na rzecz dyrekcji lotnictwa cywilnego (zwanej dalej „DLC”) władze greckie podniosły, że zadłużenie wynikające z braku zapłaty tych opłat przez OA zostało częściowo skompensowane na kwotę około 2,3 mln EUR oraz częściowo umorzone. Pozostała kwota w wysokości 176 082,17 EUR wynikająca z faktury zakwestionowanej przez OA będzie zapłacona w krótkim okresie czasu. 22.      Władze greckie stwierdziły, że zważywszy na zaawansowanie procedury odzyskiwania pomocy oraz biorąc pod uwagę wniosek o udzielenie pomocy skierowany przez nie do Komisji, a także fakt, iż sprawa w przedmiocie skargi o stwierdzenie nieważności decyzji z 2002 r. jest nadal zawisła przed Sądem, ewentualna decyzja Komisji o wniesieniu do Trybunału skargi na podstawie art. 228 WE byłaby sprzeczna z zasadą lojalnej współpracy ustanowioną w art. 10 WE. III – Przebieg postępowania przez Trybunałem i żądania stron 23.      Pismem złożonym w sekretariacie Trybunału w dniu 3 sierpnia 2007 r. Komisja wniosła skargę będącą przedmiotem niniejszego postępowania, w której domaga się: –        stwierdzenia, że nie podejmując działań, jakich wymaga wykonanie wyroku z 2005 r., Republika Grecka uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy decyzji z 2002 r. oraz art. 228 WE; –        zobowiązania Republiki Greckiej do zapłacenia Komisji kary pieniężnej w wysokości 53 611 EUR za każdy dzień zwłoki w wykonaniu wyroku z 2005 r., począwszy od dnia wydania wyroku w niniejszej sprawie aż do dnia wykonania wyroku z 2005 r.; –        zobowiązania Republiki Greckiej do zapłacenia Komisji ryczałtu, którego wysokość wynika z pomnożenia stawki dziennej 10 512 EUR przez liczbę dni trwania naruszenia od dnia ogłoszenia wyroku z 2005 r. do dnia wydania wyroku w niniejszej sprawie. –         obciążenia Republiki Greckiej kosztami postępowania. 24.      Republika Grecka wnosi o oddalenie skargi oraz obciążenie Komisji kosztami postępowania. Przedstawiciele stron przedstawili swe stanowiska na rozprawie, która odbyła się w dniu 11 listopada 2008 r. IV – Analiza A –    W przedmiocie zarzucanego uchybienia 1.      Uwagi wstępne 25.      W odpowiedzi na skargę Republika Grecka informuje Trybunał, że całkowicie wypełniła zobowiązania, które na niej ciążą na mocy decyzji z 2002 r. i że w tym celu między sierpniem i październikiem 2007 r. przystąpiła do odzyskania w całości pomocy wskazanej w art. 1 i 2 tej decyzji. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, w celu oceny istnienia uchybienia zarzucanego na podstawie art. 228 WE, datę odniesienia stanowi dzień upływu terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii wydanej na podstawie tego przepisu(17), co w tym przypadku oznacza dwa miesiące licząc od notyfikacji Republice Greckiej uzasadnionej opinii, która nastąpiła w dniu 10 kwietnia 2006 r. 26.      Należy zatem stwierdzić, że nie podejmując w odpowiednim czasie wszystkich niezbędnych kroków w celu wykonania wyroku z 2005 r., pozwane państwo członkowskie uchybiło zobowiązaniom, które na nim ciążą na mocy art. 228 WE i w związku z powyższym należy stwierdzić uchybienie tego państwa. 27.      Jednakże z uwagi na fakt, że wraz ze stwierdzeniem uchybienia Komisja zażądała również obciążenia Republiki Greckiej karą pieniężną oraz ryczałtem, należy także ustalić, czy zarzucane uchybienie trwało aż do zbadania okoliczności faktycznych przez Trybunał(18). Taka weryfikacja powoduje, że zostaną uwzględnione środki podjęte przez pozwane państwo członkowskie po wniesieniu skargi, co do których Komisja mogła zająć stanowisko jedynie w ramach niniejszej sprawy. 28.      Pisma procesowe złożone przez rząd grecki w toku procedury pisemnej oraz odpowiedzi tego rządu na pisemne pytania zadane na podstawie art. 54a regulaminu Trybunału ukazują w szczególności liczne kompensaty wzajemnych długów i wierzytelności pomiędzy OA i Grecją, dzięki którym nastąpiło odzyskanie znacznej części środków pomocowych uznanych przez decyzję z 2002 r. za niezgodne ze wspólnym rynkiem. 29.      Przypominam przy tym, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, z braku przepisów wspólnotowych o windykacji kwot nienależnie wypłaconych, windykacja bezprawnej pomocy państwa powinna się w zasadzie odbywać zgodnie z warunkami przewidzianymi przez prawo krajowe(19). Orzecznictwo to zostało skodyfikowane w art. 14 ust. 3 rozporządzenia Rady (WE) nr 659/1999 z dnia 22 marca 1999 r. ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania art. 93 Traktatu WE(20), który przewiduje, że windykacja zostaje przeprowadzona „bezzwłocznie i zgodnie z procedurami przewidzianymi w prawie krajowym zainteresowanego państwa członkowskiego, pod warunkiem że przewidują one bezzwłoczne i skuteczne wykonanie decyzji Komisji”. 30.      Państwo członkowskie, które na mocy decyzji Komisji zostaje zobowiązane do windykacji bezprawnej pomocy, może więc spośród sposobów proponowanych przez krajowy porządek prawny swobodnie wybrać te, zgodnie z którymi wykona to zobowiązanie, o ile wybrane działania nie naruszają mocy obowiązującej i skuteczności prawa wspólnotowego(21). Z powyższego wynika w zasadzie, że nawet kompensacja, o ile jest przewidziana przez krajowy porządek prawny jako sposób wygaśnięcia zobowiązań, może stanowić środek umożliwiający windykację pomocy przyznanej bezprawnie. Komisja nie przeczy temu twierdzeniu, kwestionuje natomiast wartość dowodową dokumentów przedstawionych przez Republikę Grecką oraz okoliczności, w jakich odbywały się wspomniane potrącenia. 31.      Należy zatem przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału w ramach postępowania na podstawie art. 228 WE Komisja powinna przedstawić Trybunałowi wszystkie wskazówki niezbędne do określenia stanu wykonania przez państwo członkowskie wyroku stwierdzającego uchybienie(22). Jeśli Komisja dostarczyła wystarczającej liczby informacji wskazujących na dalsze trwanie uchybienia, „na zainteresowanym państwie członkowskim spoczywa ciężar szczegółowego merytorycznego zakwestionowania przedstawionych w ten sposób informacji i wynikających z nich konsekwencji”(23). 32.      Na mocy art. 10 WE państwa członkowskie są ponadto zobowiązane do ułatwiania Komisji wypełniania jej zadań kontrolnych(24). Co się tyczy w szczególności wykonania decyzji nakazującej windykację bezprawnej pomocy, Trybunał miał już sposobność stwierdzenia, że „kiedy państwo członkowskie przewiduje windykację takiej pomocy za pomocą innego środka niż płatność gotówkowa, do tego państwa należy przedstawienie Komisji wszelkich informacji umożliwiających sprawdzenie, czy wybrany środek stanowi właściwą realizację tej decyzji”. Zdaniem Trybunału bowiem „[w] odróżnieniu od zwrotu pomocy poprzez płatność gotówkową, która ze względu na swój rodzaj umożliwia Komisji kontrolę wykonania takiej decyzji, inne metody proponowane przez państwo członkowskie w celu wypełnienia przez nie obowiązku zapewnienia zwrotu bezprawnej pomocy wymagałyby oceny złożonych elementów”. Jednak „aby Komisja mogła przeprowadzić taką kontrolę, potrzebuje informacji, których nie może otrzymać bez ścisłej współpracy ze strony zainteresowanego państwa członkowskiego”(25). 33.      W świetle tych zasad należy zatem zbadać poszczególne środki przyjęte przez Republikę Grecką w celu wykonania decyzji z 2002 r. 2.      W przedmiocie odzyskania pomocy wskazanej w art. 1 decyzji z 2002 r. a)      Argumenty stron 34.      Komisja stwierdza w skardze, że nie otrzymała żadnego powiadomienia o skutecznym odzyskaniu pomocy w wysokości 41 mln EUR, wskazanej w art. 1 decyzji z 2002 r. 35.      