C-372/03

Sprawa C-372/03 Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Republice Federalnej Niemiec Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego – Dyrektywa 91/439/EWG – Prawo jazdy – Minimalny wiek wymagany do uzyskania dostępu do prowadzenia niektórych pojazdów – Możliwość prowadzenia pojazdów innej kategorii niż ta, na którą prawo jazdy zostało wydane – Obowiązkowa rejestracja i wymiana prawa jazdy Opinia rzecznika generalnego P. Légera przedstawiona w dniu 12 maja 2005 r.  I‑0000 Wyrok Trybunału (druga izba) z dnia 15 września 2005 r.  I‑0000 Streszczenie wyroku 1.     Transport – Transport drogowy – Prawo jazdy – Dyrektywa 91/439 – Przesłanki wydania – Minimalny wiek – Prowadzenie ciężkich motocykli należących do kategorii A – Uprawnienie państw członkowskich do ustalenia wyższego minimalnego wieku – Zakres (dyrektywa Rady 91/439, art. 6 ust. 1 lit. b) i art. 2) 2.     Transport – Transport drogowy – Prawo jazdy – Rozporządzenie nr 3820/85 oraz dyrektywa 91/439 – Przesłanki wydania – Minimalny wiek – Prowadzenie pojazdów należących do kategorii C1 i C1 + E – Uprawnienie państw członkowskich do ustalenia niższego minimalnego wieku – Brak (rozporządzenie Rady nr 3820/85, art. 5 ust. 1 lit. b); dyrektywa Rady 91/439, art. 6 ust. 1 lit. b) i art. 2) 1.     Stanowiąc, że państwa członkowskie mają możliwość zezwolenia na bezpośredni dostęp do prawa jazdy uprawniającego do prowadzenia ciężkich motocykli należących do kategorii A kandydatów, którzy mają przynajmniej 21 lat, art. 6 ust. 1 lit. b) tiret pierwsze dyrektywy 91/439 w sprawie praw jazdy bynajmniej nie ogranicza w sposób wyraźny przysługującej państwom członkowskim możliwości ustalenia wyższego minimalnego wieku, lecz przeciwnie – wskazuje, że państwa członkowskie mogą wprowadzić granicę wieku wyższą niż 21 lat. Ponieważ fakt, że ustalenie dla bezpośredniego dostępu do prowadzenia takich motocykli minimalnego wieku wyższego niż granica wieku określona w ostatnim zdaniu ww. artykułu służy wzmocnieniu bezpieczeństwa drogowego, które – jak wynika z preambuły tej dyrektywy – stanowi główny jej cel, tego typu ustalenie nie narusza powołanego przepisu, o ile przestrzegana jest zasada proporcjonalności. (por. pkt 27, 28) 2.     Ani dyrektywa 91/439 w sprawie praw jazdy, ani rozporządzenie nr 3820/85 w sprawie harmonizacji niektórych przepisów socjalnych odnoszących się do transportu drogowego nie przewidują możliwości ustanowienia odstępstw od minimalnego wieku 18 lat, wymaganego do wydania prawa jazdy uprawniającego do kierowania pojazdami należącymi do kategorii C1 i C1 + E. Po pierwsze, odstępstwa zawarte w art. 6 ust. 2 dyrektywy 91/439 nie obejmują pojazdów należących do kategorii C1 i C1 + E. Po drugie fakt, że art. 5 ust. 1 lit. b) tiret drugie rozporządzenia nr 3820/85 nie stoi na przeszkodzie temu, by osoba, która nie ukończyła jeszcze wymaganego wieku minimalnego, mogła w ramach kursu dla kierowców pojazdów przeznaczonych do przewozu rzeczy w transporcie drogowym nabyć doświadczenie w prowadzeniu, nie może być interpretowany w ten sposób, że przepis ten zezwala państwom członkowskim na wydanie takiej osobie prawa jazdy na pojazdy należące do omawianych kategorii. W rezultacie możliwość nabycia takiego doświadczenia w żaden sposób nie przesądza o wydaniu danemu kandydatowi prawa jazdy upoważniającego go do prowadzenia pojazdów należących do tych kategorii bez obecności osoby odpowiedzialnej za jego kształcenie. (por. pkt 38–41) WYROK TRYBUNAŁU (druga izba) z dnia 15 września 2005 r.(*) Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego − Dyrektywa 91/439/EWG − Prawo jazdy – Minimalny wiek wymagany do uzyskania dostępu do prowadzenia niektórych pojazdów – Możliwość prowadzenia pojazdów innej kategorii niż ta, na którą prawo jazdy zostało wydane – Obowiązkowa rejestracja i wymiana prawa jazdy W sprawie C‑372/03 mającej za przedmiot skargę o stwierdzenie, na podstawie art. 226 WE, uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, wniesioną w dniu 2 września 2003 r., Komisja Wspólnot Europejskich, reprezentowana przez G. Brauna oraz W. Wilsa, działających w charakterze pełnomocników, z adresem do doręczeń w Luksemburgu, strona skarżąca, przeciwko Republice Federalnej