C-385/05

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO PAOLA MENGOZZIEGO przedstawiona w dniu 12 września 2006 r.(1) Sprawa C‑385/05 Confédération générale du travail (CGT), Confédération française démocratique du travail (CFDT), Confédération française de l’encadrement (CGC), Confédération française des travailleurs chrétiens (CFTC), Confédération générale du travail − Force ouvrière (CGT‑FO) przeciwko Premier ministre, Ministre de l’Emploi, de la Cohésion sociale et du Logement [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Conseil d’État (Francja)] Polityka społeczna –Dyrektywy 98/59/WE i 2002/14/WE – Zwolnienia grupowe – Informowanie i przeprowadzanie konsultacji z pracownikami – Sposób obliczania progów zatrudnienia – Wyłączenie pracowników należących do określonej kategorii wiekowej I –    Wprowadzenie 1.        Czy ustawodawstwo krajowe może, w celu wykonania pewnych przepisów prawa pracy, wykluczać pewne grupy pracowników ze sposobu obliczania liczby pracowników przedsiębiorstw nie uchybiając przepisom dyrektywy 2002/14/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 marca 2002 r. ustanawiającej ogólne ramowe warunki informowania i przeprowadzania konsultacji z pracownikami we Wspólnocie Europejskiej(2) oraz przepisom dyrektywy Rady 98/59/WE z dnia 20 lipca 1998 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do zwolnień grupowych(3)? 2.        Taki jest w istocie przedmiot dwóch pytań zadanych Trybunałowi przez Conseil d’État (Francja) w następstwie skargi o stwierdzenie nieważności wniesionej przez pięć francuskich związków zawodowych przeciwko ordonnance (zarządzenie) nr 2005-892 z dnia 2 sierpnia 2005 r. dotyczącemu sposobu obliczania liczby pracowników przedsiębiorstw (zwanego dalej „zarządzeniem nr 2005-892”)(4). Tytułem wstępu chciałbym zauważyć, że niniejsza sprawa daje Trybunałowi możliwość dokonania po raz pierwszy wykładni wspomnianej wyżej dyrektywy 2002/14, zwanej również czasem dyrektywą „Vilvoorde”(5). II – Ramy prawne A –    Prawo wspólnotowe 1.      Dyrektywa 98/59 3.        Dla celów stosowania dyrektywy 98/59 jej art. 1 ust. 1 stanowi: „a)      »zwolnienia grupowe« oznaczają zwolnienia dokonywane przez pracodawcę z jednego lub więcej powodów niezwiązanych z poszczególnym pracownikiem, w przypadku gdy, w zależności od wyboru państw członkowskich, liczba zwolnień wynosi: i)      bądź, w okresie trzydziestu dni: –        co najmniej 10 w przedsiębiorstwach zatrudniających zwykle więcej niż 20, a mniej niż 100 pracowników, –        co najmniej 10% liczby pracowników w przedsiębiorstwach zatrudniających zwykle co najmniej 100, a mniej niż 300 pracowników, –        co najmniej 30 w przedsiębiorstwach zatrudniających zwykle co najmniej 300 pracowników; ii)      bądź, w okresie dziewięćdziesięciu dni, co najmniej 20, niezależnie od liczby pracowników zwykle zatrudnionych w tych przedsiębiorstwach; b)      »przedstawiciele pracowników « oznaczają przedstawicieli przewidzianych przez prawodawstwo lub praktykę państw członkowskich. Do celów obliczenia liczby zwolnień przewidzianych w lit. a) jako zwolnienia traktuje się inne formy wygaśnięcia umowy o pracę, które następują z inicjatywy pracodawcy, z jednego lub więcej powodów niezwiązanych z poszczególnym pracownikiem, pod warunkiem że zwolnień tych jest co najmniej pięć. […]”. 4.        Artykuł 2 ust. 1 dyrektywy 98/59 stanowi: „[w] przypadku gdy pracodawca ma zamiar dokonać zwolnień grupowych, jest on zobowiązany, we właściwym czasie, do przeprowadzenia konsultacji z przedstawicielami pracowników w celu osiągnięcia porozumienia”. 5.        Ponadto zgodnie z art. 3 dyrektywy 98/59 pracodawca zobowiązany jest do notyfikowania na piśmie właściwemu organowi władzy publicznej o każdym zamiarze zwolnienia grupowego. Kopia takiej notyfikacji jest przesyłana przedstawicielom pracowników, którzy mogą później przekazać swoje ewentualne uwagi do właściwego organu władzy publicznej. 2.      Dyrektywa 2002/14 6.        Artykuł 1 ust. 1 dyrektywy 2002/14 stanowi, że: „[c]elem niniejszej dyrektywy jest uchwalenie ogólnych ram ustanawiających minimalne wymagania w zakresie prawa do informacji i konsultacji z pracownikami w przedsiębiorstwach i zakładach we Wspólnocie”. 7.        Zgodnie z art. 2 lit. d) dyrektywy 2002/14: „„pracownik” oznacza jakąkolwiek osobę, która w danym państwie członkowskim jest chroniona jak pracownik na podstawie krajowego prawa pracy i zgodnie z krajową praktyką”. 8.        Artykuł 3 dyrektywy 2002/14 stanowi: „1      Niniejsza dyrektywa stosuje się, zgodnie z wyborem państw członkowskich, do: a)      przedsiębiorstw zatrudniających co najmniej 50 pracowników w którymkolwiek państwie członkowskim; lub b)      zakładów zatrudniających co najmniej 20 pracowników w którymkolwiek państwie członkowskim. Państwa członkowskie ustalą metodę ustalania progu liczbowego zatrudnionych pracowników. […]”. 9.        W tym względzie motyw dziewiętnasty dyrektywy precyzuje, że celem ogólnych ram, które dyrektywa ta ustanawia, jest w szczególności „unikanie administracyjnych, finansowych i prawnych ograniczeń, które utrudniałyby tworzenie i rozwój małych i średnich przedsiębiorstw” oraz aby cel ten został osiągnięty „zakres zastosowania niniejszej dyrektywy powinien być ograniczony, zgodnie z wyborem dokonanym przez państwa członkowskie, do przedsiębiorstw zatrudniających co najmniej 50 pracowników lub zakładów zatrudniających co najmniej 20 pracowników”. 10.      Artykuł 4 dyrektywy 2002/14 stanowi, że zgodnie z zasadami określonymi w art. 1 i nie naruszając obowiązujących przepisów i/lub praktyki bardziej korzystnych dla pracowników, państwa członkowskie przyjmą praktyczne rozwiązania do celów wykonywania prawa do informacji i konsultacji na właściwym szczeblu. 11.      Artykuł 9 ust. 1 tejże dyrektywy stanowi, iż nie narusza ona szczególnych procedur informowania i przeprowadzania konsultacji, określonych w art. 2 dyrektywy 98/59/WE. 12.      W końcu art. 11 dyrektywy 2002/14 stanowi: „1.      Państwa członkowskie przyjmą przepisy ustawowe, wykonawcze i administracyjne niezbędne do wykonania niniejszej dyrektywy nie później niż do dnia 23 marca 2005 r. lub zapewnią, że najpóźniej do tej daty przedstawiciele pracodawców i pracowników wprowadzą wymagane przepisy w drodze porozumienia, podczas gdy państwa członkowskie będą zobowiązane do podjęcia wszystkich koniecznych środków umożliwiających im w każdym czasie zagwarantowanie osiągnięcia skutków określonych niniejszą dyrektywą. Państwa członkowskie niezwłocznie powiadomią o tym Komisję. […].” B –    Przepisy krajowe 13.      Na mocy art. L.421-1 francuskiego Code du Travail (Kodeks Pracy), wszystkie zakłady zatrudniające co najmniej jedenastu pracowników mają obowiązek ustanowienia reprezentacji pracowników. 