C-389/05

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO PAOLA MENGOZZIEGO przedstawiona w dniu 3 kwietnia 2008 r.(1) Sprawa C‑389/05 Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Republice Francuskiej Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego – Artykuły 43 WE i 49 WE – Swoboda przedsiębiorczości i swoboda świadczenia usług – Uregulowanie krajowe przyznające zatwierdzonym stacjom wyłączne prawo świadczenia usług sztucznego unasienniania bydła na określonym terytorium i uzależniające wydanie licencji inseminatora od zawarcia umowy z jedną z tych stacji I –    Wprowadzenie 1.        W niniejszym postępowaniu, którego przedmiotem jest skarga wniesiona na podstawie art. 226 WE przez Komisję Wspólnot Europejskich przeciwko Republice Francuskiej, po raz kolejny zwrócono się do Trybunału o zbadanie, w świetle prawa wspólnotowego, francuskiego systemu prawnego dotyczącego sztucznego zapładniania bydła, który charakteryzuje się w szczególności istnieniem monopolu usług przyznanego w ramach poszczególnych regionów zatwierdzonym stacjom w zakresie świadczenia usług unasienniania samic tego gatunku(2). 2.        Trybunał, który miał już okazję badać wspomniany system w świetle art. 37 traktatu WE (obecnie, po zmianach, art. 31 WE) dotyczącym monopoli handlowych o charakterze krajowym(3), w związku z art. 86 i art. 90 ust. 1 traktatu WE (obecnie art. 82 WE i art. 86 ust. 1 WE) w sprawie nadużywania pozycji dominującej przez przedsiębiorstwo, któremu przyznano prawa wyłączne(4) oraz dyrektywami 77/504/EWG(5) i 87/328/EWG(6) dotyczącymi byków reproduktorów czystorasowych(7), ma obecnie zbadać go w związku z art. 43 WE i 49 WE dotyczącymi, odpowiednio, swobody przedsiębiorczości i swobody świadczenia usług(8). Komisja wnosi bowiem do Trybunału o stwierdzenie, iż zastrzegając wykonywanie działalności w zakresie sztucznego zapładniania bydła wyłącznie na rzecz zatwierdzonych we Francji stacji sztucznego unasienniania, pozwane państwo członkowskie uchybiło zobowiązaniom ciążącym na nim na mocy tych dwóch artykułów. 3.        W trakcie postępowania Republika Francuska zmieniła zaskarżone przez Komisję uregulowania prawne znosząc te postanowienia, które stanowią przedmiot zarzutów przedstawionych przez tę instytucję w tej skardze. Rząd francuski precyzuje jednak, iż wprowadzone zmiany przepisów prawa nie służyły dostosowaniu krajowego porządku prawnego do obowiązków wynikających z artykułów 43 WE i 49 WE, lecz wyłącznie dostosowaniu go do wymogów tego sektora, które uległy zmianie. Zdaniem tego rządu poprzednio obowiązujące uregulowania prawne nie zawierały zarzucanych przez Komisję elementów niezgodnych z prawem wspólnotowym. 4.        Niniejsze postępowanie ma zatem na celu stwierdzenie uchybienia, które − będąc kwestionowane przez pozwane państwo członkowskie − w każdym razie nie ma już miejsca. II – Uregulowania krajowe 5.        Przed wejściem w życie w dniu 1 stycznia 2007 r., a zatem w trakcie niniejszego postępowania, ustawy nr 2006‑11 z dnia 5 stycznia 2006 r. o ukierunkowaniu rolnictwa(9), rozporządzenia Prezydenta Republiki nr 2006‑1548 z dnia 7 grudnia 2006 r. w sprawie identyfikacji, kontroli sanitarnej działalności reprodukcyjnej i poprawy genetycznej zwierząt hodowlanych(10) i dekretu Prezydenta Republiki nr 2006‑1662 z dnia 21 grudnia 2006 r. w sprawie identyfikacji i poprawy genetycznej zwierząt(11) – aktów prawnych, które zasadniczo zmieniły francuskie uregulowania dotyczące sztucznego zapładniania gatunków bydła, owiec, trzody chlewnej i kóz – sztuczne zapładnianie bydła podlegało we Francji następującym uregulowaniom: –        artykuły od L.653‑1 do L.653‑10 kodeksu rolnego kodyfikujące zgodnie z ustawą nr 98‑565(12) z dnia 8 lipca 1998 r. odpowiednie postanowienia zawarte wcześniej w ustawie nr 66‑1005 z dnia 28 grudnia 1966 r. o hodowli(13), a uchylone przez ustawę nr 98‑565; –        przepisy wykonawcze zawarte w artykułach od R.*653‑102 do R.*653‑114 kodeksu rolnego kodyfikujące zgodnie z dekretem Prezesa Rady Ministrów nr 2003‑851 z dnia 1 września 2003 r.(14) odpowiednie postanowienia zawarte wcześniej w dekrecie Prezesa Rady Ministrów nr 69‑258 z dnia 22 marca 1969 r. w sprawie sztucznego zapładniania(15), a uchylone przez dekret nr 2003‑851; –        rozporządzenie Ministra Rolnictwa z dnia 17 kwietnia 1969 r. w sprawie zezwoleń na prowadzenie stacji sztucznego zapładniania(16), zmienione rozporządzeniem Ministra Rolnictwa z dnia 12 listopada 1969 r.(17) i rozporządzeniem Ministra Rolnictwa i Leśnictwa z dnia 24 stycznia 1989 r.(18); –        rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Leśnictwa z dnia 21 listopada 1991 r. w sprawie kształcenia inseminatorów i kierowników stacji oraz przyznawania odpowiednich licencji(19), zmienione rozporządzeniem Ministra Rolnictwa, Rybołówstwa i Żywności z dnia 30 maja 1997 r.(20); –        rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rybołówstwa z dnia 27 grudnia 2000 r. w sprawie unasienniania bydła przez hodowców(21). 6.        W świetle tych uregulowań, jak wynika z ich omówienia przedstawionego przez rząd francuski, prowadzenie stacji sztucznego zapładniania bydła wymagało zezwolenia ministra (art. L.653‑5 kodeksu rolnego). Zostało wprowadzone rozróżnienie pomiędzy stacjami zajmującymi się wytwarzaniem nasienia oraz stacjami dokonującymi unasienniania, jednakże jedna stacja może prowadzić oba te typy działalności. Działalność w zakresie wytwarzania nasienia polega na utrzymywaniu banku samców reproduktorów, sprawdzaniu rodowodu reproduktorów, jak również pobieraniu, rozdzielaniu, przechowywaniu oraz sprzedaży nasienia. Działalność w zakresie unasienniania polega na zapewnieniu zapłodnienia samic nasieniem dostarczonym przez stacje produkcji (art. R.*653‑103 kodeksu rolnego). 7.        Zezwolenie na otwarcie i prowadzenie stacji sztucznego unasienniania może zostać udzielone osobom fizycznym bądź prawnym. W zakresie udzielania zezwoleń obywatele francuscy i obywatele innych państw członkowskich są traktowani bez jakiegokolwiek rozróżnienia (art. 1 zmienionego rozporządzenia z dnia 17 kwietnia 1969 r.). 8.        Każda stacja sztucznego unasienniania ma do dyspozycji obszar wskazany w zezwoleniu, na którym wyłącznie ona może prowadzić działalność. Hodowcy, którzy działają na obszarze wyznaczonym stacji sztucznego unasienniania, mogą jednak żądać od stacji dostarczenia im nasienia pochodzącego z wybranych przez siebie stacji produkcji (art. L.653‑7 kodeksu rolnego). 9.        Każdy podmiot inny aniżeli stacja sztucznego unasienniania, który dokonuje przywozu nasienia z innego państwa członkowskiego Wspólnoty Europejskiej, jest zobowiązany dostarczyć je do zatwierdzonej stacji produkcji lub stacji sztucznego unasienniania według swojego wyboru (art. 10 zmienionego rozporządzenia z dnia 17 kwietnia 1969 r.). Nasienie powinno być przechowywane w banku, za który jest odpowiedzialny kierownik posiadającej zezwolenie stacji; w odniesieniu do stacji sztucznego unasienniania może chodzić o bank „główny” oraz banki „pomocnicze” w ramach obszaru wyznaczonego stacji sztucznego unasienniania, które mogą się znajdować w gospodarstwie rolnym (art. 7 zmienionego rozporządzenia z dnia 17 kwietnia 1969 r.). Ze względów sanitarnych nasienie pochodzące z innej zatwierdzonej stacji sztucznego unasienniania lub z innego państwa członkowskiego, bądź pochodzące bezpośrednio z przywozu z państwa trzeciego podlega obowiązkowemu przejściu przez bank główny w stacji sztucznego unasienniania: nasienie jest dostarczane w celu przechowania do stacji sztucznego unasienniania, która następnie kieruje je do banku pomocniczego będącego bankiem przeznaczenia (art. 6 rozporządzenia z dnia 27 grudnia 2000 r.). 10.      Zabieg unasienniania może być wykonywany wyłącznie przez osoby posiadające licencję kierownika stacji sztucznego unasienniania lub inseminatora, pod kierownictwem zatwierdzonej i właściwej miejscowo stacji sztucznego unasienniania i pod kontrolą techniczną kierownika tego stacji (artykuły L.653‑4 i R*653‑102 kodeksu rolnego oraz art. 1 zmienionego rozporządzenia z dnia 21 listopada 1991 r.)(22). Licencja inseminatora jest udzielana przez prefekta w oparciu o zaświadczenie o zdaniu egzaminu na stanowisko inseminatora w zakresie określonego gatunku oraz zaświadczenie kierownika właściwej miejscowo zatwierdzonej stacji sztucznego unasienniania, potwierdzające iż wnioskodawca podlega jego kontroli w zakresie zabiegów unasienniania. W odniesieniu do podmiotów niebędących pracownikami stacji sztucznego unasienniania, a w szczególności lekarzy weterynarii wykonujących wolny zawód, zaświadczenie to jest wydawane po zawarciu umowy pomiędzy prezesem stacji sztucznego unasienniania oraz zainteresowaną osobą, która to umowa powinna określać warunki techniczne, administracyjne oraz finansowe, zgodnie z którymi w świetle obowiązujących przepisów zainteresowany będzie przeprowadzał unasiennianie (art. 2 zmienionego rozporządzenia z dnia 21 listopada 1991 r.). 