Niemiec, reprezentowanej przez M. Lummę, działającego w charakterze pełnomocnika, strona pozwana, TRYBUNAŁ (druga izba), w składzie: C. W. A. Timmermans, prezes izby, C. Gulmann, R. Schintgen (sprawozdawca), G. Arestis i J. Klučka, sędziowie, rzecznik generalny: P. Léger, sekretarz: R. Grass, uwzględniając procedurę pisemną, po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 12 maja 2005 r., wydaje następujący Wyrok 1       Komisja Wspólnot Europejskich wnosi w skardze do Trybunału o stwierdzenie, że przyjmując i utrzymując w mocy § 6 ust. 3 pkt 6 i § 6 ust. 4, § 10 ust. 2 zdanie pierwsze, § 29 ust. 1 i 3 oraz § 47 ust. 2 Verordnung über die Zulassung von Personen zum Strassenverkehr (rozporządzenia w sprawie dopuszczenia osób do ruchu drogowego) z dnia 18 sierpnia 1998 r., regulującego upoważnienie do prowadzenia pojazdów (Fahrerlaubnis‑Verordnung, BGBl. 1998 I, str. 2214, zwanego dalej „FeV”), Republika Federalna Niemiec uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 1 ust. 2, art. 3, 5 ust. 2 lit. b), art. 6 ust. 1 lit. b) tiret pierwsze i trzecie oraz art. 8 ust. 2 dyrektywy Rady 91/439/EWG z dnia 29 lipca 1991 r. w sprawie praw jazdy (Dz.U. L 237, str. 1), zmienionej dyrektywą Rady 96/47/WE z dnia 23 lipca 1996 r. (Dz.U. L 235, str. 1, zwanej dalej „dyrektywą 91/439”).  Ramy prawne  Uregulowania wspólnotowe 2       Motywy od trzeciego do piątego dyrektywy 91/439 mają następujące brzmienie: „ustanowiony przez dyrektywę 80/1263/EWG wzór krajowego prawa jazdy należy dostosować tak, aby uwzględniał między innymi harmonizację kategorii i podkategorii pojazdów i aby uczynić prawa jazdy łatwiej zrozumiałe zarówno wewnątrz Wspólnoty, jak i poza jej granicami; z przyczyn dotyczących bezpieczeństwa drogowego należy ustanowić minimalne wymagania dla wydawania prawa jazdy; artykuł 3 dyrektywy 80/1263/EWG przewiduje, że ostateczne przepisy uogólniające kategorie pojazdów we Wspólnocie, wymienione w tym artykule, należy przyjąć bez możliwości odstępstwa od nich, podobnie jak warunki ważności praw jazdy”. 3       Artykuł 1 dyrektywy 91/439 stanowi: „1.      Państwa członkowskie wprowadzają krajowe prawo jazdy oparte na wzorze wspólnotowym opisanym w załączniku I zgodnie z przepisami niniejszej dyrektywy. 2.      Prawa jazdy wydane przez państwa członkowskie są wzajemnie uznawane. 3.      Jeżeli posiadacz ważnego prawa jazdy przyjmuje normalne miejsce zamieszkania w państwie członkowskim innym niż to, które wydało prawo jazdy, przyjmujące państwo członkowskie może stosować do posiadacza prawa jazdy swoje krajowe przepisy przez okres ważności tego prawa jazdy, badania lekarskie i obowiązki uiszczania opłat, a także może umieszczać w tym prawie jazdy informacje niezbędne dla służb administracyjnych [niezbędne dla zarządzania nim]”. 4       Artykuł 3 ust. 1 wymienia poszczególne kategorie pojazdów, na które prawo jazdy może zostać wydane. Są to: –       kategoria A: motocykle z koszem lub bez; –       kategoria B: pojazdy silnikowe o maksymalnej dopuszczalnej masie nieprzekraczającej 3500 kilogramów oraz zespół pojazdu ciągnącego w kategorii B i przyczepy, w którym maksymalna dopuszczalna masa nie przekracza 3500 kilogramów; –       kategoria B + E: zespół pojazdów składający się z pojazdu ciągnącego w kategorii B i przyczepy, jeżeli zespół nie mieści się w kategorii B; –       kategoria C: pojazdy silnikowe inne niż te w kategorii D, a których maksymalna dopuszczalna masa przekracza 3500 kilogramów; –       kategoria C + E: zespół pojazdów, w którym pojazd z napędem należy do kategorii C, a jego przyczepa ma maksymalną masę dopuszczalną większą niż 750 kilogramów; –       kategoria D: pojazdy silnikowe używane do przewozu osób, które mają więcej niż osiem miejsc siedzących oprócz miejsca kierowcy; –       kategoria D + E: zespół pojazdów, w których pojazd ciągnący należy do kategorii D, a jego przyczepa ma dopuszczalną masę maksymalną przekraczającą 750 kilogramów. 