C-391/25

Wydanie tymczasowe OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO ATHANASIOSA RANTOSA przedstawiona w dniu 11 czerwca 2026 r.(1) Sprawa C‑391/25 Land Niedersachsen, Land Nordrhein-Westfalen przeciwko Deutsche Umwelthilfe e.V., przy udziale: Vertreterin des Bundesinteresses beim Bundesverwaltungsgericht [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Bundesverwaltungsgericht (federalny sąd administracyjny, Niemcy)] Odesłanie prejudycjalne – Środowisko naturalne – Polityka wodna Unii – Dyrektywa 2000/60/WE – Wody podziemne – Artykuł 13 – Plan gospodarowania wodami w dorzeczu – Artykuł 4 – Cele środowiskowe – Przedłużenie terminu realizacji celów – Warunki przewidziane w art. 4 ust. 4 lit. b) i d) – Obowiązek uzasadnienia – Niedochowanie – Skutki prawne Wprowadzenie 1.        Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, z którym wystąpił Bundesverwaltungsgericht (federalny sąd administracyjny), dotyczy wykładni art. 4 ust. 4 lit. b) i d) dyrektywy 2000/60/WE ustanawiającej ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej(2). 2.        Dokładniej rzecz ujmując, sąd odsyłający zastanawia się zasadniczo, czy przepisy te, które przewidują pewną liczbę warunków, aby można było przedłużyć termin dla stopniowego osiągnięcia celów środowiskowych dla części wód, należy interpretować w ten sposób, że niewystarczające uzasadnienie i wyjaśnienie może spowodować bezskuteczność takiego przedłużenia, przewidzianego w planie gospodarowania wodami w dorzeczu przyjętym na podstawie wspomnianej dyrektywy w celu dokonania niezbędnej poprawy stanu części wód podziemnych należących do tego obszaru dorzecza. 3.        Pytanie to zostało zadane w ramach skargi rewizyjnej wniesionej do Bundesverwaltungsgericht (federalnego sądu administracyjnego) przez kraje związkowe Dolnej Saksonii i Nadrenii Północnej-Westfalii (zwane dalej „krajami związkowymi”) od orzeczenia Oberverwaltungsgericht (wyższego sądu administracyjnego, Niemcy), w którym uwzględnił on skargę Deutsche Umwelthilfe e.V. przeciwko tym krajom związkowym ze względu na to, że nie przedstawiły one w wystarczający sposób powodów uzasadniających przedłużenie terminu wyznaczonego na dokonanie niezbędnej poprawy stanu kilku części wód podziemnych położonych w niemieckiej części obszaru dorzecza Ems. 4.        Niniejsza sprawa doprowadzi Trybunał do dokonania po raz pierwszy wykładni warunków wymienionych w art. 4 ust. 4 dyrektywy 2000/60 i do sprecyzowania zakresu uznania właściwych organów krajowych przy podejmowaniu decyzji o przedłużeniu terminu na osiągnięcie celów środowiskowych określonych w tej dyrektywie, w szczególności celu poprawy stanu części wód. Problematyka jest w pewien sposób delikatna ze względu na presję wywieraną na zasoby wodne i na liczbę części wód, które podlegają przedłużeniom terminu w Unii Europejskiej(3). Ramy prawne Prawo Unii Dyrektywa 2000/60 5.        Zgodnie z motywami 25, 26 i 30 dyrektywy 2000/60: „(25)      Powinny zostać ustalone wspólne definicje stanu wód w aspekcie jakości oraz, tam gdzie odnosi się to do celów środowiskowych, ilości. Powinny zostać określone cele środowiskowe dla zapewnienia osiągnięcia dobrego stanu wód powierzchniowych i podziemnych w całej Wspólnocie oraz dla zapobieżenia pogorszeniu się stanu wód na poziomie wspólnotowym. (26)      Państwa członkowskie powinny dążyć do osiągnięcia celu, jakim jest co najmniej dobry stan wód, poprzez określenie i wdrożenie koniecznych działań w ramach zintegrowanych programów działań, uwzględniając istniejące wspólnotowe wymogi. Tam, gdzie aktualny stan wód jest dobry, powinien on zostać utrzymany. Dodatkowo w stosunku do wymogów dobrego stanu dla wód podziemnych jakakolwiek tendencja znacznego i trwałego wzrostu stężenia jakiegokolwiek zanieczyszczenia powinna zostać zidentyfikowana i odwrócona. […] (30)      W celu zapewnienia pełnego i spójnego wdrażania niniejszej dyrektywy jakiekolwiek przedłużenia harmonogramu powinny być dokonywane na podstawie właściwych, oczywistych i przejrzystych kryteriów oraz być uzasadnione przez państwa członkowskie w planach gospodarowania wodami w dorzeczu”. 6.        Artykuł 1 tej dyrektywy, zatytułowany „Cel”, stanowi: „Celem niniejszej dyrektywy jest ustalenie ram dla ochrony śródlądowych wód powierzchniowych, wód przejściowych, wód przybrzeżnych oraz wód podziemnych, które: a)      zapobiegają dalszemu pogarszaniu oraz chronią i poprawiają stan ekosystemów wodnych oraz, w odniesieniu do ich potrzeb wodnych, ekosystemów lądowych i terenów podmokłych bezpośrednio uzależnionych od ekosystemów wodnych; […] c)      dążą do zwiększonej ochrony i poprawy środowiska wodnego między innymi poprzez szczególne środki dla stopniowej redukcji zrzutów, emisji i strat substancji priorytetowych oraz zaprzestania lub stopniowego wyeliminowania zrzutów, emisji i strat priorytetowych substancji niebezpiecznych; d)      zapewniają stopniową redukcję zanieczyszczenia wód podziemnych i zapobiegają ich dalszemu zanieczyszczaniu; oraz […]” 7.        Artykuł 4 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Cele środowiskowe”, stanowi: „1.      Czyniąc operacyjnymi programy działań określone w planach gospodarowania wodami w dorzeczu: […] b)      dla wód podziemnych […] ii)      państwa członkowskie chronią, poprawiają i przywracają wszystkie części wód podziemnych, zapewniają równowagę między poborami a zasilaniem wód podziemnych, w celu osiągnięcia dobrego stanu wód podziemnych najpóźniej w ciągu piętnastu lat od dnia wejścia w życie niniejszej dyrektywy, zgodnie z przepisami ustanowionymi w załączniku V, z zastrzeżeniem stosowania przedłużeń czasowych ustalonych zgodnie z ust. 4 i stosowania ust. 5, 6 i 7 bez uszczerbku dla ust. 8 niniejszego artykułu oraz z zastrzeżeniem stosowania art. 11 ust. 3 lit. j); […] 4.      Terminy ustalone na mocy ust. 1 mogą być przedłużone dla stopniowego osiągnięcia celów dla części wód, pod warunkiem że nie zachodzi dalsze pogarszanie się stanu zmienionej części wód, gdy wszystkie z następujących warunków są spełnione: a)      państwa członkowskie ustalają, że wszystkie niezbędne poprawy stanu części wód nie mogą być w sposób racjonalny osiągnięte w okresie czasu wymienionym w tym ustępie ze względu na przynajmniej jedną z następujących przyczyn: i)      ze względu na możliwości techniczne skala wymaganych popraw może być osiągnięta tylko w etapach przekraczających określony czas; ii)      zakończenie poprawy w tej skali czasowej byłoby nieproporcjonalnie kosztowne; iii)      naturalne warunki nie pozwalają na zgodne z czasem poprawienie się stanu części wód. b)      Przedłużenie terminu oraz jego przyczyny są szczegółowo określone i wyjaśnione w planie gospodarowania wodami w dorzeczu wymaganym na mocy art. 13. c)      Przedłużenie powinno być ograniczone do maksimum dwóch dalszych uaktualnień planu gospodarowania wodami w dorzeczu, z wyjątkiem przypadków gdy warunki naturalne uniemożliwiają osiągnięcie celów w tym okresie. d)      Podsumowanie środków wymaganych na mocy art. 11, które są przewidywane jako konieczne do spowodowania, żeby część wód przywracana była stopniowo do wymaganego stanu w przedłużonym terminie, przyczyny dla każdego znacznego opóźnienia w czynieniu tych działań operacyjnymi, oraz oczekiwany harmonogram ich wdrożenia jest wymieniony w planie gospodarowania wodami w dorzeczu. Przegląd wdrożenia tych środków i podsumowanie każdych dodatkowych jest włączane w uaktualnienia planu gospodarowania wodami w dorzeczu. […] 7.      Państwa członkowskie nie naruszają niniejszej dyrektywy, gdy: –        nieosiągnięcie dobrego stanu wód podziemnych, dobrego stanu ekologicznego lub, gdzie stosowne, dobrego potencjału ekologicznego lub zapobieganie pogarszaniu się stanu części wód powierzchniowych czy podziemnych jest wynikiem nowych zmian w charakterystyce fizycznej części wód powierzchniowych lub zmian poziomu części wód podziemnych, lub –        niezapobieganie pogorszeniu się ze stanu bardzo dobrego do dobrego danej części wód powierzchniowych jest wynikiem nowych zrównoważonych form działalności gospodarczej człowieka –        i spełnione są wszystkie następujące warunki: […] b)      przyczyny tych modyfikacji lub zmian są szczegółowo określone i wyjaśnione w planie gospodarowania wodami w dorzeczu wymaganym na mocy art. 13, a cele podlegają ocenie co sześć lat; […]” 8.        