14.      Ponadto na mocy art. L.321-1 do L.321-17 francuskiego kodeksu pracy, w przypadku wszczęcia postępowania w sprawie zwolnień grupowych z przyczyn ekonomicznych należy przeprowadzić konsultacje z pracownikami, gdy przedsiębiorstwo zatrudnia więcej niż dziesięciu pracowników. 15.      Przed przyjęciem zarządzenia nr 2005-892 art. L.620-10 francuskiego kodeksu pracy brzmiał następująco: „W celu wykonania przepisów niniejszego kodeksu, stan zatrudnienia w przedsiębiorstwie oblicza się zgodnie z następującymi przepisami: Pracownicy zatrudnieni na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony w pełnym wymiarze czasu pracy oraz osoby wykonujące pracę nakładczą są uwzględniane całkowicie w stanie zatrudnienia. Pracownicy zatrudni na podstawie umowy o pracę na czas określony, pracownicy zatrudnieni na podstawie umowy o pracę przerywaną, pracownicy udostępnieni przedsiębiorstwu przez przedsiębiorstwo zewnętrzne, w tym pracownicy tymczasowi, są uwzględniani w stanie zatrudnienia przedsiębiorstwa proporcjonalnie do okresu, podczas którego byli oni w tym przedsiębiorstwie obecni w trakcie dwunastu poprzednich miesięcy. Jednakże pracownicy zatrudnieni na podstawie umowy o pracę na czas określony, umowy o pracę tymczasową lub udostępnieni przez przedsiębiorstwo zewnętrzne nie są uwzględniani w stanie zatrudnienia, jeżeli zastępują oni pracownika nieobecnego lub pracownika, którego umowa o pracę została zawieszona. Pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy, niezależnie od charakteru ich umowy o pracę uwzględnia się w stanie zatrudnienia, dzieląc całkowitą liczbę godzin zapisanych w ich umowach o pracę przez wymiar czasu pracy określony w ustawie lub układzie zbiorowym”. 16.      Artykuł 1 zarządzenia nr 2005-892 wprowadził do art. L.620-10 francuskiego kodeksu pracy nowy akapit, w brzmieniu: „Przy obliczaniu stanu zatrudnienia przedsiębiorstwa nie uwzględnia się jego pracownika zatrudnionego począwszy od 22 czerwca 2005 r. i który nie ukończył lat dwudziestu sześciu do momentu ukończenia przez niego tego wieku, bez względu na charakter umowy wiążącej go z przedsiębiorstwem. Przepis niniejszy nie może skutkować zniesieniem instytucji reprezentującej pracowników lub upoważnienia przedstawiciela pracowników. Przepisy tego akapitu mają zastosowanie do dnia 31 grudnia 2007 r.”. III – Stan faktyczny w postępowaniu przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne 17.      W celu poprawy sytuacji na rynku pracy we Francji, premier w swoim oświadczeniu o polityce ogólnej z dnia 8 czerwca 2005 r. przedstawił Parlamentowi specjalny plan dla zatrudnienia. Aby umożliwić wejście w życie z dniem 1 września 2005 r. przewidzianych w tym planie przepisów, rząd wystąpił o zezwolenie na stanowienie prawa w drodze zarządzenia. 18.      Na mocy art. 1 ustawy nr 2005-846 z dnia 26 lipca 2005 r. rząd uzyskał w związku z tym upoważnienie do przyjęcia w drodze zarządzenia wszelkich przepisów mających na celu w szczególności „zmianę przepisów dotyczących sposobu obliczania stanu zatrudnienia w celu wykonania przepisów prawa pracy lub zobowiązań finansowych istniejących na mocy innych uregulowań w taki sposób, aby zachęcić przedsiębiorców do zatrudniania, począwszy od dnia 22 czerwca 2005 r., pracowników, którzy nie ukończyli 26 lat”. 19.      W dniu 2 sierpnia 2005 r. rząd przyjął zarządzenie nr 2005-892, którego art. 1, w brzmieniu cytowanym powyżej w pkt 16, dodał do art. L.620-10 francuskiego kodeksu pracy nowy akapit. 20.      Confédération générale du travail (CGT), Confédération française démocratique du travail (CFDT), Confédération française de l’encadrement (CGC), Confédération française des travailleurs chrétiens (CFTC) oraz Confédération générale du travail – Force ouvrière (CGT‑FO) wniosły skargi o stwierdzenie nieważności art. 1 zarządzenia nr 2005-892. 21.      Na poparcie skarg wniesionych do francuskiego Conseil d’État skarżące podniosły w szczególności zarzut, że zmiana przepisów dotyczących sposobów obliczania stanu zatrudnienia przewidziana na mocy zarządzenia nr 2005-892 narusza cele dyrektyw 98/59 oraz 2002/14. 22.      Sąd krajowy wskazuje, że o ile art. 1 zarządzenia nr 2005-892 nie skutkuje bezpośrednio wyłączeniem zastosowania przepisów krajowych transponujących dyrektywy 98/59 i 2002/14 do prawa francuskiego, to w odniesieniu do zakładów zatrudniających więcej niż 20 pracowników, wśród których mniej niż 11 pracowników ukończyło 26 lat lub więcej, konsekwencją stosowania zaskarżonego przepisu może być zwolnienie pracodawcy z pewnych zobowiązań wynikających z tych dwóch dyrektyw. 23.      Uważając jednakże, że nadal istnieją pewne wątpliwości co do wykładni dwóch wspomnianych dyrektyw, Conseil d’État postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1)      Mając na względzie cel dyrektywy 2002/14/WE, którym zgodnie z jej art. 1 ust. 1 jest uchwalenie ogólnych ram ustanawiających minimalne wymagania w zakresie prawa do informacji i konsultacji z pracownikami w przedsiębiorstwach i zakładach we Wspólnocie, czy powierzenie państwom członkowskim określenia progu zatrudnienia, o którym mowa w dyrektywie, powinno być uważane za umożliwienie tym państwom odroczonego uwzględniania niektórych kategorii pracowników dla celów stosowania tych progów? 2)      W jakim stopniu dyrektywę [98/59/WE] można rozumieć w ten sposób, że dopuszcza mechanizm prawny skutkujący tym, że niektóre zakłady, zatrudniające zazwyczaj powyżej 20 pracowników, są choćby przejściowo zwolnione z obowiązku tworzenia reprezentacji pracowników z tego powodu, że istnieją przepisy dotyczące sposobu obliczania liczby pracowników wyłączające uwzględnianie w tym rachunku określonych ich kategorii dla celów stosowania przepisów regulujących taką reprezentację?”. IV – Postępowanie przed Trybunałem Sprawiedliwości 24.      W swoim postanowieniu sąd krajowy zwrócił się do Trybunału na podstawie art. 104a akapit pierwszy regulaminu z wnioskiem o zastosowanie do odesłania prejudycjalnego trybu przyspieszonego. 25.      Postanowieniem prezesa Trybunału z dnia 21 listopada 2005 r. wniosek ten został oddalony. 26.      Skarżące w postępowaniu przed sądem krajowym, rząd francuski oraz Komisja Wspólnot Europejskich zgodnie z art. 23 Statutu przedstawiły Trybunałowi swoje uwagi na piśmie. Strony te zostały także wysłuchane na rozprawie, która odbyła się w dniu 7 czerwca 2006 r. V –    Analiza przedłożonych pytań prejudycjalnych A –    W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego 1.      Uwagi wstępne 27.      