11.      Przepisy przyjęte przez władze francuskie w 2006 r. w istotny sposób zmieniły wspomniane ramy prawne z dniem 1 stycznia 2007 r. W szczególności reżim wyłączności terytorialnej na korzyść zatwierdzonych stacji sztucznego unasienniania został uchylony i zastąpiony przez uregulowania, które pozwalają, po uprzednim zgłoszeniu właściwym władzom, na wykonywanie działalności w zakresie sztucznego unasienniania przeżuwaczy, w ramach usługi publicznej, na całym terytorium francuskim przez podmioty posiadające zezwolenie sanitarne (agrément), takie jak stacje pobierania bądź stacje przechowywania nasienia, bądź przez techników inseminacji posiadających zaświadczenie zawodowe technika inseminacji wydane przez centrum oceny wyznaczone przez ministra rolnictwa. „Aby przyczynić się do zagospodarowania przestrzennego oraz zachowania różnorodności genetycznej”, ustanowiono ogólną usługę dystrybucji nasienia oraz unasienniania, świadczoną przez podmioty wybrane w wyniku przetargu i posiadające zezwolenie wydane na czas określony, obejmujące jeden lub więcej obszarów geograficznych. Wraz ze zniesieniem wyłączności terytorialnej przyznanej zatwierdzonym stacjom sztucznego unasienniania został również uchylony obowiązek dostawy oraz przechowywania nasienia we właściwej terytorialnie stacji. III – Postępowanie i wnioski stron 12.      W wyniku skargi złożonej przez przedsiębiorstwo działające w branży sztucznego unasienniania bydła Komisja skierowała w dniu 3 kwietnia 2003 r. do Republiki Francuskiej wezwanie do usunięcia uchybienia, w którym zarzuciła temu państwu członkowskiemu naruszenie art. 43 WE i 49 WE poprzez naruszenie swobody przedsiębiorczości oraz swobody świadczenia usług we wspomnianej branży, po pierwsze, ze względu na istnienie monopolu terytorialnego przyznanego zatwierdzonym stacjom sztucznego unasienniania w zakresie prowadzenia działalności dystrybucji nasienia i unasienniania, a po drugie, ze względu na restrykcyjne i uznaniowe warunki udzielania licencji inseminatora. 13.      Pismem z dnia 8 lipca 2003 r. rząd francuski zakwestionował zasadność tych zarzutów. Podkreślił, iż nie występuje dyskryminacja ze względu na przynależność państwową w stosunku do obywateli państw członkowskich w odniesieniu do uzyskiwania zezwoleń na otwarcie i prowadzenie stacji sztucznego unasienniania bądź licencji inseminatora czy też kierownika stacji sztucznego unasienniania; iż wyłączność terytorialna przyznana stacjom sztucznego unasienniania nie dotyczyła dystrybucji nasienia, lecz jedynie unasienniania; oraz że ta wyłączność była uzasadniona względami interesu ogólnego, a mianowicie celami sanitarnymi, celami w zakresie poprawy i zachowania dziedzictwa genetycznego bydła oraz zagospodarowania przestrzennego – i jej wprowadzenie było zgodne z zasadą proporcjonalności; oraz że uregulowania dotyczące licencji inseminatorów również są uzasadnione celami interesu ogólnego, a mianowicie ochroną zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia osób dokonujących unasienniania oraz dziedzictwa genetycznego bydła, jak również potrzebą monitorowania produktów, a zatem są zgodne z zasadą proporcjonalności. 14.      W dniu 19 grudnia 2003 r. Komisja przedstawiła Republice Francuskiej uzasadnioną opinię, w której potwierdziła zarzuty podniesione w wezwaniu, precyzując je, i podkreśliła w szczególności, iż cel polegający na poprawie i zachowaniu dziedzictwa genetycznego bydła nie może być przywołany w celu uzasadnienia przeszkód dla swobody przedsiębiorczości oraz swobodnego świadczenia usług ze względu na pełną harmonizację krajowych przepisów służących realizacji tego celu, która została wcześniej osiągnięta poprzez niektóre dyrektywy wspólnotowe, oraz że w odniesieniu do innych celów interesu ogólnego przywołane przez wspomniane państwo członkowskie sporne przepisy krajowe wykraczały poza to, co niezbędne do realizacji tych celów. 15.      Republika Francuska odpowiedziała na uzasadnioną opinię pismem z dnia 17 marca 2004 r., w którym zakwestionowała wszystkie zarzuty. 16.      Pismem złożonym w sekretariacie Trybunału w dniu 27 października 2005 r. Komisja wniosła niniejszą skargę. 17.      Komisja wnosi do Trybunału o: –        stwierdzenie, iż zastrzegając prowadzenie działalności związanej ze sztucznym unasiennianiem bydła wyłącznie na rzecz stacji unasienniania zatwierdzonych we Francji, a w szczególności ustanawiając ogólny reżim wyłączności terytorialnej na korzyść tych stacji i uzależniając dokonywanie sztucznego unasienniania od posiadania licencji inseminatora, Republika Francuska uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 43 WE i 49 WE; –        obciążenie Republiki Francuskiej kosztami postępowania. 18.      Republika Francuska wnosi do Trybunału o: –        oddalenie skargi; –        obciążenie Komisji kosztami postępowania. IV – Analiza prawna 19.      Na wstępie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału istnienie uchybienia, o którym mowa w art. 226 WE, powinno być oceniane na podstawie sytuacji istniejącej w państwie członkowskim w momencie upływu terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii, a zmiany, które nastąpiły w okresie późniejszym, nie mogą zostać uwzględnione przez Trybunał(23). W rezultacie dla celów niniejszego postępowania okoliczność, iż w 2006 r. we Francji została przeprowadzona reforma uregulowań prawnych dotyczących sztucznego zapładniania przeżuwaczy w ramach usługi publicznej i że weszła ona w życie z dniem 1 stycznia 2007 r., jest pozbawiona znaczenia. A –    W przedmiocie istnienia przeszkód w swobodzie przedsiębiorczości oraz swobodnym świadczeniu usług 1.      Argumenty stron a)      W przedmiocie swobody przedsiębiorczości 20.      Komisja jest zdania, iż przyznanie tylko zatwierdzonym stacjom sztucznego unasienniania wyłącznego prawa do prowadzenia przez czas nieokreślony na wyznaczonym obszarze geograficznym działalności w zakresie dystrybucji nasienia oraz unasienniania czyni faktycznie niemożliwym lub wyjątkowo trudnym korzystanie we Francji ze swobody przedsiębiorczości w celu prowadzenia tej działalności. Podobny skutek wynika ponadto, zdaniem Komisji, z okoliczności, iż lekarze weterynarii mogą uzyskać licencję inseminatora, w celu dokonywania unasienniania w ramach wykonywania wolnego zawodu, jedynie po zawarciu z prezesem stacji sztucznego unasienniania umowy, której treść nie jest jednak określona ex ante, lecz jest wynikiem negocjacji pomiędzy stronami, co doprowadziło do uznaniowości zniechęcającej do wykonywania wspomnianej działalności na tej podstawie. Komisja dodaje, iż zobowiązanie do przechowywania nasienia w stacji sztucznego unasienniania, w zakresie w jakim nie było uzasadnione względami sanitarnymi dotyczącymi warunków, w jakich usługa była świadczona, stanowiło dodatkową przeszkodę w wykonywaniu swobody przedsiębiorczości w sektorze dystrybucji nasienia. 21.      Komisja przypomina, że w świetle orzecznictwa okoliczność, iż przepis krajowy jest stosowany bez dyskryminacji ze względu na przynależność państwową, nie wyklucza tego, że może on, w zakresie w jakim utrudnia lub czyni mniej atrakcyjnym korzystanie przez obywateli wspólnotowych ze swobody przedsiębiorczości, być sprzeczny art. 43 WE(24). 22.      Rząd francuski zaprzecza, aby wyłączność terytorialna przyznana na czas nieokreślony zatwierdzonym stacjom sztucznego unasienniania mogła czynić faktycznie niemożliwym bądź wyjątkowo utrudnionym korzystanie ze swobody przedsiębiorczości przez przedsiębiorców z innych państw członkowskich. Rząd francuski podkreśla w szczególności, iż na terytorium francuskim istniały obszary nieprzypisane zatwierdzonym stacjom sztucznego unasienniania, w których przedsiębiorcy z innych państw członkowskich mogli otwierać i zarządzać stacją sztucznego unasienniania, występując o odpowiednie zezwolenie, którego wydanie wymagało spełnienia takich samych warunków przez przedsiębiorców krajowych i przedsiębiorców z innych państw członkowskich. 23.      Rząd francuski podnosi ponadto, iż nałożony na samozatrudnionego inseminatora obowiązek podpisania umowy z zatwierdzoną stacją sztucznego unasienniania nie stanowił przeszkody w wykonywaniu działalności w zakresie unasienniania przez weterynarzy w ramach wolnego zawodu. Rząd francuski podkreśla, iż umowa ta określając warunki techniczne, administracyjne i finansowe, w których niezależny podmiot przeprowadzał unasiennianie, miała na celu zapewnienie przestrzegania mających zastosowanie uregulowań oraz właściwe poinformowanie stacji sztucznego unasienniania o charakterze i rodzaju usług świadczonych przez ten podmiot. Co do zasady zatem każdy podmiot, zarówno krajowy jak i pochodzący z innego państwa członkowskiego, posiadający wymagane kwalifikacje zawodowe, mógł wystąpić o licencję inseminatora, otrzymać ją i prowadzić działalność konkurencyjną w stosunku do zatwierdzonych stacji sztucznego unasienniania. 24.      