Republika Grecka podnosi natomiast, że rozpatrywana pomoc stanowiła przedmiot windykacji oraz odsyła do załączonego do odpowiedzi na skargę oświadczenia greckich organów podatkowych z dnia 18 października 2007 r., wskazującego między innymi, że kwota 73 363 107 EUR, na którą składa się kapitał oraz odsetki obliczone według stawki wspólnotowej(26), została zwrócona Grecji przez OA w dniu 31 sierpnia 2007 r. W odpowiedzi na pytanie pisemne zadane na mocy art. 54a regulaminu Trybunału, władze greckie wyjaśniły, że windykacja rozpatrywanej kwoty odbyła się poprzez kompensatę z kwotami przyznanymi OA z tytułu odszkodowań przyznanych w niektórych orzeczeniach arbitrażowych wydanych w 2006 r. i 2007 r. Z informacji przedstawionych przez władze greckie wynika, że na mocy art. 27 rozporządzenia z mocą ustawy nr 3560/1956, które przejęło brzmienie „porozumienia w sprawie transportu lotniczego” zawartego przez Grecję i Arystotelesa Onassisa, spory pomiędzy OA i Grecją będą rozstrzygane przez sądy arbitrażowe. W 2006 r. oraz w 2007 r. przedsiębiorstwo OA wniosło łącznie siedem skarg przeciwko Grecji: cztery w celu otrzymania odszkodowania i zadośćuczynienia z tytułu szkody poniesionej na skutek wcześniejszego zamknięcia portu lotniczego Elliniko i konieczności przeniesienia się do międzynarodowego portu lotniczego w Spata oraz trzy skargi dotyczące szkody poniesionej z tytułu świadczenia bez wynagrodzenia usług interesu ogólnego w latach 1993‑1999 oraz w 2000 r. i 2001 r. Po rozpatrzeniu tych skarg sądy arbitrażowe nakazały Grecji zapłatę na rzecz OA kwoty w wysokości około 846 mln EUR tytułem zadośćuczynienia za szkodę poniesioną na skutek przeniesienia się do portu lotniczego w Spata oraz kwoty około 25 mln EUR tytułem naprawienia szkody wynikającej z nałożonego na przedsiębiorstwo obowiązku świadczenia usług interesu ogólnego. W szczególności kwota 41 mln EUR należna od OA na mocy art. 2 i 3 decyzji z 2002 r. została skompensowana z nakazem zapłaty kwoty 601 289 003,97 EUR, wydanym na podstawie orzeczenia arbitrażowego nr 57/2006 z dnia 6 grudnia 2006 r.(27). 36.      W replice Komisja wskazuje, że w liście z dnia 16 lipca 2006 r. powiadomiła Republikę Grecką, iż wymienione powyżej orzeczenia arbitrażowe mogą zawierać elementy pomocy, oraz że oczekuje, iż te orzeczenia zostaną jej formalnie notyfikowane przed dokonaniem jakiejkolwiek zapłaty. Taka notyfikacja jednak nie miała miejsca. Komisja przypomina również, że w reakcji na niektóre oświadczenia oraz informacje otrzymane od Grecji wszczęła procedurę określoną w art. 88 ust. 2 WE(28), mającą za przedmiot, między innymi, odszkodowania przyznane OA przez sądy arbitrażowe. Odnośnie do tych orzeczeń Komisja stwierdza, że nie posiada wystarczających informacji, aby określić, w jakim stopniu OA miała obowiązek prawny wykonywania nierentownych lotów, jednak nie może wykluczyć, że wartość odszkodowania przyznanego z tego tytułu przedsiębiorstwu OA została przeszacowana, stanowiąc bezprawną pomoc. Odnosząc się do zadośćuczynienia za szkodę poniesioną na skutek przeniesienia się do międzynarodowego portu lotniczego w Atenach, Komisja przypomina, że wydane w 1998 r., 2000 r. oraz w 2002 r. decyzje już poruszały tę kwestię, jednak informacje przekazane przez rząd grecki w ramach toczącego się postępowania administracyjnego nie umożliwiły jej porównania kwot uwzględnionych w tych decyzjach z kwotami przyznanymi w orzeczeniach arbitrażowych. Komisja obawia się, że ta sama szkoda mogła być dwukrotnie przedmiotem odszkodowania. Mówiąc bardziej ogólnie, Komisja uważa, że odzyskanie pomocy uznanej za niezgodną w decyzji z 2002 r., jeśli miało miejsce, było możliwe wyłącznie dzięki przyznaniu nowej pomocy. Komisja podkreśla, że zaakceptowanie odzyskania pomocy w takich warunkach oznaczałoby, że dopuszcza się, aby państwo członkowskie, które uchybiło obowiązkowi odzyskania pomocy uznanej w decyzji Komisji za niegodną, uniknęło zastosowania wobec niego sankcji przewidzianych w art. 228 WE przez przyznanie nowej pomocy w celu umożliwienia zwrotu pomocy poprzedniej. 37.      W duplice oraz w odpowiedzi na pytania zadane na podstawie art. 54a regulaminu Republika Grecka utrzymuje, że odszkodowania otrzymane przez OA w drodze orzeczeń arbitrażowych nie stanowią pomocy państwa i że postępowanie wszczęte przez Komisję w grudniu 2007 r. nie ma żadnego uzasadnienia. W odniesieniu do orzeczenia nr 57/2006, na podstawie którego został wydany nakaz zapłaty uwzględniony następnie w celu dokonania kompensaty, Republika Grecka wyjaśnia, że obliczając odszkodowanie należne od państwa na rzecz OA, sąd arbitrażowy odliczył kwotę 146 100 000 EUR, odpowiadającą kwotom wypłaconym wcześniej z tytułu zadośćuczynienia za tę samą szkodę przed wydaniem decyzji z 2002 r. Wreszcie rząd grecki zwraca uwagę, że nawet jeżeli Komisja musi udowodnić, iż wartość szkody powołanej przez OA została przeszacowana, to fakt ten nie ma żadnego wpływu na ważność operacji odzyskiwania pomocy, ponieważ łączna wysokość pomocy, która powinna zostać zwrócona przez OA, stanowiąca wcześniejszy dług tego przedsiębiorstwa wobec państwa, jest dużo niższa od kwoty odszkodowania ustalonego przez sąd arbitrażowy. b)      Ocena 38.      Jak już miałem okazję wcześniej zauważyć, z utrwalonego orzecznictwa wynika, że w ramach postępowania na podstawie art. 228 WE, na Komisji spoczywa obowiązek przedstawienia Trybunałowi dowodów niezbędnych do określenia stanu wykonania przez państwo członkowskie wyroku stwierdzającego uchybienie. Jeśli Komisja dostarczyła wystarczające dowody wskazujące na dalsze trwanie uchybienia, na zainteresowanym państwie członkowskim spoczywa ciężar szczegółowego merytorycznego zakwestionowania przedstawionych informacji i wynikających z nich konsekwencji. 39.      W niniejszej sprawie skarżąca twierdzi, że nie dysponuje informacjami wystarczającymi do wykazania, że sporne orzeczenia arbitrażowe zawierają nowe elementy pomocy na rzecz OA, jednak przypuszcza, że tak jest. Postępowanie na podstawie art. 88 ust. 2 WE zostało wszczęte pod tym kątem i zgodnie z informacjami przedstawionymi Trybunałowi nadal trwa(29). Republika Grecka natomiast przedstawiła bliżej okoliczności, które doprowadziły do odzyskania pomocy wskazanej w art. 1 decyzji z 2002 r., oraz przedłożyła Trybunałowi zarówno wydane na podstawie zatwierdzonej ustawowo klauzuli arbitrażowej orzeczenie arbitrażowe, w którym określono kwoty uwzględniane do celów potrącenia, jak i nakaz zapłaty wydany w wykonaniu tego orzeczenia. Republika Grecka przedstawiła również zaświadczenie organów podatkowych poświadczające dokonanie potrącenia. 40.      W tych okolicznościach, rozumiejąc rozczarowanie Komisji, która dopiero w toku niniejszej sprawy została poinformowana o dokonanym potrąceniu i warunkach jego przeprowadzenia, nie sądzę, aby w ramach niniejszego postępowania o stwierdzenie uchybienia było możliwe nałożenie na pozwane państwo członkowskie ciężaru udowodnienia, że wspomniane orzeczenie nie spowodowało przeszacowania szkody, na którą powołuje się OA, a więc nie zawierało nowej pomocy przyznanej przedsiębiorstwu. 41.      Z drugiej strony uważam, że do Trybunału rozpatrującego skargę o stwierdzenie uchybienia nie należy ocenianie, czy środki zaproponowane lub przyjęte przez państwo członkowskie w celu wykonania obowiązku odzyskania pomocy nałożonego przez decyzję Komisji zawierają nowe elementy pomocy. Stosuje się to w szczególności w okolicznościach niniejszej sprawy, w której, po pierwsze, kwestia odzyskania pomocy dokonanego rzekomo poprzez przyznanie nowej pomocy pojawiła się po raz pierwszy przed Trybunałem, a więc nie była badana w postępowaniu poprzedzającym wniesienie skargi, w toku którego Komisja mogła otrzymać i zbadać niezbędne elementy oceny, i w której, po drugie, Komisja wszczęła postępowanie administracyjne dotyczące między innymi elementów pomocy, których istnienie jest wyłącznie domniemane przez instytucję skarżącą w niniejszej sprawie. 42.      Z tych powodów proponuję, aby Trybunał uznał, że Komisja nie udowodniła, iż niewykonanie przez Republikę Grecką obowiązku odzyskania pomocy wskazanej w art. 1 decyzji z 2002 r. trwało aż do chwili zbadania okoliczności faktycznych przez Trybunał. 3.      W przedmiocie odzyskania pomocy wskazanej w art. 2 decyzji z 2002 r. a)      Odnośnie zakresu obowiązku odzyskania 43.      Jak widzieliśmy powyżej, w wyroku z 2005 r. Trybunał wyraźnie wyłączył z zakresu postępowania w sprawie stwierdzenia uchybienia wobec Republiki Greckiej obowiązek odzyskania części pomocy wskazanej w art. 2 decyzji z 2002 r. polegającej na niepłaceniu składek na ubezpieczenie społeczne. Ponadto po wniesieniu skargi stanowiącej przedmiot niniejszej sprawy, orzekając w wyroku z dnia 12 września 2007 r.