Tytułem wstępu w celu poprawnego określenia kwestii podniesionych przez sąd krajowy, należy stwierdzić, że – jak słusznie zauważyła Komisja – zarządzenie nr 2005-892 w żaden sposób nie wprowadza nierównego traktowania pracowników, którzy ukończyli 26 lat oraz tych, którzy wieku tego nie ukończyli. Nie budzi wątpliwości fakt, że pracownicy, którzy nie ukończyli 26 lat zachowują swoje prawa podmiotowe przysługujące im na mocy przepisów krajowych z tytułu posiadania przez nich statusu pracownika. 28.      Z drugiej strony, chociaż zarządzenie nr 2005-892 stanowi, że nie może ono skutkować zniesieniem instytucji reprezentacji pracowników lub upoważnienia przedstawiciela pracowników, to zaskarżony przepis może wywoływać skutki w sferze prawa do informacji i konsultacji z pracodawcą, które przysługują ogółowi pracowników przedsiębiorstwa lub zakładu na mocy dyrektywy 2002/14. Ponieważ, jak zostanie dokładniej omówione poniżej, to właśnie ogół pracowników danego zakładu lub przedsiębiorstwa – a nie wyłącznie pracownicy, którzy nie ukończyli 26 lat – może na mocy zarządzenia nr 2005-892 w pewnych okolicznościach zostać pozbawiony praw wynikających z dyrektywy 2002/14. 29.      W dalszej kolejności, w odniesieniu do pytania zadanego przez sąd krajowy użyteczne byłoby, w mojej opinii, wprowadzenie pewnego doprecyzowania semantycznego. Sąd krajowy zwraca się do Trybunału z pytaniem o prawodawstwo, takie jak będące przedmiotem niniejszego postępowania, nakładające na przedsiębiorstwa obowiązek „odroczonego uwzględniania niektórych kategorii pracowników” dla celów stosowania progów przewidzianych przez dyrektywę 2002/14. Jednakże kwalifikacja ta nie jest, według mnie, do końca właściwa. Moim zdaniem zarządzenie nr 2005-892 nie nakłada na przedsiębiorstwa obowiązku odroczonego uwzględniania jednej i tej samej kategorii pracowników, a konkretnie pracowników, którzy nie ukończyli 26 lat. W momencie, gdy pracownicy, których dotyczy zarządzenie nr 2005-892 osiągną wiek 26 lat i w związku z tym są wliczani w stan zatrudnienia danego przedsiębiorstwa dla celów ustalenia, czy zostały przekroczone progi zatrudnienia, z definicji przestają oni przynależeć do kategorii osób, które nie ukończyły 26 lat. W związku z tym nie może tu być mowy o „odroczonym uwzględnianiu” kategorii pracowników, którzy nie ukończyli 26 lat, ale raczej o wyłączeniu tej kategorii, na czas obowiązywania zarządzenia nr 2005-892, ze sposobu obliczania liczby pracowników wchodzących w skład stanu zatrudnienia przedsiębiorstw dla celów ustalenia, czy zostały przekroczone progi określone przez prawodawstwo krajowe zgodnie z dyrektywą 2002/14. 30.      Ponadto należy zauważyć, że rząd francuski, zarówno w swoich uwagach na piśmie jak i podczas rozprawy, wielokrotnie odwoływał się do wyłączającego charakteru zarządzenia nr 2005-892 oraz że w drugim pytaniu skierowanym do Trybunału sąd krajowy określa ten akt prawny, jako prawodawstwo ustanawiające „przepisy dotyczące sposobu obliczania liczby pracowników wyłączające uwzględnianie w tym rachunku” kategorii pracowników, którzy nie ukończyli 26 lat. 31.      W konsekwencji proponuję, aby Trybunał przeredagował pierwsze pytanie zadane przez sąd krajowy w taki sposób, aby brzmiało ono następująco: czy, mając na względzie cel dyrektywy 2002/14, wykładni jej art. 3 ust. 1 akapit drugi należy dokonywać w taki sposób, że przyznana państwom członkowskim kompetencja do „określenia progu zatrudnionych pracowników” obejmuje również kompetencję do wykluczenia, również przejściowo, całkowitej kategorii pracowników (w niniejszej sprawie pracowników, którzy nie ukończyli 26 lat). 32.      Należy w tym względzie zauważyć, że skarżące w postępowaniu przed sądem krajowym – które przedstawiły Trybunałowi wspólne uwagi – oraz Komisja proponują na to pytanie udzielić odpowiedzi negatywnej. 33.      Z drugiej strony rząd francuski uważa, że art. 3 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 2002/14 zezwala na przejściowe wykluczenie pewnej całkowitej kategorii pracowników, o ile wykluczenie to zostanie uzasadnione celami interesu ogólnego, jest niezbędne oraz proporcjonalne dla osiągnięcia tych celów. Rząd francuski podnosi, że w niniejszej sprawie warunki te zostały w oczywisty sposób spełnione, gdyż: –        cel, którego osiągnięciu służy zarządzenie nr 2005-892, to jest zwalczanie bezrobocia wśród młodych osób, zgodny jest z celem wskazanym w dziewiętnastym motywie dyrektywy 2002/14 oraz z dążeniem do osiągnięcia wysokiego poziomu zatrudnienia we Wspólnocie; –        przepis, jako obowiązujący tylko przez określony czas, jest proporcjonalny do celu, którego osiągnięciu służy; –        skutek zaskarżonego przepisu ogranicza się jedynie do przedsiębiorstw zatrudniających nie więcej niż 20 pracowników, z których mniej niż 11 ukończyło 26 lat; –        zastosowanie zaskarżonego przepisu nie może skutkować zniesieniem istniejących instytucji reprezentującej pracowników lub upoważnienia przedstawiciela pracowników. 34.      W świetle przedstawionych powyżej uwag i informacji wstępnych uważam, że aby udzielić odpowiedzi na pierwsze pytanie sądu krajowego, należy określić zakres art. 3 ust. 1 dyrektywy 2002/14, którego drugi akapit przekazał państwom członkowskim kompetencję określenia „metody ustalania progu liczbowego zatrudnianych pracowników”. Analiza ta zostanie przeprowadzona poniżej. 2.      W przedmiocie zakresu art. 3 ust. 1 dyrektywy 2002/14 35.      Należy zauważyć, że na mocy art. 3 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2002/14 podmiotami, w stosunku do których państwa członkowskie muszą określić sposoby informowania i przeprowadzania konsultacji z pracownikami przewidziane przez dyrektywę, są – zgodnie z wyborem państw członkowskich – albo przedsiębiorstwa zatrudniające co najmniej 50 pracowników w którymkolwiek państwie członkowskim, albo zakłady zatrudniające co najmniej 20 pracowników. Po dokonaniu tego wyboru, dyrektywa zezwala państwom członkowskim na utrzymanie w mocy lub przyjęcie przepisów korzystniejszych dla pracowników przewidzianych przez prawodawstwo krajowe. 36.      W związku z tym chciałbym również zauważyć, że – jak wynika z przepisów francuskiego prawa pracy przytoczonych powyżej – Francja wybrała drugą możliwość przewidzianą w art. 3 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2002/14, jednocześnie obniżając próg, po przekroczeniu którego istnieje obowiązek informowania i przeprowadzania konsultacji z pracownikami, do zakładów zatrudniających co najmniej 11 pracowników. 37.      Moim zdaniem art. 3 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2002/14 w zakresie, w jakim odnosi się on do progów liczbowych „pracowników”, należy interpretować w związku z art. 2 lit. d) tejże dyrektywy, która definiuje pojęcie „pracownik” na swój użytek. Zgodnie z tym przepisem pracownikiem jest „jakakolwiek osoba, która w danym państwie członkowskim jest chroniona jak pracownik na podstawie krajowego prawa pracy i zgodnie z krajową praktyką”. 