Rząd francuski przyznaje jednak, iż regulacja krajowa stanowiła przeszkodę dla swobody przedsiębiorczości. Niemniej jednak podkreśla okoliczność, iż ustawodawstwo to nie wprowadzało żadnej dyskryminacji przedsiębiorców z innych państw członkowskich w porównaniu z przedsiębiorcami krajowymi. b)      W przedmiocie swobody świadczenia usług 25.      Komisja twierdzi, iż obowiązek przechowywania nasienia w zatwierdzonych stacjach sztucznego unasienniania, wyłącznie uprawnionych do dostarczania tego nasienia hodowcom, stanowi ograniczenie swobody świadczenia „usługi dystrybucji” nasienia, którą Komisja definiuje jako „ogół czynności niezbędnych dla wprowadzenia do obrotu i sprzedaży produktu od jego wytworzenia do nabycia przez konsumenta finalnego”. Na zastrzeżenie rządu francuskiego, który podnosi, że wprowadzenie przez państwa członkowskie rzeczonego obowiązku zostało przewidziane w dyrektywie 88/407/EWG(25), Komisja odpowiada, iż obowiązek przechowywania nasienia przeznaczonego do wymiany wewnątrzwspólnotowej, nałożony przez tę dyrektywę ze względów sanitarnych, odnosi się wyłącznie do nasienia zamrożonego i do fazy poprzedzającej jego wysłanie z miejsca wytworzenia, podczas gdy zarzut stawiany Republice Francuskiej odnosi się do obowiązku przechowywania w fazie późniejszej w stosunku do tej wysyłki. 26.      Ponadto przeszkodę w swobodzie świadczenia usługi unasienniania stanowił również nakładany na podmioty, które chciały wykonywać rzeczoną działalność, obowiązek uprzedniego zawarcia umowy z prezesem zatwierdzonej stacji sztucznego unasienniania w celu uzyskania wymaganej licencji inseminatora. Komisja podkreśla, iż zawarcie wspomnianej umowy było w rzeczywistości uzależnione od uznania i dobrej woli prezesów stacji sztucznego unasienniania, którzy odmawiali zawarcia umowy z niezależnymi inseminatorami, czyli takimi, którzy nie byli pracownikami danej stacji sztucznego unasienniania. O ile zgodne z prawem jest, zdaniem Komisji, uzależnianie przyznania licencji inseminatora od uprzedniego sprawdzenia przez władze weterynaryjne kompetencji wnioskodawcy, to nie jest zgodne z prawem jednoczesne uzależnianie przyznania licencji od zawarcia umowy ze stacją sztucznego unasienniania, który to wymóg nie ma nic wspólnego ze sprawdzeniem kompetencji wnioskodawcy i który w rzeczywistości był stosowany uznaniowo i arbitralnie. Wymóg ten miał zatem na celu umocnienie monopolu w zakresie świadczenia usług unasienniania, wynikającego z wyłączności terytorialnej przyznanej zatwierdzonym stacjom sztucznego unasienniania. 27.      Dodatkowa przeszkoda w swobodnym świadczeniu usług wynikała z niemożności łącznego oferowania przez podmioty mające siedzibę w innym państwie członkowskim usług dystrybucji nasienia i usług unasienniania, ze względu na obowiązek przechowywania nasienia w zatwierdzonych stacjach sztucznego unasienniania, wyłącznie uprawnionych do dostarczania go hodowcom. 28.      Rząd francuski przyznaje, iż omawiane uregulowania krajowe stanowiły przeszkody w swobodnym świadczeniu usługi unasienniania, ale zaprzecza, że stanowiły one również przeszkodę w swobodnym świadczeniu usługi dystrybucji nasienia. W tym zakresie rząd podkreśla, iż wspomniane uregulowania pozwalały hodowcom na bezpośredni wybór dostawcy nasienia i jego otrzymanie bezpośrednio od właściwej terytorialnie stacji sztucznego unasienniania, która dokonuje inseminacji nasieniem dostarczonym przez tego dostawcę. 2.      Ocena 29.      Zarzuty skierowane przez Komisję w stosunku do pozwanego państwa członkowskiego odnoszą się do trzech aspektów francuskich uregulowań dotyczących sztucznego zapładniania bydła, obowiązujących do dnia 31 grudnia 2006 r.: wyłączności terytorialnej przyznawanej stacjom sztucznego unasienniania w sektorze sztucznego zapładniania bydła; warunków przyznawania licencji inseminatora, a ściślej, nałożonego na niezależnych inseminatorów(26) obowiązku uprzedniego zawarcia umowy z zatwierdzoną stacją sztucznego unasienniania; obowiązku oddania i przechowywania nasienia w zatwierdzonej stacji sztucznego unasienniania po jego wysłaniu ze stacji produkcji. 30.      Z każdego z tych aspektów wynikają, zdaniem Komisji, ograniczenia swobody przedsiębiorczości i swobody świadczenia usług zarówno w stosunku do usługi dystrybucji nasienia, jak i usługi unasienniania. a)      Zarzuty dotyczące usługi dystrybucji nasienia 31.      Rozpocznę od wskazania poważnej trudności w ocenie istnienia ograniczeń, w konsekwencji wspomnianych wcześniej aspektów, w swobodzie przedsiębiorczości i swobodzie świadczenia usług w ramach tego, co Komisja definiuje w swoich pismach jako „usługę dystrybucji” nasienia. Trudność ta wynika z okoliczności, iż samej Komisji nie udało się, moim zdaniem, wskazać w sposób wystarczająco jasny i precyzyjny, co składa się na tę usługę. W uzasadnionej opinii oraz w skardze Komisja precyzuje, iż przez „usługę dystrybucji” rozumie „wszystkie działania niezbędne w celu wprowadzenia do obrotu i sprzedaży produktu od jego wytworzenia do nabycia przez konsumenta finalnego”. Definicja ta, zbyt niejasna, nie wydaje się być wytłumaczona w długich wyjaśnieniach zawartych w przedstawionej przez Komisję pisemnej odpowiedzi na pytanie Trybunału w tym zakresie, w których przeciwstawia się pojęcie „techniczne” pojęciu „ekonomicznemu” usługi dystrybucji, kilkakrotnie również wspomnianej w liczbie mnogiej, odnosząc się do bardzo szerokiego pojęcia dystrybucji jako „działalności handlowej, która może być wykonywana przez producenta, pośrednika, hurtownika, detalistę lub spółdzielnię” oraz konkretniej rozważając „możliwość, że jakikolwiek podmiot posiadający właściwe umiejętności zawodowe oferuje swoje usługi hodowcom z siedzibą we Francji”, „wyobrażając sobie” w tym zakresie pewną liczbę możliwych działalności, co do których nie jest jednak pewne, że są one rzeczywiście oferowane na innych obszarach geograficznych aniżeli regiony wspomnianego państwa członkowskiego, wskazując, iż „samo pojęcie handlowej usługi dystrybucji jest z natury wielopostaciowe i niematerialne”. 32.      Brak określenia w sposób wystarczająco jasny i precyzyjny usługi innej aniżeli unasiennianie, której świadczenie we Francji przez podmioty z innych państw członkowskich miałoby być utrudnione przez uregulowania krajowe dotyczące sztucznego zapładniania bydła lub do świadczenia której uregulowania te by zniechęcały, uniemożliwia, moim zdaniem, ocenę istnienia w tej części uchybienia zobowiązaniom przez pozwane państwo. 33.      Należy przypomnieć w tym zakresie, iż zgodnie z orzecznictwem, zarówno uzasadniona opinia, jak i w rezultacie skarga o stwierdzenie uchybienia, która nie może się opierać na podstawach innych aniżeli przywołane we wspomnianej opinii, muszą przedstawić zarzuty w sposób spójny i precyzyjny, tak by umożliwić państwu członkowskiemu i Trybunałowi właściwe zrozumienie zakresu zarzucanego naruszenia prawa wspólnotowego, co stanowi konieczną przesłankę, aby wspomniane państwo członkowskie mogło w sposób skuteczny przedstawić argumenty na swoją obronę oraz by Trybunał mógł ustalić istnienie zarzucanego uchybienia(27). 34.      W tym względzie należy przypomnieć, że zarówno z art. 38 § 1 lit. c) regulaminu Trybunału, jak i z dotyczącego go orzecznictwa wynika, że skarga musi wskazywać przedmiot sporu oraz zwięzłe przedstawienie zarzutów, zaś owo przedstawienie zarzutów musi być wystarczająco zrozumiałe i precyzyjne, by pozwalało stronie pozwanej na przygotowanie obrony, a Trybunałowi na dokonanie kontroli. Z powyższego wynika, że istotne okoliczności faktyczne i prawne, na których opiera się skarga, muszą wynikać w sposób spójny i zrozumiały z tekstu samej skargi(28). 35.      Uważam zatem, iż ponieważ nie zostały spełnione konieczne przesłanki jasności i precyzyjności, zarzuty przedstawione przez Komisję w przedmiocie podnoszonych ograniczeń swobody przedsiębiorczości i swobodnego świadczenia usług w odniesieniu do usługi (lub usług) dystrybucji nasienia należy odrzucić jako niedopuszczalne. 36.      W rezultacie w opinii tej pominę, w szczególności, kwestie dotyczące obowiązku dostawy i przechowywania nasienia w zatwierdzonej stacji sztucznego unasienniania po jego wysłaniu ze stacji produkcji(29). Dodaję ponadto, iż zarzut dotyczący tego obowiązku jest sformułowany przez Komisję w sposób niejasny w skardze oraz w replice, a zatem również i z tego powodu należy stwierdzić, iż nie spełnia on przesłanek dopuszczalności wskazanych w punktach 33 i 34 powyżej. 37.      Skoncentruję się natomiast na podnoszonych ograniczeniach swobody przedsiębiorczości oraz swobody świadczenia usług w odniesieniu do usługi unasienniania, wynikających z przyznania wyłączności terytorialnej zatwierdzonym stacjom sztucznego unasienniania w zakresie świadczenia tej usługi oraz obowiązku zawarcia umowy z zatwierdzoną stacją sztucznego unasienniania w celu otrzymania licencji inseminatora (zwanych dalej również „spornymi uregulowaniami krajowymi”). b)      Zarzuty dotyczące usługi unasienniania i)      Uwagi wstępne 38.      