(30) w przedmiocie skargi wniesionej przez OA, Sąd stwierdził nieważność art. 2 i 3 decyzji z 2002 r. „w zakresie dotyczącym tolerowania długotrwałego niepłacenia, po pierwsze, opłat lotniskowych należnych ze strony Olympic Airways na rzecz międzynarodowego portu lotniczego w Atenach, a po drugie, podatku od wartości dodanej od paliw i części zamiennych należnego od Olympic Aviation” oraz oddalił skargę w pozostałym zakresie(31). 44.      Wynika stąd, że w chwili badania przez Trybunał okoliczności faktycznych obowiązek uzyskania zwrotu pomocy ciążący ciągle na Republice Greckiej na mocy art. 2 i 3 decyzji z 2002 r. dotyczy, i kwestia ta jest bezsporna między stronami, elementów pomocy, na które składa się niepłacenie opłat lotniskowych oraz opłaty zwanej „spatosimo”. 45.      Przedmiotem sporu przed Trybunałem była natomiast kwestia, czy obowiązkowi odzyskania pomocy podlega również badany przez Komisję w pkt 209 decyzji z 2002 r. element pomocy stanowiony przez „tolerowanie długotrwałego niepłacenia opłat lotniskowych”. Republika Grecka uważa, że nie istnieje żaden obowiązek odzyskania, gdyż ten element pomocy nie został wymieniony w sentencji decyzji. 46.      Nie zajmując stanowiska w kwestii argumentów przedstawionych przez pozwane państwo, Komisja wyraźnie wskazała w replice, że kwota wymieniona we wspomnianym punkcie decyzji jest objęta nakazem odzyskania. Tymczasem, zapytana o tę kwestię w czasie rozprawy oraz w dwóch różnych pytaniach pisemnych zadanych zgodnie z art. 54a regulaminu, Komisja zmieniła swoje stanowisko i stwierdziła, że kwota ta nie jest przedmiotem windykacji, ponieważ nie stanowi sama w sobie pomocy państwa i że z tego powodu nie została wymieniona w sentencji decyzji z 2002 r. Muszę stwierdzić, że stanowisko przedstawione ostatecznie przez Komisję wydaje się zupełnie niejasne i nie znajduje, moim zdaniem, potwierdzenia w odpowiednich fragmentach decyzji z 2002 r. Artykuł 2 decyzji z 2002 r. stwierdza bowiem niezgodność ze wspólnym rynkiem między innymi pomocy „przyznanej przez Grecję w postaci tolerowania długotrwałego niepłacenia (…) opłat lotniskowych na rzecz portu lotniczego Spata i innych portów lotniczych”(32). Otóż odniesienie do należności OA na rzecz portów lotniczych innych niż Spata wydaje się odsyłać do pkt 151‑153 oraz pkt 209 decyzji, w których dokonano analizy porozumienia pomiędzy Grecją i OA o potrąceniu zadłużenia tego przedsiębiorstwa w kwocie 28,9 mln EUR należnej poszczególnym portom lotniczym, dotyczącej niepłacenia opłat lotniskowych za loty krajowe i międzynarodowe wykonane w okresie pomiędzy listopadem 1994 r. i grudniem 1998 r.(33) Punkty te są zresztą jedynymi punktami poświęconymi badaniu rozpatrywanych opłat. Lektura decyzji wydaje się więc raczej potwierdzać stanowisko początkowo przedstawione przez Komisję, zgodnie z którym kwota 28,9 mln EUR wskazana w pkt 209 jest również objęta nakazem odzyskania zawartym w art. 3 tej decyzji. 47.      W każdym razie, abstrahując od jakichkolwiek rozważań dotyczących interpretacji decyzji, Trybunał nie może, moim zdaniem, nie uznać stanowiska przyjętego w końcu przez Komisję, które ostatecznie oznacza, że Komisja rezygnuje z podnoszenia wobec pozwanego państwa zarzutu braku odzyskania wyżej wspomnianej kwoty, początkowo uznawanego za element uchybienia zarzucanego w ramach niniejszego postępowania. 48.      Biorąc pod uwagę przedstawione powyżej rozważania, obowiązek odzyskania, który w chwili badania okoliczności faktycznych przez Trybunał spoczywa na Republice Greckiej na mocy art. 2 i 3 decyzji z 2002 r. dotyczy elementów pomocy, które stanowi brak zapłaty: i) opłat na rzecz poszczególnych regionalnych portów lotniczych oraz ii) opłaty zwanej „spatosimo”. b)      W przedmiocie wykonania obowiązku odzyskania i)      W przedmiocie należności na rzecz poszczególnych regionalnych portów lotniczych 49.      Punkt 206 decyzji z 2002 r. stwierdza brak zapłaty przez OA opłat lotniskowych za lata 1998‑2001 w łącznej kwocie 2,46 mln EUR. W odpowiedzi na uzasadnioną opinię Republika Grecka stwierdziła, że zadłużenie OA wobec DLC dotyczące braku zapłaty tych opłat zostało częściowo potrącone w kwocie około 2,3 mln EUR i częściowo umorzone, oraz że do zapłaty z tego tytułu nadal pozostaje kwota 176 082,17 EUR dotycząca faktury kwestionowanej przez OA i kwota 478 609,91 EUR odpowiadająca fakturze wystawionej dla Olympic Aviation, spółki grupy OA, również stanowiącej przedmiot reklamacji. W duplice rząd grecki stwierdza, że DLC dokonał nowego sprawdzenia stanu zadłużenia OA z tytułu niepłacenia opłat lotniczych, które to wykazało, że rzeczywiście zwrócona została jedynie kwota 1 818 027 EUR, a nie, jak wskazano wcześniej, kwota 2,3 mln EUR. Różnica wynika z faktu, że reklamacja Olympic Aviation nie została uwzględniona. –       W przedmiocie zwrotu kwoty 1 818 027 EUR 50.      Republika Grecka twierdzi, że kwota ta została zwrócona w czerwcu 2006 r. Komisja utrzymuje, po pierwsze, że dokumenty załączone do odpowiedzi Grecji na uzasadnioną opinię nie dostarczały wskazówek odnośnie do warunków odzyskania tej kwoty oraz, po drugie, że poświadczenia złożone po raz pierwszy przed Trybunałem nie umożliwiają udowodnienia ich rzeczywistego zwrotu. 51.      Zapytana o warunki odzyskania kwoty Republika Grecka odesłała w pierwszej kolejności do informacji dostarczonych wcześniej w odpowiedzi na uzasadnioną opinię, z których wynika, że wystawione przez DLC cztery faktury na łączną kwotę 1 087 141,43 EUR zostały anulowane decyzją tej dyrekcji z dnia 3 grudnia 2003 r. z powodu błędów w opłatach i zastąpione jedną fakturą na kwotę 605 072,63 EUR. W załączniku do odpowiedzi na uzasadnioną opinię znajduje się wspomniana decyzja wskazująca serię czternastu faktur na łączną kwotę 2 690 281,91 EUR, a wśród nich cztery faktury wspomniane wyżej. Decyzja ta dotyczy nie tylko kwoty innej niż kwota wskazana przez władze greckie zarówno w odpowiedzi na uzasadnioną opinię, jak i w odpowiedzi na pisemne pytania zadane przez Trybunał, ale też nie wskazuje przyczyn anulowania i zastąpienia przez DLC rozpatrywanych faktur. Ponadto w pkt 5 tej decyzji wskazano, że wszystkie anulowane faktury dotyczą wynajęcia powierzchni w starym porcie lotniczym w Atenach w okresie późniejszym(34) niż okres, którego dotyczy pkt 206 decyzji z 2002 r. (1998‑2001). Wreszcie zwracam uwagę, że dowody przedstawione w celu wykazania zapłaty kwoty 605 072,63 EUR odpowiadającej nowej fakturze zastępującej faktury poprzednie, stanowią trzy zaświadczenia, jedno wydane przez DLC w dniu 28 września 2007 r. i dwa wydane przez władze skarbowe, które jednakże nie wskazują warunków tej zapłaty. W tych okolicznościach Komisja słusznie wątpi, że oświadczenia te mogą wykazać rzeczywiste odzyskanie pomocy. 52.      Rząd grecki odnosi się następnie do dekretu ministra finansów i gospodarki z dnia 8 lutego 2005 r. załączonego do odpowiedzi władz greckich na uzasadnioną opinię o potrąceniu zadłużenia i wzajemnych wierzytelności OA oraz DLC na łączną kwotę 1 073 371,93 EUR. Potrącenie to dotyczyło również długów OA wynikających z niezapłacenia trzech faktur dotyczących opłat lotniskowych na łączną kwotę 349 081,73 EUR(35). Poza tym, że z tabeli znajdującej się w pkt 3.78 odpowiedzi na uzasadnioną opinię wynika, że dwie z trzech rozpatrywanych faktur (nr 4082/01 i nr 227/02) dotyczą usług świadczonych przez OA między styczniem i kwietniem 2002 r., to znaczy w okresie późniejszym niż okres, do którego odnosi się pkt 206 decyzji z 2002 r., rząd grecki nie dostarczył żadnej wskazówki dotyczącej długów DLC wobec OA, które zostały potrącone i informacji tych nie można również wywnioskować z ministerialnego dekretu o potrąceniu ani też z oświadczeń organów podatkowych przedstawionych Trybunałowi. 53.      Jak już widzieliśmy wyżej(36), Trybunał wyjaśnił, że kiedy państwo członkowskie przewiduje windykację pomocy państwa za pomocą innego środka niż płatność gotówkowa, do tego państwa należy przedstawienie Komisji wszelkich informacji umożliwiających sprawdzenie, czy wybrany środek stanowi właściwą realizację obowiązku odzyskania pomocy. W niniejszej sprawie Komisja utrzymuje, że informacje przekazane przez Republikę Grecką nie pozwalają na identyfikację tych długów Grecji wobec OA, które zostały potrącone. 54.      