38.      Jednakże dla celów dyrektywy 2002/14, osoba, która spełni przesłanki definicji wymienione w jej art. 2 lit. d), co oznacza, że jest ona chroniona jak pracownik na podstawie prawa krajowego, bezwzględnie musi zostać wzięta pod uwagę podczas obliczania liczby pracowników dla celów stosowania progów liczbowych przewidzianych w art. 3 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2002/14. W związku z tym osoba taka musi, z samego tylko powodu posiadanego przez nią statusu pracownika, zgodnie ze wspomnianą dyrektywą, zostać uwzględniona podczas obliczania liczby pracowników wchodzących w skład stanu zatrudnienia danych zakładów lub przedsiębiorstw dla celów stosowania progów liczbowych w niej przewidzianych. 39.      W sporze przed sądem krajowym wiadome jest, że pracownicy, których dotyczy art. 1 zarządzenia nr 2005-892, są jako tacy chronieni przez francuskie prawo pracy. Na podstawie wspólnej interpretacji art. 3 ust. 1 akapit pierwszy oraz art. 2 lit. d) dyrektywy 2002/14, pracownicy objęci art. 1 zrządzenia 2005-892 powinni w związku z tym zostać uwzględnieni jako pracownicy zatrudnieni przez zakłady na terenie Francji dla celów stosowania odpowiednich progów liczbowych pracowników przewidzianych w dyrektywie 2002/14. 40.      Pragnę zauważyć, że dyrektywa 2002/14 nie daje państwom członkowskim żadnej możliwości odstąpienia od jej przepisów, z wyjątkiem załóg statków morskich na mocy jej art. 3 ust. 3, co jednak jest bezprzedmiotowe w niniejszej sprawie. 41.      To powiedziawszy, należy jednakże ustalić, czy – jak podnosi rząd francuski – akapit drugi art. 3 ust. 1 dyrektywy 2002/14 przyznaje państwom członkowskim możliwość, taką jaka została przewidziana w przepisach będących przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, wykluczenia całej kategorii pracowników ze sposobu obliczania liczby pracowników zakładów dla celów stosowania odpowiednich progów liczbowych pracowników przewidzianych we wspomnianej dyrektywie. 42.      Akapit drugi art. 3 ust. 1 dyrektywy 2002/14 nakłada na państwa członkowskie obowiązek określenia „metody ustalania progu liczbowego zatrudnianych pracowników”. 43.      W tym względzie chciałbym podkreślić, że przepis ten powierzył państwom członkowskim kompetencję jedynie do określenia „metody ustalania progu liczbowego zatrudnianych pracowników” a nie samej definicji tego sformułowania. 44.      Jestem przekonany, że celem dyrektywy 2002/14 nie było powierzenie państwom członkowskim kompetencji do określenia definicji tego sformułowania. Należy przypomnieć, że cytowane w poprzednim punkcie zdanie pochodzi z artykułu określającego „zakres stosowania” wspomnianej dyrektywy, a ten nie może wynikać z prawa państw członkowskich. Z wymogów jednolitego stosowania prawa wspólnotowego wynika, że treści tego przepisu prawa wspólnotowego należy nadać wykładnię autonomiczną i jednolitą w całej Wspólnocie, która to wykładnia musi uwzględniać kontekst przepisu i cel danego aktu(6). 45.      Mówiąc ogólnie faktem jest, że zakres sformułowania zawartego w art. 3 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 2002/14 nie wydaje się być zbyt jasny. To właśnie owa niejasność co do charakteru sformułowania zawartego we wspomnianym przepisie stanowi podstawę pierwszego pytania, z którym sąd krajowy zwrócił się do Trybunału. 46.      O ile użyte w przepisie sformułowanie „sposób obliczania progów zatrudnienia” może, jak się wydaje, odnosić się do tego, co można by nazwać „przepisami dotyczącymi progów”, przez co należałoby rozumieć sposoby obliczania okresu referencyjnego uwzględnianego dla celów ustalenia, czy progi zostały przekroczone (na przykład dany punkt w czasie, okres pracy wynoszący kilka miesięcy lub lat lub średnia z kilku miesięcy lub lat pracy), równie dobrze można by zasugerować, co zrobiły skarżące oraz Komisja, że sformułowanie to odnosi się również do sposobu obliczania liczby pracowników zakładu (przez co należy rozumieć przepisy odnoszące się do sposobu uwzględniania w ogólnej liczbie pracowników tych pracowników, którzy są związani z zakładem różnego rodzaju umowami o pracę, w szczególności umowami o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy lub umowami o pracę na czas określony), gdyż progi te wyrażone są w odniesieniu do określonej liczby pracowników. Nawiązując do tych ostatnich przepisów, w dalszej części mojej opinii będę używał dla uproszczenia sformułowania „przepisy dostosowawcze”. 47.      Analiza wszystkich wersji językowych art. 3, ust. 1 akapit drugi dyrektywy 2002/14 nie rozwija wątpliwości dotyczących dokładnego zakresu sformułowania użytego w tym przepisie, gdyż w przytłaczającej większości tych wersji mowa jest o progach zatrudnionych pracowników(7), lub w niektórych wersjach o „liczbie” zatrudnionych pracowników(8). Co więcej ponieważ z dokumentów przygotowawczych do tej dyrektywy nie wynika jasno zamiar jej autorów co do zakresu sformułowania będącego przedmiotem niniejszej sprawy(9), także one nie są pomocne przy dokonywaniu jego wykładni(10). 48.      Mimo to wydaje się, że zakres art. 3 ust. 1 akapit trzeci dyrektywy 2002/14 może zostać wywiedziony z logiki stojącej za tym przepisem. 49.      W tym zakresie punktem wyjścia musi być następująca uwaga: alternatywne progi, o których mowa jest w art. 3 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2002/14, nie mogą mieć zastosowania w praktyce bez wcześniejszego ustanowienia „przepisów dotyczących progów” oraz „przepisów dostosowawczych”. Jest tak dlatego, gdyż bez przyjęcia tych przepisów zakłady i przedsiębiorstwa, o których mowa w dyrektywie, nie są w stanie określić, kiedy oraz czy doszło do przekroczenia progów zatrudnienia, o których mowa w tej samej dyrektywie. 50.      Mając na uwadze powyższą uwagę, prawodawca wspólnotowy miał do wyboru trzy możliwości. 51.      Pierwszą z nich byłoby określenie „przepisów dotyczących progów” oraz „przepisów dostosowawczych” w jednym z przepisów samej dyrektywy 2002/14. Przykład takiego rozwiązania, przynajmniej częściowy, można odnaleźć w jednej z dyrektyw z zakresu wspólnotowego prawa socjalnego(11). 52.      Druga opcja mogłaby polegać na nieumieszczaniu żadnego przepisu w tekście dyrektywy 2002/14, co oznaczałoby, że państwa członkowskie w sposób dorozumiany zachowały, w ramach przysługujących im kompetencji, prawo do przyjęcia tych dwóch rodzajów przepisów dla celów stosowania w praktyce przepisów dyrektywy. Jak zostanie wskazane w proponowanej przeze mnie odpowiedzi na drugie pytanie zadane przez sąd krajowy, takie rozwiązanie zastosowano w przypadku dyrektywy 98/59. 53.      