C-39/24

WYROK TRYBUNAŁU (ósma izba) z dnia 30 kwietnia 2025 r. ( *1 ) Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Dyrektywa 93/13/EWG – Artykuły 4 i 5 – Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich – Umowy o kredyt hipoteczny – Warunek dotyczący prowizji za udzielenie kredytu – Prosty i zrozumiały charakter warunków W sprawie C‑39/24 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Juzgado de Primera Instancia e Instrucción n.o 6 de Ceuta (sąd pierwszej instancji i ds. dochodzeń nr 6 w Ceucie, Hiszpania) postanowieniem z dnia 2 stycznia 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 15 stycznia 2024 r., w postępowaniu: Justa przeciwko Banco Bilbao Vizcaya Argentaria SA, TRYBUNAŁ (ósma izba), w składzie: S. Rodin (sprawozdawca), prezes izby, N. Piçarra i N. Fenger, sędziowie, rzecznik generalny: D. Spielmann, sekretarz: A. Calot Escobar, uwzględniając pisemny etap postępowania, rozważywszy uwagi, które przedstawili: – w imieniu Banco Bilbao Vizcaya Argentaria SA – M.Á. Cepero Aránguez, J.M. Martínez Gimeno i C. Vendrell Cervantes, abogados, – w imieniu rządu hiszpańskiego – M.J. Ruiz Sánchez, w charakterze pełnomocnika, – w imieniu Komisji Europejskiej – J. Baquero Cruz, P. Kienapfel i N. Ruiz García, w charakterze pełnomocników, podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii, wydaje następujący Wyrok Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni, po pierwsze, art. 4 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29; sprostowania: Dz.U. 2016, L 276, s. 17; Dz.U. 2020, L 359, s. 21), a także, po drugie, art. 7 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/17/UE z dnia 4 lutego 2014 r. w sprawie konsumenckich umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi i zmieniającej dyrektywy 2008/48/WE i 2013/36/UE oraz rozporządzenie (UE) nr 1093/2010 (Dz.U. 2014, L 60, s. 34). Wniosek ten został złożony w ramach sporu między Justą a Banco Bilbao Vizcaya Argentaria SA w przedmiocie podnoszonego nieuczciwego charakteru warunku umowy dotyczącego prowizji za udzielenie kredytu. Ramy prawne Prawo Unii Dyrektywa 93/13 Zgodnie z art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13: „Warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, uznaje się za nieuczciwe, jeśli stojąc w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta”. Artykuł 4 tej dyrektywy przewiduje: „1.   Nie naruszając przepisów art. 7, nieuczciwy charakter warunków umowy jest określany z uwzględnieniem rodzaju towarów lub usług, których umowa dotyczy i z odniesieniem, w momencie zawarcia umowy, do wszelkich okoliczności związanych z zawarciem umowy oraz do innych warunków tej umowy lub innej umowy, od której ta jest zależna. 2.   Ocena nieuczciwego charakteru warunków nie dotyczy ani określenia głównego przedmiotu umowy, ani relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów lub usług, o ile warunki te zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem”. Artykuł 5 wspomnianej dyrektywy ma następujące brzmienie: „W przypadku umów, w których wszystkie lub niektóre z przedstawianych konsumentowi warunków wyrażone są na piśmie, warunki te muszą zawsze być sporządzone prostym i zrozumiałym językiem. Wszelkie wątpliwości co do treści warunku należy interpretować na korzyść konsumenta. Powyższa zasada interpretacji nie ma zastosowania w kontekście procedury ustanowionej w art. 7 ust. 2”. Dyrektywa 2014/17 Artykuł 7 dyrektywy 2014/17, zatytułowany „Obowiązki dotyczące sposobu prowadzenia działalności przy udzielaniu kredytów konsumentom”, stanowi w ust. 1: „Państwa członkowskie wprowadzają wymóg, by przy opracowywaniu produktów kredytowych lub udzielaniu kredytu, pośredniczeniu w udzielaniu kredytu lub przy świadczeniu usług doradczych w zakresie kredytów, a także, w stosownych przypadkach, przy świadczeniu usług dodatkowych na rzecz konsumentów lub przy realizacji umowy o kredyt, kredytodawca, pośrednik kredytowy lub wyznaczony przedstawiciel postępowali uczciwie, sprawiedliwie, przejrzyście i profesjonalnie, z uwzględnieniem praw i interesów konsumentów. […]”. Zgodnie z art. 43 ust. 1 tej dyrektywy: „Niniejszej dyrektywy nie stosuje się do umów o kredyt obowiązujących przed dniem 21 marca 2016 r.”