Artykuł 11 rzeczonej dyrektywy, zatytułowany „Program środków działania”, przewiduje: „1.      Każde państwo członkowskie zapewnia ustalenie programu środków, dla wszystkich obszarów dorzeczy lub częściach międzynarodowych obszarów dorzeczy leżących na jego terytorium […] dla osiągnięcia celów ustalonych na mocy art. 4. Takie programy mogą odnosić się do środków wynikających z prawodawstwa przyjętego na poziomie krajowym i obejmujących całe terytorium państwa członkowskiego. Gdzie stosowne, Państwo Członkowskie może podejmować odpowiednie środki dla wszystkich obszarów dorzeczy lub części międzynarodowych obszarów dorzeczy leżących na jego terytorium. 2.      Każdy program środków zawiera »podstawowe« środki określone w ust. 3, oraz, gdzie stosowne, środki »dodatkowe«. […]” 9.        Zgodnie z art. 13 dyrektywy 2000/60, zatytułowanym „Plany gospodarowania wodami w dorzeczu”: „1.      Państwa członkowskie zapewniają opracowanie planów gospodarowania wodami w dorzeczu dla każdego obszaru dorzecza leżącego całkowicie na ich terytorium. 2.      W przypadku międzynarodowego obszaru dorzecza leżącego całkowicie na terenie Wspólnoty państwa członkowskie zapewniają koordynację w celu stworzenia jednego planu gospodarowania wodami w dorzeczu. Jeżeli taki plan nie jest opracowany, państwa członkowskie opracują plany gospodarowania wodami w dorzeczach obejmujące przynajmniej te części międzynarodowego obszaru dorzecza, które leżą na ich terytorium, aby osiągnąć cele niniejszej dyrektywy. […] 6.      Plany gospodarowania wodami w dorzeczach są opublikowane najpóźniej w ciągu dziewięciu lat od dnia wejścia w życie niniejszej dyrektywy. 7.      Plany gospodarowania wodami w dorzeczach są poddane przeglądowi i uaktualnione najpóźniej w ciągu 15 lat od dnia wejścia w życie niniejszej dyrektywy i następnie co 6 lat”. 10.      Załącznik V do tej dyrektywy zawiera pkt 2.3.2, zatytułowany „Definicja dobrego stanu chemicznego wód podziemnych”, którego tabela pod nagłówkiem „Ogólne” precyzuje w szczególności, że „[s]kład chemiczny części wód podziemnych jest taki, że stężenia zanieczyszczeń […]: nie przekraczają norm jakości mających zastosowanie na mocy właściwego prawodawstwa wspólnotowego zgodnie z art. 17 […]”. 11.      Na podstawie art. 25 wskazanej dyrektywy, zatytułowanym „Wejście w życie”, weszła ona w życie w dniu jej opublikowania w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich. Dyrektywa 2006/118/WE 12.      Artykuł 1 dyrektywy 2006/118/WE(4), zatytułowany „Cel”, stanowi w ust. 1 lit. a): „Niniejsza dyrektywa ustanawia szczególne środki, określone w art. 17 ust. 1 i 2 [dyrektywy 2000/60], w celu zapobiegania i ochrony przed zanieczyszczeniem wód podziemnych. Środki te obejmują w szczególności: a)      kryteria oceny dobrego stanu chemicznego wód podziemnych”. 13.      Artykuł 3 dyrektywy 2006/118, zatytułowany „Kryteria oceny stanu chemicznego wód podziemnych”, przewiduje w ust. 1 lit. a), że „[d]o celów oceny stanu chemicznego jednolitej części wód podziemnych lub grupy takich części, zgodnie z sekcją 2.3 załącznika V do dyrektywy 2000/60/WE, państwa członkowskie stosują następujące kryteria: a)      normy jakości wód podziemnych określone w załączniku I”. 14.      Załącznik I do tej dyrektywy, zatytułowany „Normy jakości wód podziemnych”, zawiera pkt 1, który ustala na „50 mg/l” normę jakościową dla zanieczyszczenia „Azotany”. Prawo krajowe 15.      Gesetz zur Ordnung des Wasserhaushalts (ustawa o gospodarowaniu zasobami wodnymi) z dnia 31 lipca 2009 r. – Wasserhaushaltsgesetz – zwana dalej „WHG”)(5), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym(6), transponuje do prawa niemieckiego dyrektywę 2000/60. 16.      Paragraf 5 ust. 1 Verordnung zum Schutz des Grundwassers (rozporządzenia w sprawie ochrony wód podziemnych – Grundwasserverordnung – zwanego dalej „GrwV”)(7), ostatnio zmienionego rozporządzeniem z dnia 12 października 2022 r.(8), w związku z wierszem pierwszym załącznika 2 do GrwV transponuje do prawa niemieckiego dyrektywę 2006/118 i ustala ustala na „50 mg/l” normę jakościową dla zanieczyszczenia „Azotany (NO3)”. Postępowanie przed sądem krajowym, pytanie prejudycjalne oraz postępowanie przed Trybunałem 17.      Obszar dorzecza Ems obejmuje powierzchnię około 18 000 km². Chociaż większość obszaru tego dorzecza znajduje się na terytorium niemieckim, z tego około 70 % w Dolnej Saksonii i 30 % w Nadrenii Północnej-Westfalii, część tego obszaru znajduje się na terytorium Holandii, a kolejna część, obszar Ems-Dollart, w ujściu rzeki Ems, które jest zagospodarowane wspólnie przez Niemcy i Niderlandy. Poza tym dorzecze Emsu obejmuje ponadto 42 części wód podziemnych, z których 40 znajduje się na terytorium Niemiec. 18.      Kraje związkowe, aby zapewnić gospodarowanie niemiecką częścią dorzecza Ems, zawarły w 2007 r. Verwaltungsvereinbarung über die Bildung einer Flussgebietsgemeinschaft Ems zur Umsetzung der Wasserrahmenrichtlinie in der Flussgebietseinheit (Porozumienie administracyjne w sprawie utworzenia konsorcjum dorzecza Emsu w celu wdrożenia [dyrektywy 2000/60]). Dla osiągnięcia celów środowiskowych ustalonych dla tego dorzecza w 2009 r. opublikowano międzynarodowy plan gospodarowania i krajowy program środków na lata gospodarowania 2010–2015, które w kolejnych latach były aktualizowane dla okresów gospodarowania 2015–2021 oraz 2021–2027. 19.      Zgodnie z międzynarodowym planem gospodarowania na lata 2021–2027 wartość progowa dla azotanów została przekroczona na początku tego okresu w 13 z 40 części wód podziemnych w obszarze dorzecza Ems położonych na terytorium Niemiec. W odniesieniu do tych części wód właściwe organy skorzystały z przedłużeń terminu w tym międzynarodowym planie gospodarowania, który przewidywał zasadniczo, że ze względu na „opóźnienie w przywróceniu jakości wody” cele dobrego stanu chemicznego powinny zostać osiągnięte dopiero „po 2045 r.”. 20.      W dniu 20 listopada 2019 r. Deutsche Umwelthilfe, uznane stowarzyszenie ochrony środowiska, wniosło skargę do Oberverwaltungsgericht (wyższego sądu administracyjnego), podnosząc, że kraje związkowe nie wykonały prawidłowo ciążących na nich obowiązków w zakresie gospodarowania wodami na obszarze dorzecza Ems. Mówiąc ściślej, kraje związkowe miały – przy opracowywaniu programu działań – nie wdrożyć środków wymaganych do realizacji celów środowiskowych dotyczących wód podziemnych, o których mowa w art. 4 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2000/60. Cele te obejmują w szczególności osiągnięcie dobrego stanu chemicznego części wód podziemnych w odniesieniu do azotanów (zwany dalej „obowiązkiem poprawy”), zapobieganie ich pogorszeniu, a także odwrócenie wszelkiej znaczącej i trwałej tendencji wzrostowej ich stężenia azotanów. 21.      Oberverwaltungsgericht (wyższy sąd administracyjny) uwzględnił tę skargę. Sąd ten uznał w odniesieniu do obowiązku poprawy, że kraje związkowe nie przedstawiły w wystarczający sposób powodów przedłużenia terminu określonego na realizację celów gospodarowania wodami(9). Jego zdaniem wymóg uzasadnienia ma „istotne znaczenie”(10), w związku z czym niewystarczające uzasadnienie pociąga za sobą bezskuteczność przedłużenia terminu i stoi na przeszkodzie osiągnięciu danych celów gospodarowania wodami. 22.      Kraje związkowe złożyły skargę rewizyjną do Bundesverwaltungsgericht (federalnego sądu administracyjnego), będącego sądem odsyłającym. Na poparcie tej skargi podnoszą one, że przedłużenie terminu i uzasadniające je powody zostały wskazane w odniesieniu do każdej części wód w załącznikach do międzynarodowego planu gospodarowania. Ponadto niewystarczające przedstawienie w międzynarodowym planie gospodarowania nie powoduje ich zdaniem bezskuteczności rozpatrywanych przedłużeń terminów. 