Dwa elementy spornych uregulowań krajowych, które zostały wspomniane w poprzednim punkcie, wydają się stanowić dwie strony tego samego medalu. 39.      Jak Trybunał miał okazję zauważyć w wyroku Centre d’insémination de la Crespelle(30), „uzależniając prowadzenie stacji sztucznego unasienniania od zezwoleń i przewidując, iż każda stacja obsługuje na zasadzie wyłączności określony obszar, ustawodawstwo krajowe przyznało im prawa wyłączne”, „nadając w ten sposób tym stacjom pozycję ograniczonych terytorialnie monopoli, które jednakże łącznie obejmują całe terytorium państwa członkowskiego”. 40.      Przewidziana w omawianych uregulowaniach możliwość, aby zabiegi unasienniania były wykonywane przez osoby posiadające licencję inseminatora, niebędące pracownikami zatwierdzonej stacji sztucznego unasienniania, może w trakcie pierwszej analizy wydawać się sprzeczna z wyłącznością terytorialną przyznaną tym stacjom w zakresie unasienniania. W rzeczywistości ta sprzeczność okazuje się jedynie pozorna, ponieważ z samych uregulowań wynika, iż unasiennianie dokonywane przez wspomniane osoby musiało mieć miejsce pod kontrolą właściwej terytorialnie zatwierdzonej stacji sztucznego unasienniania oraz pod kontrolą techniczną kierownika tej stacji, oraz że warunki nie tylko administracyjne, ale również techniczne i finansowe tego unasienniania, nie mogły być ustalane w sposób autonomiczny przez przedsiębiorcę, ale musiały być przedmiotem umowy z prezesem stacji sztucznego unasienniania. W tych okolicznościach trudno sobie wyobrazić, aby usługa unasienniania mogła być świadczona przez podmioty inne aniżeli stacje sztucznego unasienniania w rzeczywiście niezależnej formie, która ponadto pozostawałaby w sprzeczności z wcześniej wspomnianą wyłącznością. Wydaje się raczej, iż podmioty takie, dalekie od świadczenia tej usługi na zasadzie konkurencji ze stacją sztucznego unasienniania i działając w oparciu o stosunki zawodowe z hodowcą będącym ich klientem, mogły, posiadając właściwą licencję, dokonywać unasienniania jako współpracownicy − jakkolwiek autonomiczni − samej stacji sztucznego unasienniania(31). 41.      Ponadto obowiązek podpisania umowy ze stacją sztucznego unasienniania, stanowiący przesłankę otrzymania licencji inseminatora, nie tyle umacniał, jak twierdzi Komisja, wyłączność terytorialną stacji sztucznego unasienniania, ile stanowił moim zdaniem nierozerwalny element w ramach systemu, który zastrzegając świadczenie usługi unasienniania na rzecz upoważnionych stacji sztucznego unasienniania miał jednak na celu umożliwienie, aby czynność unasienniania mogła być dokonana w ramach tego monopolu, a nie poza nim, również przez osoby wykwalifikowane, które nie muszą stanowić personelu stacji sztucznego unasienniania. 42.      Ponadto rząd francuski w swoich pismach wyraźnie wskazuje, iż art. L.653‑7 kodeksu rolnego nadawał stacjom sztucznego unasienniania „prawo wyłączne”, które sam definiuje jako „monopol terytorialny” w zakresie unasienniania, potwierdzając wcześniej w swojej odpowiedzi na uzasadnioną opinię Komisji, iż obowiązek inseminatora podpisania umowy z zatwierdzoną stacją sztucznego unasienniania był „bezpośrednią konsekwencją wyłączności prawnej na obszarze” przyznanym stacji. 43.      Uważam w rezultacie, iż należy łącznie uwzględnić oba omawiane aspekty, zarówno w celu oceny istnienia ograniczeń swobody przedsiębiorczości i swobody świadczenia usług, jak również w celu oceny argumentów rządu francuskiego przywołanych w uzasadnieniu tych ewentualnych ograniczeń. 44.      Jak wiadomo, prawo wspólnotowe nie wprowadza ogólnego zakazu poddawania przez państwa członkowskie określonej działalności gospodarczej reżimowi monopolu. Potwierdzają to w szczególności art. 31 WE, który w ust. 1 mówi jedynie o dostosowaniu monopoli krajowych o charakterze handlowym, i art. 86 WE, który w ust. 1 w sposób ogólny zakazuje państwom członkowskim wprowadzania lub utrzymywania w odniesieniu do przedsiębiorstw publicznych i przedsiębiorstw, którym przyznają one prawa specjalne lub wyłączne, jakichkolwiek środków sprzecznych z normami traktatu WE, co oznacza, iż państwa członkowskie mogą przyznawać określonym przedsiębiorstwom prawa wyłączne i przyznawać im monopol(32). 45.      Jak jednak stwierdził Trybunał, nie oznacza to, iż wszystkie prawa specjalne i wyłączne są w każdym przypadku zgodne z traktatem WE(33). 46.      Właśnie w odniesieniu do monopoli usług takich jak te wynikające z wyłączności terytorialnej przyznanej zatwierdzonym stacjom sztucznego unasienniania przez sporne uregulowania krajowe, Trybunał stwierdził, iż choć nie mieszczą się one w zakresie stosowania art. 37 traktatu WE, który dotyczy wymiany handlowej, to są sprzeczne z zasadą swobodnego przepływu towarów przewidzianą w art. 30 traktatu WE, jeżeli wywierają pośredni wpływ na tę wymianę dyskryminując produkty importowane na rzecz produktów pochodzenia krajowego(34). W wyroku w sprawie Société coopérative d’amélioration de l’élevage et d’insémination artificielle du Béarn Trybunał stwierdził w szczególności, iż okoliczności przywołane przez sąd krajowy i okoliczności ujawnione w trakcie postępowania przed Trybunałem nie są wystarczające, aby stwierdzić, iż przepisy takie jak regulujące sztuczne zapładnianie bydła we Francji, które przyznawały monopol terytorialny na rzecz stacji sztucznego unasienniania, ustanawiały w sposób pośredni monopol stanowiący przeszkodę w swobodnym przepływie towarów, ponieważ każdy prywatny hodowca mógł zażądać od stacji sztucznego unasienniania, której właściwości podlegał, dostarczenia mu nasienia z wybranej przezeń stacji produkcji we Francji lub za granicą(35). 47.      W wyroku w sprawie Centre d’insémination de la Crespelle Trybunał przypomniał, iż okoliczność stworzenia pozycji dominującej poprzez przyznanie prawa wyłącznego w rozumieniu art. 90 ust. 1 traktatu WE nie jest sama w sobie niezgodna z art. 86 tego traktatu oraz że państwo członkowskie narusza zakazy zawarte w tych dwóch przepisach wyłącznie wówczas, kiedy dane przedsiębiorstwo zaczyna, wykonując jedynie przyznane mu prawa wyłączne, nadużywać swą pozycję dominującą. W tej sprawie Trybunał, badając uregulowania francuskie, które ustanawiały stacje sztucznego unasienniania upoważnione do działania na zasadzie wyłączności na określonym obszarze i nadawały im prawo do fakturowania dodatkowych kosztów za dostawę nasienia pochodzącego ze stacji produkcji wybranych przez hodowców, stwierdził, iż uregulowania te, mimo iż pozwalały stacjom sztucznego unasienniania na fakturowanie tych kosztów, nie zachęcały ich do żądania nieproporcjonalnej zapłaty, a tym samym do nadużywania pozycji dominującej(36). 48.      W niniejszym postępowaniu do Trybunału zwrócono się tym razem w sposób bezpośredni (ponieważ nie chodzi w tej sprawie o wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, ale o skargę o stwierdzenie uchybienia) o rozstrzygnięcie w przedmiocie zgodności spornych uregulowań krajowych, którymi ustanowiono wielość monopoli terytorialnych w zakresie usług, z innymi postanowieniami traktatu WE, a mianowicie z postanowieniami, które gwarantują swobodę przedsiębiorczości i swobodę świadczenia usług w ramach Wspólnoty (art. 43 WE i 49 WE). W rezultacie okoliczność, iż we wspomnianych wyrokach Trybunał nie miał możliwości stwierdzenia, iż dane uregulowania są sprzeczne z przywołanymi postanowieniami traktatu WE, w żaden sposób nie oznacza, iż wyrok, który uwzględniłby skargę Komisji w niniejszym postępowaniu, byłby sprzeczny z orzecznictwem Trybunału. 49.      Możliwość kontroli przez Trybunał na podstawie art. 43 WE i 49 WE zgodności z prawem wspólnotowym przyznania przez państwo członkowskie praw wyłącznych w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej nie budzi wątpliwości. 50.       W wyroku w sprawie ERT(37) Trybunał nie tylko przyznał, iż monopol w zakresie świadczenia usług, taki jak rozpatrywany przezeń monopol w sektorze telewizyjnym w Grecji, może ze względu na sposób, w jaki jest on zorganizowany lub wykonywany naruszać, w szczególności, postanowienia traktatu dotyczące swobodnego świadczenia usług, ale również stwierdził, powołując się na precedensowy wyrok w sprawie Sacchi(38), iż „prawo wspólnotowe nie sprzeciwia się przyznaniu monopolu telewizyjnego w oparciu o względy interesu publicznego o charakterze pozaekonomicznym”. Obowiązek przedstawienia przez państwo członkowskie, zgodnie z postanowieniami traktatu WE o swobodnym świadczeniu usług, ważnego uzasadnienia ustanowienia monopolu w zakresie świadczenia usług w sposób bardziej wyraźny wynika z wyroku w sprawie Komisja przeciwko Niderlandom(39), wydanego miesiąc po wyroku w sprawie ERT, w części, w której stwierdzono, iż „ustalenie, czy państwo członkowskie może wyłączyć świadczenie określonych usług spod reguł wolnej konkurencji, wymaga ustalenia, czy ograniczenia w swobodnym świadczeniu usług, które wskutek tego powstały, mogą być uzasadnione [nadrzędnymi] względami interesu publicznego”. 