C-395/08

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO ELEANOR SHARPSTON przedstawiona w dniu 21 stycznia 2010 r.(1) Sprawy połączone C‑395/08 i C‑396/08 Istituto nazionale della previdenza sociale (INPS) (Sprawa C‑395/08) przeciwko Tizianie Bruno i Massimowi Pettiniemu (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Corte d’Appello di Roma, Sezione Lavoro e Previdenza) Zasada równego traktowania – Porozumienie ramowe w sprawie pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy – Pracownicy zatrudnieni w niepełnym wymiarze czasu pracy wykonujący pracę przez kilka miesięcy w roku – Wyłączenie okresów niewykonywania pracy dla celów ustalania wysokości emerytury Istituto nazionale della previdenza sociale (INPS) (Sprawa C‑396/08) przeciwko Danieli Lotti i Clarze Matteucci (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Corte d’Appello di Roma, Sezione Lavoro e Previdenza) Zasada równego traktowania – Porozumienie ramowe w sprawie pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy – Pracownicy zatrudnieni w niepełnym wymiarze czasu pracy wykonujący pracę przez kilka miesięcy w roku – Wyłączenie okresów niewykonywania pracy dla celów ustalania wysokości emerytury 1.        W drodze niniejszych pytań prejudycjalnych Corte d’Appello di Roma, Sezione Lavoro e Previdenza (sąd apelacyjny w Rzymie, wydział pracy i ubezpieczeń społecznych) zwraca się do Trybunału z pytaniem, czy dyrektywa Rady 97/81/WE (zwana dalej „dyrektywą 97/81” albo „dyrektywą”)(2) stoi na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które wyłącza okresy niewykonywania pracy na podstawie niektórych umów o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy z okresów uwzględnianych dla celów nabycia uprawnień emerytalnych. 2.        W sprawach tych podniesiono ponadto szereg kwestii dotyczących zastosowania dyrektywy ratione materiae i ratione temporis, jak też spoczywającego na sądzie zwracającym się z pytaniem prejudycjalnym obowiązku przedstawienia Trybunałowi koniecznych okoliczności faktycznych i prawnych.  Ramy prawne  Dyrektywa Rady 97/81 3.        Preambuła do dyrektywy zawiera następujące motywy: „[...] (5)      W konkluzjach Rady Europejskiej w Essen podkreślona została potrzeba przyjęcia środków mających na celu wspieranie zatrudnienia oraz polityki równych szans dla mężczyzn i kobiet, a także wezwano do przyjęcia środków w celu zwiększenia intensywności zatrudnienia w stosunku do wzrostu gospodarczego, w szczególności poprzez bardziej elastyczną organizację pracy w sposób, który jednocześnie spełniałby życzenia pracodawców i pracowników oraz byłby zgodny z wymogami konkurencji; […] (11)      Pragnieniem sygnatariuszy było zawarcie Porozumienia ramowego w sprawie pracy w niepełnym wymiarze [czasu pracy], ustanawiającego zasady ogólne i minimalne wymagania w odniesieniu do problematyki pracy w niepełnym wymiarze [czasu pracy]; [....] wykazali oni swój zamiar stworzenia ogólnych ram służących eliminacji dyskryminacji wobec pracowników pracujących w niepełnym wymiarze [czasu pracy] oraz przyczynienia się do zwiększania potencjalnych możliwości pracy w niepełnym wymiarze [czasu pracy] w oparciu o zasady, które mogą być zaakceptowane zarówno przez pracodawców jak i pracowników; […] (18)      Komisja opracowała projekt dyrektywy zgodnie z treścią art. 2 ust. 2 Porozumienia w sprawie polityki społecznej stanowiącego, iż dyrektywy dotyczące sfery polityki społecznej powinny unikać narzucania ograniczeń administracyjnych, finansowych i prawnych, które mogłyby powstrzymywać powstawanie i rozwój małych i średnich przedsiębiorstw; […]”. 4.        Artykuł 1 dyrektywy 97/81 stanowi, że celem dyrektywy jest „wprowadzenie w życie przepisów Porozumienia ramowego w sprawie pracy w niepełnym wymiarze [czasu pracy] zawartego dnia 6 czerwca 1997 r. przez organizacje międzybranżowe o charakterze powszechnym: […] (UNICE)(3), […] (CEEP(4)) oraz […] (ETUC(5)), stanowiącego załącznik do […] dyrektywy” (zwanego dalej „porozumieniem ramowym”). 5.        