5       Zgodnie z art. 3 ust. 2 dyrektywy 91/439 w zakresie kategorii A, B, B + E, C, C + E, D i D + E może być wydawane specjalne prawo jazdy na prowadzenie pojazdów w następujących podkategoriach: –       A1: lekkie motocykle o pojemności silnika nieprzekraczającej 125 cm3 i mocy nieprzekraczającej 11 kW; –       C1: pojazdy silnikowe inne niż w kategorii D, a których maksymalna dopuszczalna masa jest większa niż 3500 kilogramów, ale nie większa niż 7500 kilogramów; –       C1 + E: zespół pojazdów, w którym pojazd ciągnący należy do podkategorii C1, a jego przyczepa ma maksymalną dopuszczalną masę większą niż 750 kilogramów, pod warunkiem że maksymalna dopuszczalna masa tak utworzonego zespołu nie przekracza 12 000 kilogramów i że maksymalna dopuszczalna masa przyczepy nie przekracza masy pojazdu ciągnącego bez ładunku; –       D1: pojazdy silnikowe przeznaczone do przewozu osób, mające więcej niż osiem miejsc siedzących oprócz miejsca kierowcy, ale nie więcej niż 16 miejsc siedzących oprócz miejsca kierowcy; –       D1 + E: zespół pojazdów, w którym pojazd ciągnący należy do kategorii D1, a jego przyczepa ma dopuszczalną maksymalną masę większą niż 750 kilogramów, pod warunkiem że: po pierwsze, maksymalna dopuszczalna masa tak utworzonego zespołu nie przekracza 12 000 kilogramów i maksymalna dopuszczalna masa przyczepy nie przekracza masy pojazdu ciągnącego bez ładunku; po drugie, przyczepa nie jest używana do transportu osób. 6       Zgodnie z art. 5 ust. 1 dyrektywy 91/439: „Wydawanie praw jazdy podlega następującym warunkom: a)      prawa jazdy kategorii C i D wydaje się tylko kierowcom, którzy mają już prawo jazdy kategorii B; b)      prawa jazdy kategorii B + E, C + E, D + E wydaje się tylko kierowcom, którzy mają już prawo jazdy odpowiednio kategorii B, C albo D”. 7       Artykuł 6 tej dyrektywy ma następujące brzmienie: „1.      Minimalne warunki dotyczące wieku potrzebnego [wymaganego] do uzyskania prawa jazdy są następujące: a)      16 lat: –       dla podkategorii A1; –       dla podkategorii B1; b)      18 lat: –       dla kategorii A; jednakże pozwolenie na prowadzenie motocykli o mocy przekraczającej 25 kW albo o stosunku mocy do ciężaru przekraczającym 0,16 kW/kg (albo motocykli z koszem o stosunku mocy do ciężaru przekraczającym 0,16 kW/kg) uzależnione jest od przynajmniej dwuletniej praktyki na motocyklach o niższych specyfikacjach, podlegających prawu jazdy kategorii A; to wymaganie dotyczące uprzedniej praktyki może być uchylone, jeżeli kandydat ma przynajmniej 21 lat, z zastrzeżeniem przejścia przez kandydata specjalnych badań dotyczących umiejętności i zachowania; –       dla kategorii B, B + E; –       dla kategorii C, C + E i podkategorii C1, C1 + E, bez uszczerbku dla przepisów dotyczących prowadzenia takich pojazdów w rozporządzeniu Rady (EWG) nr 3820/85 z dnia 20 grudnia 1985 r. w sprawie harmonizacji niektórych przepisów socjalnych odnoszących się do transportu drogowego [(Dz.U. L 370, str. 1)]; c)      21 lat: –       dla kategorii D i D + E, oraz podkategorii D1, D1 + E, bez uszczerbku dla przepisów dotyczących prowadzenia takich pojazdów w rozporządzeniu (EWG) nr 3820/85. 2.      Państwa członkowskie mogą odstąpić od wymagania granicy wieku ustalonej dla kategorii A, B i B + E i wydawać takie prawa jazdy od 17 roku życia, z wyjątkiem przypadków objętych przepisami dotyczącymi kategorii A ustanowionych w ust. 1 lit. b) tiret pierwsze zdanie ostatnie. 3.      Państwa członkowskie mogą odmówić uznania ważności na ich terytorium praw jazdy wydanych kierowcom poniżej 18 roku życia”. 8       Artykuł 8 ust. 1 i 2 tej dyrektywy stanowi: „1.      Jeżeli posiadacz ważnego krajowego prawa jazdy wydanego przez jedno z państw członkowskich zmienił normalne miejsce zamieszkania na inne państwo członkowskie, to może zażądać, aby jego prawo jazdy zostało wymienione na równoważne prawo jazdy; do państwa członkowskiego wydającego zamienne prawo jazdy należy sprawdzenie, w razie potrzeby, czy przedstawione prawo jazdy jest jeszcze rzeczywiście nadal ważne. 2.      Z zastrzeżeniem przestrzegania zasady terytorialności prawa karnego i uregulowań prawnych dotyczących policji państwa członkowskie normalnego miejsca zamieszkania mogą stosować swoje przepisy krajowe dotyczące ograniczania, zawieszania, cofania lub unieważniania prawa jazdy posiadaczowi prawa jazdy wydanego przez inne państwo członkowskie oraz, w razie potrzeby, wymienić w tym celu to prawo jazdy”. 9       Artykuł 5 rozporządzania nr 3820/85 stanowi: „1.      