51.      Zatem w wyroku w sprawie Läärä i in.(40) Trybunał mógł stwierdzić, iż przepisy krajowe, które zakazują każdej osobie niebędącej upoważnionym podmiotem publicznym prowadzenia działalności gospodarczej w zakresie maszyn do gier losowych, a które nie wprowadzają żadnej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową i które dotyczą bez rozróżnienia wszystkich podmiotów, które mogłyby być zainteresowane taką działalnością, niezależnie od tego, czy mają one siedzibę w danym państwie członkowskim, czy też w innym państwie członkowskim, stanowią przeszkodę w swobodnym świadczeniu usług w rozumieniu art. 59 traktatu WE w zakresie, w jakim uniemożliwiają przedsiębiorcom z innych państw członkowskich, bezpośrednio lub pośrednio, udostępnianie wspomnianych maszyn do użytku publicznego i w rezultacie, aby mogło być uznane za zgodne z traktatem WE, powinny one, jeśli nie mieszczą się w ramach jednego z wyjątków wyraźnie wskazanych w tym traktacie (ograniczenia uzasadnione ze względu na uczestnictwo w wykonywaniu władzy publicznej lub ze względów porządku publicznego, bezpieczeństwa lub zdrowia publicznego), być uzasadnione nadrzędnymi względami interesu ogólnego. 52.      W świetle przedstawionych rozważań można już przewidzieć wnioski, do których dojdę w następnych punktach, w zakresie istnienia w niniejszej sprawie ograniczeń swobody przedsiębiorczości oraz swobody świadczenia usług. ii)    Swoboda przedsiębiorczości 53.      Zgodnie z orzecznictwem za ograniczenia swobody przedsiębiorczości w rozumieniu art. 43 WE należy uznać wszelkie środki, które uniemożliwiają, utrudniają lub czynią mniej atrakcyjnym korzystanie z tej swobody(41). 54.      Rząd francuski, choć stwierdza wbrew stanowisku Komisji, iż przyznanie stacjom sztucznego unasienniania wyłączności terytorialnej oraz przesłanka wydania licencji inseminatora polegająca na zawarciu umowy z właściwą terytorialnie stacją sztucznego unasienniania nie uniemożliwiały całkowicie dostępu podmiotów innych państw członkowskich do działalności w zakresie sztucznego unasienniania bydła, przyznaje, iż wyłączność ta oraz ta przesłanka stanowią ograniczenie swobody przedsiębiorczości. 55.      Bez zastrzeżeń zgadzam się z taką oceną. 56.      W wyroku w sprawie Servizi Ausiliari Dottori Commercialisti(42) Trybunał stwierdził, iż krajowe uregulowania, które przyznawały wyłącznie pewnym podmiotom spełniającym wskazane warunki prawo prowadzenia określonej działalności w zakresie doradztwa i pomocy w sprawach podatkowych, stanowiły ograniczenie swobody przedsiębiorczości, ponieważ mogły co najmniej utrudniać wykonywanie przez przedsiębiorców pochodzących z innych państw członkowskich ich prawa do ustanowienia siedziby w danym państwie członkowskim w celu świadczenia określonych usług. Jak wyjaśnił rzecznik generalny Ruiz-Jarabo Colomer(43), przepisy krajowe, o których mowa, zawierały takie ograniczenie, między innymi przyznając tym organizacjom wyłączne prawo do prowadzenia pewnego rodzaju działalności doradczej, tworząc dwa sektory, to jest jeden, do którego dostęp był nieograniczony, oraz drugi, do którego dostęp miały jedynie wspomniane wyżej organizacje i do którego dostęp był zamknięty dla innych podmiotów posiadających odpowiednie kwalifikacje zawodowe, niezależnie od tego, czy były to podmioty krajowe czy pochodzące z innych państw członkowskich. 57.      Uważam, że a fortiori należy stwierdzić istnienie ograniczenia swobody przedsiębiorczości w rozpatrywanej sprawie. Przyznana zatwierdzonym stacjom sztucznego unasienniania wyłączność terytorialna ograniczała ogólną liczbę podmiotów, które mogły otworzyć takie stacje i zarządzać nimi na terytorium francuskim, ograniczając ją tylko do jednego podmiotu na części tego terytorium wskazanego w zezwoleniu ministerialnym. Nieokreślony czas trwania tej wyłączności, której to okoliczności rząd francuski nie zaprzeczył, zwiększał przeszkodę w dostępie innych podmiotów, w tym również podmiotów pochodzących z innych państw członkowskich, do rynku unasienniania, utrwalając i chroniąc pozycję już obecnych na rynku podmiotów krajowych. 58.      Nie jest możliwym założenie siedziby we Francji w celu prowadzenia działalności inseminatora w sposób niezależny ze względu na wyłączność przyznaną zatwierdzonym stacjom sztucznego unasienniania w zakresie usług inseminacyjnych oraz związany z tym obowiązek nałożony na inseminatorów niebędących częścią personelu tych stacji, aby wykonywali oni swoją działalność pod kierownictwem i kontrolą właściwej miejscowo stacji sztucznego unasienniania i pod kontrolą techniczną kierownika tej stacji. Tym samym niemożliwym jest ustalenie w sposób autonomiczny z klientem-hodowcą sposobu i warunków ekonomicznych świadczenia, które musiało być przedmiotem umowy ze stacją sztucznego unasienniania. 59.      Omawiana wyłączność terytorialna i wynikający z niej obowiązek zawarcia umowy ze stacją sztucznego unasienniania w celu uzyskania licencji inseminatora stanowią więc, moim zdaniem, poważną przeszkodę w dostępie do rynku unasienniania we Francji, przy czym okoliczność stosowania rzeczonych środków bez rozróżnienia do podmiotów krajowych i podmiotów z innych państw członkowskich, a zatem ograniczenie swobody przedsiębiorczości na podstawie art. 43 WE, a okoliczność, iż wspomniane środki stosowane były bez rozróżnienia wobec podmiotów krajowych oraz podmiotów z innych państw członkowskich nie zmienia tej oceny(44). Brak istnienia dyskryminacji ze względu na państwo członkowskie pochodzenia podmiotu jest bowiem istotny jedynie w tym znaczeniu, że pozwala na uwzględnienie, w celu oceny zgodności spornych uregulowań krajowych z art. 43 WE, względów interesu ogólnego, w tym względów odmiennych od wyliczonych w art. 46 ust. 1 WE, uzasadniających stwierdzone ograniczenie. c)      Swoboda świadczenia usług 60.      W świetle utrwalonego orzecznictwa art. 49 WE wymaga nie tylko wyeliminowania wszelkiej dyskryminacji usługodawców ze względu na przynależność państwową, lecz również zniesienia jakichkolwiek ograniczeń, nawet stosowanych bez rozróżnienia w stosunku do usługodawców krajowych i usługodawców z innych państw członkowskich, jeżeli uniemożliwiają, ograniczają lub czynią mniej atrakcyjną działalność usługodawcy mającego siedzibę w innym państwie członkowskim, w którym zgodnie z przepisami świadczy on takie same usługi(45). 61.      Z przedstawionego powyżej opisu spornych uregulowań krajowych wynika, iż usługodawca transgraniczny, który chciałby wykonywać zabiegi unasienniania na terytorium francuskim tytułem swobodnego świadczenia usług, musiałby wystąpić we Francji o licencję inseminatora i taką licencję uzyskać. Ponadto, nawet niezależnie od przesłanek udzielenia tej licencji, należy zauważyć, iż sam wymóg uzyskania licencji jako taki stanowił, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału(46), ograniczenie swobody świadczenia usług jako utrudniający lub czyniący mniej atrakcyjnym świadczenie usług unasienniania we Francji przez usługodawców mających siedzibę w innym państwie członkowskim, w którym zgodnie z prawem już świadczą oni usługi. 62.      Dodatkowy skutek utrudniający świadczenie tych usług wynikał z obowiązku wykonywania zabiegów unasienniania pod kierownictwem i kontrolą upoważnionej terytorialnie stacji sztucznego unasienniania oraz pod kontrolą techniczną kierownika tej stacji, jak również uzgodnienia w drodze umowy z tą stacją warunków, w tym warunków finansowych, tych czynności, co w konsekwencji prowadziło do niemożliwości wykonywania działalności w zakresie unasienniania na zasadzie samozatrudnienia w konkurencji ze stacjami sztucznego unasienniania. 63.      Wyłączność terytorialna, o której mowa, oraz związany z nią obowiązek zawarcia umowy ze stacją sztucznego unasienniania w celu otrzymania licencji inseminatora stanowiły w rezultacie, moim zdaniem, poważną przeszkodę dla swobodnego świadczenia usługi unasienniania we Francji w rozumieniu art. 49 WE, a okoliczność, że środki te miały zastosowanie bez rozróżnienia zarówno do podmiotów krajowych, jak i mających siedzibę w innych państwach członkowskich, nie zmienia tej oceny. Okoliczność braku dyskryminacji ze względu na państwo pochodzenie podmiotu jest bowiem istotna wyłącznie w tym znaczeniu, że pozwala na uwzględnienie, w celu oceny zgodności spornych przepisów krajowych z art. 49 WE, względów interesu ogólnego, w tym względów innych od wymienionych w art. 46 ust. 1 WE, mających zastosowanie również w dziedzinie swobodnego świadczenia usług na podstawie odesłania zawartego w art. 55 WE, które mogą uzasadniać stwierdzone ograniczenie. B –    W przedmiocie uzasadnienia przedstawionego przez rząd francuski 64.      