Preambuła porozumienia ramowego zawiera następujące motywy: „[1] Niniejsze porozumienie ramowe stanowi wkład w ogólnoeuropejską strategię w dziedzinie zatrudnienia. Problematyka pracy w niepełnym wymiarze [czasu pracy] miała w ostatnich latach znaczący wpływ na rynek pracy. Dlatego strony niniejszego porozumienia potraktowały priorytetowo tę formę zatrudnienia. Zamiarem stron jest rozważenie potrzeby zawarcia podobnych porozumień odnoszących się do innych elastycznych form pracy. [2]   Uznając zróżnicowanie sytuacji w poszczególnych państwach członkowskich oraz stwierdzając, iż praca w niepełnym wymiarze [czasu pracy] jest cechą charakterystyczną zatrudnienia w niektórych sektorach i w odniesieniu do niektórych rodzajów działalności, niniejsze porozumienie ustanawia zasady ogólne i minimalne wymagania odnoszące się do pracy w niepełnym wymiarze [czasu pracy]. Stanowi ono ilustrację woli partnerów społecznych odnośnie do stworzenia ogólnych ram dla zniesienia dyskryminacji pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze [czasu pracy] oraz wspomożenia rozwoju możliwości w zakresie pracy w niepełnym wymiarze [czasu pracy] w oparciu o zasady możliwe do zaakceptowania zarówno przez pracodawców, jak i pracowników. [3]   Niniejsze porozumienie dotyczy warunków zatrudnienia pracowników w niepełnym wymiarze [czasu pracy], uznając, iż problematyka dotycząca ustawowych uprawnień do zabezpieczenia społecznego należy do kompetencji poszczególnych państw członkowskich. W kontekście zasady niedyskryminacji strony niniejszego porozumienia przyjęły do wiadomości deklarację w sprawie zatrudnienia przyjętą podczas spotkania Rady Europejskiej w Dublinie w grudniu 1996 r., w której podkreślono, między innymi, potrzebę dokonywania przekształceń systemów zabezpieczenia społecznego w systemy w większym stopniu sprzyjające zatrudnieniu poprzez: »rozwijanie systemów ochrony socjalnej zdolnych do przystosowania się do nowych form zatrudnienia oraz zapewnienia właściwego zabezpieczenia osobom zatrudnionym w ramach takich form«. Strony niniejszego porozumienia uważają, iż przepisy wymienionej deklaracji powinny zostać wprowadzone w życie. […]”. 6.        Punkt 5 uwag ogólnych do porozumienia ramowego stanowi, co następuje: „Strony niniejszego porozumienia przywiązują wagę do działań, które ułatwiłyby dostęp do pracy w niepełnym wymiarze [czasu pracy] dla mężczyzn i kobiet w celu przygotowania się do przejścia na emeryturę, pogodzenia życia zawodowego i rodzinnego oraz wykorzystania możliwości edukacji i szkoleń do poprawy kwalifikacji i zwiększenia możliwości w zakresie kariery zawodowej, z obopólną korzyścią dla pracodawców i pracowników, a także w sposób, przyczyniający się do rozwoju przedsiębiorczości”. 7.        Klauzula 1 porozumienia ramowego stanowi, że jego celem jest: „a)      ustanowienie przepisów eliminujących dyskryminację pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze [czasu pracy] oraz poprawiających jakość pracy w niepełnym wymiarze [czasu pracy]; (b)      ułatwienie rozwoju dobrowolnego zatrudnienia w niepełnym wymiarze [czasu pracy] oraz przyczynienie się do elastycznej organizacji czasu pracy w sposób, uwzględniający potrzeby pracodawców i pracowników.” 8.        Klauzula 3 definiuje określenia: „pracownik zatrudniony w niepełnym wymiarze [czasu pracy]” oraz „porównywalny pracownik zatrudniony w pełnym wymiarze [czasu pracy]” dla celów przedmiotowego porozumienia. „1.      Określenie: „pracownik zatrudniony w niepełnym wymiarze [czasu pracy]” odnosi się do pracownika, którego normalna liczba godzin pracy, obliczona według średniej tygodniowej lub na podstawie średniej z okresu zatrudnienia wynoszącego maksymalnie jeden rok, jest mniejsza niż normalna liczba godzin pracy w przypadku porównywalnego pracownika zatrudnionego w pełnym wymiarze [czasu pracy]. 2.      Określenie „porównywalny pracownik zatrudniony w pełnym wymiarze [czasu pracy]” oznacza pracownika zatrudnionego w pełnym wymiarze [czasu pracy] w tym samym zakładzie, będącego stroną takiego samego rodzaju umowy o pracę lub pozostającego w stosunku pracy, który wykonuje taką samą lub podobną pracę/zajęcie, z należytym uwzględnieniem innych czynników, które mogą obejmować starszeństwo oraz posiadane kwalifikacje/umiejętności. W przypadku gdy w danym zakładzie nie jest zatrudniony ani jeden porównywalny pracownik zatrudniony w pełnym wymiarze [czasu pracy], porównanie powinno być dokonywane w odniesieniu do obowiązującego zbiorowego układu pracy lub – jeśli nie ma zbiorowego układu pracy – zgodnie z prawem krajowym, innymi zbiorowymi układami pracy i obowiązującą praktyką”. 9.        