Minimalny wiek kierowców zatrudnianych przy przewozie rzeczy wynosi: a)      dla pojazdów, włącznie z, tam gdzie ma to zastosowanie, przyczepami lub naczepami, o dopuszczalnym maksymalnym ciężarze nieprzekraczającym 7,5 tony, 18 lat; b)      dla pozostałych pojazdów: –       21 lat, lub –       18 lat, pod warunkiem że zainteresowana osoba posiada świadectwo kwalifikacji zawodowych, uznane przez jedno z państw członkowskich i potwierdzające, że osoba ta ukończyła kurs dla kierowców pojazdów przeznaczonych do przewozu rzeczy w transporcie drogowym, zgodnie z zasadami wspólnotowymi odnośnie do minimalnego poziomu kształcenia dla kierowców transportu drogowego. […] 5.               W przypadku operacji transportu wewnętrznego, wykonywanych w promieniu 50 km od miejsca normalnej bazy pojazdu, łącznie z miejscowymi obszarami administracyjnymi, których ośrodki są usytuowane w obrębie tego promienia, państwa członkowskie mogą zmniejszyć minimalny wiek konwojentów do 16 lat, pod warunkiem że służy to celom kształcenia zawodowego i nie podlega ograniczeniom nałożonym przez prawo krajowe w dziedzinie zatrudnienia”.  Uregulowania krajowe 10     Paragraf 6 ust. 2 FeV stanowi, że minimalny wiek dla bezpośredniego dostępu do prowadzenia ciężkich motocykli należących do kategorii A wynosi 25 lat. 11     Zgodnie z § 6 ust. 3 pkt 6 FeV posiadacze prawa jazdy kategorii C1 + E i D są upoważnieni do prowadzenia pojazdów kategorii D + E. Zgodnie z § 6 ust. 4 FeV posiadacze prawa jazdy na pojazdy należące do kategorii C1, C1 + E, C i C + E są upoważnieni do prowadzenia pojazdów należących do kategorii D na potrzeby dokonania na terytorium niemieckim przejazdów bez pasażerów, jeżeli przejazdy te są wykonywane w celu poddania tych pojazdów kontroli stanu technicznego lub przewiezienia ich z miejsca na miejsce. 12     Paragraf 9 FeV stanowi, że prawo jazdy upoważniające do prowadzenia pojazdów należących do kategorii C1 może zostać wydane tylko pod warunkiem, że kandydat do jego uzyskania jest już posiadaczem prawa jazdy na pojazdy należące do kategorii B lub jeśli spełnia warunki jego uzyskania. W tym drugim przypadku prawo jazdy na pojazdy należące do kategorii C1 może zostać wydane najwcześniej równocześnie z prawem jazdy na pojazdy należące do kategorii B. 13     Paragraf 10 ust. 2 FeV stanowi, że w ramach kształcenia kierowcy zawodowego minimalny wiek do uzyskania prawa jazdy na pojazdy należące do kategorii B lub kategorii C1 lub C1 + E wynosi 17 lat, a prawa jazdy na pojazdy należące do kategorii C i C + E – 18 lat. Jeżeli takie prawo jazdy jest wydawane na rzecz kandydata, który nie ukończył 18 lat, jego sprawność fizyczna i umysłowa musi zostać poświadczona orzeczeniem lekarsko‑psychologicznym. Do chwili ukończenia przez posiadacza 18 lat uzyskane przez niego prawo jazdy jest ważne tylko na przejazdy wykonywane w ramach jego kształcenia zawodowego. 14     Zgodnie z § 29 ust. 1 i 2 FeV posiadacze praw jazdy wydanych przez państwo członkowskie inne niż Republika Federalna Niemiec mają obowiązek, pod karą grzywny, ich zarejestrowania w niemieckich organach administracyjnych, jeżeli przyjęli oni normalne miejsce zamieszkania w Niemczech i nie posiadają swojego prawa jazdy dłużej niż dwa lata. 15     Paragraf 29 ust. 3 oraz § 47 ust. 2 FeV nakładają na posiadaczy praw jazdy wydanych przez państwo członkowskie inne niż Republika Federalna Niemiec, którzy przyjęli normalne miejsce zamieszkania na jej terytorium, obowiązek dokonania ich wymiany na niemieckie prawo jazdy w celu umożliwienia umieszczenia na nich wzmianek dotyczących, między innymi, okresu ich ważności w Niemczech, jeżeli okres ten jest krótszy niż okres ich ważności w państwie członkowskim, które wydało te prawa jazdy.  Postępowanie poprzedzające wniesienie skargi 16     Uznawszy, że transpozycja do ustawodawstwa niemieckiego niektórych przepisów dyrektywy 91/439 nie była z nią zgodna, Komisja skierowała do Republiki Federalnej Niemiec w dniu 10 czerwca 1997 r. wezwanie do przedstawienia uwag w terminie dwóch miesięcy. 17     Stwierdziwszy, że zmiany wprowadzone w ustawodawstwie niemieckim, przekazane do jej wiadomości w sierpniu 1998 r., nie położyły kresu zarzucanemu Republice Federalnej Niemiec naruszeniu, Komisja, pismem z dnia 18 lipca 2001 r., skierowała do tego państwa członkowskiego uzupełniające wezwanie do przedstawienia przez nie uwag w terminie dwóch miesięcy. 