23.      W odniesieniu do tej ostatniej kwestii prawnej dotyczącej bezskuteczności, sąd odsyłający powziął wątpliwości w kwestii interpretacji wymogów wynikających z prawa Unii. 24.      W pierwszej kolejności sąd ten uważa, że w niniejszej sprawie przewidziane w międzynarodowym planie gospodarowania dla dorzecza Ems przedłużenia terminów nie spełniają wymogów z art. 4 ust. 4 lit. a) i d) dyrektywy 2000/60. 25.      Po pierwsze bowiem, co się tyczy art. 4 ust. 4 lit. b) tej dyrektywy, który stanowi, że przedłużenie terminu i powody tego przedłużenia powinny być wyraźnie wskazane i wyjaśnione w planie gospodarowania, sąd odsyłający zauważa, że o ile ustawodawca niemiecki nie przejął tego ostatniego sformułowania w WHG, o tyle § 83 ust. 2 zdanie drugie pkt 2 WHG należy interpretować w sposób zgodny z tym § 4 ust. 4 lit. b), z uwzględnieniem przewidzianych w nim wymogów. W tym względzie sąd ten zauważa, że z brzmienia tego ostatniego przepisu w związku z częścią wprowadzającą art. 4 ust. 4 dyrektywy 2000/60, który stanowi, że każde przedłużenie terminu musi dotyczyć „danej części wód”, wynika, że w przypadku gdy państwo członkowskie powołuje się na podstawę przedłużenia terminu dotyczącą „warunków naturalnych” w rozumieniu art. 4 ust. 4 lit. a) ppkt (iii) tej dyrektywy, powinno ono przedstawić w odniesieniu do każdej części wód charakter tych warunków oraz szereg przyczyn uzasadniających niemożność dotrzymania ustawowego terminu osiągnięcia wartości progowej. Przedstawione uzasadnienie i wyjaśnienie muszą być jednocześnie zrozumiałe i umożliwiać weryfikację. W tym względzie dla ograniczenia nakładów administracyjnych możliwe jest zdanie sądu odsyłającego odesłanie do dokumentów dostępnych za pomocą linka. Nie można przy tym wykluczyć, że dane uzasadnienie może być takie samo dla kilku części wód. W takim przypadku państwo członkowskie powinno jednak przynajmniej wyjaśnić, że te same okoliczności i związki przyczynowe mają zastosowanie do pewnego zbioru części wód, które należy wyraźnie wskazać, i wyjaśnić powody takiego zastosowania. To powinno umożliwić społeczeństwu i Komisji Europejskiej zrozumienie okoliczności przedłużenia terminu bez konieczności korzystania z dodatkowych źródeł. 26.      Tymczasem w niniejszej sprawie zdaniem tego sądu międzynarodowy plan gospodarowania na lata 2021–2027 nie zawiera, w dostatecznym zakresie, informacji wymaganych na podstawie art. 4 ust. 4 lit. b) dyrektywy 2000/60. W załączniku 4.2 przedstawiono co prawda analizę tabelaryczną odnoszącą się do poszczególnych części wód. Kod „10–0-N1”, który zgodnie z legendą oznacza „okres opóźnienia w przywróceniu jakości wody”, wskazuje, że w odniesieniu do każdej z trzynastu wskazanych części wód kraje związkowe powołują się na podstawę przedłużenia terminu przewidzianą w § 29 ust. 2 zdanie pierwsze pkt 1 WHG dotyczącym „warunków naturalnych”. Wspomniana tabela wskazuje również, z podaniem roku, przewidywaną datę osiągnięcia celu, to jest „po 2045”. Międzynarodowy plan gospodarowania na lata 2021–2027 nie zawiera w odniesieniu do każdej z części wód dodatkowych wyjaśnień dotyczących okoliczności uzasadniających przedłużenie terminu. 27.      Po drugie, co się tyczy art. 4 ust. 4 lit. d) dyrektywy 2000/60, który nakłada obowiązek włączenia do planu gospodarowania podsumowania środków niezbędnych do osiągnięcia celów gospodarowania, wskazania powodów wszelkich znacznych opóźnień we wdrażaniu tych środków oraz ustanowienia harmonogramu wdrożenia niezbędnych środków, zdaniem sądu odsyłającego w niniejszej sprawie sama wzmianka o roku przewidzianym na osiągnięcie celu („po 2045 r.”) w oczywisty sposób nie może spełniać tych wymogów, tym bardziej że wskazanie roku, poprzedzone przyimkiem „po”, pozostaje szczególnie nieprecyzyjne. Ponadto wskazanie to jest również niewystarczające, ponieważ nie jest przedstawione w sposób zindywidualizowany dla każdej z części wód, wbrew wymogom wynikającym ze wspomnianego przepisu. 28.      W drugiej kolejności, co się tyczy skutków prawnych niespełnienia warunków przewidzianych w art. 4 ust. 4 lit. b) i d) dyrektywy 2000/60, sąd ten wyraża poważne wątpliwości co do stanowiska zajętego wcześniej przez inną izbę Bundesverwaltungsgericht (federalnego sądu administracyjnego) w wyroku z dnia 2 listopada 2017 r. Zgodnie z rozumowaniem przyjętym w tym wyroku, biorąc pod uwagę systematykę dyrektywy 2000/60 i jej transpozycję do prawa niemieckiego, możliwe jest, po pierwsze, odróżnienie przesłanek materialnych przewidzianych w § 29 ust. 2–4 WHG od przesłanek dotyczących uzasadnienia przedłużenia terminu oraz podsumowania i harmonogramu środków niezbędnych do osiągnięcia celów środowiskowych w przedłużonym terminie, przewidzianych w § 83 ust. 2 zdanie drugie pkt 2 WHG, a po drugie, stwierdzenie, że niespełnienie tych ostatnich przesłanek nie powoduje bezskuteczności przedłużeniu terminu. W tym względzie sąd odsyłający zauważa, że art. 4 ust. 4 dyrektywy 2000/60 nie przewiduje wyraźnie, iż przedłużenie terminu jest bezskuteczne w przypadku niespełnienia określonych w nim warunków, i że Trybunał nie miał dotychczas okazji wypowiedzieć się w tej kwestii. 29.      W tych okolicznościach Bundesverwaltungsgericht (federalny sąd administracyjny) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy art. 4 ust. 4 [dyrektywy 2000/60] należy interpretować w ten sposób, że przewidziane w programie środków przedłużenie terminu osiągnięcia celów gospodarowania wodami jest bezskuteczne, jeżeli informacje zawarte w [międzynarodowym] planie gospodarowania wodami nie spełniają wymogów dotyczących określenia i wyjaśnienia zgodnie z art. 4 ust. 4 lit. b) [tej] dyrektywy […] lub wymogów dotyczących wspomnianego w art. 4 ust. 4 lit. d) [wspomnianej] dyrektywy podsumowania środków wymaganych na mocy art. 11, które są przewidywane jako konieczne do spowodowania, żeby część wód przywracana była stopniowo do wymaganego stanu w przedłużonym terminie, przyczyn dla każdego znacznego opóźnienia w czynieniu tych środków operacyjnymi oraz oczekiwanego harmonogramu ich wdrożenia?” 30.      Uwagi na piśmie zostały przedstawione Trybunałowi przez kraje związkowe Dolna Saksonia i Nadrenia Północna-Westfalia, Deutsche Umwelthilfe, rządy polski i norweski oraz urząd nadzoru Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA) i przez Komisję. Analiza 31.      Poprzez pytanie prejudycjalne sąd odsyłający zastanawia się zasadniczo, czy art. 4 ust. 4 dyrektywy 2000/60 należy interpretować w ten sposób, że przedłużenie terminu ustalonego w planie gospodarowania wodami, które nie spełnia wymogów przewidzianych w art. 4 ust. 4 lit. b) i d) tej dyrektywy, pociąga za sobą bezskuteczność tego przedłużenia. 32.      Biorąc pod uwagę techniczny charakter tej dziedziny prawa, należy poczynić kilka uwag wstępnych. Uwagi wstępne 33.      Na wstępie pragnę przypomnieć, że dyrektywa 2000/60 jest dyrektywą ramową ustanawiającą wspólne zasady i ogólne ramy działania na rzecz ochrony wód. Zapewnia ona koordynację i integrację polityk wodnych, ustanawiając w dłuższej perspektywie ogólne zasady i struktury dla ochrony i zrównoważonego korzystania z wody na terenie Unii(11). Te zasady i ramy powinny być następnie rozwinięte przez państwa członkowskie przez przyjęcie konkretnych środków w terminach przewidzianych w owej dyrektywie(12). 34.      Zgodnie z art. 1 akapit pierwszy lit. a) dyrektywy 2000/60 jej celem jest ustalenie ram dla ochrony śródlądowych wód powierzchniowych, wód przejściowych, wód przybrzeżnych oraz wód podziemnych, które zapobiegają dalszemu pogarszaniu, chronią i poprawiają stan ekosystemów wodnych oraz bezpośrednio uzależnionych od nich ekosystemów lądowych(13). W tej perspektywie dyrektywa ta zmierza, w drodze skoordynowanego działania, do osiągnięcia „dobrego stanu” wszystkich wód w Unii, w tym wód podziemnych. 35.      