Klauzula 4 jest zatytułowana „Zasada niedyskryminacji” i stanowi: „1.      W odniesieniu do warunków zatrudnienia pracownicy zatrudnieni w niepełnym wymiarze [czasu pracy] nie mogą być traktowani w mniej korzystny sposób niż porównywalni pracownicy zatrudnieni w pełnym wymiarze [czasu pracy] jedynie z tytułu zatrudnienia w niepełnym wymiarze [czasu pracy], o ile odmienne traktowanie nie znajduje uzasadnienia w przyczynach o charakterze obiektywnym. 2.      Gdzie to stosowne, stosuje się zasadę pro rata temporis. 3.      Uzgodnienia dotyczące stosowania niniejszej klauzuli podlegają określeniu przez państwa członkowskie lub partnerów społecznych, z uwzględnieniem [prawodawstwa] wspólnotowego, prawa krajowego, obowiązujących zbiorowych układów pracy i praktyki. 4.      W przypadku gdy jest to uzasadnione przyczynami o charakterze obiektywnym, państwa członkowskie, po konsultacji z partnerami społecznymi stosownie do przepisów prawa krajowego, zbiorowych układów pracy lub obowiązującej praktyki lub partnerzy społeczni mogą – odpowiednio – uzależniać dostęp do poszczególnych warunków zatrudnienia od takich czynników jak okres pracy, długość czasu pracy lub wysokość zarobków. Wymagania odnoszące się do dostępu pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze [czasu pracy] do określonych warunków zatrudnienia powinny podlegać okresowemu przeglądowi z uwzględnieniem zasady niedyskryminacji wyrażonej w [klauzuli] 4 ust. 1”. 10.      Klauzula 5 jest zatytułowana „Możliwości pracy w niepełnym wymiarze [czasu pracy]” i stanowi: „1.      W kontekście [klauzuli] 1 niniejszego porozumienia oraz zasady niedyskryminacji pracowników zatrudnionych w niepełnym i w pełnym wymiarze [czasu pracy]: a)      państwa członkowskie, po konsultacji z partnerami społecznymi stosownie do przepisów prawa krajowego lub zgodnie z obowiązującą praktyką, powinny dokonać identyfikacji i przeglądu przeszkód natury prawnej lub administracyjnej, mogących ograniczać możliwości pracy w niepełnym wymiarze [czasu pracy] oraz – tam, gdzie jest to stosowne – eliminować je; b)      partnerzy społeczni, działając [w granicach swoich kompetencji], a także poprzez procedury wymienione w zbiorowych układach pracy, powinni dokonać identyfikacji i przeglądu przeszkód natury prawnej lub administracyjnej, mogących ograniczać możliwości pracy w niepełnym wymiarze [czasu pracy] oraz – gdzie stosowne – eliminować je. […]”.  Prawo krajowe 11.      Postanowienia odsyłające w bardzo skrótowy sposób przedstawiają odpowiednie przepisy prawa włoskiego. 12.      Wskazano w nich, że w odniesieniu do nabycia uprawnień emerytalnych przepis art. 7 ust. 1 ustawy nr 638/83 przewiduje, że ilość składek tygodniowych, które mają być uwzględnione na rzecz zatrudnionego pracownika w ciągu roku dla celów ustalenia wysokości emerytury wypłacanej przez Instituto Nazionale della Previdenza Sociale (państwowy zakład ubezpieczeń społecznych, zwany dalej „INPS”) jest równa ilości tygodni tego roku, za które wypłacano wynagrodzenie albo które uznawane są za takie zgodnie z zasadami nominalnych zaliczeń. 13.      Następnie wskazano w nich, że w odniesieniu do wysokości emerytury zastosowanie znajduje art. 9 ust. 4 dekretu ustawodawczego nr 61/2000, zgodnie z którym „w sytuacji przekształcenia stosunku pracy z pracy w pełnym wymiarze czasu pracy na pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy i odwrotnie w celu ustalenia wysokości emerytury okresy odpowiadające zatrudnieniu w pełnym wymiarze czasu pracy są uwzględniane w całości, a okresy odpowiadające zatrudnieniu w niepełnym wymiarze czasu pracy są uwzględniane proporcjonalnie, biorąc za podstawę liczbę godzin faktycznie przepracowanych”. 14.      Wreszcie w postanowieniach odsyłających uściślono, że dekret ustawodawczy nr 61/2000, który stanowi włoski akt prawny implementujący dyrektywę 97/81, reguluje w zakresie, w jakim dotyczy ubezpieczeń społecznych, jedynie kwestie składek, uwzględnianych przy ustalaniu wysokości emerytur. 15.      Jednakże uwagi przedłożone przez INPS zawierają pełen tekst odpowiednich aktów prawnych, które cytuję poniżej(6):  Dekret ustawodawczy nr 61/2000 16.      Z postanowień odsyłających wynika, że dyrektywa 97/81 została implementowana do włoskiego prawa poprzez dekret ustawodawczy nr 61/2000 z dnia 25 lutego 2000 r.(7). Artykuł 1 tego dekretu zawiera następujące definicje: „[…] 2.      