Uważam, tak jak to sugeruje Komisja, że w przypadku gdy państwo członkowskie postanawia odzyskać pomoc poprzez potrącenie, z przekazanej przez nie dokumentacji musi jasno wynikać zarówno charakter rozważanych wierzytelności beneficjenta wobec państwa, jak i kwota oraz okres, do których odnoszą się te wierzytelności. Informacje te można ewentualnie dostarczyć Komisji poprzez przedłożenie odpowiednich faktur. Moim zdaniem natomiast, tak jak słusznie twierdzi Komisja, przedłożenie urzędowego oświadczenia władz zainteresowanego państwa członkowskiego, które wskazuje jedynie, że wynikające z przyznania pomocy długi przedsiębiorstwa będącego beneficjentem wobec państwa zostały potrącone, nie wystarcza do udowodnienia, że windykacja pomocy została prawidłowo przeprowadzona w drodze potrącenia. 55.      Informacje przekazane przez rząd grecki w niniejszej sprawie nie okazują się, jak twierdzi Komisja, wystarczające dla sprawdzenia, czy została rzeczywiście odzyskana kwota 349 081,73 EUR odpowiadająca trzem fakturom wskazanym powyżej w pkt 51. 56.      W związku z tym podzielam pogląd Komisji, że dokumentacja przedłożona przez pozwane państwo członkowskie nie wystarcza do udowodnienia faktu odzyskania kwoty 1 818 027 EUR, zwróconej rzekomo przez OA w czerwcu 2006 r. jako część pomocy wskazanej w pkt 206 decyzji z 2002 r. –       W przedmiocie zwrotu kwoty 176 082,18 EUR odpowiadającej należności z faktury DLC nr 3307/98 57.      Zgodnie z twierdzeniami rządu greckiego w odpowiedzi na skargę pozostała do zapłacenia przez OA suma z tytułu niezapłaconych opłat lotniskowych, po analizowanym powyżej rzekomym zwrocie kwoty 1 818 027 EUR, wyniosła 654 692 EUR (176 082,18 EUR + 478 606,91 EUR). Z tego kwota 176 082,18 EUR powiększona o odsetki, a więc łącznie kwota 352 808,78 EUR, została zwrócona w dniu 31 sierpnia 2007 r. W odpowiedzi na pisemne pytanie, zadane na podstawie art. 54a regulaminu, rząd grecki wyjaśnił, że kwota ta została potrącona z kwotami przyznanymi OA z tytułu naprawienia szkody we wspomnianym wyżej orzeczeniu arbitrażowym nr 57/2006. Tak więc mają tu zastosowanie rozważania przedstawione powyżej w pkt 40–41 odnośnie do dowodu wykonania obowiązku odzyskania tej kwoty. –       W przedmiocie zwrotu kwoty 478 606,91 EUR odpowiadającej należności z faktury DLC nr 4175/99 wystawionej dla Olympic Aviation 58.      Zdaniem rządu greckiego, powiększona o odsetki kwota z tej faktury, w łącznej wysokości 933 289,41 EUR, została zwrócona w dniu 2 października 2007 r. poprzez potrącenie między wzajemnym zadłużeniem i wierzytelnościami OA i DLC. Na dowód tego rząd grecki załączył do odpowiedzi na skargę dekret greckiego ministra gospodarki i finansów o potrąceniu, a także list z dnia 17 października 2007 r. adresowany przez DLC do OA, do którego załączone jest z kolei szczegółowe zestawienie kwot będących przedmiotem tego potrącenia. Z tego zestawienia wynika, że wierzytelności zgłaszane przez OA wobec DLC dotyczyły obsługi samolotów DLC zapewnionej przez OA w okresie między 1 stycznia 2004 r. a 31 lipca 2007 r. W załączniku do odpowiedzi na skargę znajdują się dwa inne pisma adresowane przez DLC do OA: pierwsze z dnia 2 października 2007 r., w którym stwierdza się, że odnośnie do opłat lotniskowych należnych za lata 1998‑2001 „wszystkie długi OA zostały zapłacone, umorzone, potrącone lub przekazane do właściwych organów podatkowych celem ich stwierdzenia i odzyskania”; drugie z dnia 19 października 2007 r., w którym stwierdza się, że wśród długów OA, które zostały potrącone na mocy dekretu ministerialnego z dnia 2 października 2007 r., znajdowała się również rozpatrywana faktura na kwotę 478 606,91 EUR powiększoną o odsetki. 59.      Informacje przedstawione przez rząd grecki na temat odzyskania rozpatrywanej kwoty, a w szczególności informacje załączone do pisma DLC z dnia 17 października 2007 r., są dużo bardziej szczegółowe i – wbrew twierdzeniom Komisji – pozwalają na wystarczająco jasne określenie charakteru, kwoty oraz okresu czasu, do których odnoszą się wierzytelności OA wobec DLC, które były uwzględnione w celach potrącenia. –       Wnioski dotyczące wykonania obowiązku odzyskania części pomocy wskazanej w pkt 206 decyzji z 2002 r. 60.      W oparciu o całą wyżej przedstawioną ocenę uważam, że w chwili badania okoliczności faktycznych przez Trybunał, został dostarczony dowód niewykonania obowiązku odzyskania od OA części pomocy wskazanej w pkt 206 decyzji z 2002 r., powstałej w wyniku długotrwałego niepłacenia opłat lotniskowych za lata 1998–2001 w łącznej wysokości 2,46 mln EUR, z wyjątkiem kwoty w wysokości 176 082,18 EUR z faktury DLC nr 3307/98 oraz kwoty 478 606,91 EUR z faktury DLC nr 4175/99 za usługi wykonane na rzecz Olympic Aviation. ii)    W przedmiocie zwrotu opłaty zwanej „spatosimo” 61.      Punkt 208 decyzji z 2002 r. wymienia element pomocy tworzony przez tolerowanie długotrwałego niepłacenia przez OA opłaty na modernizację i rozwój portów lotniczych, zwanej „spatosimo”, za okres pomiędzy grudniem 2000 r. i lutym 2002 r. oraz za marzec 1999 r. w łącznej wysokości około 60 999 156 EUR. 62.      W odpowiedzi na skargę Republika Grecka stwierdza, że wielokrotnie informowała Komisję, iż część opłaty należnej za rozpatrywany okres została zapłacona przed wydaniem decyzji z 2002 r. Dowody zapłaty łącznej kwoty 22 806 158,87 EUR z tego tytułu zostały wysłane do Komisji w załączniku do pisma ówczesnego sekretarza generalnego ds. transportu z dnia 26 czerwca 2003 r.; odpowiednie fragmenty tego pisma oraz towarzyszące mu załączniki zostały przedłożone Trybunałowi. Rozpatrywane dowody zapłaty stanowi, jak to podkreśla Komisja, po pierwsze, szereg odcinków przelewów wystawionych przez OA, na których w przeznaczonym do tego miejscu brakuje pieczęci banku, który mógł otrzymać płatność (Trapeza tis Ellados) oraz, po drugie, nieczytelne zaświadczenie dotyczące odpowiednich przepływów na koncie OA. W tych okolicznościach podzielam pogląd instytucji skarżącej, że przedstawiona dokumentacja nie dostarcza dowodu rzeczywistej zapłaty rozpatrywanych kwot. 63.      W odniesieniu do załączonego do odpowiedzi na skargę pisma DLC do OA z dnia 2 października 2007 r., w którym potwierdza się zapłatę przez OA w dniu 24 września 1999 r. oraz w dniu 29 czerwca 2001 r. łącznej kwoty 22 806 158,87 EUR z tytułu „spatosimo” odpowiednio za miesiąc marzec 1999 r. oraz za okres od grudnia 2000 r. do maja 2001 r. Nie sądzę, aby wobec braku towarzyszącej mu dokumentacji, pismo to mogło stanowić pewny dowód dokonanej zapłaty. To samo dotyczy, moim zdaniem, zaświadczenia o sytuacji podatkowej OA załączonego do dupliki, z którego wynika, że na dzień 29 stycznia 2008 r. przedsiębiorstwo nie ma żadnego wymagalnego zadłużenia wobec państwa. 64.      Jeśli chodzi o pozostałą do zapłacenia kwotę z tytułu opłaty zwanej „spatosimo” szacowaną na 38 192 997 EUR, po zapłacie wyżej wymienionej kwoty 22 806 158,87 EUR, w odpowiedzi na pisemne pytania zadane na podstawie art. 54a regulaminu, rząd grecki wyjaśnił, że kwota ta wraz z odsetkami wymagalnymi na dzień 31 sierpnia 2007 r. została potrącona z kwotami należnymi od państwa z tytułu odszkodowania na podstawie wyżej wskazanego orzeczenia arbitrażowego nr 57/2006. W związku z tym rozważania przedstawione powyżej w pkt 40–41 mają zastosowanie do dowodu wykonania obowiązku odzyskania tej kwoty. c)      Wnioski dotyczące wykonania obowiązku odzyskania pomocy wskazanej w art. 2 decyzji z 2002 r. 65.      Na podstawie całej przeprowadzonej oceny uważam, że zostało udowodnione, iż do momentu zbadania okoliczności faktycznych przez Trybunał Republika Grecka nadal nie wykonała zobowiązań, które na niej ciążą na mocy art. 2 i 3 decyzji z 2002 r. w zakresie: i) odzyskania od OA części pomocy wymienionej w pkt 206 decyzji z 2002 r., polegającej na długotrwałym niepłaceniu opłat lotniskowych należnych za okres 1998–2001 w łącznej wysokości 2,46 mln EUR, z wyjątkiem kwoty 176 082,18 EUR z faktury DLC nr 3307/98 oraz kwoty 478 606,91 EUR z faktury DLC nr 4175/99 za usługi wykonane na rzecz Olympic Aviation, oraz ii) odzyskania od OA części pomocy wymienionej w pkt 208 decyzji z 2002 r. polegającej na długotrwałym niepłaceniu opłaty zwanej „spatosimo” w łącznej kwocie 60 999 156 EUR, z wyjątkiem kwoty 38 192 997 EUR. B –    W kwestii kar pieniężnych 66.      