W tym kontekście cele środowiskowe, do których realizacji są zobowiązane państwa członkowskie, zostały uściślone w art. 4 dyrektywy 2000/60(14). Ustęp pierwszy tego artykułu określa bowiem cele środowiskowe, które państwa członkowskie są zobowiązane realizować, czyniąc operacyjnymi programy działań określone w planach gospodarowania wodami w dorzeczu dla wód powierzchniowych, wód podziemnych i obszarów chronionych. 36.      Co się tyczy wód podziemnych, których wyłącznie dotyczy niniejsza sprawa(15), cele środowiskowe, do których realizacji są zobowiązane państwa członkowskie, zostały uściślone w art. 4 ust 1 lit. b) tej dyrektywy, który przewiduje dwa obowiązki, które są odrębne, aczkolwiek nierozerwalnie ze sobą związane. Z jednej strony, zgodnie z ppkt (i) tego przepisu, państwa członkowskie wdrażają działania konieczne, aby zapobiec dopływowi zanieczyszczeń do wód podziemnych lub go ograniczyć i aby zapobiec pogarszaniu się stanu wszystkich części wód podziemnych (obowiązek zapobiegania pogorszeniu się stanu wód)(16). Z drugiej strony, na podstawie ppkt (ii) i (iii) przywołanego przepisu, państwa członkowskie odpowiednio chronią, poprawiają i przywracają wszystkie części wód podziemnych i wdrażają niezbędne środki w celu stopniowego zmniejszenia zanieczyszczenia wód podziemnych celem osiągnięcia dobrego stanu tych wód najpóźniej do roku 2015 (obowiązek poprawy)(17). 37.      Zarówno obowiązek zapobiegania pogorszeniu się, jak i obowiązek poprawy stanu części wód służą zmierzają do realizacji celów jakościowych zamierzonych przez prawodawcę Unii, czyli osiągnięcia poprzez skoordynowane działanie „dobrego stanu” całości wód powierzchniowych i podziemnych Unii do roku 2015(18). Jest bezsporne, że jedynie obowiązek poprawy jest przedmiotem sporu w niniejszej sprawie(19). 38.      W tym względzie art. 4 ust. 1 lit. b) ppkt ii) dyrektywy 2000/60 doprecyzowuje, że państwa członkowskie chronią, poprawiają i przywracają wszystkie części wód podziemnych, zapewniając równowagę między poborami a zasilaniem wód podziemnych w celu osiągnięcia „dobrego stanu” wód podziemnych, zgodnie z postanowieniami załącznika V, najpóźniej w ciągu 15 lat od dnia wejścia w życie niniejszej dyrektywy”(20). Cel ten powinien zatem zostać co do zasady osiągnięty najpóźniej do dnia 22 grudnia 2015 r. 39.      Jednakże termin przewidziany na realizację wspomnianego celu – który oznacza w szczególności przestrzeganie norm jakości niezbędnych do osiągnięcia dobrego stanu chemicznego wód podziemnych, wśród których znajduje się wartość maksymalna 50 mg/l dla azotanów – jest zgodnie z art. 4 ust. 1 lit. b) wspomnianej dyrektywy ustalony w szczególności „z zastrzeżeniem stosowania przedłużeń czasowych ustalonych zgodnie z ust. 4”. 40.      Tym samym, zgodnie z art. 4 ust. 4 tej dyrektywy, terminy ustalone na mocy ust. 1 mogą być przedłużone dla stopniowego osiągnięcia celów dla części wód, pod warunkiem że nie zachodzi dalsze pogarszanie się stanu zmienionej części wód(21), gdy wszystkie z warunków określonych w pkt a)-d) tego przepisu są spełnione. 41.      Sąd odsyłający w swoim pytaniu prejudycjalnym zakłada, że w niniejszej sprawie przewidziane w międzynarodowym planie gospodarowania dla dorzecza Ems przedłużenia terminów nie spełniają wymogów określonych w art. 4 ust. 4 lit. a) i d) dyrektywy 2000/60. Sąd ten wskazał już bowiem, że uzasadnienie i wyjaśnienia dotyczące przedłużenia terminu mającego zastosowanie do trzynastu części wód podziemnych o stężeniach azotanów przekraczających wartość progową 50 mg/l były niewystarczające(22). 42.      To właśnie zakres tych przesłanek stanowi sedno niniejszej analizy, ponieważ odpowiedź na pytanie o skutki niespełnienia warunków przewidzianych w art. 4 ust. 4 lit. b) i d) dyrektywy 2000/60 zależy w pierwszej kolejności od samego charakteru tych warunków. 43.      W tym względzie istnieją dwa przeciwstawne stanowiska. Z jednej strony kraje związkowe, jak i rządy polski i norweski, podnoszą, że zasadniczo warunki określone w art. 4 ust. 4 lit. b) i d) dyrektywy 2000/60 mają charakter wyłącznie formalny, w związku z czym ich naruszenie nie może pociągać za sobą bezskuteczności spornego przedłużenia terminu. Z drugiej strony Deutsche Umwelthilfe, urząd nadzoru EFTA i Komisja uważają przeciwnie, że wymogi te mają charakter materialny, ponieważ warunkują zasadność lub zgodność z prawem tego przedłużenia, w związku z czym ich naruszenie powinno prowadzić do bezskuteczności wspomnianego przedłużenia. 44.      W świetle tych okoliczności i w celu udzielenia sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi należy przeanalizować charakter warunków przewidzianych w art. 4 ust. 4 dyrektywy 2000/60 przed zbadaniem skutków prawnych wynikających z ich niespełnienia, ponieważ te dwie kwestie są ze sobą ściśle powiązane. W przedmiocie charakteru warunków przewidzianych w art. 4 ust. 4 lit. b) i d) dyrektywy 2000/60 45.      Zakres przepisów zawartych w art. 4 ust. 4 lit. b) i d) dyrektywy 2000/60 należy określić z uwzględnieniem zarówno ich brzmienia, kontekstu, jak i celów, jakim ma służyć uregulowanie, którego przepisy te są częścią(23). Wykładnia literalna 46.      W pierwszej kolejności, co się tyczy wykładni brzmienia tego przepisu, ze sposobu sformułowania zdania wprowadzającego w art. 4 ust. 4 dyrektywy 2000/60 wynika jasno, że „terminy ustalone na mocy ust. 1 mogą być przedłużone dla stopniowego osiągnięcia celów dla części wód, pod warunkiem że nie zachodzi dalsze pogarszanie się stanu zmienionej części wód, gdy wszystkie z następujących warunków [określonych w pkt a)-d) tego przepisu] są spełnione”(24). A contrario to zdanie wprowadzające wskazuje jednoznacznie, że niespełnienie jednego z warunków określonych w pkt a)-d) stoi na przeszkodzie przedłużeniu terminu. Dotyczy to tym bardziej warunków określonych w lit. b) i d) wspomnianego przepisu, ponieważ pierwsze zdanie wprowadzające uzależnia przedłużenie terminu od łącznego spełnienia wszystkich przesłanek wymienionych w lit. a)–d) tego samego przepisu, nie wprowadzając rozróżnienia ze względu na ich charakter materialny lub proceduralny, ani nie ustanawiając hierarchii między nimi. 47.      Wykładnię tę potwierdza analiza samej treści warunków określonych w art. 4 ust. 4 lit. b) i d) dyrektywy 2000/60, która przewiduje, że: –        państwa członkowskie mogą przedłużyć termin, jeżeli wszystkie niezbędne poprawy stanu części wód nie mogą być w sposób racjonalny osiągnięte w okresie czasu wymienionym w art. 4 ust. 1 tej dyrektywy ze względu na przynajmniej jedną z następujących przyczyn: (i) ze względu na możliwości techniczne skala wymaganych popraw może być osiągnięta tylko w etapach przekraczających określony czas; (ii) zakończenie poprawy w tej skali czasowej byłoby nieproporcjonalnie kosztowne; oraz (iii) naturalne warunki nie pozwalają na zgodne z czasem poprawienie się stanu części wód [lit. a)]; –        przedłużenie terminu oraz jego przyczyny są szczegółowo określone i wyjaśnione w planie gospodarowania wodami w dorzeczu [lit. b)]; –        przedłużenie powinno być ograniczone do maksimum dwóch dalszych uaktualnień planu gospodarowania wodami w dorzeczu, z wyjątkiem przypadków gdy warunki naturalne uniemożliwiają osiągnięcie celów w tym okresie [lit. c)], oraz –        podsumowanie środków wymaganych na mocy art. 11 wspomnianej dyrektywy, które są przewidywane jako konieczne do spowodowania, żeby część wód przywracana była stopniowo do wymaganego stanu w przedłużonym terminie, przyczyny dla każdego znacznego opóźnienia w czynieniu tych działań operacyjnymi oraz oczekiwany harmonogram ich wdrożenia jest wymieniony w planie gospodarowania wodami w dorzeczu, przy czym przegląd wdrożenia tych środków i podsumowanie każdych dodatkowych powinno zostać włączone w uaktualnienia tego planu gospodarowania [lit. d)] 48.      Wynika z tego, że o ile art. 4 ust. 4 dyrektywy 2000/60 wymienia w lit. a) trzy materialne podstawy mogące uzasadniać przedłużenie terminu – a mianowicie gdy konieczne ulepszenia stanu części wód powinny zostać odroczone ze względów związanych z „możliwościami technicznymi” [ppkt (i)], „nadmiernymi kosztami” [ppkt (ii)] lub „warunkami naturalnymi” [ppkt (iii)] – o tyle ogólna systematyka tego przepisu wskazuje, że zwykłe powołanie się na jeden lub kilka z tych trzech powodów nie może samo w sobie wystarczyć do uzasadnienia takiego przedłużenia. Odmienna wykładnia pozbawiłaby skuteczności (effet utile) pozostałe warunki przewidziane w lit. b)–d) tego przepisu. 