Dla celów niniejszego dekretu ustawodawczego: a)      »pełny wymiar czasu pracy« odnosi się do normalnego czasu pracy zgodnie z art. 3 ust. 1 dekretu ustawodawczego nr 66 z dnia 8 kwietnia 2003 r. albo, odpowiednio, krótszego normalnego czasu pracy określonego w jakimkolwiek obowiązującym układzie zbiorowym pracy; b)      »niepełny wymiar czasu pracy« odnosi się do określonego w indywidualnej umowie czasu pracy, którego pracownik jest zobowiązany przestrzegać i który jest krótszy niż czas pracy, wspomniany w lit. a); c)      »stosunek pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze horyzontalnym« oznacza stosunek pracy, w którym zmniejszenie czasu pracy w porównaniu z czasem pracy w pełnym wymiarze czasu pracy jest stałe w odniesieniu do zwykłego dobowego wymiaru czasu pracy; d)      »stosunek pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalnym« oznacza stosunek pracy, który zakłada wykonywanie pracy w pełnym wymiarze czasu pracy, ograniczone jednak do określonych wcześniej okresów w tygodniu, miesiącu albo roku. d a)      »mieszany stosunek pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy« oznacza stosunek pracy łączący oba typy wskazane w lit. c) i d) powyżej. e)      »dodatkowa praca« oznacza zadania wykonywane poza czasem pracy ustalonym pomiędzy stronami umowy w rozumieniu art. 2 ust. 2 w ramach pracy w pełnym wymiarze czasu pracy”. 17.      Artykuł 9 dekretu przewiduje, co następuje: „1.      Minimalna stawka godzinowa uwzględniana jako podstawa ustalenia wysokości składek na ubezpieczenie społeczne za pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy jest określona jako iloczyn przepracowanych w tygodniu dni w pełnym wymiarze czasu pracy oraz dziennego minimum określonego w art. 7 dekretu ustawodawczego nr 463 z dnia 12 września 1983 r., przekształconego, po zmianach, w ustawę nr 638 z dnia 11 listopada 1983 r., podzielony następnie przez liczbę przepracowanych godzin w tygodniu podczas normalnego tygodniowego wymiaru czasu pracy przewidzianego w krajowym sektorowym układzie zbiorowym dla pracowników zatrudnionych w pełnym wymiarze czasu pracy. […] 4.      Dla celów ustalenia wysokości emerytury, jeśli umowa o pracę w pełnym wymiarze czasu pracy zostanie przekształcona w umowę o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy albo odwrotnie, okresy zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy powinny być uwzględniane w całości, a okresy zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy – proporcjonalnie do faktycznie przepracowanych”.  Dekret ustawodawczy nr 463 z dnia 12 września 1983 r., przekształcony, po zmianach, w ustawę nr 638 z dnia 11 listopada 1983 r. 18.      Artykuł 7 wymienionego dekretu przewiduje, co następuje: „1.   Dla każdego roku kalendarzowego po 1983 r. ilość składek tygodniowych, uwzględnianych na rzecz pracownika zatrudnionego w ciągu roku kalendarzowego dla celów ustalenia wysokości emerytury wypłacanej przez INPS jest równa liczbie tygodni tego roku, w których wypłacano wynagrodzenie albo które uznawane są za takie zgodnie z zasadami nominalnych zaliczeń[(8)], przy założeniu, że wypłacone, należne lub nominalnie zaliczone wynagrodzenie za każdy taki tydzień stanowi nie mniej niż 30% minimalnego miesięcznego świadczenia emerytalnego wypłacanego przez fundusz emerytalny pracowników najemnych [(9)] na dzień 1 stycznia danego roku. Od dnia 1 stycznia 1984 r. próg dziennego wynagrodzenia, w tym dzienne minimum średniego uzgodnionego wynagrodzenia, dla wszystkich składek na ubezpieczenie społeczne nie może być niższy niż 7,5% minimalnego miesięcznego świadczenia emerytalnego wypłacanego z funduszu emerytalnego pracowników najemnych na dzień 1 stycznia danego roku. 2.     W innym wypadku ilość uwzględnionych składek tygodniowych powinna być równa ilorazowi (zaokrąglonemu ku górze) całego zapłaconego, należnego lub nominalnie zaliczonego wynagrodzenia w roku kalendarzowym przez wynagrodzenie określone w poprzednim ustępie. Niezależnie od faktycznej długości okresu ubezpieczenia, składki, których wysokość została w ten sposób określona, powinny być przypisane do okresu zawierającego tę samą ilość tygodni, za które wynagrodzenie było płacone lub zaliczone nominalnie jak opłacone składki, licząc wstecz od ostatniego tygodnia przepracowanego lub nominalnie zaliczonego w roku. 3.     