Z utrwalonego orzecznictwa wynika, iż jeśli środki, które mogą utrudnić lub czynić mniej atrakcyjnym korzystanie ze swobody przedsiębiorczości lub swobody świadczenia usług, znajdują zastosowanie bez rozróżnienia do każdej osoby lub przedsiębiorstwa wykonującego działalność na terenie przyjmującego państwa członkowskiego, mogą one być uzasadnione, jeżeli odpowiadają nadrzędnym względom interesu publicznego, jednakże tylko pod warunkiem, że są właściwe do realizacji celu, któremu służą, i nie wykraczają poza to, co niezbędne dla jego osiągnięcia(47), gdy brak jest wspólnotowych aktów harmonizujących, które wprowadzałyby środki niezbędne w celu zapewnienia ochrony tych interesów(48). 65.      Akta niniejszej sprawy nie zawierają żadnych dowodów dyskryminacyjnego stosowania badanych środków ograniczających. Komisja nie zakwestionowała stanowiska rządu francuskiego, w świetle którego były one stosowane bez rozróżnienia do podmiotów krajowych i podmiotów z innych państw członkowskich. 66.      Przystąpię zatem do oceny, czy względy przywołane przez rząd francuski celem uzasadnienia spornych przepisów krajowych odpowiadają kryteriom wspomnianym w punkcie 64 powyżej. 67.      Rząd ten w odpowiedzi na skargę powołał się na ochronę dziedzictwa genetycznego bydła, wymogi zagospodarowania przestrzennego, jak również ochronę zdrowia publicznego. 1.      W przedmiocie ochrony dziedzictwa genetycznego bydła 68.      Rząd francuski podnosi, iż sporne przepisy krajowe miały na celu poprawę dziedzictwa genetycznego bydła oraz że Trybunał stwierdził już w wyroku Nilsson i in.(49), że ochrona takiego dziedzictwa stanowi nadrzędny wzgląd interesu publicznego. Rząd dodaje ponadto, że o ile w dyrektywach 77/504 i 87/328 zostały zharmonizowane warunki wewnątrzwspólnotowego obrotu czystorasowymi bykami reproduktorami i ich nasieniem, to nie zostały z kolei zharmonizowane warunki dotyczące unasienniania samic tego gatunku. 69.      Rząd francuski, powołując się na wprowadzenie w życie na swoim terytorium programów doboru cech rodowodowych oraz zachowania cech genetycznych, podkreśla, że wyłączność terytorialna przyznana zatwierdzonym stacjom sztucznego unasienniania oraz warunki wydania licencji inseminatora stanowiły jedyny sposób zagwarantowania właściwego i pełnego uzyskania informacji o materiale genetycznym bydła, niezbędnych dla poprawy genetycznej tego gatunku. Działania te miały bowiem umożliwić zgromadzenie w ramach jednego podmiotu wszelkich danych dotyczących łączenia zwierząt, wynikającego z zabiegów unasienniania wykonanych na określonym obszarze objętym wyłącznością. 70.      Komisja odpowiada, iż cel ochrony dziedzictwa genetycznego bydła należy do zakresu wymagań zootechnicznych i rodowodowych, który, jak Trybunał stwierdził w wyroku w sprawie Centre d’insémination de la Crespelle(50), stanowił przedmiot pełnej harmonizacji na szczeblu wspólnotowym. Komisja podnosi, iż w rzeczywistości nie istnieje żaden związek pomiędzy tym celem i warunkami dokonywania zabiegu unasiennienia, który nie ma żadnego wpływu na jakość i pochodzenie nasienia i który ponadto wiąże się z celami o charakterze sanitarnym. 71.      Powołanie się na pełną harmonizację, która w świetle wspomnianego wyroku została zrealizowana na szczeblu wspólnotowym w zakresie wymagań o charakterze zootechnicznym i rodowodowym, nie ma moim zdaniem znaczenia. 72.      W punkcie 33 przywołanego wyroku w sprawie Centre d’insémination de la Crespelle Trybunał stwierdził „w odniesieniu do wymogów związanych z poprawą genetyczną pogłowia bydła”, iż „dyrektywa 87/328, która ma na celu zniesienie przeszkód zootechnicznych w wewnątrzwspólnotowej wymianie nasienia byków, zobowiązuje w art. 2 ust. 1 państwa członkowskie do zniesienia wszelkich przeszkód we wprowadzaniu i wykorzystywaniu na ich terytorium nasienia byków pochodzącego z przywozu z innych państw członkowskich na warunkach przewidzianych w art. 4 tej dyrektywy” oraz że „art. 2 dyrektywy 91/174(51) stanowi, iż wprowadzanie do obrotu nasienia zwierząt czystorasowych nie może być zakazywane, ograniczane lub utrudniane z powodów rodowodowych”. Trybunał stwierdził, iż „z przepisów tych wynika, iż wymogi zootechniczne i rodowodowe były przedmiotem pełnej harmonizacji na szczeblu wspólnotowym”. 73.      Wydaje mi się, że z tego rozumowania można wywnioskować, iż pełna harmonizacja stwierdzona w ten sposób przez Trybunał dotyczy środków krajowych mających na celu spełnienie wymogów zootechnicznych lub rodowodowych poprzez ograniczenia w imporcie, we wprowadzaniu do obrotu oraz wykorzystywaniu nasienia byków(52). Ponadto zarówno w wyroku w sprawie Gervais i in.(53), jak i w wyroku w sprawie Nilsson i in.(54) Trybunał stwierdził, iż dyrektywy 77/504 i 87/328 mają na celu harmonizację przesłanek zezwolenia na reprodukcję czystorasowych byków reproduktorów i ich nasienia w celu zniesienia zootechnicznych przeszkód w swobodnym przepływie nasienia byków. Trybunał stwierdził z jednej strony, iż „wszelkie wymogi mające cel lub skutek w postaci kontroli lub sprawdzania przywożonego nasienia byków ze względów zootechnicznych lub rodowodowych mogą być ustanawiane jedynie zgodnie z tymi dyrektywami”(55) oraz z drugiej strony, że „dyrektywy te nie regulują jednak ani warunków unasienniania, ani kształcenia inseminatorów, jak również wydawania zaświadczeń lub licencji umożliwiających dostęp do uregulowanych prawnie czynności inseminatora”(56). 74.      Ponadto rozpatrywana sprawa dotyczy w istocie ograniczeń w stosunku do osób upoważnionych do wykonywania zabiegu unasienniania – a zatem w zakresie warunków dotyczących samego zabiegu unasienniania oraz dostępu do zawodu inseminatora ‑ w stosunku do których to ograniczeń, pominąwszy kwestię wykorzystanego nasienia, Komisja nie twierdzi, iż zostały one zastosowane w celu wykonywania kontroli jakości rodowodowej reproduktorów w sposób nieprzewidziany przez dyrektywy wspólnotowe(57). 75.      Podobnie jak rząd francuski, nie uważam, aby harmonizacja dokonana poprzez dyrektywy 77/504, 87/328 oraz 91/174 uniemożliwiała państwom członkowskim powołanie się na wymogi zootechniczne lub rodowodowe w celu uzasadnienia środków krajowych, które tak jak zastosowane w niniejszej sprawie regulują usługę unasienniania bydła bez wprowadzania ograniczeń w przywozie, we wprowadzaniu do obrotu bądź wykorzystywaniu nasienia tego gatunku pochodzącego z innych państw członkowskich. 76.      Inną kwestią jest ustalenie, czy warunki dotyczące zabiegu unasienniania mogą rzeczywiście wywierać wpływ na zachowanie i poprawę dziedzictwa genetycznego bydła. W tym zakresie strony zajmują odmienne stanowiska; Komisja skłania się ku odpowiedzi przeczącej, a rząd francuski ku odpowiedzi twierdzącej. Nie wydaje mi się jednak koniecznym, aby Trybunał rozstrzygał ten spór, który ma raczej charakter techniczny. 77.      Moim zdaniem wystarczy stwierdzić, opierając się na twierdzeniach rządu francuskiego, że sporne przepisy krajowe realizowały cele ochrony dziedzictwa genetycznego bydła w zakresie, w jakim pozwalały na centralizację gromadzenia informacji dotyczących łączenia zwierząt dokonanego na jego terytorium poprzez sztuczne unasiennianie, które to informacje były niezbędne do wprowadzenia w życie programów doboru cech rodowodowych oraz zachowania materiału genetycznego. 78.      Jednakże nie widzę powodu, dla którego takie scentralizowane gromadzenie informacji nie mogłoby być realizowane w oparciu o środki mniej restrykcyjne niż monopol regionalny świadczenia usług unasienniania przyznany zatwierdzonym stacjom sztucznego unasienniania. Ustanowienie obowiązku podmiotów dokonujących sztucznego unasienniania bydła w zakresie przekazywania powołanemu w tym celu organowi danych dotyczących dokonanych zapłodnień pozwoliłoby na scentralizowane gromadzenie tych samych danych bez tworzenia poważnych przeszkód dla swobody przedsiębiorczości oraz swobody świadczenia usług, które wynikają z tego monopolu. 79.      Podzielam zatem stanowisko Komisji w zakresie, w jakim twierdzi ona, iż w każdym razie sporne przepisy krajowe wykraczały poza to, co niezbędne dla osiągnięcia celu w postaci ochrony dziedzictwa genetycznego bydła, realizowanego przez te przepisy. 2.      W przedmiocie wymogów zagospodarowania przestrzennego 80.      Rząd francuski podnosi, że wspomniane uregulowania realizowały również cel zagospodarowania przestrzennego i że Trybunał stwierdził już w wyroku w sprawie TK-Heimdienst(58), iż cel ten należy do nadrzędnych względów interesu ogólnego. W świetle tego celu hodowcy powinni móc korzystać z usługi unasienniania na jednolitych warunkach na całym terytorium francuskim. 81.      Jednakże ze względu na niską rentowność tej usługi, w sytuacji braku wyłączności terytorialnej na jej świadczenie, usługa ta nie byłaby oferowana na obszarach odpowiadających około trzem czwartym całego terytorium, które charakteryzują się ograniczoną liczbą hodowli. Rząd francuski podkreśla, iż utrzymywanie hodowli na tych obszarach mających warunki klimatyczne i geograficzne nieprzyjazne dla wszelkiego typu upraw pozwoliło na zachowanie działalności rolniczej oraz produkcję wyrobów o wysokiej jakości i wysokiej wartości dodanej, takich jak sery górskie. 82.      