. Prawo hiszpańskie Ustawa 5/2019 Artykuł 14 Ley 5/2019, reguladora de los contratos de crédito inmobiliario (ustawy 5/2019 regulującej umowy kredytu na zakup nieruchomości) z dnia 15 marca 2019 r. (BOE nr 65 z dnia 16 marca 2019 r.), stanowi: „3.   Koszty lub prowizje mogą być pobierane wyłącznie za związane z kredytami usługi, które zostały stanowczo zamówione lub wyraźnie zaakceptowane przez kredytobiorcę lub potencjalnego kredytobiorcę i pod warunkiem, że odnoszą się do faktycznie świadczonych usług lub poniesionych wydatków, które można udowodnić. 4.   W przypadku uzgodnienia prowizji za udzielenie kredytu, jest ona płatna jednorazowo i obejmuje wszelkie koszty związane z oceną, obsługą lub udzieleniem kredytu lub inne podobne koszty nieodłącznie związane z działalnością kredytodawcy w związku z udzieleniem kredytu. W przypadku kredytów denominowanych w walucie obcej prowizja za udzielenie kredytu obejmuje również wszelkie opłaty za przeliczenie waluty odpowiadające początkowej wypłacie kredytu”. Rozporządzenie ministra prezydencji w sprawie przejrzystości warunków finansowych kredytów hipotecznych Załącznik II do Orden del Ministerio de la Presidencia sobre transparencia de las condiciones financieras de los préstamos hipotecarios (rozporządzenia ministra prezydencji w sprawie przejrzystości warunków finansowych kredytów hipotecznych) z dnia 5 maja 1994 r. (BOE nr 112 z dnia 11 maja 1994 r., s. 14444), stanowi w pkt 4.a, zatytułowanym „Prowizje”: „1. Prowizja za udzielenie kredytu – Wszystkie koszty związane z oceną kredytu, udzieleniem lub obsługą kredytu hipotecznego bądź inne podobne koszty nieodłącznie związane z działalnością instytucji finansowej podejmowaną w celu udzielenia kredytu, należy włączyć do prowizji zwanej prowizją za udzielenie kredytu, która to prowizja jest naliczana tylko jednorazowo. Kwota oraz forma i data zapłaty rzeczonej prowizji są szczegółowo określane w niniejszym warunku umownym. […]”. Postępowanie główne i pytania prejudycjalne W dniu 3 listopada 2005 r. Justa zawarła w formie dokumentu urzędowego umowę kredytu hipotecznego z Banco Bilbao Vizcaya Argentaria. Zgodnie z art. 4 ust. 1 tej umowy kredytobiorca miał uiścić w chwili podpisania tego dokumentu prowizję za udzielenie kredytu w wysokości 0,25 % pożyczonego kapitału. Justa wniosła przeciwko Banco Bilbao Vizcaya Argentaria do Juzgado de Primera Instancia e Instrucción n.° 6 de Ceuta (sądu pierwszej instancji i ds. dochodzeń nr 6 w Ceucie, Hiszpania), który jest sądem odsyłającym, pozew, w którym domagała się ona w szczególności stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku przewidującego prowizję za udzielenie kredytu. W postanowieniu odsyłającym sąd ten zauważył, że w wyroku z dnia 16 lipca 2020 r.Caixabank i Banco Bilbao Vizcaya Argentaria (C‑224/19 i C‑259/19, EU:C:2020:578), Trybunał w szczególności dokonał wykładni dyrektywy 93/13 w odniesieniu do kontroli nieuczciwego charakteru i wymogu przejrzystości zawartego w umowie kredytu regulowanej prawem hiszpańskim warunku nakładającego na kredytobiorcę obowiązek zapłaty prowizji za udzielenie kredytu. Sąd ten wyjaśnił, że w następstwie owego wyroku wiele sądów krajowych wydało orzeczenia, w których stwierdziło nieważność warunków przewidujących taką prowizję, co skłoniło Tribunal Supremo (sąd najwyższy, Hiszpania) do wystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczącym ponownie tego warunku, który to wniosek stał się podstawą wyroku z dnia 16 marca 2023 r., Caixabank (Prowizja za udzielenie