Rozwiązanie zastosowane w przypadku dyrektywy 2002/14 odpowiada trzeciej opcji, którą miał do wyboru prawodawca wspólnotowy: przyjmując stanowisko, że nie jest ani możliwym, ani praktycznym określenie „przepisów dotyczących progów” oraz „przepisów dostosowawczych” w samej dyrektywie, obowiązek przyjęcia tych przepisów został w sposób wyraźny powierzony państwom członkowskim(12). 54.      Niezależnie od wyboru dokonanego w dyrektywie 2002/14 nie ulega żadnej wątpliwości, że potrzeba przyjęcia „przepisów dotyczących progów” oraz „przepisów dostosowawczych” wynika z konieczności zapewnienia w sposób prosty i zasadniczy stosowania w praktyce progów przewidzianych w dyrektywie i tym samym zapewnienie stosowania jej samej. 55.      Jednakże uznanie kompetencji państw członkowskich do określenia sposobów stosowania progów zatrudnienia jest czymś zupełnie odmiennym od zezwolenia im, czego tak naprawdę domaga się rząd francuski, na określenie, którzy pracownicy wchodzą w skład „koszyka” będącego podstawą obliczania progów zatrudnienia, jednocześnie wykluczając z tego koszyka całą kategorię pracowników. 56.      W związku z powyższym wykładni art. 3 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 2002/14 nie powinno się dokonywać według mnie w taki sposób, że przepis ten zezwala państwu członkowskiemu na wyłączenie stosowania przepisów tej dyrektywy, przez nieuwzględnienie całej kategorii pracowników w sposobie obliczania liczby zatrudnionych pracowników zakładów, których dotyczy wspomniana dyrektywa, dla celów stosowania progu 20 pracowników przewidzianego tą dyrektywą. 57.      Ocena ta ma również zastosowanie a fortiori w sytuacji, w której – jak w przypadku przepisów będących przedmiotem postępowania przed sądem krajowym – kryterium użyte w celu wykluczenia tych pracowników z tych obliczeń opiera się na czynniku całkowicie niezwiązanym z rzeczywistą wielkością danego zakładu. 58.      Oczywiście nie twierdzę, że państwo członkowskie powinno mieć prawo wykluczania pracowników w znaczeniu dyrektywy 2002/14, a więc chronionych jako takich na podstawie przepisów krajowych, ze sposobu obliczania liczby pracowników zakładu na podstawie kryterium, które pozostaje w związku z czasem przepracowanym w tym zakładzie. Bowiem także w tej sytuacji zastosowanie ma zasada, że każdy pracownik w znaczeniu dyrektywy 2002/14 musi być uwzględniony przy obliczaniu liczby zatrudnionych pracowników dla celów stosowania tej dyrektywy 59.      Jednakże odniesienie się przeze mnie do rzeczywistej wielkości danego zakładu ma na celu wyjaśnienie powodu, dla którego można przyjąć, że „przepis dostosowawczy” dotyczący liczby pracowników, a w szczególności taki, który oparty jest na czasie przepracowanym z danym zakładzie, wchodzi w zakres stosowania art. 3 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 2002/14. Bowiem w przypadku braku takiego przepisu dostosowawczego każdy pracownik, niezależnie od czasu przepracowanego w zakładzie, musiałby zostać uwzględniony jako jednostka dla celów ustalenia, czy przewidziany w dyrektywie próg 20 pracowników został przekroczony. Jednakże konsekwencją tego rodzaju sytuacji byłoby, że zakłady, których rzeczywista wielkość jest niższa od progu przewidzianego przez tę dyrektywę, również byłyby zobowiązane do przyjęcia rozwiązań dotyczących informowania i przeprowadzania konsultacji z pracownikami przewidzianych w tej dyrektywie. Bez uszczerbku dla wyboru pozostawionego państwom członkowskim w zakresie przyjęcia przepisów bardziej korzystnych dla pracowników, kompetencja państw członkowskich do przyjęcia „przepisów dostosowawczych” zawiera się w celu wymienionym w motywie dziewiętnastym dyrektywy 2002/14, według którego przewidziane tą dyrektywą progi zatrudnienia zostały ustalone w celu uniknięcia jakichkolwiek ograniczeń rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw. Należy w związku z tym uznać, w sposób wyraźny w kontekście proponowanej wyżej wykładni akapitu drugiego art. 3 ust. 1 dyrektywy 2002/14, że państwa członkowskie pozostają kompetentne w zakresie przyjęcia „przepisów dostosowawczych” dotyczących liczby pracowników, odzwierciedlających rzeczywisty rozmiar zakładu (lub przedsiębiorstwa). Chciałbym również zauważyć, że taka wykładnia omawianego przepisu pozwoliłaby także na zbadanie, czy przyjęty przez państwo członkowskie dany „przepis dostosowawczy” dotyczący liczby pracowników ma charakter nieproporcjonalny czy też nie(13). 60.      Niezależnie od tej krótkiej dygresji faktem pozostaje, że przepis taki jak będący przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, który nie odpowiada ani kategorii „przepisów dotyczących progów”, ani kategorii „przepisów dostosowawczych” oraz nie ma na celu umożliwienia stosowania w praktyce odpowiednich progów zatrudnienia przewidzianych na mocy art. 3 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2002/14, nie wchodzi w zakres drugiego akapitu tego artykułu dyrektywy i jest z nim niezgodny. 61.      Opinii tej nie są w stanie podważyć dwa główne argumenty wysuwane przez rząd francuski, według których, po pierwsze, cel, który pragnie osiągnąć prawodawca francuski polegający na zachęcaniu małych i średnich przedsiębiorstw – poprzez zmniejszenie ich obciążeń – do zatrudniania większej liczby osób poniżej 26 roku życia zgodny jest z celem dyrektywy 2002/14 oraz że, po drugie, w rzeczywistości nie istnieje wiele przypadków, w których stosowanie art. 1 zarządzenia nr 2005-892 mogłoby prowadzić do odmowy pracownikom praw wynikających z tej dyrektywy. 62.      W przedmiocie pierwszego argumentu i w zakresie, w jakim cel, na który powołuje się rząd francuski, zasadniczo odnosi się do zwalczania bezrobocia wśród osób, które nie ukończyły 26 lat, o ile prawdą jest, że dyrektywa 2002/14 nie sprzeciwia się temu szczytnemu celowi, państwo członkowskie nadal ma obowiązek w pełni podporządkować się jej przepisom. 63.      O ile cel, na który powołuje się rząd francuski, w większym stopniu odnosi się do zmniejszenia obciążeń spoczywających na małych i średnich przedsiębiorstwach, należy stwierdzić, że przez określenie progów zatrudnienia przewidzianych w art. 3 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2002/14, dyrektywa ta już osiąga cel, na który powołuje się rząd francuski: zostało to jasno wskazane w motywie dziewiętnastym dyrektywy 2002/14, który precyzuje, że celem ogólnych ram, które dyrektywa ta ustanawia, jest w szczególności „unikanie administracyjnych, finansowych i prawnych ograniczeń, które utrudniałyby tworzenie i rozwój małych i średnich przedsiębiorstw” oraz aby cel ten został osiągnięty „zakres zastosowania niniejszej dyrektywy powinien być ograniczony, zgodnie z wyborem dokonanym przez państwa członkowskie, do przedsiębiorstw zatrudniających co najmniej 50 pracowników lub zakładów zatrudniających co najmniej 20 pracowników”. Ponadto należy zauważyć, że zarządzenie nr 2005-892 nie stosuje się jedynie do małych i średnich przedsiębiorstw, lecz do wszystkich zakładów znajdujących się na terytorium Francji. Co więcej fakt, że we Francji, jak wyjaśnił rząd francuski na rozprawie, liczne obciążenia nakładane na przedsiębiorstwa, takie jak wyższe składki płacone przez pracodawcę czy obowiązek przyjęcia regulaminu wewnętrznego, zależą od przekroczenia lub nieprzekroczenia progów zatrudnienia, wynika wyłącznie ze stosowania przepisów prawa krajowego i w żadnym wypadku, nie może zwalniać państw członkowskich z obowiązku pełnego przestrzegania przepisów dyrektywy 2002/14. 