W tym zakresie wystarczy, moim zdaniem, stwierdzić, jak uczyniła to Komisja, iż te twierdzenia rządu francuskiego nie są poparte żadnymi informacjami lub danymi statystycznymi, które pozwalałyby na ich ocenę. A zatem nie zostało wykazane w szczegółowy sposób, iż przyznanie wyłączności terytorialnej na rzecz zatwierdzonych stacji sztucznego unasienniania było konieczne w celu zapewnienia oferty usług unasienniania na wszystkich obszarach terytorium francuskiego. 83.      Zatem bez potrzeby badania, czy wymogi zagospodarowania przestrzennego mogą hipotetycznie uzasadniać ograniczenie swobody przedsiębiorczości i swobodnego świadczenia usług, nie można uznać za udowodnione, iż wymogi te wystąpiły w niniejszej sprawie oraz że ich charakter wymagał utworzenia zespołu ograniczonych terytorialnie monopoli w celu świadczenia usługi unasienniania. 84.      Ponadto, jak podkreśla Komisja, badane uzasadnienie nie miałoby w żadnym wypadku zastosowania w odniesieniu do tych obszarów terytorium francuskiego, które nie charakteryzują się cechami wskazanymi przez rząd pozwanego państwa. 3.      W przedmiocie ochrony zdrowia publicznego 85.      Rząd francuski powołuje się również na względy zdrowia publicznego dotyczące zarówno zdrowia zwierząt, jak i zdrowia ludzi. 86.      Po pierwsze, rząd francuski podnosi, iż przepisy regulujące kwalifikacje zawodowe podmiotów wykonujących zabiegi unasienniania zostały ustanowione w odpowiedzi na obawy dotyczące ochrony zdrowia zwierząt, ponieważ zabieg unasienniania musi spełniać normy sanitarne oraz zasady higieny zarówno w trakcie stosowania nasienia, jak i w trakcie kontaktu ze zwierzęciem. Zabieg ten wymaga perfekcyjnych umiejętności w celu uniknięcia naruszeń integralności fizycznej zwierzęcia, które jest przedmiotem unasienniania. Ponadto sam wybór połączenia zwierząt może, zdaniem rządu francuskiego, mieć wpływ na zdrowie tego zwierzęcia, które może być zagrożone zwłaszcza w zakresie płodności przez nieodpowiednie krzyżowanie. 87.      Po drugie, uregulowania dotyczące wydawania licencji inseminatora przewidujące sprawdzenie umiejętności w zakresie wykonywania zawodu inseminatora miałyby być, zdaniem rządu francuskiego, niezbędne również w celu zapewnienia zdrowia osoby wykonującej unasiennienie, ponieważ zabieg ten stanowi zagrożenie zarówno ze względu na kontakt z ciężkim zwierzęciem, jak i ze względu na zastosowanie ciekłego azotu, bardzo niebezpiecznego, ponieważ kontakt z tym produktem może powodować poważne poparzenia. 88.      Wreszcie, wydanie licencji miałoby realizować cel ochrony zdrowia ludzi również pod kątem bezpieczeństwa żywności, przyczyniając się do wypełnienia wymogu monitorowania produktów, który został przewidziany w rozporządzeniu (WE) nr 178/2002(59). Rząd francuski podnosi, iż zasada monitorowania produktów ma również zastosowanie do nasienia, które stanowi żywy produkt biologiczny, umiejscowiony na początku procesu produkcyjnego zwierząt hodowlanych i podkreśla, że uregulowania krajowe nakładają na inseminatora obowiązek identyfikacji samic, które mają być poddane unasiennianiu(60) oraz prowadzenia rejestru inseminacji, zawierającego między innymi informacje o tożsamości byka i samicy oraz numerze próbki nasienia, która została zastosowana(61). Stacje sztucznego unasienniania mają, zdaniem rządu francuskiego, zapewnić monitorowanie tego nasienia, zapewniając jego kontrolę w zakresie dokumentacji, stanu fizycznego oraz tożsamości, niezależnie od jego pochodzenia. 89.      Wydaje mi się oczywistym, że, tak jak wskazała Komisja, uwagi przedstawione w punktach 86 i 87 nie mogą uzasadniać omawianych ograniczeń swobody przedsiębiorczości i swobody świadczenia usług. Jak bowiem wskazał pełnomocnik Komisji na rozprawie, w ramach niniejszego postępowania pozwanemu państwu członkowskiemu nie zarzuca się, iż wymagało ono licencji inseminatora, ani że uzależniło jej wydanie od przedstawienia zaświadczenia kwalifikacji w zakresie wykonywania zawodu inseminatora. Zarzut dotyczył natomiast przyznania wyłączności terytorialnej zatwierdzonym stacjom sztucznego unasienniania i uzależnienia wydania licencji, o której mowa, od zawarcia umowy z zatwierdzoną stacją sztucznego unasienniania. Rząd francuski nie wyjaśnia, dlaczego w razie braku tych środków i pomimo sprawdzania umiejętności wykonywania zawodu inseminatora, przewidzianego w uregulowaniach krajowych w celu wydania licencji inseminatora, zdrowie ludzi i zwierząt miałoby być zagrożone. 90.      W odniesieniu do wymogu monitorowania produktów wystarczy wskazać, iż ani obowiązki nałożone na inseminatorów, na które się powołuje rząd francuski, ani kontrole nasienia wykonywane przez zatwierdzone stacje sztucznego unasienniania nie wymagają koniecznie wyłączności terytorialnej przyznanej tym ostatnim w zakresie usługi unasienniania. Te obowiązki i kontrole mogłyby, moim zdaniem, być prawidłowo określone i wykonywane nawet w ramach systemu nieprzewidującego takiej wyłączności. 91.      Uważam zatem, iż argumenty przedstawione w tej sprawie przez rząd francuski w celu uzasadnienia spornych uregulowań krajowych nie spełniają kryteriów określonych w orzecznictwie przywołanym w punkcie 64 powyżej i nie pozwalają w rezultacie na uznanie za zgodne z prawem ograniczeń swobody przedsiębiorczości oraz swobody świadczenia usług, które wynikały z tych uregulowań w odniesieniu do usługi unasienniania bydła. Jestem zatem zdania, iż skarga Komisji powinna zostać uwzględniona w części, w jakiej dotyczy tych ograniczeń. V –    W przedmiocie kosztów 92.      Zgodnie z art. 69 § 2 regulaminu kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Zgodnie z art. 69 § 3 akapit pierwszy regulaminu w razie częściowego tylko uwzględnienia żądań każdej ze stron Trybunał może postanowić, że koszty zostaną podzielone albo że każda ze stron poniesie swoje własne koszty. 93.      Jeżeli skarga, jak proponuję, zostałaby uwzględniona jedynie częściowo, to znaczy w zakresie, w jakim dotyczy ograniczeń swobody przedsiębiorczości oraz swobody świadczenia usług związanych z usługą unasienniania bydła, a nie również w zakresie zarzucanych ograniczeń tych samych swobód w zakresie usługi dystrybucji nasienia bydła, wydaje mi się słusznym podzielić koszty pomiędzy strony. Proponuję zatem obciążyć państwo członkowskie kosztami w wysokości dwóch trzecich a Komisję w wysokości jednej trzeciej. VI – Wnioski 94.      W świetle przedstawionych wcześniej rozważań proponuję, by Trybunał: –        stwierdził, że przyznając zatwierdzonym stacjom sztucznego unasienniania na swoim terytorium wyłączne prawo świadczenia usług unasienniania bydła w ramach obszaru określonego w przepisach, które zezwalają na ich otwieranie i funkcjonowanie, oraz uzależniając równocześnie uzyskanie licencji inseminatora od zawarcia umowy pomiędzy prezesem jednej z tych stacji a wnioskodawcą, Republika Francuska uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 43 WE i 49 WE; –        oddalić skargę jako niedopuszczalną w pozostałym zakresie; –        obciążyć Republikę Francuską kosztami postępowania w wysokości dwóch trzecich a Komisję Wspólnot Europejskich w wysokości jednej trzeciej. 1 – Język oryginału: włoski. 2 – Wyjaśniam na wstępie, iż aby jak najdokładniej oddać terminologię stosowaną w spornym uregulowaniu francuskim – które rozróżnia pomiędzy „mise en place” a „insémination”, przyznając temu ostatniemu terminowi szersze znaczenie – w niniejszej opinii stosuję termin „unasiennianie” dla oznaczenia umieszczenia nasienia pobranego od byków w układzie rodnym samicy tego gatunku oraz termin „zapładnianie”, który mógłby stanowić jego synonim, w znaczeniu szerszym, dotyczącym ogólnie wszystkich rodzajów działalności służących sztucznie wywoływanej reprodukcji bydła, w tym działalności w zakresie produkowania wspomnianego materiału. 3– Wyroki: z dnia 28 czerwca 1983 r. w sprawie 271/81 Société coopérative d’amélioration de l’élevage et d’insémination artificielle du Béarn, Rec. s. 2057 oraz z dnia 7 grudnia 1995 r. w sprawie C‑17/94 Gervais i in., Rec. s. I‑4353. 4– Wyrok z dnia 5 października 1994 r. w sprawie C‑323/93 Centre d’insémination de la Crespelle, Rec. s. I‑5077. 5– Dyrektywa Rady z dnia 25 lipca 1977 r. w sprawie zwierząt hodowlanych czystorasowych z gatunku bydła (Dz.U. L 206, s. 8). 6– Dyrektywa Rady z dnia 18 czerwca 1987 r. w sprawie dopuszczania zwierząt hodowlanych czystorasowych z gatunku bydła do celów hodowlanych (Dz.U. L 167, s. 54). 7– Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Gervais i in. 8– W postępowaniu prejudycjalnym w ww. sprawie Gervais i in. do Trybunału zostało również skierowane pytanie w przedmiocie zgodności wspomnianego systemu z postanowieniami traktatu WE dotyczącymi swobody przedsiębiorczości i swobodnego świadczenia usług (artykuły 52 i 59 traktatu WE, obecnie, po zmianie, artykuły 43 WE i 49 WE). Jednakże Trybunał nie wypowiedział się w tym zakresie, stwierdzając iż wspomniane postanowienia nie mogą być zastosowane w tej sprawie, ponieważ okoliczności będące przedmiotem sporu przed sądem krajowym mają charakter czysto wewnętrzny. 