18     Jako że uwagi przedstawione przez władze niemieckie w odpowiedzi na to uzupełniające wezwanie nie przekonały Komisji, wydała ona w dniu 21 marca 2002 r. uzasadnioną opinię wzywającą Republikę Federalną Niemiec do przyjęcia środków niezbędnych do wykonania zobowiązań ciążących na niej na mocy dyrektywy 91/439 w terminie dwóch miesięcy od doręczenia tej opinii. 19     Pismem z dnia 10 czerwca 2002 r. władze niemieckie odpowiedziały Komisji, że niektóre z podniesionych przez nią zarzutów uważają za bezzasadne, pozostałe natomiast zostały uwzględnione, czemu wyraz ma dać możliwie najszybsza zmiana FeV. 20     Ponieważ odpowiedź ta nie zadowoliła Komisji, wniosła ona niniejszą skargę.  W przedmiocie skargi 21     Na poparcie swej skargi Komisja podnosi sześć zarzutów dotyczących: minimalnego wieku wymaganego do uzyskania dostępu do prowadzenia, po pierwsze, ciężkich motocykli należących do kategorii A i, po drugie, pojazdów należących do podkategorii C1 i C1 + E, możliwości prowadzenia pojazdów innych niż te, na których prowadzenie zostało uzyskane prawo jazdy, oraz procedur rejestracji i wymiany praw jazdy wydanych w państwie członkowskim innym niż Republika Federalna Niemiec.  W przedmiocie zarzutu dotyczącego minimalnego wieku wymaganego do uzyskania dostępu do prowadzenia ciężkich motocykli należących do kategorii A  Argumentacja stron 22     W ramach tego zarzutu Komisja podnosi, że Republika Federalna Niemiec naruszyła art. 6 ust. 1 lit. b) tiret pierwsze dyrektywy 91/439, na mocy którego minimalny wiek do uzyskania prawa jazdy na pojazdy należące do kategorii A wynosi 21 lat. Zgodnie z § 6 ust. 2 zdanie drugie FeV minimalny wiek dla bezpośredniego dostępu do prowadzenia takich pojazdów wynosi 25 lat. Komisja podkreśla, że art. 6 dyrektywy 91/439 ustanawia jednolity minimalny wiek, którego granicy państwom członkowskim nie wolno obniżać ani podnosić, gdyż celem tego przepisu jest harmonizacja niektórych warunków bezpośredniego dostępu do prowadzenia poszczególnych kategorii pojazdów. Fakt, że państwa członkowskie mogą nie zezwalać na bezpośredni dostęp do praw jazdy na pojazdy należące do kategorii A nie zmienia wniosku, że minimalny wiek wymagany do uzyskania tego dostępu nie może być wyższy niż 21 lat. 23     Rząd niemiecki twierdzi w tym względzie przede wszystkim, że dyrektywa 91/439 zezwala państwom członkowskim na udzielenie lub odmowę udzielenia bezpośredniego dostępu do prowadzenia ciężkich motocykli. A zatem, skoro państwa członkowskie mogą odmówić udzielenia takiego bezpośredniego dostępu, nic nie stoi na przeszkodzie ustaleniu przez nie minimalnego wieku wyższego niż wiek ustanowiony przez tę dyrektywę. 24     Następnie rząd ten podnosi, że wyrażenie „przynajmniej” użyte w art. 6 ust. 1 lit. b) tiret pierwsze dyrektywy 91/439 nie pozostawia żadnych wątpliwości co do faktu, że państwa członkowskie mogą wprowadzić wyższą granicę wieku dla bezpośredniego dostępu do prowadzenia pojazdów należących do kategorii A. Wyrażenie to byłoby zbyteczne, gdyby wolą ustawodawcy było ustalenie minimalnego wieku wyłącznie na poziomie 21 lat. 25     Wreszcie rząd niemiecki podkreśla, że podniesienie granicy minimalnego wieku dla bezpośredniego dostępu do prowadzenia pojazdów należących do kategorii A podyktowane było względami bezpieczeństwa drogowego. Co więcej, zwraca uwagę, że w ramach prac nad nową dyrektywą „prawo jazdy” [COM(2003) 621 wersja ostateczna, z dnia 21 października 2003 r.] Komisja sama zaproponowała podniesienie omawianego minimalnego wieku do 24 lat, co ma służyć lepszemu spełnieniu wymogów bezpieczeństwa drogowego.  Ocena Trybunału 26     Choć prawdą jest, że – jak utrzymuje Komisja – z brzmienia art. 6 ust. 1 lit. b) tiret pierwsze i art. 6 ust. 2 dyrektywy 91/439 wynika, iż nie zezwala ona państwom członkowskim na udzielanie bezpośredniego dostępu do prowadzenia ciężkich motocykli należących do kategorii A kandydatom, którzy nie ukończyli 21 lat, niemniej jednak przepisów tych nie należy odczytywać jako zakazujących państwu członkowskiemu ustalenia wyższego minimalnego wieku dla uzyskania prawa jazdy upoważniającego do prowadzenia pojazdów należących do tej kategorii. 