64.      W przedmiocie drugiego argumentu uważam przede wszystkim, że obiektywna wykładnia przepisu prawa nie może opierać się na argumentacji typu probabilistycznego, takiej jaka została zaproponowana przez rząd francuski. 65.      W dalszej kolejności należy przypomnieć, że zgodnie z art. 11 ust. 1 dyrektywy 2002/14 państwa członkowskie są zobowiązane do podjęcia „wszystkich koniecznych środków umożliwiających im w każdym czasie zagwarantowanie osiągnięcia skutków określonych niniejszą dyrektywą”. W związku z tym, nawet przyjmując, jak proponuje rząd francuski, że stosowanie zarządzenia nr 2005-892 narusza minimalne wymogi w zakresie informowania i przeprowadzania konsultacji z pracownikami przewidziane przez wspomnianą dyrektywę tylko w bardzo ograniczonych okolicznościach(14), faktem pozostaje, że państwo francuskie przez wykluczenie kategorii pracowników poniżej 26 lat ze sposobu obliczania liczby pracowników przedsiębiorstw nie jest już w stanie, co prawda przejściowo, zagwarantować, że wszystkie zakłady znajdujące się na terytorium Francji i które podlegają zakresowi stosowania dyrektywy 2002/14 będą w stanie zapewnić zatrudnionym przez nie pracownikom prawo do informacji i konsultacji. 66.      W końcu, gdyby zgodzić się z wykładnią zaproponowaną przez rząd francuski państwa członkowskie mogłyby zdecydować jutro na przykład, że chcą wykluczyć za sposobu obliczania liczby pracowników danego przedsiębiorstwa, różne kategorie pracowników, takie jak pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy, pracowników, którzy przekroczyli 50 lat lub pracowników niepełnosprawnych. Oczywistym jest, że potencjalne zbiorowe wykluczenie całych kategorii pracowników przez państwo członkowskie, ostatecznie skutkowałoby drastycznym zmniejszeniem liczby przypadków, w których przedsiębiorstwa i zakłady, do których stosuje się dyrektywa 2002/14, zobowiązane są do zagwarantowania pracownikom prawa do informacji i konsultacji przewidzianych przez tę dyrektywę oraz miałoby negatywne skutki dla jednolitego stosowania jej przepisów we Wspólnocie. 67.      W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał udzielił na pierwsze pytanie sądu krajowego odpowiedzi negatywnej, a konkretnie, że mając na uwadze cel dyrektywy 2002/14 wykładni art. 3 ust. 1 akapit drugi tej dyrektywy, który przekazuje państwom członkowskim kompetencję określenia sposobu obliczania progu liczbowego zatrudnionych pracowników, nie należy dokonywać w ten sposób, że przepis ten zezwala państwom członkowskim na przejściowe wykluczenie pewnych kategorii pracowników ze stosowania tych progów. B –    W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego 68.      W drugim pytaniu sąd krajowy zmierza w istocie do ustalenia, czy i w jakim zakresie dyrektywa 98/59 zezwala na przyjęcie uregulowań krajowych skutkujących tym, że niektóre zakłady, zatrudniające zazwyczaj powyżej 20 pracowników, są choćby przejściowo zwolnione z obowiązku tworzenia reprezentacji pracowników z tego powodu, że istnieją przepisy dotyczące sposobu obliczania liczby pracowników wyłączające uwzględnianie w tym rachunku określonych ich kategorii dla celów stosowania przepisów regulujących taką reprezentację. 69.      Dyrektywa 98/59 powtarza uregulowania dyrektywy Rady nr 75/129/EWG z dnia 17 lutego 1975 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do zwolnień grupowych(15), z wielokrotnymi poprawkami. 70.      Głównym celem dyrektywy 98/59 jest zapewnienie pracownikom na terytorium Wspólnoty, w drodze przyjęcia wspólnych reguł ustanawiających regulowane procedury przeprowadzania konsultacji i zwolnień zbiorowych, aby przedstawiciele pracowników(16) byli w odpowiednim czasie informowani i konsultowani przez pracodawcę o zamiarze wszczęcia procedury zwolnień grupowych. Podmiotowy zakres stosowania tego obowiązku pracodawcy ograniczony jest jednakże do zakładów, które odpowiadają progom określonym przez dyrektywę 98/59(17). Progi te dotyczą, z jednej strony, liczby pracowników zakładu, a konkretnie zakładów zatrudniających co najmniej 20 pracowników oraz, z drugiej strony, liczby pracowników tych zakładów objętych zwolnieniem grupowym zgodnie z art. 1 dyrektywy 98/59. Chociaż, przeciwnie do tego, co sugeruje sąd krajowy, dyrektywa ta nie nakłada, przynajmniej nie w sposób bezpośredni i formalny, obowiązku ustanowienia struktury reprezentacji pracowników, bezsprzecznie nakłada ona na państwa członkowskie, jako warunek wstępny informowania i przeprowadzania konsultacji z reprezentantami pracowników w zakresie zwolnień grupowych, obowiązek przyjęcia przepisów w calu zapewnienia powołania tych przedstawicieli. 71.      Z uwag stron w niniejszej sprawie wynika, że zarządzenie nr 2005-892 nie ma wpływu na sposób obliczania liczby pracowników, którzy mają zostać objęci zwolnieniem. Jak już wcześniej zauważyłem, zarządzenie to precyzuje, że nie może ono skutkować zniesieniem instytucji reprezentacji pracowników lub upoważnienia przedstawiciela pracowników. 72.      Jak również zostało przeze mnie wcześniej zauważone w kontekście moich uwag w przedmiocie pierwszego pytania Conseil d’État, zarządzenie nr 2005-892 ma jednakże wpływ na sposób obliczania liczby pracowników przedsiębiorstwa w zakresie w jakim wyłącza przejściowo z tego sposobu obliczania pracowników, którzy nie ukończyli 26 lat. 73.      Chociaż we Francji art. L.321-1 i nast. kodeksu pracy przewidują, że w przypadku gdy dane przedsiębiorstwo zatrudnia więcej niż 10 pracowników, konsultacje z pracownikami należy przeprowadzić w momencie wszczęcia procedury zwolnień z przyczyn ekonomicznych(18), pozostaje faktem, że zarządzenie nr 2005-892 może skutkować pozbawieniem pracowników praw istniejących na mocy dyrektywy 98/59 w przypadku gdy dany zakład zatrudnia więcej niż 20 pracowników – tym samym przekraczając próg 20 pracowników przewidziany w dyrektywie, niezależnie od ich wieku – wśród których mniej niż 11 ukończyło 26 lat, zgodnie z przepisami francuskiego kodeksu pracy i art. 1 zarządzenia nr 2005-892. 74.      