49.      Po pierwsze bowiem, co się tyczy przewidzianego w art. 4 ust. 4 lit. b) dyrektywy 2000/60 wymogu szczegółowego określenia i wyjaśnienia przyczyn przedłużenia terminu, ma on na celu umożliwienie skutecznej kontroli zasadności skorzystania z takiego przedłużenia na podstawie jednego z trzech wyżej wymienionych powodów. Tymczasem kontrola ta ma znaczenie nie tylko teoretyczne, ale również praktyczne. Pragnę wskazać w szczególności, że zgodnie z art. 4 ust. 4 lit. c) tej dyrektywy, przedłużenie powinno być ograniczone do maksimum dwóch dalszych uaktualnień planu gospodarowania wodami w dorzeczu, z wyjątkiem przypadków gdy „warunki naturalne” w rozumieniu art. 4 ust. 4 lit. a) ppkt iii) wspomnianej dyrektywy uniemożliwiają osiągnięcie celów w wyznaczonym terminie. W związku z tym, podczas gdy przedłużenia uzasadnione „możliwościami technicznymi” lub „nadmiernymi kosztami” zgodnie z art. 4 ust. 4 lit. a) ppkt (i) i (ii) rzeczonej dyrektywy są siłą rzeczy ograniczone w czasie, czyli do dnia 22 grudnia 2027 r.(25), nie przewidziano wyraźnie żadnego porównywalnego ograniczenia czasowego w odniesieniu do przedłużeń uzasadnionych „warunkami naturalnymi”. W tych okolicznościach wydaje się tym bardziej istotne, aby przedłużenie terminu oraz przyczyny, które je uzasadniają, były wyraźnie wskazane i wyjaśnione zgodnie z art. 4 ust. 4 lit. b) dyrektywy 2000/60. Wymóg taki jest w szczególności niezbędny w celu zagwarantowania, żeby w sytuacji gdy, tak jak w niniejszej sprawie, przedłużenie terminu było jest uzasadnione przyczynami związanymi z „warunkami naturalnymi”, powód ten był ściśle uzasadniony i nie był przywoływany w ramach zakresu uznania przyznanego właściwym organom państw członkowskich w sposób nadmierny, a nawet stanowiący nadużycie. 50.      W tym względzie uważam za użyteczne wyjaśnienie, że o ile ten sam powód może wprawdzie uzasadniać odroczenie terminu w odniesieniu do kilku części wód, o tyle z łącznej lektury części wprowadzającej art. 4 ust. 4 dyrektywy 2000/60 i jego lit. b) wynika, że dane części wód powinny być zindywidualizowane z wystarczającym stopniem dokładności. Przedłużenie terminu jest bowiem również uzależnione od warunku, że „nie zachodzi dalsze pogarszanie się stanu zmienionej części wód”(26), co oznacza szczególne badanie każdej z rozpatrywanych części wód. Ponadto, jeżeli państwo członkowskie powołuje się, jak w niniejszej sprawie, na podstawę przedłużenia opartą na „warunkach naturalnych”, jak wskazuje sąd odsyłający(27), logicznie to do tego państwa należy przedstawienie w odniesieniu do każdej części wód, której to dotyczy, dokładnego charakteru tych warunków oraz konkretnych powodów, dla których stoją one na przeszkodzie dochowaniu prawnego terminu wyznaczonego na osiągnięcie mającej zastosowanie wartości progowej. W każdym razie wydaje się wysoce wątpliwe, czy zanieczyszczenie polegające na wysokim stężeniu azotanów można przypisać „okolicznościom charakteru naturalnego”, co tym bardziej wzmacnia obowiązek uzasadnienia(28). 51.      Z drugiej strony, co się tyczy wymogów wynikających z art. 4 ust. 4 lit. d) dyrektywy 2000/60, przepis ten przewiduje, że plan gospodarowania wodami w dorzeczach powinien zawierać podsumowanie środków wymaganych na mocy art. 11 tej dyrektywy(29), które są przewidywane jako konieczne do spowodowania, żeby część wód przywracana była stopniowo do wymaganego stanu w przedłużonym terminie, przyczyny dla każdego znacznego opóźnienia w czynieniu tych działań operacyjnymi oraz oczekiwany harmonogram ich wdrożenia. Z przepisu tego wynika, że państwa członkowskie nie mogą ograniczyć się do nieskończonego przedłużania terminu wyznaczonego na osiągnięcie celów środowiskowych, lecz przeciwnie, pozostają zobowiązane do zapewnienia przyjęcia i wdrożenia odpowiednich środków w celu umożliwienia poprawy stanu chemicznego części wód w przedłużonym terminie. W tym celu plan gospodarowania wodami w dorzeczu powinien nie tylko zawierać podsumowanie przewidywanych środków i harmonogram ich wdrożenia, ale także powody wszelkich znacznych opóźnień w ich wdrażaniu. 52.      W związku z tym z wykładni literalnej art. 4 ust. 4 dyrektywy 2000/60 wynika, że warunki określone w lit. a) i d) tego przepisu, których obligatoryjny charakter nie jest zresztą kwestionowany przez żadną z zainteresowanych stron, nie mogą być postrzegane jako zwykłe wymogi formalne. Wbrew temu, co twierdzą w szczególności kraje związkowe, których stanowisko wydaje się stanowić kontynuację wykładni przyjętej przez Bundesverwaltungsgericht (federalny sąd administracyjny) w wyroku z dnia 2 listopada 2017 r.(30), warunki te stanowią rzeczywiste wymogi materialne, które, podobnie jak pozostałe warunki przewidziane w lit. a) i c) tego przepisu, warunkują w rzeczywistości samą możliwość przedłużenia terminu przez właściwe organy państw członkowskich. Wykładnia kontekstualna 53.      W drugiej kolejności wykładnię tę potwierdza kontekst, w jaki wpisuje się art. 4 ust. 4 dyrektywy 2000/60. 54.      Pragnę bowiem przypomnieć, po pierwsze, że cele środowiskowe określone w art. 4 ust. 1 tej dyrektywy stanowią obowiązki o charakterze prawnie wiążącym(31). W związku z tym możliwość przedłużenia terminu przewidziana w art. 4 ust. 4 wskazanej dyrektywy stanowi wyjątek od zapisanego w jej art. 4 ust. 1 lit. b) ppkt ii) obowiązku osiągnięcia dobrego stanu całości części wód podziemnych „najpóźniej [do dnia 22 grudnia 2015 r.]”. Jako odstępstwo od zasadniczego obowiązku uzyskania poprawy w wyznaczonych terminach, art. 4 ust. 4 tej dyrektywy przepis ten należy zatem interpretować w sposób zawężający(32). Rozważania te przemawiają zatem za wykładnią, zgodnie z którą wszystkie warunki określone w art. 4 ust. 4 lit. b) i d) dyrektywy 2000/60 powinny być w pełni i ściśle przestrzegane przez państwa członkowskie w chwili, gdy decydują się one na przedłużenie terminu. W związku z tym niespełnienie co najmniej jednego z tych warunków uniemożliwia jakiekolwiek skuteczne przedłużenie terminu. Wynika z tego, że przedłużenie dokonane z naruszeniem jednego z tych wymogów należy uznać za sprzeczne z tą dyrektywą, a zatem bezskuteczne. 55.      Po drugie, wykładnię tę potwierdza porównanie obowiązków przewidzianych w art. 4 ust. 4 lit. b) i d) dyrektywy 2000/60 z obowiązkami określonymi w art. 4 ust. 7 tej dyrektywy. Ten ostatni przepis przewiduje bowiem, że nieprzestrzeganie obowiązków w zakresie poprawy oraz zakazów pogarszania przewidzianych w art. 4 ust. 1 wspomnianej dyrektywy może być – na zasadzie wyjątku – uzasadnione, jeżeli spełniony jest cały zestaw warunków. Podobnie jak art. 4 ust. 4, art. 4 ust. 7 tej dyrektywy ustanawia w tiretach wstępnych szereg przesłanek materialnych przed dodaniem szeregu przesłanek wprowadzonych wyrażeniem „i spełnione są wszystkie następujące warunki”(33), użytym również w ust. 4 tego artykułu. Dokładniej rzecz ujmując, art. 4 ust. 7 lit. b) dyrektywy 2000/60 wymaga, podobnie do jej art. 4 ust. 4 lit. b) i d), aby przyczyny uzasadniające odstępstwa były „szczegółowo określone i wyjaśnione w planie gospodarowania wodami w dorzeczu wymaganym na mocy art. 13”(34). Trybunał przyznał tymczasem podobną wartość całości warunków określonych w art. 4 ust. 7 dyrektywy 2000/60, orzekając, że „jeżeli przedsięwzięcie może wywrzeć negatywne skutki dla wód, może być ono przedmiotem zezwolenia jedynie wówczas, gdy spełnione są warunki określone w art. 4 ust. 7 lit. a)–d) tej dyrektywy”. Uznał on również, że jeżeli właściwy organ krajowy wydał pozwolenie bez zbadania poszanowania warunków określonych w art. 4 ust. 7 lit. a)–d) wskazanej dyrektywy, sąd krajowy może stwierdzić „niezgodność z prawem zaskarżonego aktu”(35). Orzecznictwo to można w pełni przenieść na grunt art. 4 ust. 4 lit. b) i d) tej dyrektywy w tym znaczeniu, że przewidziane w nim warunki muszą być spełnione i stanowią wymóg wstępny zgodności z prawem przedłużenia terminu(36). 