27     Stanowiąc bowiem, że państwa członkowskie mają możliwość zezwolenia na bezpośredni dostęp do takiego prawa jazdy kandydatom, którzy mają przynajmniej 21 lat, art. 6 ust. 1 lit. b) tiret pierwsze dyrektywy 91/439 bynajmniej nie ogranicza w sposób wyraźny przysługującej państwom członkowskim możliwości ustalenia wyższego minimalnego wieku, lecz przeciwnie – wskazuje, że mogą one wprowadzić granicę wieku wyższą niż 21 lat. 28     Ponieważ fakt, że ustalenie dla bezpośredniego dostępu do prowadzenia takich motocykli minimalnego wieku wyższego niż granica wieku określona w art. 6 ust. 1 lit. b) tiret pierwsze ostatnie zdanie dyrektywy 91/439 służy wzmocnieniu bezpieczeństwa drogowego, które – jak wynika z preambuły tej dyrektywy – stanowi główny jej cel, jest w niniejszej sprawie bezsporny, tego typu ustalenie nie narusza powołanego przepisu, o ile przestrzegana jest zasada proporcjonalności. 29     Okoliczność, że odstępstwa zawarte w art. 6 ust. 2 dyrektywy 91/439 nie przewidują możliwości ustalenia, w stosownym przypadku, minimalnego wieku niższego niż wiek ustalony co do zasady dla prowadzenia pojazdów należących do poszczególnych kategorii, nie podważa powyższego stwierdzenia, gdyż z samej logiki ustalenia minimalnej granicy wynika, że odstępstwo od tej granicy ma rację bytu wyłącznie w przypadku, gdy próg przez nią wyznaczony jest przekraczany w dół, a nie w przypadku gdy państwo członkowskie ustala wyższy wiek. 30     W świetle powyższych rozważań należy przyjąć, że – odmiennie niż utrzymuje Komisja – art. 6 ust. 1 lit. b) tiret pierwsze ostatnie zdanie dyrektywy 91/439 nie sprzeciwia się co do zasady ustaleniu przez państwa członkowskie minimalnego wieku wyższego niż ustalony przez ten przepis wiek upoważniający do bezpośredniego dostępu do prowadzenia ciężkich motocykli należących do kategorii A. 31     W konsekwencji stwierdzić należy, że zarzut pierwszy podniesiony przez Komisję na poparcie jej skargi jest bezzasadny, a zatem musi zostać oddalony.  W przedmiocie zarzutu dotyczącego minimalnego wieku wymaganego do uzyskania dostępu do prowadzenia pojazdów należących do kategorii C1 i C1 + E  Argumentacja stron 32     W ramach tego zarzutu Komisja podnosi, że Republika Federalna Niemiec naruszyła art. 6 ust. 1 lit. b) tiret trzecie dyrektywy 91/439 oraz art. 5 ust. 1 lit. b) tiret drugie rozporządzenia nr 3820/85. Zdaniem Komisji, z łącznego brzmienia tych dwóch przepisów wynika, że państwo członkowskie nie może ważnie wydać prawa jazdy upoważniającego do prowadzenia pojazdów należących do kategorii C1 lub C1 + E kandydatowi, który nie ukończył 18 lat. Zgodnie z § 10 ust. 2 zdanie pierwsze FeV w Niemczech takie prawo jazdy mogą uzyskać kierowcy, którzy ukończyli 17 lat. Uściśla w tym względzie, że powołane przepisy wspólnotowe nie stoją na przeszkodzie temu, by osoba, która nie ukończyła 18 lat, mogła rozpocząć kształcenie kierowcy zawodowego lub zdobywać doświadczenie w prowadzeniu pojazdów w ramach praktyk pod nadzorem instruktora. 33     Odnosząc się do tego zarzutu, rząd niemiecki zwraca przede wszystkim uwagę, że – odmiennie niż utrzymuje Komisja – w Niemczech, aby móc uzyskać upoważnienie do prowadzenia pojazdów należących do kategorii C1, należy najpierw uzyskać prawo jazdy na pojazdy należące do kategorii B. 34     Następnie rząd ten podnosi, że art. 6 ust. 1 lit. b) dyrektywy 91/439 oraz art. 5 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 3820/85 zezwalają kierowcy, który ukończył 18 lat i który pracuje w sektorze transportu drogowego, na prowadzenie pojazdów o maksymalnej dopuszczalnej masie nieprzekraczającej 7,5 tony, pod warunkiem że posiada on świadectwo kwalifikacji zawodowych. Z uprawnienia tego można jednakże skorzystać tylko wtedy, gdy kierowca ten uzyskał prawo jazdy w wieku 18 lat. Mając na względzie fakt, że konieczne jest też posiadanie pewnego doświadczenia w prowadzeniu pojazdów, z całą pewnością musi istnieć możliwość uzyskania tego prawa jazdy przed ukończeniem 18 lat. 35     Wreszcie rząd ten podkreśla, że prawo jazdy wydane na podstawie § 10 ust. 2 FeV kierowcy, który nie ukończył 18 lat, nie jest w pełni ważne w odniesieniu do prowadzenia pojazdów należących do kategorii C1, ponieważ jego ważność jest ograniczona do przejazdów wykonywanych w ramach kształcenia zawodowego, a jego uzyskanie zostało obwarowane podwójnym warunkiem: posiadacz zobowiązany jest podjąć to kształcenie i uzyskać pozytywne wyniki badań lekarskich i psychologicznych.  