W tej sytuacji bowiem wobec zwolnienia danego zakładu z obowiązku zorganizowania wyłonienia przedstawicieli pracowników, nie byłoby żadnego przedstawiciela pracowników, którego należałoby poinformować i skonsultować z nim planowane przeprowadzenie zwolnienia grupowego, zgodnie z ochroną przyznaną pracownikom na mocy dyrektywy 98/59. 75.      Należy zauważyć, że w przeciwieństwie do dyrektywy 2002/14, dyrektywa 98/59 nie zawiera żadnej definicji pojęcia „pracownik” ani nie zawiera przepisu podobnego do art. 3 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 2002/14. 76.      W swoich uwagach na piśmie i na rozprawie, strony zastanawiały się, czy przepisy dyrektywy 2002/14, które – co chciałbym powtórzyć – ustanawiają ogólne ramy informowania i przeprowadzania konsultacji z pracownikami, nie miały na celu doprecyzowania przepisów dyrektywy 98/59, lub uzupełnienia luk w tych przepisach, w szczególności w zakresie definicji pojęcia „pracownik” i ewentualnego zastosowania przez analogię art. 3 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 2002/14. 77.      Skarżące w postępowaniu przed sądem krajowym oraz rząd francuski zasugerowały, aby na to pytanie udzielić odpowiedzi twierdzącej. 78.      Komisja na rozprawie wyraziła ostry sprzeciw wobec rozszerzenia zaproponowanego przez pozostałe strony niniejszej sprawy. Komisja podniosła w szczególności, że dwie omawiane dyrektywy zostały oparte na różnych podstawach prawnych; dyrektywa 98/59 oparta została na byłym art. 100 traktatu WE (obecnie art. 94 WE) i pozostawia państwom członkowskim o wiele mniejszy zakres uznania niż przepisy dyrektywy 2002/14, która ma za podstawę prawną art. 137 ust. 2 WE. Komisja jednakowo podnosi, że rozwiązanie zaproponowane przez pozostałe strony niniejszej sprawy jest nie do pogodzenia z porządkiem chronologicznym oraz z faktem, że jak wynika z art. 9 dyrektywy 2002/14, każdą z tych dyrektyw stosuje się autonomiczne. 79.      Chociaż argument oparty na art. 9 dyrektywy 2002/14 nie jest szczególnie przekonywujący, gdyż przepis ten odnosi się jedynie do związku dyrektywy 2002/14 z art. 2 dyrektywy 98/59, a nie z innymi przepisami tej dyrektywy, nie oznacza to jednakże, że nie byłbym skłonny przychylić się do pozostałych zastrzeżeń Komisji, z tego chociażby powodu, iż istnieją pewne zagrożenia przy próbie interpretacji przepisów jednego aktu prawnego w świetle innego, który został przyjęty prawie cztery lata po tym pierwszym. 80.      W celu zobrazowania trudności i niebezpieczeństw związanych z podejściem zaproponowanym przez skarżące w postępowaniu przed sądem krajowym oraz przez rząd francuski dokonać można porównania dwóch znaczeń, jakie zostały nadane pojęciu „zakład” przez odpowiednio dyrektywy 98/59 oraz 2002/14. W związku z faktem, że przepisy dyrektywy 98/59 nie zawierają definicji tego pojęcia, Trybunał orzekł w ww. wyroku w sprawie C‑449/93 Rockfon, że definicji pojęcia „zakład” w znaczeniu tej dyrektywy nie można dokonywać w oparciu o prawodawstwo państw członkowskich i że pojęcie to musi być interpretowane w ten sposób, że oznacza – zależnie od okoliczności – jednostkę, do której przypisani są w celu wykonania swych zadań pracownicy, których dotyczy zwolnienie, niezależnie od faktu, że dana jednostka posiada zarząd mający możliwość przeprowadzenia w sposób niezależny zwolnień grupowych(19). Z drugiej strony dyrektywa 2002/14 w art. 2 lit. b) stanowi, że „zakład” oznacza „jednostkę organizacyjną przedsiębiorstwa, zdefiniowaną zgodnie z krajowym prawem i praktyką [...] prowadzącą działalność gospodarczą w sposób nieprzerwany, mając do dyspozycji zasoby ludzkie i materialne”, użyto innego znaczenia tego pojęcia, bezpośrednio odwołując się do krajowego prawa i praktyki państw członkowskich. 81.      Oczywiście przykład ten nie oznacza, że byłoby niemożliwe, aby w ramach dyrektywy 2002/14 dokonać definicji pojęcia „pracownik” w dokładnie taki sam sposób, jak dokonano tego w dyrektywie 2002/14. Ponadto odnośnie progu 20 pracowników przewidzianego przez dyrektywę 98/59, państwa członkowskie, mimo że przepis milczy w tym przedmiocie, z konieczności musiały wprowadzić „przepisy dotyczące progów” oraz „przepisy dostosowawcze”, takie jakie wymienia art. 3 ust. 1 drugi akapit dyrektywy 2002/14, w celu praktycznego stosowania dyrektywy 98/59. 82.      Mimo to definicji zawartych w dyrektywie 2002/14 nie należy rozszerzać na dyrektywę 98/59 w szczególności w przypadku braku jasnych dowodów wskazujących na to, że taki był zamiar autorów dyrektywy 2002/14. 83.      Ponadto z bardziej pragmatycznego punktu widzenia, wydaje mi się, że Trybunał jest w stanie bez żadnego problemu udzielić sądowi krajowemu przydatnej odpowiedzi, bez konieczności wypowiadania się w przedmiocie sporu między stronami dotyczącego związków między dyrektywą 2002/14 i dyrektywą 98/59. 84.      Bowiem nawet gdyby było możliwe rozszerzenie na dyrektywę 98/59 znaczenia pojęcia „pracownik” oraz sformułowania zawartego w art. 3 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 2002/14, interpretowanego w sposób, który zaproponowałem powyżej, rozszerzenie to w żaden sposób nie zmieniłoby odpowiedzi, jakiej należy udzielić na drugie pytanie sądu krajowego. 85.      Zarówno w tym przypadku, jak i w przypadku odmowy dokonania wykładni dyrektywy 98/59 w świetle dyrektywy 2002/14, przepis taki jak będący przedmiotem postępowania przed sądem krajowym jest moim zdaniem sprzeczny z dyrektywą 98/59. Bowiem przez nieuwzględnienie całej kategorii pracowników przy sposobie obliczania progu 20 pracowników, przepis taki jak będący przedmiotem postępowania przed sądem krajowym skutkowałby zwolnieniem niektórych zakładów z obowiązku respektowania procedur mających na celu ochronę pracowników, nałożony przez dyrektywę 98/59. Przepis taki mógłby skutkować pozbawieniem grupy pracowników prawa do informacji i konsultacji przysługującego im na mocy tej dyrektywy(20), pomimo faktu, że dyrektywa 98/59 nie dopuszcza żadnego wyjątku, w oparciu o który państwa członkowskie mogłyby uchylać się od obowiązku informowania i przeprowadzania konsultacji z reprezentantami pracowników, który jest przez tę dyrektywę gwarantowany (21). VI – Wnioski 86.      W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał udzielił następującej odpowiedzi na pytania prejudycjalne zadane w niniejszej sprawie przez Conseil d’État: 1)      Mając na uwadze cel dyrektywy 2002/14 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 marca 2002 r. ustanawiającej ogólne ramowe warunki informowania i przeprowadzania konsultacji z pracownikami we Wspólnocie Europejskiej, wykładni art. 3 ust. 1 akapit drugi tej dyrektywy, który przekazuje państwom członkowskim kompetencję określenia sposobu obliczania progu liczbowego zatrudnionych pracowników, nie należy dokonywać w ten sposób, że przepis ten zezwala państwom członkowskim na przejściowe wykluczenie pewnych kategorii pracowników ze stosowania tych progów. 