56.      Po trzecie, pragnę wskazać, że zgodnie z art. 4 ust. 8 dyrektywy 2000/60 państwa członkowskie muszą przy stosowaniu między innymi ust. 4 tego artykułu zapewnić, by stosowanie to nie wykluczało ani nie utrudniało osiągnięcia celów tej dyrektywy w innych częściach wód w tym samym obszarze dorzecza oraz aby było zgodne z wdrażaniem innych przepisów prawa Unii w dziedzinie środowiska. Z wymogu tego wynika, że przedłużenia terminu powinny dotyczyć indywidualnie danych części wód. Oznacza to, że części wód powinny być dokładnie zidentyfikowane w zależności od różnych „typów” wód podziemnych, do których należą, ale że należy również zbadać ewentualny wpływ przedłużenia na inne typy części wód(37). W tym kontekście wydaje się konieczne, aby obowiązki wynikające z art. 4 ust. 4 lit. b) i d) wspomnianej dyrektywy były również w pełni przestrzegane. 57.      Po czwarte, należy zauważyć, że w innych dziedzinach prawa ochrony środowiska Unii Trybunał również podkreślił istotny charakter wymogu uzasadnienia w przypadku stosowania przedłużeń terminów(38). Ponadto, jak zauważa Komisja, dyrektywy Unii w dziedzinie ochrony środowiska co do zasady nie określają wyraźnie konsekwencji związanych z powołaniem się przez właściwe organy państw członkowskich na przepisy stanowiące odstępstwo od dyrektywy, mimo niespełnienia odpowiednich przesłanek(39). Takie podejście wydaje mi się spójne. W sposób szerszy bowiem w prawie administracyjnym spełnienie warunków prawnych wymaganych do wywołania określonego skutku prawnego nie ogranicza się do zwykłego wyliczenia okoliczności mogących uzasadniać odstępstwo. Okoliczności te powinny być przedstawione w sposób szczegółowy i powinny być przedmiotem szczegółowego, konkretnego i wystarczająco pogłębionego uzasadnienia. Tylko wtedy podmioty podlegające władztwu administracyjnemu i sąd są w stanie sprawować skuteczną kontrolę zgodności z prawem wystąpienia i zastosowania tych szczególnych okoliczności. W przeciwnym razie norma prawna straciłaby wszelkie znaczenie normatywne, a tym samym rację bytu. Wykładnia celowościowa 58.      W trzeciej i ostatniej kolejności wykładnia przyjęta w pkt 52 niniejszej opinii jest zgodna zarówno z celami realizowanymi przez dyrektywę 2000/60, jak i z samym celem jej art. 4 ust. 4 lit. b). 59.      Jak wynika bowiem z pkt 33-37 niniejszej opinii, zarówno obowiązek poprawy, jak i obowiązek zapobiegania pogorszeniu się stanu części wód służą realizacji celów jakościowych zamierzonych przez prawodawcę Unii, czyli ochrony i odtworzenia dobrego stanu, dobrego potencjału ekologicznego i dobrego stanu chemicznego wód powierzchniowych(40). Tym samym zgodnie z orzecznictwem Trybunału z brzmienia, systematyki i celu art. 4 dyrektywy 2000/60 wynika, że te dwa obowiązki mają charakter prawnie wiążący(41), który można zakwalifikować jako obowiązek osiągnięcia rezultatu(42). Artykuł 4 ust. 1 lit. b) tej dyrektywy nie ogranicza się do programowego sformułowania zwyczajnych celów planów gospodarowania, lecz wywiera prawnie wiążące skutki na każdym etapie procedury ustanowionej w tej dyrektywie, jak tylko zostanie ustalony stan ekologiczny danej części wód(43). Przepis ten nie wskazuje wyłącznie obowiązków o charakterze zasad, ale ma zastosowanie do konkretnych sytuacji, w tym do konkretnych przedsięwzięć, które mogą wpłynąć na dane części wód(44). 60.      W tym kontekście pragnę zauważyć, że motyw 30 tej dyrektywy wskazuje, że „[w] celu zapewnienia pełnego i spójnego wdrażania niniejszej dyrektywy jakiekolwiek przedłużenia harmonogramu powinny być dokonywane na podstawie właściwych, oczywistych i przejrzystych kryteriów oraz być uzasadnione przez państwa członkowskie w planach gospodarowania wodami w dorzeczu”(45). Motyw ten wskazuje tym samym, że wymogi dotyczące uzasadnienia i wskazania przyczyn przedłużenia terminu określone w art. 4 ust. 4 lit. b) i d) dyrektywy 2000/60 są szczególnie istotne „dla zapewnienia pełnego i spójnego jej wdrażania”. 61.      W tym względzie pragnę również zauważyć, że obowiązki te mają na celu w szczególności zapewnienie, aby społeczeństwo i Komisja dysponowały pełnymi informacjami na temat przedłużeń terminów, aby mogły lepiej zrozumieć gospodarowanie danymi obszarami dorzecza bez konieczności korzystania z dodatkowych źródeł. 62.      Z jednej strony bowiem zgodnie z art. 14 ust. 1 lit. c) dyrektywy 2000/60 „[p]aństwa członkowskie zachęcają wszystkie zainteresowane strony do aktywnego udziału we wdrażaniu [tej dyrektywy]”, przedkładając opinii publicznej, w tym użytkownikom, w szczególności „projekt gospodarowania wodami w dorzeczu, co najmniej rok przed rozpoczęciem okresu, którego plan dotyczy”, uściślając jednocześnie, że „na wniosek udostępniane są dokumenty źródłowe i informacje wykorzystane do opracowania projektu planu gospodarowania wodami w dorzeczu”. W związku z tym ponieważ informacje niezbędne do spełnienia warunków przewidzianych w art. 4 ust. 4 lit. b) i d) tej dyrektywy powinny być dostępne już na etapie przygotowania projektu planu, aby umożliwić społeczeństwu przedstawienie uwag, nie mogą one zostać przedstawione lub uzupełnione po przyjęciu planu gospodarowania. 63.      Z drugiej strony zgodnie z art. 15 rzeczonej dyrektywy państwa członkowskie są zobowiązane przekazać kopie planów gospodarowania wodami w dorzeczach do Komisji i innych zainteresowanych państw członkowskich w ciągu 3 miesięcy od daty ich opublikowania. Wymóg ten potwierdza również, że obowiązki przewidziane w art. 4 ust. 4 lit. b) i d) tej samej dyrektywy powinny być przestrzegane od chwili publikacji planu gospodarowania, przy czym nie jest możliwe późniejsze usunięcie ewentualnych braków poprzez spóźnione działania uzupełniające lub naprawcze. 64.      W świetle powyższych rozważań proponuję stwierdzić, że z brzmienia, kontekstu i celu art. 4 ust. 4 dyrektywy 2000/60 wynika, iż niespełnienie co najmniej jednego z warunków określonych w lit. a)–d) tego przepisu pociąga za sobą bezskuteczność ewentualnego przedłużenia terminu ustalonego dla stopniowej realizacji celów mających zastosowanie do części wód, wobec czego wszystkie te warunki, w tym warunki przewidziane w lit. b) i d) wspomnianego przepisu, należy uznać za materialne warunki skuteczności takiego przedłużenia. W przedmiocie skutków prawnych niespełnienia warunków przewidzianych w art. 4 ust. 4 lit. b) i d) dyrektywy 2000/60 65.      Taka wykładnia zakłada, że przedłużenie terminu, które nie spełnia wymogów określonych w art. 4 ust. 4 lit. b) i d) dyrektywy 2000/60, powinno być uznawane za bezskuteczne w świetle tej dyrektywy, pociągając za sobą brak możliwości powoływania się na nie przez właściwe organy państw członkowskich. 66.      Ze względu na to, że z powodów przedstawionych przez sąd odsyłający trudno sobie wyobrazić, by przedłużenie terminu mającego zastosowanie do trzynastu części wód podziemnych, których dotyczy spór, określone w planie gospodarowania wodami w dorzeczu na lata 2021–2027 niemieckiej części Ems, mogło spełniać warunki określone w art. 4 ust. 4 lit. b) i d) dyrektywy 2000/60, do krajów związkowych będzie zatem należało zaradzenie w ramach posiadanych kompetencji niespełnieniu warunków przewidzianych w art. 4 ust. 4 lit. b) i d) tej dyrektywy. W tym celu państwa członkowskie będą musiały podjąć niezbędne środki, aby ograniczyć w możliwie największym stopniu niekorzystne skutki wynikające z nieuzasadnionego opóźnienia w realizacji celu poprawy części wód, który powinien był zostać osiągnięty od dłuższego czasu, to jest do końca 2015 roku(46). 67.      W związku z tym do sądu odsyłającego będzie należało wyciągnięcie, zgodnie prawem krajowym, konsekwencji z ewentualnej bezskuteczności przedłużenia terminu w świetle dyrektywy 2000/60. Na podstawie bowiem zasady autonomii proceduralnej państw członkowskich do wewnętrznego porządku prawnego należy określenie warunków proceduralnych i skutków takiej sytuacji, pod warunkiem jednak, że nie są one mniej korzystne od uregulowań dotyczących podobnych sytuacji wewnętrznych (zasada równoważności) i nie czynią wykonywania uprawnień przyznanych przez porządek prawny Unii w praktyce niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym (zasada skuteczności)(47). 