Ocena Trybunału 36     Należy przypomnieć, że art. 6 ust. 1 lit. b) tiret trzecie dyrektywy 91/439 stanowi, że minimalny wiek wymagany do uzyskania prawa jazdy na pojazdy należące do kategorii C1 i C1 + E wynosi 18 lat. 37     Ten sam próg wiekowy został przewidziany w art. 5 ust. 1 lit. b) tiret drugie rozporządzenia nr 3820/85 w odniesieniu do kierowców zatrudnianych przy przewozie rzeczy. 38     Jak słusznie zauważył rzecznik generalny w pkt 41 opinii, ani dyrektywa 91/439, ani rozporządzenie nr 3820/85 nie przewidują możliwości ustanowienia odstępstw od tak ustalonego minimalnego wieku. 39     Po pierwsze, art. 6 ust. 2 dyrektywy 91/439, który zawiera wyczerpujące wyliczenie kategorii pojazdów, dla których prowadzenia kandydaci, którzy ukończyli 17 lat, mogą na zasadzie odstępstwa od ogólnej zasady uzyskać prawa jazdy, nie wymienia pojazdów należących do kategorii C1 i C1 + E. 40     Po drugie, fakt, że art. 5 ust. 1 lit. b) tiret drugie rozporządzenia nr 3820/85 nie stoi na przeszkodzie temu, by osoba, która nie ukończyła 18 lat, mogła w ramach kursu dla kierowców pojazdów przeznaczonych do przewozu rzeczy w transporcie drogowym nabyć doświadczenie w prowadzeniu, nie może być interpretowany w ten sposób, że przepis ten zezwala państwom członkowskim na wydanie takiej osobie prawa jazdy na pojazdy należące do omawianych kategorii. 41     Doświadczenie w prowadzeniu niezbędne do uzyskania takiego prawa jazdy może bowiem zostać nabyte pod nadzorem i w obecności instruktora i w żaden sposób nie przesądza wydania, na rzecz danego kandydata, prawa jazdy upoważniającego go do prowadzenia pojazdów należących do kategorii C1 lub C1 + E bez obecności osoby odpowiedzialnej za jego kształcenie. 42     Ponadto z wyjaśnień udzielonych w niniejszej sprawie przez rząd niemiecki w odpowiedzi na pytania skierowane do niego na piśmie przez Trybunał wynika, że na podstawie § 10 ust. 2 zdanie pierwsze FeV osoby w wieku 17 lat mogą uzyskać prawo jazdy upoważniające je do prowadzenia, na terytorium niemieckim i w ramach odbywanego przez nie kształcenia kierowcy zawodowego, pojazdów należących do kategorii C1 i C1 + E bez obecności osoby odpowiedzialnej za ich kształcenie. 43     Z wyjaśnień tych, jak również z informacji przekazanych przez Komisję wynika również, że omawiane prawo jazdy, które zawiera wprawdzie wzmianki dotyczące ograniczeń w korzystaniu z niego, nie musi być wymieniane na nowe w dniu, w którym ograniczenia te wygasają, to jest w dniu, w którym jego posiadacz kończy 18 lat. 44     Z powyższego wynika, że § 10 ust. 2 zdanie pierwsze FeV jest niezgodny z art. 6 ust. 1 lit. b) tiret trzecie dyrektywy 91/439 oraz art. 5 ust. 1 lit. b) tiret drugie rozporządzenia nr 3820/85. 45     W konsekwencji stwierdzić należy, że zarzut drugi podniesiony przez Komisję na poparcie jej skargi jest zasadny.  W przedmiocie zarzutów od trzeciego do szóstego  Argumentacja stron 46     Zarzut trzeci podniesiony przez Komisję dotyczy naruszenia art. 5 ust. 2 lit. b) dyrektywy 91/439 przez § 6 ust. 3 pkt 6 FeV w zakresie, w jakim ten ostatni przepis stanowi, że posiadacze prawa jazdy kategorii C1 + E i D są upoważnieni do prowadzenia pojazdów kategorii D + E. 47     W ramach zarzutu czwartego Komisja podnosi, że Republika Federalna Niemiec naruszyła art. 3 dyrektywy 91/439, zezwalając, na podstawie § 6 ust. 4 FeV, posiadaczom prawa jazdy upoważniającego do prowadzenia pojazdów należących do kategorii C1, C1 + E, C i C + E na prowadzenie pojazdów należących do kategorii D na potrzeby dokonania na terytorium niemieckim przejazdów bez pasażerów, jeżeli przejazdy te są wykonywane w celu poddania tych pojazdów kontroli stanu technicznego lub przewiezienia ich z miejsca na miejsce. 