kredytu) (C‑565/21, EU:C:2023:212). Sąd odsyłający zastanawia się nad zgodnością orzecznictwa Tribunal Supremo (sądu najwyższego) z tym ostatnim wyrokiem. W tym względzie sąd odsyłający odniósł się do wyroku Tribunal Supremo (sądu najwyższego) z dnia 29 maja 2023 r. (816/2023, ES:TS:2023:2131), w którym sąd najwyższy uznał, że prowizja za udzielenie kredytu będąca wynagrodzeniem za koszty związane z oceną, udzieleniem lub obsługą pożyczki lub kredytu hipotecznego nie wchodzi w zakres głównego przedmiotu umowy kredytu i może zatem być przedmiotem kontroli dokonywanej przez sąd krajowy na podstawie art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, uściślając, iż warunek przewidujący tę prowizję nie ma sam w sobie nieuczciwego charakteru. Do tego sądu należy zatem upewnienie się, że konsumentowi umożliwiono zrozumienie charakteru usług świadczonych w zamian za przewidziane koszty, sprawdzenie, czy różne przewidziane koszty nie nakładają się na siebie, zapoznanie się w wystarczającym stopniu, na podstawie informacji przekazanych przez instytucję finansową zgodnie z uregulowaniami krajowymi, z treścią ekonomiczną i działaniem warunku, nawet jeśli kredytodawca nie jest zobowiązany do wyszczególnienia w umowie charakteru wszystkich usług świadczonych w zamian za prowizję za udzielenie kredytu, przy czym sąd krajowy powinien w tym zakresie uwzględnić szczególną uwagę, jaką przeciętny konsument przywiązuje do warunku tego rodzaju. Ponadto Tribunal Supremo (sąd najwyższy) nakłada na sąd krajowy obowiązek sprawdzenia, czy koszt prowizji za udzielenie kredytu nie jest nieproporcjonalny w stosunku do kwoty kredytu, i to w świetle średniego kosztu takiej prowizji. W tych okolicznościach Juzgado de Primera Instancia e Instrucción n.° 6 de Ceuta (sąd pierwszej instancji i ds. dochodzeń nr 6 w Ceucie) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy regulacje unijne stoją na przeszkodzie wykładni dokonanej przez Tribunal Supremo (sąd najwyższy, Hiszpania) w odniesieniu do prowizji za udzielenie kredytu, zgodnie z którą to wykładnią samo wskazanie w akcie notarialnym ustanawiającym zabezpieczenie hipoteką kwoty warunku umownego, która nie przekracza ustalonego progu, jest wystarczające, aby uznać, że w świetle art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 […] ta prowizja nie ma nieuczciwego charakteru ze względu na brak przejrzystości, nawet jeśli w owym warunku umownym nie określono treści lub daty zapłaty prowizji? 2) Jeżeli konsument zostanie poinformowany o spornym warunku umownym przed zawarciem umowy, jeżeli ten warunek umowny nie jest uznany za objęty zakresem działalności polegającej na udzielaniu kredytów bankowych, jak określono w dyrektywie […] 2014/17 […] oraz jeżeli jest on uznany za niezwiązany z samymi odsetkami zwykłymi, to czy nie należy wystawić faktur oraz ostatecznie określić wspomnianych usług, przed obciążeniem tymi kosztami konsumenta, oraz czy ten brak wystawienia faktur i brak określenia usług nie byłyby sprzeczne z regulacjami unijnymi w zakresie, w jakim miałyby wpływ na przejrzystość materialną rzeczonego warunku umownego?”. W przedmiocie pytań prejudycjalnych W przedmiocie dopuszczalności W uwagach na piśmie przedłożonych Trybunałowi pozwana w postępowaniu głównym, Królestwo Hiszpanii i Komisja Europejska wyrażają wątpliwości co do dopuszczalności niniejszego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, czy też, co najmniej drugiego przedłożonego pytania prejudycjalnego. W odniesieniu do podniesionego przez pozwaną w postępowaniu głównym zarzutu niedopuszczalności odnoszącego się do wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, zarzut ten jest oparty na tym, że ów wniosek nie spełnia wymogów określonych w art. 94 regulaminu postępowania przed Trybunałem, ponieważ sąd odsyłający nie określił, z jakich powodów ma on wątpliwości co do wykładni prawa Unii. Pozwana w postępowaniu głównym dodaje, że problematyka leżąca u podstaw przekazanych pytań prejudycjalnych została już poruszona przez Trybunał w wyroku z dnia 16 marca 2023 r.Caixabank (Prowizja za udzielenie kredytu) (C‑565/21, EU:C:2023:212), skutkiem czego udzielenie odpowiedzi na te pytania nie jest już konieczne. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem jedynie do sądu krajowego, przed którym zawisł spór i na którym spoczywa odpowiedzialność za przyszły wyrok, należy, przy uwzględnieniu okoliczności konkretnej sprawy, zarówno ocena, czy do wydania wyroku jest mu niezbędne uzyskanie orzeczenia prejudycjalnego, jak i ocena zasadności przedstawionych Trybunałowi pytań W związku z tym, jeśli zadane pytania dotyczą wykładni przepisu prawa Unii, Trybunał jest co do zasady zobowiązany do wydania orzeczenia [wyrok z dnia 19 września 2024 r., Booking.com i Booking.com (Deutschland), C‑264/23, EU:C:2024:764, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo]. Z powyższego wynika, że pytania dotyczące prawa Unii korzystają z domniemania związku ze sprawą. Odmowa wydania przez Trybunał orzeczenia w przedmiocie pytania prejudycjalnego zadanego przez sąd krajowy jest możliwa tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia przepisu prawa Unii, o którą wnosi sąd krajowy, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym czy przedmiotem postępowania głównego, gdy problem ma charakter hipotetyczny lub gdy Trybunał nie dysponuje informacjami w zakresie stanu faktycznego lub prawnego niezbędnymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi na pytania, które zostały mu zadane [wyrok z dnia 19 września 2024 r., Booking.com i Booking.com (Deutschland), C‑264/23, EU:C:2024:764, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo]. W niniejszej sprawie przedłożone pytania dotyczą w istocie wykładni art. 4 i 5 dyrektywy 93/13 i art. 7 dyrektywy 2014/17. Ponadto z całościowej lektury wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że sąd odsyłający określił w wystarczająco precyzyjny sposób ramy faktyczne i prawne, w które wpisuje się jego wniosek, tak aby umożliwić zarówno zainteresowanym stronom przedstawienie uwag zgodnie z art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, jak i Trybunałowi skuteczne udzielenie odpowiedzi na ten wniosek. W szczególności sąd odsyłający wyraźnie odniósł się do rozpatrywanego orzecznictwa krajowego i do wątpliwości, jakie żywi on co do zgodności wyroku Tribunal Supremo (sądu najwyższego) z dnia 29 maja 2023 r. (816/2023, ES:TS:2023:2131) z dyrektywą 93/13, zgodnie z jej wykładnią dokonaną przez Trybunał w wyroku z dnia 16 marca 2023 r., Caixabank (Prowizja za udzielenie kredytu) (C‑565/21, EU:C:2023:212). Wątpliwości te można także wywieść z brzmienia pytań prejudycjalnych zadanych przez sąd odsyłający i dotyczą one w szczególności kryteriów oceny przejrzystego lub nieuczciwego charakteru warunku przewidującego prowizję za udzielenie kredytu. Wymagają one przedstawienia dodatkowych wyjaśnień do wyroku z dnia 16 marca 2023 r., Caixabank (Prowizja za udzielenie kredytu) (C‑565/21, EU:C:2023:212). Z powyższego wynika, że należy oddalić zarzut niedopuszczalności podniesiony przez pozwaną w postępowaniu głównym. Co się tyczy niedopuszczalności drugiego pytania prejudycjalnego, Królestwo Hiszpanii i Komisja uważają, że dyrektywa 2014/17, której ono dotyczy, nie znajduje zastosowania ratione temporis do sporu w postępowaniu głównym. Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający zastanawia się nad skutkami kwalifikacji usług, za które prowizja za udzielenie kredytu stanowi wynagrodzenie, wyłączającej owe usługi na podstawie dyrektywy 2014/17 z zakresu działalności polegającej na udzielaniu kredytów bankowych. Pytanie to opiera się na założeniu, że owa dyrektywa ma zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym. Należy zauważyć, że zgodnie z art. 43 ust. 1 dyrektywy 2014/17 dyrektywy tej nie stosuje się do umów o kredyt obowiązujących przed dniem 21 marca 2016 r. Tymczasem umowa o kredyt będąca przedmiotem postępowania głównego została zawarta w dniu 3 listopada 2005 r. Należy zatem stwierdzić, że dyrektywa 2014/17, o której wykładnię wniesiono w istocie w drugim pytaniu prejudycjalnym, nie znajduje zastosowania ratione temporis do okoliczności sprawy w postępowaniu głównym. W tych okolicznościach jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wnioskowano w ramach drugiego pytania prejudycjalnego, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem sporu w postępowaniu głównym. W związku z tym zgodnie z orzecznictwem, o którym mowa w pkt 19 i 20 niniejszego wyroku, pytanie drugie należy uznać za niedopuszczalne. Co do istoty Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, w którym, ze względu na uregulowania krajowe przewidujące, że prowizja za udzielenie kredytu stanowi wynagrodzenie za usługi związane z oceną, udzieleniem lub obsługą pożyczki lub kredytu hipotecznego bądź za inne podobne usługi, uznaje się, iż warunek nakładający taką prowizję na kredytobiorcę spełnia wymóg przejrzystości, w sytuacji gdy w owym warunku nie określono szczegółowo usług świadczonych w zamian za prowizję ani czasu niezbędnego do wykonania tych usług. Na wstępie należy zauważyć, że powyższe pytanie dotyczy dokonywania oceny prostego i zrozumiałego charakteru, a zatem przejrzystości, w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, warunku, w którym została przewidziana prowizja za udzielenie kredytu taka jak będąca przedmiotem sporu w postępowaniu głównym. Trybunał orzekł, że za warunki umowne, które objęte są zakresem pojęcia „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę. Natomiast warunki, które wykazują charakter posiłkowy względem warunków definiujących samą istotę stosunku umownego, nie mogą być objęte rzeczonym pojęciem [zob. podobnie wyroki: z dnia 20 września 2017 r., Andriciuc i in., C‑186/16, EU:C:2017:703, pkt 35, 36, a także z dnia 21 marca 2024 r., Profi Credit Bulgaria (Usługi dodatkowe związane z umową o kredyt), C‑714/22, EU:C:2024:263, pkt 60]. Główne świadczenia w ramach umowy o kredyt polegają na tym, że kredytodawca zobowiązuje się zasadniczo do udostępnienia kredytobiorcy określonej kwoty pieniężnej, zaś kredytobiorca – do spłaty tej sumy w przewidzianych terminach, z reguły z odsetkami [wyrok z dnia 21 marca 2024 r., Profi Credit Bulgaria (Usługi dodatkowe związane z umową o kredyt), C‑714/22, EU:C:2024:263, pkt 61]. W wyroku z dnia 16 lipca 2020 r., Caixabank i Banco Bilbao Vizcaya Argentaria (C‑224/19 i C‑259/19, EU:C:2020:578, pkt 64), Trybunał orzekł, że prowizja za udzielenie kredytu nie może zostać uznana za podstawowe świadczenie umowy o kredyt hipoteczny tylko ze względu na fakt, że jest uwzględniona w jego całkowitym koszcie. Z wyjaśnień przedstawionych przez sąd odsyłający dotyczących mających zastosowanie uregulowań krajowych wynika, że prowizja za udzielenie kredytu obejmuje wynagrodzenie za usługi związane z oceną, udzieleniem lub obsługą pożyczki lub kredytu bądź za inne podobne usługi nieodłącznie związane z działalnością kredytodawcy wynikającą z udzielenia pożyczki lub kredytu. Z uwagi na obowiązek ścisłej wykładni art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 obowiązek zapłaty za takie usługi nie może być uznany za stanowiący główne zobowiązania wynikające z umowy o kredyt, takie jak określone w orzecznictwie przywołanym w pkt 31 niniejszego wyroku. Sprzeczne z tym obowiązkiem ścisłej wykładni byłoby bowiem włączenie do pojęcia „głównego przedmiotu umowy” wszystkich świadczeń, które są jedynie związane z samym głównym przedmiotem i wykazują w konsekwencji charakter posiłkowy w rozumieniu orzecznictwa przypomnianego w pkt 30 niniejszego wyroku [wyrok z dnia 16 marca 2023 r., Caixabank (Prowizja za udzielenie kredytu), C‑565/21, EU:C:2023:212, pkt 23 i przytoczone tam orzecznictwo]. Wobec powyższego ten sam wymóg przejrzystości, o którym mowa w art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, znajduje się również w art. 5 tej dyrektywy, który przewiduje, że pisemne warunki umowy powinny „zawsze” być wyrażone prostym i zrozumiałym językiem. Jak orzekł Trybunał, wymóg przejrzystości zawarty w pierwszym z tych przepisów ma taki sam zakres jak wymóg, którego dotyczy drugi z tych przepisów [wyrok z dnia 16 marca 2023 r., Caixabank (Prowizja za udzielenie kredytu), C‑565/21, EU:C:2023:212, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo]. W związku z tym, aby udzielić sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi, należy uznać, że poprzez pytanie pierwsze dąży on w istocie do ustalenia, czy art. 5 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż stoi on na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, w którym, mając na względzie uregulowania krajowe przewidujące, że prowizja za udzielenie kredytu stanowi wynagrodzenie za usługi związane z oceną, udzieleniem lub obsługą pożyczki lub kredytu hipotecznego bądź za inne podobne usługi, uznaje się, iż warunek nakładający taką prowizję na kredytobiorcę spełnia wymóg przejrzystości, w sytuacji gdy w owym warunku nie określono szczegółowo usług świadczonych w zamian za prowizję ani czasu niezbędnego do wykonania tych usług. W tym względzie Trybunał zaznaczył, że wymogu przejrzystości, o którym mowa w art. 5 dyrektywy 93/13, nie można zawężać do zrozumiałości tych warunków pod względem formalnym i gramatycznym, lecz przeciwnie, z uwagi na to, że ustanowiony przez wspomnianą dyrektywę system ochrony opiera się na założeniu, iż konsument jest stroną słabszą niż przedsiębiorca, między innymi ze względu na stopień poinformowania, ów wymóg wyrażenia warunków umownych prostym i zrozumiałym językiem i w konsekwencji wymóg przejrzystości ustanowiony w tej dyrektywie musi podlegać wykładni rozszerzającej [wyrok z dnia 16 marca 2023 r., Caixabank (Prowizja za udzielenie kredytu), C‑565/21, EU:C:2023:212, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo]. Wspomniany wymóg zrozumiałości należy zatem rozumieć jako nakazujący nie tylko, by dany warunek był zrozumiały dla konsumenta z gramatycznego punktu widzenia, ale także by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także ewentualny związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach, tak by rzeczony konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne [wyrok z dnia 16 marca 2023 r., Caixabank (Prowizja za udzielenie kredytu), C‑565/21, EU:C:2023:212, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo]. Z powyższego orzecznictwa nie wynika, że kredytodawca jest zobowiązany do wyszczególnienia w danej umowie charakteru wszystkich usług świadczonych w zamian za koszty przewidziane w jednym lub kilku warunkach umownych. Jednakże w świetle ochrony, jaką dyrektywa 93/13 ma zapewnić konsumentowi ze względu na to, że znajduje się on w gorszym położeniu w stosunku do przedsiębiorcy zarówno pod względem siły negocjacyjnej, jak i poziomu poinformowania, ważne jest, aby charakter faktycznie świadczonych usług można było racjonalnie zrozumieć lub wywnioskować na podstawie umowy postrzeganej jako całość. Ponadto konsument musi być w stanie sprawdzić, czy różne koszty lub usługi, za które stanowią one wynagrodzenie, nie nakładają się na siebie [wyroki: z dnia 3 października 2019 r., Kiss i CIB Bank, C‑621/17, EU:C:2019:820, pkt 43; a także z dnia 16 marca 2023 r., Caixabank (Prowizja za udzielenie kredytu), C‑565/21, EU:C:2023:212, pkt 32]. W tym względzie w pkt 70 wyroku z dnia 16 lipca 2020 r., Caixabank i Banco Bilbao Vizcaya Argentaria (C‑224/19 i C‑259/19, EU:C:2020:578), Trybunał sprecyzował, że do sądu krajowego należy sprawdzenie, czy instytucja