2)      Wykładni dyrektywy Rady 98/59/WE z dnia 20 lipca 1998 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do zwolnień grupowych należy dokonywać w ten sposób, że przepis ten sprzeciwia się uregulowaniom krajowym skutkującym tym, że niektóre zakłady, zatrudniające zazwyczaj powyżej 20 pracowników, są choćby przejściowo zwolnione z obowiązku zapewnienia reprezentacji pracowników z tego powodu, że istnieją przepisy dotyczące sposobu obliczania liczby pracowników wyłączające uwzględnianie w tym rachunku określonych kategorii pracowników dla celów stosowania przepisów regulujących taką reprezentację. 1 – Język oryginału: francuski. 2 – Dz.U. L 80, str. 29. 3 – Dz.U. L 225, str. 16. 4 – JORF z dnia 3 sierpnia 2005 r, str. 12687. 5 – W odniesieniu do miasta na przedmieściach Brukseli, na terenie którego w lipcu 1997 r. zamknięto montownię samochodów należącą do firmy Renault. Zamknięcie to wywołało bezprecedensową falę reakcji w Europie i doprowadziło w szczególności do przyjęcia przez Komisję w 1998 r. propozycji dyrektywy ustanawiającej ogólne warunki ramowe informowania i przeprowadzania konsultacji z pracownikami we Wspólnocie Europejskiej (Dz.U. 1999, C 2, str. 3). 6 – Zobacz konkretnie w szczególności wyrok z dnia 27 stycznia 2005 r. w sprawie C‑188/03 Junk, Rec. str. I-885, pkt 29 oraz cytowane orzecznictwo. 7 – Tak jest w przypadku wersji niemieckiej („Schwelle”), angielskiej („threshold”), duńskiej („taesklerne”), greckiej („ορίων”), włoskiej („soglie”), łotewskiej („sliekšņi”), maltańskiej („tal-limiti”), polskiej („progu”), portugalskiej („limiares”), słowackiej („limitu”), słoweńskiej („praga”) i szwedzkiej („tröskel”). 8 – Jak w przypadku wersji hiszpańskiej („número”), fińskiej („määrä”) i niderlandzkiej („aantal”). 9 – Wydaje się, że sformułowanie użyte w art. 3 ust. 1 akapit drugi pojawiło się po raz pierwszy w zmienionej propozycji Komisji z dnia 23 maja 2001 r. [COM (2001) 296 wersja ostateczna, po poprawkach wniesionych przez Parlament Europejski, jednakże bez żadnych wyjaśnień dotyczących użytej terminologii. 10 – Zobacz podobnie wyroki z dnia 1 czerwca 1961 r. w sprawie 15/60 Simon przeciwko Trybunałowi, Rec. str. 223, pkt 244 oraz z dnia 31 marca 1998 r. w sprawach połączonych C‑68/94 i C‑30/95 Francja i in. przeciwko Komisji, Rec. str. I‑1375, pkt 167). 11 – Konkretnie art. 2 ust. 2 dyrektywy Rady 94/45/WE z dnia 22 września 1994 r. w sprawie ustanowienia Europejskiej Rady Zakładowej lub trybu informowania i konsultowania pracowników w przedsiębiorstwach lub w grupach przedsiębiorstw o zasięgu wspólnotowym (Dz.U. L 254, str. 64), który stanowi, że progi liczby zatrudnionych przewidziane tą dyrektywą ustalane są na podstawie średniej liczby pracowników, w tym pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze godzin, zatrudnionych w ciągu ostatnich dwóch lat, obliczonej zgodnie z prawem i/lub praktyką krajową. 12 – W prawie wspólnotowym istnieje przykład tego typu rozwiązań w postaci dyrektywy Rady 99/70/WE z dnia 28 czerwca 1999 r. dotyczącej Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego przez Europejską Unię Konfederacji Przemysłowych i Pracodawców (UNICE), Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych (CEEP) oraz Europejską Konfederację Związków Zawodowych (ETUC) (Dz.U L 175, str. 43), której odpowiednie przepisy są ponad wszelką wątpliwość sformułowane o wiele bardziej wyraźnie. Klauzula 7 porozumienia ramowego stanowi, że pracownicy zatrudnieni na czas określony brani są pod uwagę przy ustalaniu progów (w szczególności tych przewidzianych przez prawodawstwo wspólnotowe) i przenosi na państwa członkowskie obowiązek określenia sposobów ich stosowania. Należy zauważyć, że podczas postępowania przed Conseil d’État strony skarżące nie przytoczyły tej dyrektywy na poparcie swojej skargi złożonej przeciwko zarządzeniu nr 2005-892, pomimo faktu, że zarządzenie to stosuje się do pracowników zatrudnionych na czas określony, którzy nie ukończyli 26 lat. 13 – Mam tu na myśli przepis prawa krajowego, który dla celów obliczenia liczby pracowników przedsiębiorstw stanowiłby na przykład, że 20 pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy stanowi równowartość jednego pracownika zatrudnionego w pełnym wymiarze czasu pracy dla celów stosowania progu 20 pracowników przewidzianego w dyrektywie 2002/14. Taki przepis miałby moim zdaniem niewątpliwie nieproporcjonalny charakter. 14 – Konkretnie w sytuacjach, w których dane zakłady zatrudniają pewną liczbę pracowników, która niezależnie od ich wieku, jest równa lub przekracza próg 20 pracowników ustanowiony na mocy dyrektywy 2002/14, co w normalnych warunkach oznaczałoby, że pracodawca ma obowiązek zagwarantować pracownikom prawa przewidziane w tym akcie prawnym, lecz które w tym samym czasie zatrudniają mniej niż 11 pracowników, którzy ukończyli 26 lat (a więc bez przekroczenia progów obowiązujących na podstawie francuskiego kodeksu pracy w związku z art. 1 zarządzenia nr 2005-892). 15 – Dz.U. L 48, str. 29. Pierwszy motyw dyrektywy 98/59 stanowi, że „dla jasności i większej zrozumiałości, dyrektywa 75/129 powinna zostać skonsolidowana […]”. 16 – W rozumieniu art. 1 lit. b) dyrektywy 98/59 „przedstawiciele pracowników” oznaczają „przedstawicieli przewidzianych przez prawodawstwo lub praktykę państw członkowskich”. 17 – Należy zauważyć, że dyrektywa 98/59 nie precyzuje, co należy rozumieć przez „zakłady” dla celów jej stosowania, nie precyzuje pojęcia „pracownik”, ani nie wskazuje kiedy następuje „zwolnienie”. Jednakże pojęcia te stały się przedmiotem wyjaśnienia ze strony Trybunału odpowiednio w wyrokach z dnia 7 grudnia 1995 r. w sprawie C‑449/93 Rockfon, Rec. str. I‑4291 i z dnia 16 października 2003 r. w sprawie C-32/03 Komisja przeciwko Włochy, Rec. str. I‑12063 oraz ww. wyrok z dnia 27 stycznia 2005 r. w sprawie Junk. 18 – W wyroku z dnia 8 czerwca 1982 r. w sprawie 91/81 Komisja przeciwko Włochom, str. 2133, pkt 11, Trybunał uznał, że przepisy dyrektywy 75/129 „mają na celu ustanowienie wspólnego zbioru reguł stosowanych we wszystkich państwach członkowskich, jednocześnie pozostawiając państwom członkowskim możliwości stosowania lub wprowadzenia przepisów korzystniejszych dla pracowników”. Taka możliwość wynika obecnie z art. 5 dyrektywy 98/59. 19 – Wyżej wymieniony wyrok z dnia 7 grudnia 1995 r. (pkt 25 i 32). Wyrok dotyczył dokładniej dyrektywy 75/129 skonsolidowanej przez dyrektywę 98/59. 20 – Zobacz w tym zakresie ww. wyrok w sprawie Rokfon (pkt 30). 21 – Zobacz w tym zakresie w związku z dyrektywą 75/129 opinię rzecznika generalnego Van Gervena do wyroku z dnia 8 czerwca 1994 r. w sprawach połączonych C‑382/92 i C‑383/92 Komisja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, Rec. str. I‑2435, pkt 10.