Przepisy poprzednich ustępów stosuje się do okresów po dniu 31 grudnia 1983 r. w odniesieniu do prawa do świadczeń innych niż emerytury, a które wymagają składek do INPS. 4.     W odniesieniu do roku przejścia na emeryturę ilość tygodniowych składek, uwzględnianych za okres od pierwszego dnia w roku do dnia przejścia na emeryturę, jest określana przy zastosowaniu zasad określonych w poprzednich ustępach tylko dla tygodni faktycznie przepracowanych albo które stanowiły podstawę dla nominalnego zaliczenia. To samo kryterium znajduje zastosowanie do świadczeń socjalnych i z pomocy społecznej. […]”.  Dekret ustawodawczy nr 564 z dnia 16 września 1996 r. 19.      Artykuł 8 stanowi, co następuje: „1.   Nieprzepracowane okresy po dniu 31 grudnia 1996 r., nieobjęte obowiązkowym ubezpieczeniem, mogą być nabyte na rzecz pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalnym, horyzontalnym lub cyklicznym [(10)], objętych powszechnym ustawowym systemem ubezpieczenia społecznego w zakresie ryzyka niezdolności do pracy, starości, świadczeń dla osób pozostałych przy życiu albo innych form zabezpieczenia społecznego poprzez zapłatę rezerwy aktuarialnej zgodnie z art. 13 ustawy nr 1338 z dnia 12 sierpnia 1962 r. ze zmianami. 2.     W okresach, o których mowa w ust. 1, zainteresowane osoby mogą, alternatywnie, otrzymać pozwolenie, aby płacić dobrowolne składki na ubezpieczenie społeczne do funduszu emerytalnego, do którego przynależą, zgodnie z ustawą nr 47 z dnia 18 lutego 1983 r. Uzyskanie tego pozwolenia jest uzależnione od opłacania przez nich składek w ramach jednego z systemów ubezpieczeń, o których mowa w ust. 1, przez okres przynajmniej jednego roku w ciągu poprzedzających pięciu lat. 3.     Aby skorzystać z możliwości, o której mowa w ust. 1 i 2, zainteresowane osoby muszą wykazać swój status pracowników w niepełnym wymiarze czasu pracy, o czym mowa w ust. 1, za cały wnioskowany okres ubezpieczenia w drodze dobrowolnego ubezpieczeniem lub nabycia”.  Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne 20.      Odrębnymi skargami z dnia 17 stycznia 2005 r., wniesionymi do Tribunale di Roma, Tiziana Bruno, Massimo Pettini, Daniela Lotti i Clara Matteucci (zwani dalej „skarżącymi w postępowaniu przed sądem krajowym”), będący pracownikami Alitalia SpA (zwanej dalej „Alitalią”), zażądali uznania takiej ilości składek uprawniających do świadczeń społecznych, jaka odpowiada całkowitej liczbie tygodni ich zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy. Oświadczyli, że na ich żądanie umowy o pracę w pełnym wymiarze czasu pracy (w stosunku do określonych okresów) zostały przekształcone w umowy o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalno‑cyklicznym. Tym samym wykonywali pracę tylko w niektórych miesiącach roku. 21.      INPS uznał, że tylko przepracowane okresy mogą stanowić okresy składkowe na potrzeby emerytury, z wyłączeniem okresów, w których praca nie była wykonywana. 22.      Tribunale di Roma uwzględnił powództwo wyrokiem z dnia 15 listopada 2005 r. INPS wniósł apelację, podnosząc, że na podstawie art. 7 ustawy nr 638/83 tygodniowe składki uwzględniane dla celów świadczeń emerytalnych to te, w stosunku do których wynagrodzenie jest faktycznie płacone (albo które są uznawane dla tych celów jako nominalne zaliczenie). 23.      Corte d’Appello di Roma, Sezione Lavoro e Previdenza postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „A)   Czy przepisy przyjęte przez państwo włoskie (wspomniany art. 7 ust. 1 ustawy nr 638/83), powodujące, iż nieprzepracowane okresy w ramach pracy w niepełnym wymiarze czasu o charakterze wertykalnym nie są uważane za okresy składkowe w kontekście nabycia praw emerytalnych, są zgodne z dyrektywą 97/81/WE, a w szczególności z klauzulą 4 [porozumienia ramowego] odnoszącą się do zasady niedyskryminacji? B)     Czy wspomniane przepisy krajowe są zgodne z dyrektywą, a w szczególności z klauzulą 1 [porozumienia ramowego], która stanowi, że przepisy krajowe powinny ułatwiać rozwój zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy; z klauzulami 4 i 5, które nakładają na państwa członkowskie obowiązek wyeliminowania przeszkód natury prawnej ograniczających dostęp do pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy, jako że nieuwzględnienie dla celów emerytalnych nieprzepracowanych tygodni stanowi niewątpliwie