W 2005 r. Komisja przyjęła nowy komunikat w sprawie stosowania art. 228 WE (zwany dalej „komunikatem z 2005r.”)(37). W pkt 10 tego komunikatu Komisja wskazuje, że konieczność uniknięcia sytuacji, w której opóźnienia w likwidowaniu uchybień przez państwa członkowskie nie wiążą się z żadnymi sankcjami, a więc brak jest mechanizmu, który skutecznie przeciwdziałałby takim opóźnieniom, doprowadziła ją do zmiany praktyki stosowanej na podstawie dwóch wcześniejszych komunikatów(38) oraz do każdorazowego wskazywania w składanych od tej pory skargach na podstawie art. 228 WE zarówno okresowej kary pieniężnej, jak i kary ryczałtowej. Zgodnie z tym podejściem w niniejszej sprawie Komisja proponuje Trybunałowi nałożenie na Republikę Grecką obu tych kar pieniężnych. 1.      W kwestii okresowej kary pieniężnej a)      Argumenty stron 67.      Komisja uważa, że okresowa kara pieniężna w wysokości 53 611 EUR za każdy dzień zwłoki w wykonaniu wyroku z 2005 r., licząc od ogłoszenia wyroku w niniejszej sprawie, właściwie odzwierciedla wagę i czas trwania zarzucanego naruszenia oraz uwzględnia konieczność nadania tej karze skutku przymuszającego i odstraszającego. Zgodnie z metodą obliczenia określoną w pkt 14 komunikatu z 2005 r., kwota ta została ustalona przez pomnożenie jednolitej stawki bazowej w wysokości 600 EUR dziennie przez współczynnik wagi uchybienia i współczynnik czasu trwania oraz przez pomnożenie uzyskanego wyniku przez współczynnik „n” uwzględniający możliwości finansowe danego państwa członkowskiego, obliczone na podstawie jego produktu krajowego brutto oraz liczby głosów, jaką dysponuje w Radzie. Ten współczynnik dla Grecji został ustalony na 4,38. Odnosząc się do wagi naruszenia Komisja zastosowała współczynnik 12, w skali od 1 do 20, w zależności od znaczenia przepisu wspólnotowego stanowiącego przedmiot naruszenia, jak i skutków tego naruszenia dla interesu publicznego i interesów prywatnych. Odnosząc się do czasu trwania naruszenia Komisja uwzględniła okres 17 miesięcy, jaki upłynął od daty wydania wyroku z 2005 r. (12 maja 2005 r.) do daty decyzji o wniesieniu skargi do Trybunału (18 października 2006 r.), stosując współczynnik 1,7 zgodnie z pkt 17 komunikatu z 2005 r. Komisja pozostawia jednakże Trybunałowi zadanie ustalenia współczynnika ewentualnie wyższego, który uwzględniłby okres pomiędzy decyzją instytucji skarżącej o wniesieniu skargi do Trybunału a zbadaniem przez Trybunał okoliczności faktycznych. 68.      Republika Grecka podnosi w pierwszej kolejności, że żądanie Komisji nałożenia na Republikę Grecką okresowej kary pieniężnej powinno zostać oddalone jako bezprzedmiotowe z chwilą, kiedy wyrok z 2005 r. został całkowicie wykonany. W drugiej kolejności Republika Grecka podnosi, że zaproponowana przez Komisję kwota jest nieproporcjonalna i powinna zostać zmniejszona ze względu na trzy elementy. Po pierwsze, zdaniem Republiki Greckiej, wykonanie wyroku z 2005 r. nastąpiło w krótkim czasie pomimo braku współpracy ze strony Komisji oraz braku jasności decyzji z 2002 r. w niektórych jej aspektach. Po drugie, Sąd stwierdził nieważność części tej decyzji, w związku z czym Republice Greckiej nie można zarzucić żadnego uchybienia odnośnie do części pomocy wskazanej w wyroku stwierdzającym nieważność. Po trzecie, współczynnik wagi uchybienia ustalony przez Komisję jest nieproporcjonalny, zarówno w stosunku do współczynników stosowanych w innych przypadkach pomimo większej wagi rozpatrywanego naruszenia, jak i w stosunku do konkretnych skutków uchybienia dla interesu publicznego i interesów prywatnych. Odnośnie do tego ostatniego punktu rząd grecki zauważa między innymi, że OA zaprzestała wykonywania wszelkiej działalności lotniczej i że w związku z tym zwłoka w odzyskiwaniu rozpatrywanej pomocy nie zakłócała już konkurencji w sektorze transportu lotniczego. b)      Ocena 69.      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem ewentualne nałożenie okresowej kary pieniężnej na mocy art. 228 WE, której przymuszający charakter w czasie trwania uchybienia był wielokrotnie podkreślany przez Trybunał(39), jest uzasadnione zasadniczo jedynie, jeżeli nadal trwa uchybienie polegające na niewykonaniu poprzedniego wyroku Trybunału(40). Ponieważ na podstawie oceny przedstawionej powyżej proponuję, aby Trybunał orzekł, że uchybienie zarzucane w ramach niniejszej sprawy częściowo trwa nadal, moim zdaniem żądanie nałożenia okresowej kary pieniężnej na pozwane państwo członkowskie powinno zostać uwzględnione. 70.      Kwota kary pieniężnej proponowanej przez Komisję jest wynikiem zastosowania metody obliczenia określonej w jej komunikacie z 2005 r. W tym zakresie Trybunał wielokrotnie podkreślał, że wytyczne takie jak te zawarte w komunikatach Komisji nie wiążą Trybunału, lecz przyczyniają się do zagwarantowania przejrzystości, przewidywalności i pewności prawa w zakresie działań podejmowanych przez tę instytucję(41). Propozycje Komisji przedstawiane w oparciu o te wytyczne stanowią więc jedynie użyteczne odniesienie dla Trybunału(42). 71.      Zważywszy, że okresowa kara pieniężna ma na celu wywarcie na państwie członkowskim niewykonującym wyroku stwierdzającego uchybienie nacisku ekonomicznego, który skłoni je do zaprzestania stwierdzonego uchybienia, jej wysokość powinna zostać ustalona w zależności od stopnia nacisku niezbędnego, by zmieniło ono swe zachowanie(43). Zadaniem Trybunału jest określenie, w ramach przysługujących mu uprawnień swobodnej oceny, wysokości okresowej kary pieniężnej w taki sposób, by była ona, po pierwsze, stosowna do okoliczności sprawy, a po drugie, proporcjonalna do stwierdzonego uchybienia oraz do możliwości finansowych zainteresowanego państwa członkowskiego(44). W tym świetle za podstawowe kryteria zapewniające, że okresowa kara pieniężna wywrze odpowiedni nacisk, wymuszając jednolite i skuteczne stosowanie prawa wspólnotowego, zdaniem Trybunału należy przyjąć co do zasady czas trwania naruszenia, wagę tego naruszenia oraz możliwości finansowe zainteresowanego państwa członkowskiego(45). Ostatecznie kryteria te nie różnią się zasadniczo od obu kryteriów przewidzianych przez Komisję w komunikacie dotyczącym stosowania art. 228 WE(46). 72.      W niniejszej sprawie odnośnie, po pierwsze, do wagi naruszenia podzielam pogląd Komisji, że zastosowanie wysokiego współczynnika jest zasadniczo uzasadnione, zważywszy na podstawowy charakter przepisów traktatu w zakresie pomocy państwa w celu ustanowienia systemu gwarantującego, że konkurencja na rynku wewnętrznym nie będzie zakłócana; obowiązek odzyskania pomocy niezgodnej ze wspólnym rynkiem jest logiczną konsekwencją zakazu ustanowionego w tych przepisach. Należy ponadto przypomnieć, że po decyzji z 2002 r. Komisja ustaliła, iż na rzecz OA została przyznana nowa pomoc (decyzja z 2005 r.), oraz że Trybunał stwierdził w 2008 r. uchybienie przez Grecję obowiązkowi odzyskania również i tej pomocy. 73.      Jednakże w celu określenia współczynnika, który należy zastosować w niniejszej sprawie, moim zdaniem należy wziąć pod uwagę również następujące elementy, które przyczyniają się do zmniejszenia wagi związanej z charakterem naruszenia. Przede wszystkim należy uwzględnić okoliczność, że wysokość pomocy, co do której ciągle istnieje niewykonany obowiązek odzyskania, jest wyraźnie niższa od kwoty rozpatrywanej przez Komisję przy ocenie wagi naruszenia(47). W tym celu należy uwzględnić nie tylko wyrok stwierdzający nieważność części decyzji z 2002 r., wydany przez Sąd po wniesieniu skargi, ale także, po pierwsze, okoliczność, że Komisja początkowo zarzucała również pozwanemu państwu członkowskiemu, iż część pomocy wskazanej w pkt 209 tej decyzji nie została przez to państwo odzyskana, oraz, po drugie, aspekty tego naruszenia, którego kontynuacja nie została wykazana przez Komisję, o ile będziemy się trzymać proponowanej przeze mnie analizy. 74.      