9– JORF z dnia 5 stycznia 2006 r., s. 229. 10– JORF z dnia 8 grudnia 2006 r., s. 18620. 11– JORF z dnia 23 grudnia 2006 r., s. 19479. 12– Ustawa odnosząca się do części ustawodawczej księgi VI (nowej) kodeksu rolnego (JOFR z dnia 9 lipca 1998 r., s. 10458). 13– JORF z dnia 29 grudnia 1966 r., s. 11619. 14– Dekret dotyczący części wykonawczej księgi VI kodeksu rolnego oraz zmieniający część wykonawczą ksiąg II i III tego kodeksu (JOFR z dnia 6 września 2003 r., s. 15405). 15– JORF z dnia 23 marca 1969 r., s. 2948. 16– JORF z dnia 30 kwietnia 1969 r., s. 4349. 17– JORF z dnia 19 listopada 1969 r., s. 11256. 18– JORF z dnia 31 stycznia 1989 r., s. 1469. 19– JORF z dnia 6 grudnia 1991 r., s. 15936. 20– JORF z dnia 1 czerwca 1997 r., s. 8791. 21– JORF z dnia 27 stycznia 2001 r., s. 1477. 22– Można pominąć dla celów niniejszego postępowania postanowienia, które zezwalają w określonych okolicznościach hodowcom bydła na samodzielnie dokonywanie unasienniania zwierząt przez nich hodowanych (w takim przypadku nie chodzi o świadczenie usługi osobom trzecim) oraz postanowienia, które zezwalają weterynarzom, również nieposiadającym licencji inseminatora, na dokonywanie unasienniania, wyjątkowo i ze względów leczniczych, zwierząt powierzonych ich opiece (wyjątek od zasady mający oczywiście marginalne znaczenie). 23– Wyroki: z dnia 13 grudnia 1990 r. w sprawie C‑347/88 Komisja przeciwko Grecji, Rec. s. I‑4747, punkt 40 oraz z dnia 13 września 2007 r. w sprawie C‑260/04 Komisja przeciwko Włochom, Zb.Orz. s. I‑7083, punkt 18 i przywołane tam orzecznictwo. 24– Wyrok z dnia 31 marca 1993 r. w sprawie C‑19/92 Kraus, Rec. s. I‑1663, pkt 32 oraz wyrok Sądu Pierwszej Instancji z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie T‑266/97 Vlaamse Televisie Maatschappij przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2329, pkt 113. 25– Dyrektywa Rady z dnia 14 czerwca 1988 r. ustanawiająca warunki zdrowotne zwierząt wymagane w handlu wewnątrzwspólnotowym oraz w przywozie zamrożonego nasienia bydła domowego (Dz.U. L 194, s. 10). 26– W świetle pism i ustnych uwag Komisji należy rozumieć, iż wbrew temu, co wydaje się wynikać z samych wniosków przedstawionych w replice, to nie obowiązek posiadania licencji inseminatora, jako taki, jest przedmiotem zarzutu. 27– Wyrok z dnia 4 maja 2006 r. w sprawie C‑98/04 Komisja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, Zb.Orz. s. I‑4003, pkt 18. 28– Zobacz w odniesieniu do skargi o stwierdzenie uchybienia na podstawie art. 226 WE wyrok z dnia 14 października 2004 r. w sprawie C‑55/03 Komisja przeciwko Hiszpanii, niepublikowany w Zbiorze, pkt 23. 29– Należy przy okazji przypomnieć, iż w ww. wyroku w sprawie Centre d’insémination de la Crespelle (pkt 28–40) Trybunał miał możliwość zbadania w świetle artykułów 30 i 36 traktatu WE (obecnie, po zmianie, artykuły 28 WE i 30 WE) nałożonego przez uregulowanie francuskie na przedsiębiorców dokonujących przywozu nasienia z innych państw członkowskich obowiązku jego oddania do zatwierdzonej stacji sztucznego unasienniania lub stacji produkcji. 30– Wyżej wymieniony, punkt 17. 31– Należy wskazać, iż zgodnie z art. 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa, Żywności, Rybołówstwa i Spraw Wsi z dnia 20 lutego 2003 r. w sprawie opłat za unasiennianie bydła dokonywane przez zatwierdzone stacje sztucznego unasienniania (JORF z dnia 23 lutego 2003 r., s. 3290), za wykonanie unasienniania ośrodek sztucznego unasienniania obciążał hodowców fakturami, niezależnie od tego, czy osoba wykonująca tę czynność była pracownikiem czy też osobą samozatrudnioną. 32– Wyrok z dnia 23 października 1997 r. w sprawie C‑159/94 Komisja przeciwko Francji, Rec. s. I‑5815, pkt 44. 33– Wyroki: z dnia 19 marca 1991 r. w sprawie C‑202/88 Francja przeciwko Komisji, Rec. s. I‑1223, pkt 22 oraz z dnia 25 lipca 1991 r. w sprawie C‑353/89 Komisja przeciwko Niderlandom, Rec. s. I‑4069, pkt 34. 34– Wyżej wymienione wyroki w sprawach Société coopérative d’amélioration de l’élevage et d’insémination artificielle du Béarn, pkt 8‑10 oraz Gervais i in., pkt 35 i 36. 35– Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Société coopérative d’amélioration de l’élevage et d’insémination artificielle du Béarn, pkt 11 i 12, przywołany również w ww. wyroku w sprawie Gervais i in., pkt 37, w którym jednak Trybunał stwierdził, iż kwestia ustalenia, czy funkcjonowanie zatwierdzonych stacji prowadzące w rzeczywistości do dyskryminacji w stosunku do przywożonego nasienia bydła, sprzecznej z art. 30 traktatu WE, wymaga oceny istotnych okoliczności faktycznych, co należy do kompetencji sądu krajowego (chodziło w istocie, podobnie jak w wyroku w sprawie Société coopérative d’amélioration de l’élevage et d’insémination artificielle du Béarn, o postępowanie prejudycjalne, a nie, jak w niniejszej sprawie, o postępowanie o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego). 36– Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Centre d’insémination de la Crespelle (pkt. 13, 18 i 21). 37– Wyrok z dnia 18 czerwca 1991 r. w sprawie C‑260/89, Rec. s. I‑2925, pkt 10‑12 i 20. 38– Wyrok z dnia 30 kwietnia 1974 r. w sprawie 155/73, Rec. s. 409, pkt 14. Kursywa dodana. 39– Wyżej wymieniony pkt 35. 40– Wyrok z dnia 21 września 1999 r. w sprawie C‑124/97, Rec. s. I‑6067, pkt 28–30. 41– Wyrok z dnia 5 października 2004 r. w sprawie C‑442/02 Caixabank, Zb.Orz. s. I‑8961, pkt 11 i przywołane tam orzecznictwo. 42– Wyrok z dnia 30 marca 2006 r. w sprawie C‑451/03, ZbOrz. s. I‑2941, pkt 34. 43– Opinia przedstawiona w dniu 28 czerwca 2005 r. w ww. sprawie Servizi Ausiliari Dottori Commercialisti, pkt 42 i 44. 44 – Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Kraus, pkt 32. 45 – Wyroki: z dnia 25 lipca 1991 r. w sprawie C‑76/90 Säger, Rec. s. I‑4221, pkt 12, z dnia 20 lutego 2001 r. w sprawie C‑205/99 Analir i in., Rec. s. I‑1271, pkt 21; z dnia 9 listopada 2006 r. w sprawie C‑433/04 Komisja przeciwko Belgii, Zb.Orz. s. I‑10653; pkt 28 oraz z dnia 11 stycznia 2007 r. w sprawie C‑208/05 ITC, Zb.Orz. s. I‑181, pkt 55. 46– Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 4 grudnia 1986 r. w sprawie 205/84 Komisja przeciwko Niemcom, Rec. s. 3755, pkt 28, ww. wyrok w sprawie Säger, pkt 14, z dnia 9 sierpnia 1994 r. w sprawie C‑43/93 Vander Elst, Rec. s. I‑3803, pkt 15, z dnia 9 marca 2000 r. w sprawie C‑355/98 Komisja przeciwko Belgii, Rec. s. I‑1221, pkt 35 oraz z dnia 18 lipca 2007 r. w sprawie C‑134/05 Komisja przeciwko Włochom, Zb.Orz. s. I‑6251, pkt 23. 47– Zobacz wyroki: z dnia 30 listopada 1995 r. w sprawie C‑55/94 Gebhard, Rec. s. I‑4165, pkt 37, z dnia 4 lipca 2000 r. w sprawie C‑424/97 Haim, Rec. s. I‑5123, pkt 57, ww. wyrok w sprawie Analir i in., pkt 25, z dnia 15 stycznia 2002 r. w sprawie C‑439/99 Komisja przeciwko Włochom, Rec. s. I‑305, pkt 23 oraz ww. wyrok w sprawie Caixabank, pkt 17. 48– Wyroki: z dnia 15 czerwca 2006 r. w sprawie C‑255/04 Komisja przeciwko Francji, Zb.Orz. s. 5251, pkt 43 oraz z dnia 14 grudnia 2006 r. w sprawie C‑257/05 Komisja przeciwko Austrii, Zb.Orz. I‑134, pkt 23. 49– Wyrok z dnia 19 listopada 1998 r. w sprawie C‑162/97, Rec. s. I‑7477. 50– Wyżej wymieniony, pkt 33. 51– Dyrektywa Rady z dnia 25 marca 1991 r. ustanawiająca wymogi zootechniczne i rodowodowe przy wprowadzaniu do obrotu zwierząt czystorasowych oraz zmieniająca dyrektywy 77/504/EWG oraz 90/425/EWG (Dz.U. L 85, s. 37). 52– Ponadto, jak wskazuje rząd francuski i co przyznaje sama Komisja, chodzi wyłącznie o nasienie pobrane od byków reproduktorów czystorasowych, a więc wspomniana harmonizacja nie obejmuje w żadnym wypadku działań dotyczących nasienia bydła rasy mieszanej. 53– Wyżej wymieniony, pkt 32. 54– Wyżej wymieniony, pkt 29. 55– Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Nilsson i in., pkt 29. 56– Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Gervais i in., pkt 32. 57– W ww. wyroku w sprawie Nilsson i in., pkt 30, Trybunał stwierdził, iż ze względu na harmonizację dokonaną w drodze dyrektyw 77/504 i 87/328 „wymóg zezwolenia na wykonywanie działalności w zakresie unasienniania nie może być stosowany w celu dokonywania kontroli jakości genetycznej reproduktorów w formie nieprzewidzianej przez dyrektywy”. 58– Wyrok z dnia 13 stycznia 2000 r. w sprawie C‑254/98, Rec. s. I‑151, pkt 34. 59– Rozporządzenie (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiające ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołujące Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności oraz ustanawiające procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności (Dz.U. L 31, s. 1). 60– Rząd francuski powołuje się w tym zakresie na rozporządzenie z dnia 2 sierpnia 1983 r. w sprawie definicji szczególnej działalności inseminatorów (JORF z dnia 10 sierpnia 1983 r., s. 7442). 61– Artykuł 15 rozporządzenia z dnia 17 kwietnia 1969 r., w zmienionym brzmieniu.