68.      W tym względzie z ustalonego orzecznictwa Trybunału wynika, że w celu zapewnienia skuteczności wszystkich przepisów prawa Unii zasada pierwszeństwa wymaga w szczególności, aby sądy krajowe interpretowały w możliwie najszerszym zakresie swoje prawo wewnętrzne w sposób zgodny z prawem Unii. Jedynie w razie niemożności dokonania wykładni uregulowania krajowego w sposób zgodny z wymogami określonymi w prawie Unii sąd krajowy, do którego należy w ramach jego kompetencji stosownie przepisów Unii, jest zobowiązany zapewnić pełną ich skuteczność, w razie potrzeby nie stosując z własnej inicjatywy wszystkich sprzecznych z nimi przepisów prawa krajowego, także późniejszych, bez konieczności żądania uprzedniego uchylenia tych przepisów w drodze ustawodawczej lub w jakimkolwiek innym trybie konstytucyjnym, pod warunkiem że przepis prawa Unii wywiera skutek bezpośredni(48). 69.      W niniejszej sprawie z postanowienia odsyłającego wynika, że ustawodawca niemiecki nie powtórzył dokładnego brzmienia art. 4 ust. 4 lit. b) dyrektywy 2000/60, lecz wydaje się jednak, że wykładnia prawa krajowego zgodna z tym przepisem wydaje się możliwa, bez konieczności dokonywania wykładni contra legem(49). W tych okolicznościach do sądu odsyłającego będzie należało dokonanie wykładni i zastosowanie rozpatrywanych przepisów krajowych w sposób odpowiedni do zagwarantowania pełnej realizacji celów zamierzonych przez tę dyrektywę, niezależnie od zasad przyjętych przez ustawodawcę krajowego w celu zapewnienia transpozycji wspomnianego przepisu do prawa krajowego(50), w szczególności poprzez stwierdzenie bezskuteczności międzynarodowego planu gospodarowania na lata 2021–2027 w odniesieniu do przedłużenia terminu. 70.      Uwzględniając całość powyższych rozważań, jestem zdania, że art. 4 ust. 4 dyrektywy 2000/60 należy interpretować w ten sposób, iż przedłużenie terminu ustanowionego w planie gospodarowania wodami w dorzeczu mającego na celu osiągnięcie celów środowiskowych w odniesieniu do części wód jest bezskuteczne, jeżeli informacje ujęte w tym planie gospodarowania nie spełniają całości /wszystkich wymogów przewidzianych w tym przepisie, w tym tych określonych w art. 4 ust. 4 lit. b) i d) tej dyrektywy. Wnioski 71.      W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytanie prejudycjalne przedstawione przez Bundesverwaltungsgericht (federalny sąd administracyjny) w następujący sposób: Artykuł 4 ust. 4 dyrektywy 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 r. ustanawiającej ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej należy interpretować w ten sposób, że: przedłużenie terminu ustanowionego w planie gospodarowania wodami w dorzeczu mającego na celu osiągnięcie celów środowiskowych w odniesieniu do części wód, jest bezskuteczne, jeżeli informacje ujęte w tym planie gospodarowania nie spełniają całości wszystkich wymogów przewidzianych w tym przepisie, w tym tych określonych w art. 4 ust. 4 lit. b) i d) tej dyrektywy. 1      Język oryginału: francuski. 2      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 r. ustanawiająca ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej (Dz.U. 2000, L 327, s. 1). 3      Zobacz w tym zakresie sprawozdanie Komisji dla Rady i Parlamentu Europejskiego z dnia 4 lutego 2025 r. w sprawie wdrożenia ramowej dyrektywy wodnej (2000/60/WE) oraz dyrektywy powodziowej (2007/60/WE) [COM(2025) 2 final, s. 35 i 36], w którym stwierdzono z jednej strony, że biorąc pod uwagę ograniczone postępy w dążeniu do osiągnięcia dobrego stanu wód w Unii, znaczna większość jednolitych części wód podlega różnym odstępstwom przewidzianym w art. 4 dyrektywy 2000/60, ponieważ wzrosła liczba odstępstw opartych w szczególności na art. 4 ust. 4 tej dyrektywy, a z drugiej strony, że nie wszystkie państwa członkowskie dostarczają wystarczająco szczegółowych informacji na poziomie danej części wód oraz że jedynie około połowa ocenianych państw członkowskich przedstawia zadowalający poziom szczegółowości we wszystkich planach gospodarowania w dorzeczu. 4      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. w sprawie ochrony wód podziemnych przed zanieczyszczeniem i pogorszeniem ich stanu (Dz.U. 2006, L 372, s. 19). 5      BGBl. I, s. 2585. 6      WHG zmieniona ustawą z dnia 22 grudnia 2023 r. (BGBl. I. nr 409). 7      BGBl. I, s. 1513. 8      BGBl. I, s. 1802. 9      Niewystarczający charakter uzasadnienia przedłużenia terminu wynika – zdaniem tego sądu – z następujących elementów. Zgodnie z § 82 ust. 1 zdanie pierwsze WHG dla każdego obszaru dorzecza należy opracować program działań zgodnie z ust. 2–6 tego paragrafu dla osiągnięcia celów gospodarowania zgodnie z §§ 27–31, 44 i 47 WHG. Cele te, w odniesieniu do wód podziemnych, których dotyczy niniejsza sprawa, zostały określone w § 47 ust. 1 WHG i obejmują zakaz pogarszania stanu (pkt 1), wymóg odwrócenia trendów wzrostu stężenia zanieczyszczeń spowodowanych działalnością człowieka (pkt 2) oraz wymóg poprawy polegający na osiągnięciu i utrzymaniu dobrego stanu ilościowego i dobrego stanu chemicznego (pkt 3). Co się tyczy ostatniego z tych wymogów, w odniesieniu do oceny stanu chemicznego wód podziemnych § 5 ust. 1 zdanie pierwsze GrwV odsyła do wartości progowych określonych w załączniku 2 do tej ustawy. Zgodnie z pkt 1 załącznika I do dyrektywy 2006/118 wartość progowa dla azotanów (NO3) wynosi 50 mg/l. 10      Więcej szczegółów w treści orzeczenia Oberverwaltungsgericht Niedersachsen (wyższego sądu administracyjnego Dolnej Saksonii, Niemcy) z dnia 21 listopada 2023 r., sygn. 7 KS 8/21, ECLI:DE:OVGNI:2023:1121.7KS8.21.00. 11      Zobacz w tym względzie motyw 11 dyrektywy 2000/60. 12      Zobacz podobnie wyroki: z dnia 4 maja 2016 r., Komisja/Austria (C-346/14, EU:C:2016:322, pkt 70 i przytoczone tam orzecznictwo), a także z dnia 24 czerwca 2021 r., Komisja/Hiszpania (Pogorszenie się stanu obszaru przyrodniczego Doñana) (C‑559/19, zwany dalej „wyrokiem Komisja/Hiszpania”, EU:C:2021:512, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo). 13      Zobacz podobnie wyroki: z dnia 28 maja 2020 r., Land Nordrhein-Westfalen (C‑535/18, zwany dalej „wyrokiem Land Nordrhein-Westfalen”, EU:C:2020:391, pkt 67), z dnia 21 marca 2024 r., Bezirkshauptmannschaft Spittal an der Drau (C‑671/22, zwany dalej „wyrokiem BSadD”, EU:C:2024:256, pkt 39 oraz przytoczone tam orzecznictwo) oraz z dnia 25 kwietnia 2024 r., Sweetman (C‑301/22, zwany dalej „wyrokiem Sweetman”, EU:C:2024:347, point 44 oraz przytoczone tam orzecznictwo). Zobacz w tym względzie motyw 25 dyrektywy 2000/60. 14      Zobacz podobnie wyroki Sweetman (pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo) oraz Komisja/Hiszpania (pkt 38). 15      Trybunał przyznał jednak, że cele dyrektywy 2000/60 w odniesieniu do wód powierzchniowych i podziemnych są „podobne”. Zobacz w tym względzie wyrok Land Nordrhein-Westfalen (pkt 70). 16      W odniesieniu do pojęcia „pogorszenia” i jego zakresu zob. wyrok Komisja/Hiszpania (pkt 48–49). 17      Zobacz podobnie wyrok z dnia 20 listopada 2025 r., Komisja/Irlandia(Ramowa dyrektywa wodna) (C‑204/24, zwany dalej „wyrokiem Komisja/Irlandia”, EU:C:2025:912, pkt 82, 83 i przytoczone tam orzecznictwo). Zobacz również analogicznie wyrok Sweetman (pkt 45 i przytoczone tam orzecznictwo). 18      Zobacz podobnie wyrok Land Nordrhein-Westfalen (pkt 71 i przytoczone tam orzecznictwo). 19      O ile obowiązek zapobiegania pogorszeniu się stanu części wód zakłada zgodnie z ostatecznym celem dyrektywy 2000/60 osiągnięcie co najmniej „dobrego stanu” wszystkich wód i utrzymania go, jak wskazano w motywie 26 tej dyrektywy, Trybunał wyjaśnił, że obowiązkowi temu prawodawca Unii przyznał autonomiczny status i nie ogranicza się on do instrumentu służącego obowiązkowi polepszania stanu wód [zob. wyrok z dnia 5 maja 2022 r., Association France Nature Environnement (Przejściowe oddziaływanie na wody powierzchniowe) (C‑525/20, zwany dalej „wyrokiem Association FNE, EU:C:2022:350, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo)]. 