Ponadto, w odniesieniu do skutków niewykonania wyroku z 2005 r. dla interesu ogólnego i jednostkowego, należy zauważyć, że z akt sprawy nie wynika, aby podczas rozpatrywania tych skutków w celu oceny wagi uchybienia Komisja szczególnie badała wpływ przeniesienia działalności lotniczej OA na przedsiębiorstwo NOA w grudniu 2003 r. Choć prawdą jest, że taka operacja może oznaczać przeniesienie na nową spółkę korzyści uzyskanych z pomocy otrzymanej przez OA, a w konsekwencji utrzymywać stan zakłócenia konkurencji na rynku lotniczym, w niniejszym postępowaniu Komisja ograniczyła się jednakże do jednoznacznego stwierdzenia, że takie przeniesienie miało miejsce(48). W tych okolicznościach trudno jest w pełni ocenić wpływ kontynuacji rozpatrywanego uchybienia na podmioty działające na tym rynku(49). Niemniej jednak należy przypomnieć, że w wyroku z 2005 r. Trybunał orzekł, że sporna operacja przeniesienia „stworzyła przeszkody w skutecznym wykonaniu decyzji Komisji [z 2002 r.] i w ściągnięciu kwot pomocy, poprzez którą państwo greckie wspierało działalność gospodarczą [OA]”, oraz że w konsekwencji „poważnie zagrożony został cel tej decyzji, którym jest przywrócenie niezakłóconej konkurencji w sektorze lotnictwa cywilnego”(50). 75.      Wreszcie nie wydaje mi się, aby należało przyjąć argument Republiki Greckiej dotyczący braku współpracy ze strony Komisji na etapie wykonania obowiązku odzyskania pomocy. Mimo tego, iż pewne dowody znajdujące się w aktach sprawy odzwierciedlają trudną komunikację między pozwanym państwem członkowskim a instytucją skarżącą, nie wydaje mi się, aby jednej lub drugiej stronie można było całościowo przypisać zachowanie rzeczywiście sprzeczne z obowiązkiem lojalnej współpracy nałożonym przez art. 10 WE, który w zależności od sytuacji uzasadnia zastosowanie okoliczności obciążających lub łagodzących. 76.      Na podstawie powyższych rozważań zaproponowany przez Komisję w niniejszej sprawie współczynnik wagi uchybienia 12 (w skali od 1 do 20) wydaje się zbyt wysoki. Uważam natomiast, że współczynnik 3 odzwierciedla wagę rozpatrywanego naruszenia w bardziej właściwy sposób. 77.      Po drugie, w odniesieniu do czasu trwania uchybienia należy przypomnieć, że zostało już wyjaśnione przez orzecznictwo, iż dany współczynnik musi być określony „uwzględniając dzień, w którym Trybunał badał stan faktyczny sprawy, a nie dzień wniesienia skargi przez Komisję, przy czym uprawnienie Trybunału do dokonania swobodnej oceny nie jest ograniczone zaproponowaną przez Komisję skalą od 1 do 3”(51). W niniejszej sprawie od daty ogłoszenia wyroku z 2005 r. upłynęło ponad trzy i pół roku(52). W przedmiocie analogicznego okresu czasu Trybunał niedawno uznał, że współczynnik 2 jest właściwy dla uwzględnienia czasu trwania naruszenia(53). Uważam za zasadne zastosowanie w niniejszej sprawie takiego samego współczynnika. 78.      Co się tyczy wreszcie możliwości finansowych danego państwa członkowskiego Trybunał uznał, że metoda obliczenia zaproponowana przez Komisję w komunikatach jest adekwatna, ponieważ „pozwala odzwierciedlić możliwości finansowe tego państwa członkowskiego, przy zachowaniu racjonalnego zróżnicowania między państwami członkowskimi”(54). Współczynnik ustalony dla Grecji w komunikacie z 2005 r., którego zastosowanie uważam za odpowiednie w niniejszej sprawie, wynosi 4,38. 79.      Mnożąc stawkę bazową 600 EUR przez zaproponowany współczynnik 3 z tytułu wagi naruszenia, współczynnik 2 z tytułu czasu trwania naruszenia oraz przez współczynnik 4,38 z tytułu możliwości płatniczych zainteresowanego państwa członkowskiego, otrzymujemy kwotę 15 768 EUR za każdy dzień zwłoki. Kwota ta wydaje się adekwatna biorąc pod uwagę cel okresowej kary pieniężnej, jakim jest wywarcie przymusu. 2.      W przedmiocie ryczałtu a)      Argumenty stron 80.      W celu obliczenia kwoty ryczałtu Komisja proponuje pomnożenie stawki dziennej 200 EUR przez proponowany wcześniej w celu obliczenia okresowej kary pieniężnej współczynnik 12 (waga naruszenia) oraz współczynnik 4,38 (możliwości płatnicze państwa członkowskiego). Wynikająca z tego obliczenia kwota w wysokości 10 512 EUR za dzień powinna, zdaniem Komisji, zostać zastosowana za okres czasu, jaki upłynie pomiędzy datą ogłoszenia wyroku z 2005 r. a datą wyroku, który zostanie wydany w niniejszym postępowaniu. 81.      Republika Grecka podnosi w pierwszej kolejności przede wszystkim, że nie może na nią być nałożona żadna kara ryczałtowa, jako że zapewniła niezwłoczne i zupełne wykonanie wyroku z 2005 r. W drugiej kolejności, gdyby Trybunał zdecydował, że takie wykonanie nie miało miejsca, pozwane państwo członkowskie uważa, że ewentualna kumulacja kar pieniężnych przewidzianych w art. 228 WE powinna zostać wyłączona, ponieważ obie te kary mają ten sam cel. Republika Grecka podkreśla również, że Trybunał zastosował łącznie okresową karę pieniężną i ryczałt w jednym przypadku, charakteryzującym się wyjątkowymi okolicznościami szczególnie w odniesieniu do czasu trwania naruszenia. Wreszcie rząd grecki podnosi, że sugerowana przez Komisję kwota jest nieproporcjonalna. Argumenty, na których się opiera, są zasadniczo takie same, jak te zastosowane w celu zakwestionowania wysokości okresowej kary pieniężnej. b)      Ocena 82.      Stanowisko przedstawione przez Republikę Grecką w pierwszej kolejności, zgodnie z którym nie może zostać nałożona na nią żadna z sankcji przewidzianych przez art. 228 WE wobec braku trwającego uchybienia, stoi w sprzeczności z niedawnym wyrokiem Trybunału nakazującym pozwanemu państwu członkowskiemu zapłatę ryczałtu i to pomimo tego, że w dniu ogłoszenia tego wyroku wyrok stwierdzający pierwotnie uchybienie był prawidłowo i całkowicie wykonany(55). Wynika z tego, że nawet jeżeli Trybunał – wbrew moim sugestiom – stwierdzi, że Republika Grecka w pełni zastosowała się do wyroku z 2005 r., takie stwierdzenie nie wystarczy, aby państwo członkowskie mogło uniknąć ryczałtu. 83.      W odniesieniu do argumentów przedstawionych przez rząd grecki w drugiej kolejności, wydaje mi się, że przede wszystkim nie należy uwzględniać argumentu, według którego kumulacja kar pieniężnych przewidzianych przez art. 228 WE powinna zostać wyłączona z uwagi na tożsamość zamierzonych przez nie celów. Nawet jeżeli pominiemy okoliczność, iż Trybunał zastosował już łącznie okresową karę pieniężną i ryczałt, nie wydaje się, aby można było podzielić ten pogląd, szczególnie w świetle wyroku przywołanego w poprzednim punkcie. W tym wyroku potwierdzającym tendencję, która została wyrażona już we wcześniejszym orzecznictwie, Trybunał dokonał bowiem wyraźnego rozróżnienia tych dwóch kar pieniężnych w zależności od ich funkcji i warunków zastosowania. Okresowa kara pieniężna ma głównie za zadanie „skłonić państwo członkowskie do usunięcia w jak najkrótszym czasie uchybienia, które w braku tego rodzaju środka nacisku miałoby tendencję do utrwalania się”(56), a zatem warunkiem jej zastosowania jest ciągłe trwanie naruszenia. Natomiast celem ryczałtu jest sankcjonowanie uchybienia z uwzględnieniem wywołanych przez nie skutków oraz czasu jego trwania, a także zapobieganie podobnym naruszeniom: kara ta może więc również dotyczyć naruszenia, którego zaprzestano. Biorąc pod uwagę te różne zadania, ewentualne połączenie obu sankcji nie może zostać z zasady wyłączone mimo tego, iż zamierzony przez ich zastosowanie ostateczny cel jest taki sam, to znaczy zapewnienie skutecznego stosowania prawa wspólnotowego przez państwa członkowskie(57). 84.      Przypominam ponadto, że Trybunał wyjaśnił, że kiedy po raz pierwszy stosuje łącznie okresową karę pieniężną i ryczałt, to jego zadaniem jest „w każdej zawisłej przed nim sprawie i na podstawie okoliczności danego przypadku, jak i stopnia nacisku i odstraszania, który uzna za wymagany, określenie kar pieniężnych właściwych w celu zapewnienia w najszybszym możliwym czasie wykonania wyroku stwierdzającego uchybienie i zapobieżenia powtarzaniu się analogicznych naruszeń prawa wspólnotowego”(58). Trybunał decyduje wówczas o zastosowaniu jednej lub drugiej kary lub też, ewentualnie, o łącznym ich zastosowaniu w zależności od okoliczności konkretnego przypadku, wymaganego stopnia nacisku i odstraszania, nie będąc przy wyborze pomiędzy dostępnymi środkami związanym szczególnym stopniem wagi i dalszym trwaniem naruszenia. Łączne zastosowanie okresowej kary pieniężnej i ryczałtu może okazać się szczególnie wskazane na przykład w sytuacji, gdy późniejsze wykonanie wyroku stwierdzającego uchybienie jest wyłącznie częściowe, a zatem gdy okresowa kara pieniężna jest proporcjonalna do trwających nadal aspektów tego uchybienia. W takim przypadku jednoczesne nałożenie na państwo członkowskie kary ryczałtowej pozwala na ukaranie tego państwa również za naruszenia, których już zaprzestano. 