finansowa przekazała konsumentowi informacje wystarczające, aby mógł on zaznajomić się z treścią i z funkcjonowaniem warunku nakładającego na niego obowiązek zapłaty prowizji za udzielenie kredytu oraz z jego rolą w umowie kredytu. W ten sposób konsument uzyska dostęp do powodów uzasadniających wynagrodzenie odpowiadające tej prowizji, co pozwoli mu ocenić zakres jego zobowiązania, a w szczególności całkowity koszt owej umowy [wyrok z dnia 16 marca 2023 r., Caixabank (Prowizja za udzielenie kredytu), C‑565/21, EU:C:2023:212, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo]. Oceny prostego i zrozumiałego charakteru warunku takiego jak rozpatrywany w postępowaniu głównym powinien dokonać właściwy sąd w świetle całokształtu istotnych okoliczności faktycznych i w szczególności brzmienia rozpatrywanego warunku, informacji, jakie instytucja finansowa przekazała kredytobiorcy, w tym informacji, do których przekazania jest ona zobowiązana zgodnie z odpowiednimi uregulowaniami krajowymi, a także form zachęty prowadzonych przez tę instytucję w przedmiocie zawartej umowy, a to z uwzględnieniem poziomu uwagi, jakiego można oczekiwać od właściwie poinformowanego oraz dostatecznie uważnego i rozsądnego przeciętnego konsumenta [wyrok z dnia 16 marca 2023 r., Caixabank (Prowizja za udzielenie kredytu), C‑565/21, EU:C:2023:212, pkt 40]. Jeśli chodzi o moment, w którym informacja powinna zostać podana do wiadomości konsumenta, Trybunał orzekł, że dostarczenie informacji o warunkach umownych i skutkach tego zawarcia przed zawarciem umowy ma dla konsumenta fundamentalne znaczenie. To w szczególności na podstawie tej informacji konsument podejmuje decyzję, czy zamierza związać się warunkami sformułowanymi uprzednio przez przedsiębiorcę [wyroki: z dnia 9 lipca 2020 r., Ibercaja Banco,C‑452/18, EU:C:2020:536, pkt 47; z dnia 12 stycznia 2023 r., D.V. (Wynagrodzenie adwokata – Zasada stawki godzinowej), C‑395/21, EU:C:2023:14, pkt 39]. W odniesieniu do umowy o świadczenie usług prawnych podlegających fakturowaniu według stawki godzinowej Trybunał wyjaśnił, że, o ile nie można wymagać od przedsiębiorcy, aby poinformował konsumenta o ostatecznych skutkach finansowych swojego zobowiązania, które zależą od zdarzeń przyszłych, nieprzewidywalnych i niezależnych od woli tego przedsiębiorcy, o tyle informacje, które ma on obowiązek przekazać przed zawarciem umowy, powinny umożliwić konsumentowi podjęcie rozważnej i w pełni świadomej decyzji, po pierwsze, o możliwości zaistnienia takich zdarzeń, a po drugie, o konsekwencjach, jakie mogą one wywołać w odniesieniu do danego okresu świadczenia usług prawnych [wyrok z dnia 12 stycznia 2023 r., D.V. (Wynagrodzenie adwokata – Zasada stawki godzinowej), C‑395/21, EU:C:2023:14, pkt 43]. W niniejszej sprawie należy zauważyć, że warunek umowny nakładający na kredytobiorcę prowizję za udzielenie kredytu w wysokości 435 EUR, odpowiadającą 0,25 % kwoty udzielonego kredytu, jest zdefiniowany w uregulowaniach krajowych jako stanowiący wynagrodzenie za usługi związane z oceną, udzieleniem lub obsługą pożyczki lub kredytu hipotecznego bądź za inne podobne usługi. Wymóg przejrzystości, którego zasadniczym celem jest zapewnienie, by konsument był w stanie oszacować skutki finansowe warunku takiego jak rozpatrywany w postępowaniu głównym, nie oznacza obowiązku szczegółowego określenia przez instytucję bankową charakteru usług świadczonych w zamian za prowizję za udzielenie kredytu, jak wynika z orzecznictwa przytoczonego w pkt 38 niniejszego wyroku, ani liczby godzin poświęconych na świadczenie każdej z tych usług, pod warunkiem że sporny warunek jest zgodny z krajowymi ramami prawnymi. W celu udzielenia sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi można także wyjaśnić, że z dyrektywy 93/13 nie wynika również, by instytucja bankowa była zobowiązana do dostarczenia konsumentowi faktur zawierających