istotną przeszkodę przy wyborze pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalnym? C)     Czy zakres zastosowania klauzuli 4 [porozumienia ramowego] dotyczący zasady niedyskryminacji może obejmować także różne rodzaje umów o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy, w świetle okoliczności, iż na podstawie przepisów prawa krajowego w przypadku pracy w niepełnym wymiarze o charakterze horyzontalnym, przy takiej samej liczbie godzin przepracowanych i za które wypłacono wynagrodzenie w ciągu roku kalendarzowego, uwzględniane są wszystkie tygodnie roku kalendarzowego, inaczej niż w przypadku pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalnym?”. 24.      Uwagi na piśmie zostały przedłożone przez INPS, skarżących w postępowaniu przed sądem krajowym i Republikę Włoską. 25.      Podczas rozprawy w dniu 29 października 2009 r. INPS, Republika Włoska i Komisja zgłosiły uwagi ustne.  W przedmiocie dopuszczalności 26.      Niniejsza sprawa podnosi pewne kwestie odnośnie do dopuszczalności. 27.      INPS stoi na stanowisku, że pytania prejudycjalne, z którymi zwrócił się sąd krajowy, są niedopuszczalne. Podnosi, że porozumienie ramowe nie ma zastosowania do systemów ubezpieczeń społecznych, ponieważ odnoszące się do nich zagadnienia należą do wyłącznej kompetencji państw członkowskich, a więc dyrektywa odnosi się jedynie do prawa pracy, nie zaś do prawa ubezpieczeń społecznych. Pytania są poza tym bez znaczenia dla sprawy i tym samym niedopuszczalne w odniesieniu do okresu przed wejściem w życie dekretu ustawodawczego nr 61/2000. INPS stoi zatem na stanowisku, że porozumienie ramowe nie znajduje zastosowania zarówno ratione materiae w odniesieniu do całości, jak i ratione temporis w odniesieniu do części okoliczności w sprawach przed sądem krajowym. 28.      Przy rozważaniu tych argumentów należy mieć na uwadze, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w ramach postępowania, o którym mowa w art. 234 WE, wyłącznie do sądu krajowego, przed którym toczy się spór i który wobec tego musi przyjąć na siebie odpowiedzialność za wydane orzeczenie, należy ocena, w świetle konkretnych okoliczności sprawy, czy orzeczenie prejudycjalne jest niezbędne do wydania przez niego wyroku, jak i czy pytania skierowane do Trybunału są istotne. W związku z tym, jeśli postawione pytania dotyczą wykładni prawa wspólnotowego, Trybunał jest co do zasady zobowiązany do wydania orzeczenia. Jednakże Trybunał orzekł również, że w szczególnych okolicznościach to do Trybunału, w celu zweryfikowania jego własnej kompetencji, należy zbadanie okoliczności, w jakich sąd krajowy kieruje do niego wniosek. Odmowa udzielenia odpowiedzi na pytanie prejudycjalne przedstawione przez sąd krajowy jest możliwa jedynie wtedy, gdy żądana wykładnia prawa wspólnotowego w sposób oczywisty nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub przedmiotem sporu toczącego się przed sądem krajowym lub też gdy problem ma charakter hipotetyczny albo gdy Trybunałowi nie przedstawiono okoliczności faktycznych i prawnych koniecznych do tego, aby mógł odpowiedzieć na postawione mu pytania w użyteczny sposób(11).  W kwestii zakresu przedmiotowego porozumienia ramowego 29.      Jeśli pytania prejudycjalne dotyczą wykładni prawa wspólnotowego, Trybunał orzeka, nie będąc zasadniczo zobowiązanym do badania okoliczności, w których sąd krajowy został skłoniony do przekazania Trybunałowi pytań i w których ten sąd zamierza stosować przepis prawa wspólnotowego, o którego wykładnię zwrócił się do Trybunału. Trybunał bada tylko dopuszczalność pytania z perspektywy stosowania ratione materiae przepisu prawa wspólnotowego, którego interpretacji dotyczy pytanie, jeśli przepis ten w sposób oczywisty nie może mieć zastosowania(12). 30.      W niniejszej sprawie nie wydaje się, żeby miała miejsce taka sytuacja. Pytania prejudycjalne nie powinny zatem zostać uznane za niedopuszczalne na tej podstawie(13). 31.      Wobec powyższego odniosę się osobno do kwestii zastosowania ratione materiae porozumienia ramowego w ramach rozważania istoty pytań(14).  W kwestii stosowania ratione temporis porozumienia ramowego 32.      Z akt sprawy wynika, że w stosunku do T. Bruno, D. Lotti i C. Matteucci rzekomo dyskryminujące naliczenie uprawnień emerytalnych dotyczy, w całości lub w części, okresów przed upływem, w dniu 20 stycznia 2000 r., terminu dla implementacji dyrektywy 97/81. 