85.      Przypominam następnie, że w opinii Trybunału nałożenie ryczałtu nie ma charakteru automatycznego, co sugeruje Komisja w komunikacie z 2005 r., ale „powinno, w każdym przypadku, pozostać funkcją całokształtu istotnych elementów związanych z naturą stwierdzonego uchybienia, jak i postawą państwa członkowskiego, którego dotyczy postępowanie wszczęte na podstawie art. 228 WE”(59). W tym względzie pragnę zauważyć, że w ww. wyroku w sprawie Komisja przeciwko Francji Trybunał przyznał szczególne znaczenie okoliczności, że naruszenia pozwanego państwa członkowskiego były już przedmiotem wielu wyroków wydanych na podstawie art. 226 WE stwierdzających uchybienie w tej samej dziedzinie, której dotyczyło rozpatrywane naruszenie(60). 86.      W świetle wyżej wymienionych kryteriów uważam, że w przypadku niniejszej sprawy nałożenie ryczałtu jest uzasadnione głównie na podstawie rozważań dotyczących wagi rozpatrywanego naruszenia przedstawionych w pkt 72 powyżej, to jest znaczenia naruszonych przepisów oraz okoliczności, iż wobec Republiki Greckiej wielokrotnie już stwierdzano uchybienia w związku z nieprzeprowadzeniem procedury odzyskania bezprawnej pomocy przyznanej temu samemu beneficjentowi. 87.      W odniesieniu do czasu trwania tego naruszenia, który należy liczyć od ogłoszenia wyroku z 2005 r., należy uwzględnić fakt, iż przepisy wykonawcze, które zdaniem władz greckich miały zapewnić skuteczne odzyskanie części rozpatrywanej pomocy, zostały przyjęte dopiero między sierpniem a październikiem 2007 r., i że niektóre aspekty naruszenia trwają ponad trzy i pół roku od wydania rzeczonego wyroku. Rozpatrzenie sprawy nie uzasadnia, moim zdaniem, takiej zwłoki, zważywszy w szczególności, że znacząca część działań, o których Komisja została poinformowana w czasie postępowania poprzedzającego wniesienie skargi, nie różniła się zasadniczo od działań przyjętych przez pozwane państwo członkowskie przed wyrokiem z 2005 r., uznanych wcześniej przez Trybunał za niewystarczające dla zapewnienia skutecznego odzyskania pomocy. Odnośnie do trudności wewnętrznych, które Republika Grecka rzekomo napotkała w czasie wykonywania ciążących na niej zobowiązań, należy przypomnieć po pierwsze, że państwo członkowskie nie może powoływać się na przepisy, praktyki lub sytuacje w jego wewnętrznym porządku prawnym dla uzasadnienia nieprzestrzegania zobowiązań wynikających z prawa wspólnotowego(61), oraz po drugie, że z utrwalonego orzecznictwa wynika, iż stosowanie krajowych uregulowań proceduralnych jest uzależnione, na mocy art. 14 ust. 3 rozporządzenia nr 659/1999, od warunku, że uregulowania te umożliwią natychmiastowe i skuteczne wykonanie decyzji Komisji(62). Jak ponadto zauważa Komisja, Trybunał miał już sposobność wyjaśnienia, że krajowe uregulowania proceduralne przewidujące skutek zawieszający środków zaskarżenia nakazów zapłaty wydanych w celu odzyskania przyznanej pomocy, uniemożliwiają „natychmiastowe i skuteczne” wykonanie decyzji nakładającej obowiązek odzyskania, a więc nie spełniają warunków przewidzianych we wspomnianym przepisie rozporządzenia nr 659/1999(63). 88.      Uważam, że przy ustalaniu kwoty ryczałtu należy również uwzględnić rozważania przedstawione powyżej w pkt 73–74 w odniesieniu do, odpowiednio, obniżenia ogólnej kwoty pomocy, którą należało odzyskać, oraz oceny skutków trwania naruszenia. 89.      Wobec powyższego wydaje się, że nałożenie ryczałtu w wysokości 2 mln EUR stanowi rzetelną ocenę okoliczności niniejszej sprawy. 3.      W przedmiocie kosztów 90.      Na podstawie art. 69 § 2 regulaminu kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Ponieważ Komisja wniosła o obciążenie Republiki Greckiej kosztami postępowania, a Republika Grecka przegrała sprawę, należy obciążyć ją kosztami postępowania. V –    Wnioski 91.      Z wyżej przedstawionych powodów proponuję Trybunałowi następujące rozstrzygnięcie niniejszego postępowania: 1) Nie podejmując, a w każdym razie nie informując Komisji w terminie określonym w uzasadnionej opinii, o podjęciu działań niezbędnych do wykonania wyroku z 12 maja 2005 r. w sprawie C‑415/03 Komisja przeciwko Grecji dotyczącym nieodzyskania pomocy uznanej w art. 3 decyzji Komisji 2003/372/WE z dnia 11 grudnia 2002 r. w sprawie pomocy przyznanej przez Grecję przedsiębiorstwu Olympic Airways za bezprawną i niezgodną ze wspólnym rynkiem, z wyjątkiem pomocy dotyczącej składek zapłaconych krajowej instytucji ubezpieczeń społecznych, Republika Grecka uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 228 ust. 1 WE. 2) Na Republikę Grecką zostaje nałożony obowiązek zapłaty na rzecz Komisji Wspólnot Europejskich, na konto „Zasoby własne Wspólnoty Europejskiej”, okresowej kary pieniężnej w wysokości 15 768 EUR za każdy dzień zwłoki w podjęciu lub poinformowaniu Komisji o podjęciu niezbędnych działań w celu dostosowania się do ww. wyroku w sprawie Komisja przeciwko Grecji, licząc od daty ogłoszenia niniejszego wyroku do dnia wykonania ww. wyroku Komisja przeciwko Grecji. 3) Na Republikę Grecką zostaje nałożony obowiązek zapłaty na rzecz Komisji Wspólnot Europejskich, na konto „Zasoby własne Wspólnoty Europejskiej”, ryczałtu w wysokości 2 mln EUR. 4) Republika Grecka zostaje obciążona kosztami postępowania. 1 – Język oryginału: włoski. 2 – Sprawa C‑415/03 Komisja przeciwko Grecji, Zb.Orz. s. I‑3875. 3 – Dz.U. L 132, s. 1. 4 – Decyzja Komisji 94/696/WE z dnia 7 października 1994 r. dotycząca pomocy przyznanej przez Grecję przedsiębiorstwu Olympic Airways (Dz.U. L 273, s. 22). 5 – Dz.U. L 128, s. 1. 6 –      Odpowiadająca drugiej transzy operacji rekapitalizacji, zatwierdzonej w 1998 r. 7 – Decyzja Komisji C(2005)2706 w sprawie pomocy udzielonej przez Grecję na rzecz Olympic Airways i Olympic Airlines. 8 – Mowa o nadal zawisłych sprawach T‑415/05 Grecja przeciwko Komisji, T‑416/05 Olympic Airlines przeciwko Komisji oraz T‑423/05 Olympic Airways przeciwko Komisji. 9 – Wyrok w sprawie C‑419/06 Komisja przeciwko Grecji, Zb.Orz. s. I‑I-27*. 10 – Punkty 33‑34. 11 – Punkt 35. 12 – Punkt 39. 13 – Punkt 41. 14 – Punkt 44. 15 – Republika Grecka twierdzi, że zawarcie umowy sprzedaży przedsiębiorstwa NOA, zgodnie z notyfikowanym Komisji „protokołem ustaleń” pomiędzy Grecją i Olympic Investors/York Capital z dnia 5 sierpnia 2005 r., było uzależnione od określenia kwot pomocy uznanej za niezgodną w decyzji z 2005 r., oraz że negocjacje zakończyły się niepowodzeniem właśnie z powodu braku współpracy ze strony Komisji w tej kwestii. 16 – Zdaniem Republiki Greckiej jej stałe przedstawicielstwo otrzymało uzasadnioną opinię w dniu 14 kwietnia 2006 r. 17 – Zobacz wyrok z dnia 12 lipca 2005 r. w sprawie C‑304/02 Komisja przeciwko Francji, Zb.Orz. s. I‑6263, pkt 30, oraz wyrok z dnia 14 marca 2006 r. w sprawie C‑177/04 Komisja przeciwko Francji, Zb.Orz. s. I‑2461, pkt 20. 18 – Zobacz przywołane w poprzednim przypisie wyroki: z dnia 12 lipca 2005 r. w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 31 oraz z dnia 14 marca 2006 r. w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 21. 19 – Wyrok z dnia 12 grudnia 2002 r. w sprawie C‑209/00 Komisja przeciwko Niemcom, Rec. s. I‑11695, pkt 32. Zobacz również wyrok z dnia 20 marca 1997 r. w sprawie C‑24/95 Alcan Deutschland, Rec. s. I‑1591, pkt 24; wyrok z dnia 21 marca 1990 r. w sprawie C‑142/87 Belgia przeciwko Komisji, Rec. s. I‑959, pkt 61 oraz wyrok z dnia 20 września 1990 r. w sprawie C‑5/89 Komisja przeciwko Niemcom, Rec. s. I‑3437, pkt 12. 20 – Dz.U. L 83, s. 1. 21 – Wyżej wymieniony w przypisie 19 wyrok z dnia 12 grudnia 2002 r. w sprawie Komisja przeciwko Niemcom, pkt 34. 22 – Wyrok z dnia 4 lipca 2000 r. w sprawie C‑387/97 Komisja przeciwko Grecji, Rec. s. I‑5047, pkt 73. 23 – Zobacz podobnie wyrok z dnia 22 września 1988 r. w sprawie 272/86 Komisja przeciwko Grecji, Rec. s. 4875, pkt 21; wyrok z dnia 9 listopada 1999 r. w sprawie C‑365/97 Komisja przeciwko Włochom, Rec. s. I‑7773, pkt 84‑87 oraz ww. w przypisie 17 wyrok z dnia 12 lipca 2005 r. w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 56. 