20      Dla określenia zakresu obowiązku poprawy stanu części wód podziemnych art. 4 ust. 1 lit. b) ppkt (ii) dyrektywy 2000/60 odnosi się do „stanu” tychże części wód. Pojęcie „stanu wód podziemnych” jest zdefiniowane w art. 2 pkt 19 tej dyrektywy jako „ogólne wyrażenie stanu części wód podziemnych, określone przez gorszy ze stanów ilościowy lub chemiczny”. Wynika z tego, że „dobry stan wód podziemnych” w rozumieniu art. 2 pkt 20 tej dyrektywy zostaje osiągnięty, jeżeli zarówno jej stan ilościowy, jak i chemiczny jest określony jako co najmniej „dobry”, tj. gdy spełnione są warunki określone odpowiednio w tabelach 2.1.2 i 2.3.2 załącznika V [zob. analogicznie wyrok BSadD (pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo)]. 21      Trybunał orzekł bowiem, że możliwość odroczenia realizacji celów określonych w art. 4 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2000/60 ma zastosowanie wyłącznie do obowiązku poprawy przewidzianego w art. 4 ust. 1 lit. b) ppkt (ii), a nie do obowiązku zapobiegania pogorszeniu się stanu, o którym mowa w art. 4 ust. 1 lit. b) ppkt (i) tej dyrektywy [zob. wyrok Komisja/Hiszpania (pkt 45)]. 22      Zobacz pkt 24-27 niniejszej opinii. 23      Zobacz wyrok z dnia 1 lipca 2015 r., Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland (C‑461/13, zwany dalej „wyrokiem Bund für Umwelt”, EU:C:2015:433, pkt 30). 24      Wyróżnienie moje. 25      Zgodnie z art. 13 ust. 6 dyrektywy 2000/60 plany gospodarowania wodami w dorzeczach powinny zostać opublikowane najpóźniej w ciągu dziewięciu lat od dnia wejścia w życie tej dyrektywy, to jest najpóźniej w dniu 22 grudnia 2009 roku. Na podstawie art. 13 ust. 7 wspomnianej dyrektywy plany te miały następnie zostać poddane przeglądowi i uaktualnione najpóźniej w ciągu 15 lat od dnia wejścia w życie tejże, czyli najpóźniej do 22 grudnia 2015 r., a następnie co 6 lat, to jest najpóźniej 22 grudnia 2021 r. i 22 grudnia 2027 roku. 26      Wyróżnienie moje. 27      Zobacz pkt 25 niniejszej opinii. 28      W tym kontekście zauważam, że ze sprawozdania Komisji dla Rady i Parlamentu Europejskiego z dnia 4 lutego 2025 r. w sprawie wdrożenia ramowej dyrektywy wodnej (2000/60/WE) oraz dyrektywy powodziowej (2007/60/WE) [COM(2025) 2 final, s. 10] wynika, iż w odniesieniu do wód podziemnych najczęściej zgłaszanymi zanieczyszczeniami powodującymi zły stan chemiczny są azotany, których średnie stężenie nie uległo znaczącej zmianie od 2021 r. Azotany te pochodzą głównie z intensywnego rolnictwa i hodowli, w których dochodzi do nadużywania lub nadmiernego stosowania nawozów oraz gnojowicy/obronika, które zawierają azot i fosfor. 29      Zgodnie z art. 11 dyrektywy 2000/60 plan gospodarowania wodami w dorzeczu powinien zawierać program środków zmierzających do osiągnięcia celów środowiskowych określonych w art. 4 tej dyrektywy, przy czym program ten obejmuje „środki podstawowe” oraz, w razie potrzeby, „środki dodatkowe”. 30      Zobacz pkt 28 niniejszej opinii. 31      Zobacz podobnie wyrok Bund für Umwelt (pkt 43) a także pkt 59 niniejszej opinii. 32      Zobacz podobnie wyrok z dnia 19 stycznia 2023 r., Pesticide Action Network Europe i in., C‑162/21, EU:C:2023:30, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo. 33      Wyróżnienie moje. 34      Zgodnie z art. 13 ust. 4 dyrektywy 2000/60 praktyczne środki wymagane na podstawie art. 4 ust. 7 pkt a) tej dyrektywy powinny zostać ujęte w planie gospodarowania wodami. Zobacz wyrok Bund für Umwelt (pkt 46). 35      Zobacz wyrok z dnia 1 czerwca 2017 r., Folk (C‑529/15, EU:C:2017:419, pkt 36 i 38 i przytoczone tam orzecznictwo). Wyróżnienie moje. 36      Wbrew temu, co twierdzą zasadniczo kraje związkowe, wniosku tego nie może podważyć orzecznictwo Trybunału dotyczące zezwolenia na przedsięwzięcia na podstawie art. 4 ust. 7 lit. b) dyrektywy 2000/60, zgodnie z którym warunek ten „można uznać za spełniony, jeżeli powody leżące u podstaw danego przedsięwzięcia są zawarte w dniu wydania zezwolenia na przedsięwzięcie jedynie w decyzji zezwalającej na to przedsięwzięcie” [zob. wyrok Association FNE (pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo)]. Trybunał uznaje bowiem skuteczność zezwolenia, jeżeli w dniu jego wydania powody uzasadniające przedsięwzięcie znajdują się wyłącznie w decyzji o zezwoleniu, a informacje na ten temat są zawarte w późniejszym planie gospodarowania. Jednakże orzecznictwa tego nie można zastosować do przedłużenia terminu. Powody uzasadniające przedłużenie terminu są bowiem podane jedynie w samym planie gospodarowania, przy czym nie istnieje żaden akt, który mógłby być wcześniejszy od planu gospodarowania, który mógłby przedłużyć termin i, podobnie jak w sprawach zbadanych przez Trybunał, zawierać wystarczające uzasadnienie. 37      Zobacz analogicznie wyrok Sweetman (pkt 59–61). 38      Zobacz na przykład wyrok z dnia 22 lutego 2018 r., Komisja/Polska (C‑336/16, EU:C:2018:94, pkt 101 i 102), w którym Trybunał podkreślił, że Rzeczpospolita Polska nie wskazała ani nie uzasadniła powodów, dla których wyznaczyła szczególnie długie terminy położenia kresu przekraczaniu wartości dopuszczalnych przewidzianych w dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/50/WE z dnia 21 maja 2008 r. w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy (Dz.U. 2008, L 152, s. 1). 39      Zobacz również, tytułem przykładu, wyjątek przewidziany w art. 16 ust. 1 16 dyrektywy 92/43/WE z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (Dz.U. 1992, L 206, s. 7). Przepis ten przewiduje bowiem szczegółowe warunki zezwolenia w drodze wyjątku na przedsięwzięcie naruszające stan wód lub na działalność przynoszącą szkodę gatunkowi chronionemu, nie precyzując wyraźnie wpływu nieprzestrzegania tych warunków na ważność rozpatrywanych pozwoleń. 40      Zobacz wyrok BSadD (pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo). 41      Zobacz wyrok Komisja/Hiszpania (pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo). Trybunał orzekł, że obowiązek zapobiegania pogorszeniu się stanu części wód powierzchniowych pozostaje wiążący na każdym etapie wdrażania wspomnianej dyrektywy i podlega zastosowaniu w odniesieniu do „każdego typu” i do każdego stanu części wód powierzchniowych, dla której uchwalono plan gospodarowania lub dla której taki plan powinien był zostać uchwalony (zobacz podobnie wyrok Sweetman, pkt 43, 54 i przytoczone tam orzecznictwo). Wykładnie ta ma również zastosowanie do obowiązku zapobiegania pogorszeniu się stanu części wód podziemnych (zob. wyrok Land Nordrhein-Westfalen, pkt 72 i przytoczone tam orzecznictwo). 42      Zobacz analogicznie wyrok Komisja/Irlandia (pkt 118). 43      Zobacz wyroki z dnia 24 czerwca 2021 r. Komisja/Hiszpania (pkt 43) i Land Nordrhein-Westfalen (pkt 73). 44      Zobacz analogicznie wyrok BSadD (pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo). 45      Wyróżnienie moje. 46      Zobacz analogicznie wyrok Association FNE (pkt 38, 39 i przytoczone tam orzecznictwo). Pragnę również przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału zwykłe praktyki administracyjne, które ze swej natury mogą być zmieniane według uznania administracji i nie są odpowiednio ogłaszane, nie mogą być uznane za skuteczne wykonanie obowiązków transpozycji dyrektywy. (zobacz podobnie wyrok Komisja/Irlandia, pkt 146 i przytoczone tam orzecznictwo. 47      Zobacz wyrok z dnia 7 stycznia 2004 r., Wells (C‑201/02, EU:C:2004:12, pkt 67). 48      Zobacz wyrok z dnia 24 czerwca 2019 r., Popławski (C‑573/17, EU:C:2019:530, pkt 57, 58, 61 i przytoczone tam orzecznictwo). 49      Zobacz wyrok z dnia 24 czerwca 2019 r., Popławski (C‑573/17, EU:C:2019:530, pkt 76, 77 i przywołane tam orzecznictwo). Zobacz również pkt 32 niniejszej opinii. 50      Zobacz analogicznie wyrok Komisja/Irlandia (pkt 140 i 141).