33.      Dyrektywa 97/81 została implementowana do włoskiego prawa za pośrednictwem dekretu ustawodawczego nr 61/2000 z dnia 25 lutego 2000 r.(15). INPS stoi na stanowisku, że pytania są niedopuszczalne w zakresie, w jakim dotyczą okoliczności sprzed wejścia w życie tego aktu. 34.      Jednakże podczas rozprawy Komisja podniosła, że dyrektywa znajduje zastosowanie do sposobu wliczenia przepracowanych w przeszłości okresów uprawniających do przyszłej emerytury, na podstawie utrwalonego orzecznictwa Trybunału, zapoczątkowanego wyrokiem w sprawie Brock(16). 35.      Zgadzam się z Komisją. 36.      W wyroku w sprawie Brock do Trybunału zwrócono się z pytaniem, czy określone przepisy rozporządzenia Rady nr 3 z dnia 25 września 1958 r. dotyczącego zabezpieczenia społecznego pracowników migrujących(17), ze zmianami, znajdują zastosowanie do zdarzeń, które miały miejsce przed dniem 1 stycznia 1964 r., kiedy to odpowiednia zmiana rozporządzenia weszła w życie. Bundesknappschaft (federalne stowarzyszenie górników) podnosiło przed sądem krajowym, że renty płacone z powodu zdarzenia, które miało miejsce przed dniem 1 stycznia 1964 r., nie mogły podlegać przepisom obowiązującym w tym dniu, ale że regulowały je, również na przyszłość, wcześniejsze przepisy. Trybunał stwierdził, że przepis rozporządzenia, zgodnie z którym świadczenie miało z jednej strony być wypłacane na podstawie tego rozporządzenia, nawet jeśli było związane ze zdarzeniem mającym miejsce przed datą wejścia w życie tego rozporządzenia, a z drugiej strony prawa strony, której świadczenie zostało ustalone przed wejściem w życie rozporządzenia, mogły być, na jej żądanie, zweryfikowane, był w gruncie rzeczy jedynie przejawem zasady, zgodnie z którą zmienione przepisy znajdują zastosowanie, w braku innych postanowień, do skutków sytuacji powstałych przed ich wejściem w życie(18). 37.      Zasada ta znajduje potwierdzenie w utrwalonym orzecznictwie(19). 38.      Przykładowo, odnośnie do renty z tytułu niezdolności do pracy Trybunał rozpatrywał w sprawie Duchon(20) pytanie, czy obywatel państwa członkowskiego, który przed przystąpieniem tego państwa do Unii Europejskiej był zatrudniony w innym państwie członkowskim i uległ wówczas wypadkowi przy pracy i który, po przystąpieniu jego państwa do Unii Europejskiej, zwrócił się do władz tego państwa o wypłatę świadczenia z tytułu niezdolności do pracy związanego z tym wypadkiem przy pracy, podlegał rozporządzeniu nr 1408/71(21). Powołując się na art. 94 ust. 3 tego rozporządzenia(22), Trybunał orzekł, że taka osoba faktycznie jest objęta zakresem stosowania tego rozporządzenia. Trybunał powołał się ponadto na wskazaną powyżej ogólną zasadę oraz na art. 94 ust. 2 tego rozporządzenia(23) i stwierdził, że z tego przepisu wynika, że państwo członkowskie nie ma prawa odmówić uwzględnienia okresów ubezpieczenia na terytorium innego państwa członkowskiego, dla celów ustalenia prawa do emerytury, z tego tylko powodu, że to rozporządzenie nie weszło wówczas jeszcze w życie w tymże państwie członkowskim. 39.      W niniejszej sprawie ani dyrektywa 97/81, ani porozumienie ramowe nie wprowadza wyjątku od ogólnej zasady, że zmienione przepisy stosuje się – jeśli nie postanowiono inaczej – do przyszłych skutków sytuacji, które miały miejsce w czasie, kiedy zmiana jeszcze nie obowiązywała. 40.      Dyrektywa 97/81 znajduje zatem zastosowanie do ustalania liczby tygodni określającej uprawnienia emerytalne rozpatrywane w postępowaniu przed sądem krajowym, w zakresie w jakim żaden ze skarżących w postępowaniu przed sądem krajowym nie przeszedł ostatecznie na emeryturę przed wejściem w życie dyrektywy. Ustalenie, czy ta okoliczność ma miejsce, należy do sądu krajowego. 41.      Pytania prejudycjalne nie mogą zatem być uznane za niedopuszczalne na skutek braku możliwości zastosowania ratione temporis dyrektywy i porozumienia ramowego.  Spoczywający na sądzie krajowym obowiązek przedstawienia Trybunałowi istotnych okoliczności faktycznych i prawnych 42.      Podczas rozprawy Komisja przyznała, że miała trudności, aby zająć stanowisko w sprawie, która została przedstawiona w niewłaściwy sposób pod względem faktycznym i prawnym. 43.      Informacje zawarte w postanowieniach odsyłających dotyczące stanu faktycznego oraz obowiązującego prawa krajowego są rzeczywiście niekompletne i niejednoznaczne. 