24 – Wyrok z dnia 25 maja 1982 r. w sprawie 96/81 Komisja przeciwko Niderlandom, Rec. s. 1791, pkt 7. 25 – Wyżej wymieniony w przypisie 19 wyrok z dnia 12 grudnia 2002 r. w sprawie Komisja przeciwko Niemcom, pkt 40–44. 26 – Dokładnie mówiąc kwota 41 085 840 EUR kapitału oraz 32 277 267 EUR odsetek na dzień 31 sierpnia 2007 r. 27 – Warto przypomnieć, że skarga będąca przedmiotem tego wyroku została wniesiona dnia 20 marca 2006 r. i Republika Grecka podnosi, że poinformowała Komisję o jej wniesieniu we właściwym czasie. Orzeczenia arbitrażowe również stanowiły temat komunikatu informacyjnego skierowanego do Komisji w dniu 29 stycznia 2008 r. 28 – 2007/2666/WE. 29 – Nie wydaje się jednak, aby rozpatrywane orzeczenia zostały formalnie notyfikowane w ramach tego postępowania, co mogłoby prowadzić do zawieszenia należnych wypłat dokonywanych w wykonaniu tych orzeczeń, ani też, że Komisja nakazała takie zawieszenie, w których to przypadkach byłoby można ewentualnie stwierdzić, że OA nie mogła domagać się kwot ustalonych na jej korzyść i że w związku z tym warunki umożliwiające kompensatę nie były spełnione. 30 – Wyrok w sprawie T‑68/03 Olympiaki Aeroporia Ypiresies przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2911. 31 – Punkt 1 i 2 sentencji wyroku. 32 – Kursywa od autora. 33 – Punkty 151–153 znajdują się w części decyzji poświeconej opisowi nowej bezprawnej pomocy (sekcja 5.2) przyznanej w formie „tolerowania przez Grecję niepłacenia lub płacenia z opóźnieniem lub każdego innego preferencyjnego traktowania na podstawie przepisów greckiego prawa podatkowego lub handlowego” (sekcja 5.2.2). Punkt 209 znajduje się w części decyzji dotyczącej oceny pomocy (sekcja 6) zatytułowanej „Nowa pomoc przyznana z uwzględnieniem tolerowania niepłacenia długów lub innych środków uprzywilejowanego traktowania na mocy przepisów greckiego prawa podatkowego i handlowego” (sekcja 6.2.1.2). Zobacz podobnie również ww. w przypisie 30 wyrok Olympiaki Aeroporia Ypiresies przeciwko Komisji. Przypominam, że międzynarodowy port lotniczy w Atenach (Spata) został uruchomiony w dniu 28 marca 2001 r.; rozpatrywane tu opłaty nie mogą zatem dotyczyć tego lotniska. 34 – Między kwietniem 2001 r. i wrześniem 2003 r. 35 – Mowa o fakturze nr 3513/01 na kwotę 116 833,81 EUR, nr 4082/01 na kwotę 116 123,96 EUR oraz nr 227/02 na kwotę 116 123,96 EUR. 36 – Zobacz pkt 31 powyżej. 37 – Komunikat Komisji z dnia 13 grudnia 2005 r. – Stosowanie art. 228 traktatu WE, SEC(2005) 1658. 38 – Odpowiednio z 1996 r. oraz z 1997 r. 39 – Zobacz w szczególności ww. w przypisie 22 wyrok z dnia 4 lipca 2000 r. w sprawie Komisja przeciwko Grecji, pkt 90 i 92 oraz ostatnio wyrok z dnia 9 grudnia 2008 r. w sprawie C‑121/07 Komisja przeciwko Francji (Zb.Orz. s. I‑9159, pkt 27). 40 – Zobacz w szczególności podobnie wyrok z dnia 18 lipca 2006 r. w sprawie C‑119/04 Komisja przeciwko Włochom, Zb.Orz. s. I‑6885, pkt 45 i 46 oraz ww. w przypisie 39 wyrok z dnia 9 grudnia 2008 r. w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 27. 41 – Zobacz podobnie ww. w przypisie 17 wyroki: z dnia 12 lipca 2005 r. w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 85 oraz z dnia 14 marca 2006 r. w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 70. 42 – Zobacz ww. w przypisie 22 wyrok z dnia 4 lipca 2002 r. w sprawie Komisja przeciwko Grecji, pkt 89. 43 – Zobacz podobnie ww. w przypisie 17 wyroki: z dnia 12 lipca 2005 r. w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 91 oraz z dnia 14 marca 2006 r. w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 59–60. 44 – Zob. podobnie ww. w przypisie 17 wyroki: z dnia 12 lipca 2005 r. w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 103 oraz z dnia 14 marca 2006 r. w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 61. 45 – Zobacz wyrok z dnia 10 stycznia 2008 r. w sprawie C‑70/06 Komisja przeciwko Portugalii, Zb.Orz. s. I‑1, pkt 39. 46 – Zobacz ww. w przypisie 17 wyroki: z dnia 12 lipca 2005 r. w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 104 oraz z dnia 14 marca 2006 r. w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 62. 47 – W tym miejscu nie podzielam argumentu przedstawionego przez Komisję, zgodnie z którym wysokość pomocy przeznaczonej do odzyskania nie ma wpływu na wagę uchybienia. Po pierwsze ze skargi wynika bowiem, że sama Komisja uwzględniła tę kwotę w celu określenia współczynnika wagi uchybienia, w szczególności w chwili oceny wpływu uchybienia na interes ogólny i interesy prywatne, oraz po drugie, pkt 16.4 wspomnianego wyżej komunikatu Komisji z 2005 r. pośród czynników, które zostaną przykładowo uwzględnione przez instytucję w celu każdorazowej oceny skutków uchybienia dla interesu ogólnego i interesów prywatnych, wskazuje wyraźnie „straty finansowe wynikłe z uchybienia”. 48 – Przypominam, że w decyzji z 2005 r. Komisja stwierdziła, że NOA jest spółką, która zastąpiła OA, przynajmniej dla celów odzyskania pomocy państwa przed podziałami. To stwierdzenie zostało zakwestionowane przez NOA w skardze wniesionej na tę decyzję, stanowiącej przedmiot sprawy T‑416/05 zawisłej przed Sądem. 49 – W tym względzie nie wydaje mi się właściwe zawarte w replice odniesienie do okoliczności, że OA nadal prowadzi działalność związaną z obsługą naziemną, która również została zliberalizowana. Takim odniesieniem Komisja wydaje się sugerować, nie przedstawiając żadnego dowodu, stały charakter ewentualnego zakłócenia konkurencji na rynku innym niż rynek lotnictwa cywilnego, który zresztą wymagałby wykazania, że pomoc otrzymana przez OA nie została w całości przeniesiona do przedsiębiorstwa NOA. 50 – Punkt 34 wyroku. 51 – Zobacz ww. w przypisie 17 wyrok z dnia 14 marca 2006 r. w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 71 oraz ww. w przypisie 45 wyrok z dnia 10 stycznia 2008 r. w sprawie Komisja przeciwko Portugalii, pkt 44. Trybunał nie wyjaśnił, jaką datę należy uwzględnić w celu określenia „dnia, w którym Trybunał badał stan faktyczny sprawy”, jednak z wyroku z dnia 10 stycznia 2008 r. Komisja przeciwko Portugalii można wywnioskować, że nie chodzi o datę rozprawy. Dla uproszczenia i przejrzystości wydaje mi się słuszniejsze połączenie tej daty z datą wyroku niż z datą posiedzenia, która nie jest upubliczniona. 52 – Orzecznictwo wskazuje wyraźnie, że dla celów obliczenia długości trwania naruszenia termin początkowy zaczyna biec od dnia ogłoszenia wyroku stwierdzającego po raz pierwszy uchybienie (ww. w przypisie 45 wyrok z dnia 10 stycznia 2008 r. Komisja przeciwko Portugalii, pkt 46). W związku z tym należy oddalić argument Republiki Greckiej, zgodnie z którym termin ten powinien rozpocząć bieg z upływem terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii wydanej w ramach postępowania na podstawie art. 228 WE. 53 – Wyżej wymieniony w przypisie 45 wyrok z dnia 10 stycznia 2008 r. Komisja przeciwko Portugalii, pkt 46. 54 – Zobacz ww. w przypisie 22 wyrok z dnia 4 lipca 2002 r. w sprawie Komisja przeciwko Grecji, pkt 88 oraz ww. w przypisie 17 wyrok z dnia 12 lipca 2005 r. w sprawie Komisja przeciwko Grecji, pkt 109. 55 – Wyżej wymieniony w przypisie 39 wyrok z dnia 9 grudnia 2008 r. w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 56. 56 – Punkt 58 tego wyroku. 57 – Wyżej wymieniony w przypisie 39 wyrok z dnia 9 grudnia 2008 r. w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 57. 58 – Ibidem, pkt 59. 59 – Ibidem, pkt 62. 60 – Ibidem, pkt 66. 61 – Zob. szczególnie wyrok z dnia 18 lipca 2006 r. w sprawie C‑119/04 Komisja przeciwko Włochom, Zb.Orz. s. I‑6885, pkt 25 oraz wyrok z dnia 9 września 2004 r. w sprawie C‑195/02 Komisja przeciwko Hiszpanii, Zb.Orz. s. I‑7857, pkt 82. 62 – Zobacz wyrok z dnia 2 lutego 1989 r. w sprawie 94/87 Komisja przeciwko Niemcom, Rec. s. 175, pkt 12, ww. w przypisie 19 wyrok w sprawie Alcan Deutschland, pkt 24 oraz ww. w przypisie 19 wyrok z dnia 12 grudnia 2002 r. w sprawie Komisja przeciwko Niemcom, pkt 32–34. 63 – Wyrok z dnia 5 października 2006 r. w sprawie C‑232/05 Komisja przeciwko Francji, Zb.Orz. s. I‑10071, pkt 49.