szczegółowe informacje o charakterze świadczonych usług, o ile sąd krajowy może zweryfikować rzeczywisty charakter tych usług. Obowiązek taki nie mógłby bowiem z definicji ułatwić zrozumienia ze strony konsumenta przed zawarciem umowy, ponieważ zapłata prowizji za udzielenie kredytu następuje jednorazowo w czasie udzielenia kredytu, a wystawienie rachunku następuje po podpisaniu wspomnianej umowy. Należy przypomnieć, że ocena, czy warunek taki jak rozpatrywany w postępowaniu głównym ma „prosty i zrozumiały” charakter w rozumieniu art. 5 dyrektywy 93/13, powinna zostać dokonana przez sąd krajowy w świetle wszystkich istotnych okoliczności faktycznych i z uwzględnieniem wszelkich okoliczności związanych z zawarciem umowy. W ramach tej oceny należy między innymi uwzględnić informacje, które instytucja przekazała kredytobiorcy na różnych etapach poprzedzających podpisanie umowy kredytu, w tym informacje, do których przekazania jest ona zobowiązana zgodnie z uregulowaniami krajowymi. Takie indywidualne badanie każdego przypadku okazuje się istotne, tym bardziej że przejrzysty charakter warunku umownego, wymagany poprzez art. 5 dyrektywy 93/13, stanowi jeden z czynników, które sąd krajowy powinien wziąć pod uwagę przy dokonywaniu należącej do niego oceny nieuczciwego charakteru tego warunku na podstawie art. 3 ust. 1 tej dyrektywy (wyrok z dnia 3 października 2019 r., Kiss i CIB Bank, C‑621/17, EU:C:2019:820, pkt 49). Tak więc co do zasady nie można domniemywać nieuczciwego charakteru konkretnego warunku umownego, ponieważ taka kwalifikacja może zależeć od szczególnych okoliczności zawarcia każdej umowy, w tym od konkretnych informacji dostarczonych przez każdego przedsiębiorcę każdemu konsumentowi, a także od rzeczywistego charakteru świadczonych usług. W świetle powyższych rozważań na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć, że art. 5 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż nie stoi on na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, w którym uznaje się, iż spełnia wymóg przejrzystości warunek umowny przewidujący zgodnie z uregulowaniami krajowymi zapłatę przez konsumenta prowizji za udzielenie kredytu mającej na celu wynagrodzenie za usługi związane z oceną, udzieleniem lub obsługą pożyczki lub kredytu hipotecznego bądź za inne podobne usługi, który to warunek nie zawiera szczegółowego opisu charakteru owych usług ani czasu poświęconego na ich wykonanie, o ile konsument był w stanie oszacować konsekwencje ekonomiczne wypływające dla niego z tego warunku, zrozumieć charakter usług świadczonych w zamian za koszty przewidziane we wspomnianym warunku i sprawdzić, czy nie dochodzi do nakładania się różnych kosztów przewidzianych w umowie lub usług, za które koszty te stanowią wynagrodzenie. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (ósma izba) orzeka, co następuje:   Artykuł 5 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich   należy interpretować w ten sposób, że:   nie stoi on na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, w którym uznaje się, iż spełnia wymóg przejrzystości warunek umowny przewidujący zgodnie z uregulowaniami krajowymi zapłatę przez konsumenta prowizji za udzielenie kredytu mającej na celu wynagrodzenie za usługi związane z oceną, udzieleniem lub obsługą pożyczki lub kredytu hipotecznego bądź za inne podobne usługi, który to warunek nie zawiera szczegółowego opisu charakteru owych usług ani czasu poświęconego na ich wykonanie, o ile konsument był w stanie oszacować konsekwencje ekonomiczne wypływające dla niego z tego warunku, zrozumieć charakter usług świadczonych w zamian za koszty przewidziane we wspomnianym warunku i sprawdzić, czy nie dochodzi do nakładania się różnych kosztów przewidzianych w umowie lub usług, za które koszty te stanowią wynagrodzenie.   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: hiszpański.