48     Zarzut piąty podniesiony przez Komisję dotyczy naruszenia wyrażonej w art. 1 ust. 2 dyrektywy 91/439 zasady wzajemnego uznawania praw jazdy w zakresie, w jakim § 29 ust. 1 FeV zobowiązuje pod karą grzywny osoby posiadające od mniej niż dwóch lat prawo jazdy wydane przez państwo członkowskie inne niż Republika Federalna Niemiec, które przyjęły normalne miejsce zamieszkania na jej terytorium, do zarejestrowania tego prawa jazdy we właściwych organach administracyjnych w terminie 185 dni od chwili, w której tym miejscem zamieszkania stała się Republika Federalna Niemiec. 49     W ramach zarzutu szóstego Komisja podnosi, że Republika Federalna Niemiec naruszyła art. 1 ust. 2 i art. 8 ust. 2 dyrektywy 91/439, zobowiązując na podstawie § 29 ust. 3 i § 47 ust. 2 FeV posiadaczy prawa jazdy wydanego przez państwo członkowskie inne niż Republika Federalna Niemiec, którzy przyjęli normalne miejsce zamieszkania na jej terytorium, do dokonania jego wymiany na niemieckie prawo jazdy. Wymiana ta ma na celu umożliwienie organom niemieckim umieszczenia na tym prawie jazdy wzmianek dotyczących, między innymi, okresu jego ważności w Niemczech, jeżeli okres ten jest krótszy niż okres jego ważności w państwie członkowskim, które wydało to prawo jazdy, lub dotyczących przepisów regulujących wydawanie prawa jazdy na próbę. 50     W odniesieniu do tych czterech zarzutów Republika Federalna Niemiec przyznaje, że wymienione przez Komisję przepisy FeV nie zapewniają prawidłowej transpozycji dyrektywy 91/439 do prawa krajowego. Państwo to zwraca jednak uwagę, że rozporządzenie zmieniające (dritte Verordnung zur Änderung der FeV und anderer straßenverkehrsrechtlicher Vorschriften), które miało położyć kres powołanym naruszeniom, zostało przyjęte w dniu 9 sierpnia 2004 r. (BGBl. 2004 I, str. 2092) i weszło w życie w dniu 1 lutego 2005 r.  Ocena Trybunału 51     Należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem istnienie uchybienia powinno być oceniane na podstawie sytuacji, w jakiej państwo członkowskie znajdowało się w momencie upływu terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii, i że zmiany wprowadzone po tym terminie nie mogą być brane pod uwagę przez Trybunał (zob. w szczególności wyroki z dnia 30 stycznia 2002 r. w sprawie C‑103/00 Komisja przeciwko Grecji, Rec. str. I‑1147, pkt 23 i z dnia 30 maja 2002 r. w sprawie C‑323/01 Komisja przeciwko Włochom, Rec. str. I‑4711, pkt 8). 52     Poza tym w niniejszej sprawie nie budzi wątpliwości fakt, że w momencie upływu terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii z dnia 21 marca 2002 r. środki niezbędne do zapewnienia prawidłowej transpozycji art. 1 ust. 2, art. 3, 5 ust. 2 lit. b) i art. 8 ust. 2 dyrektywy 91/439 nie były jeszcze przyjęte. 53     W konsekwencji stwierdzić należy, że zarzuty od trzeciego do szóstego podniesione przez Komisję na poparcie jej skargi są zasadne. 54     Co za tym idzie, uznać należy, że przyjmując i utrzymując w mocy § 6 ust. 3 pkt 6 i § 6 ust. 4, § 10 ust. 2 zdanie pierwsze, § 29 ust. 1 i 3 oraz § 47 ust. 2 FeV Republika Federalna Niemiec uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 1 ust. 2, art. 3, 5 ust. 2 lit. b), art. 6 ust. 1 lit. b) tiret trzecie oraz art. 8 ust. 2 dyrektywy 91/439, a w pozostałym zakresie skargę oddalić.  W przedmiocie kosztów 55     Zgodnie z art. 69 § 2 regulaminu kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Ponieważ Komisja wniosła o obciążenie Republiki Federalnej Niemiec kosztami postępowania, a ta przegrała sprawę, należy obciążyć ją kosztami postępowania. Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje: 1)      Przyjmując i utrzymując w mocy § 6 ust. 3 pkt 6 i § 6 ust. 4, § 10 ust. 2 zdanie pierwsze, § 29 ust. 1 i 3 oraz § 47 ust. 2 Verordnung über die Zulassung von Personen zum Strassenverkehr (rozporządzenia w sprawie dopuszczenia osób do ruchu drogowego) z dnia 18 sierpnia 1998 r. Republika Federalna Niemiec uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 1 ust. 2, art. 3, 5 ust. 2 lit. b), art. 6 ust. 1 lit. b) tiret trzecie oraz art. 8 ust. 2 dyrektywy Rady 91/439/EWG z dnia 29 lipca 1991 r. w sprawie praw jazdy, zmienionej dyrektywą Rady 96/47/WE z dnia 23 lipca 1996 r. 2)      W pozostałym zakresie skarga zostaje oddalona. 3)      Republika Federalna Niemiec zostaje obciążona kosztami postępowania. Podpisy * Język postępowania: niemiecki.