44.      Powyższe wzbudza wątpliwości w kontekście utrwalonego orzecznictwa, zgodnie z którym konieczność dokonania użytecznej dla sądu krajowego wykładni prawa wspólnotowego wymaga, by sąd ten określił faktyczne i prawne ramy, w jakich mieszczą się stawiane przez niego pytania, lub by przynajmniej wyjaśnił założenia faktyczne, na których pytania te są oparte. Informacje zawarte w postanowieniach odsyłających nie tylko powinny pozwolić Trybunałowi na udzielenie użytecznych odpowiedzi, ale także umożliwić rządom państw członkowskich oraz innym zainteresowanym przedstawienie uwag zgodnie z art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości. Zadaniem Trybunału jest czuwanie nad zapewnieniem tej możliwości, uwzględniając to, że na mocy tego przepisu zainteresowanym doręcza się jedynie postanowienia odsyłające(24). 45.      Nie jestem w ogóle przekonana, czy postanowienia odsyłające w niniejszej sprawie spełniają to wymaganie. 46.      Opis okoliczności faktycznych jest skąpy. Postanowienia odsyłające nie precyzują, czy skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym są już emerytami, czy wciąż są aktywni zawodowo, lecz zauważyli rzekomo odmienny sposób ustalania wysokości emerytury i są zaniepokojeni swoimi emeryturami, czy też mamy do czynienia z jeszcze innym stanem faktycznym. Co prawda przedstawienie akt sprawy przed sądem krajowym(25) oraz przedstawienie stanowisk stron zaradziło w pewnym stopniu powyższym niedociągnięciom, jednakże pełniejszy opis w postanowieniu odsyłającym byłby wysoce pożądany. 47.      Większy problem stanowi opis ram prawnych. 48.      Założenie, na jakim sąd krajowy wydaje się opierać swoje pytania, stanowi, że pracownicy zatrudnieni na podstawie umów o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalnym nie nabywają uprawnień emerytalnych w oparciu o takie same sposoby ustalania wysokości tych praw jak pracownicy zatrudnieni na podstawie umów o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze horyzontalnym. 49.      Sąd krajowy, niestety, nie wyjaśnił dostatecznie różnic pomiędzy tymi rodzajami pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy ani ich odmiennego traktowania dla celów ustalania wysokości uprawnień emerytalnych.  Praca w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze horyzontalnym i wertykalnym 50.      Przepis art. 1 ust. 2 lit. d) dekretu ustawodawczego nr 61/2000 definiuje „stosunek pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalnym” jako „stosunek pracy, który zakłada wykonywanie pracy w pełnym wymiarze czasu pracy, ograniczone jednak do określonych wcześniej okresów w tygodniu, miesiącu albo roku”. 51.      Podczas rozprawy INPS wyjaśnił, że chociaż pytania sądu krajowego odnoszą się „ogólnie do pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalnym”, to rozpatrywany problem pojawia się jedynie w odniesieniu do pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalno‑cyklicznym, która – jak wydaje się wynikać z postanowień odsyłających – polega na pracy przez kilka miesięcy w roku i niewykonywaniu pracy przez pozostałe miesiące(26). 52.      Jednakże w postanowieniach odsyłających jedyna informacja dotycząca pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze horyzontalnym jest zawarta w pytaniu trzecim, w którym stwierdza się, że odnośnie do takiej samej liczby przepracowanych godzin w roku, za którą wypłacono takie samo wynagrodzenie, w przypadku pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze horyzontalnym uwzględnia się wszystkie tygodnie w roku na podstawie prawa krajowego, podczas gdy w przypadku pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalnym ich się nie uwzględnia. 53.      Przepis art. 1 ust. 2 lit. c) dekretu ustawodawczego nr 61/2000 definiuje „stosunek pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze horyzontalnym” jako stosunek pracy, w którym zmniejszenie czasu pracy w porównaniu z czasem pracy w pełnym wymiarze czasu pracy jest stałe w odniesieniu do zwykłego dobowego wymiaru czasu pracy. Nie jest to całkowicie jednoznaczne, jednakże rozumiem w związku z powyższym, że praca w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze horyzontalnym wiąże się z pracą przez część każdego dnia pracy. 54.      Dopiero podczas rozprawy Trybunał był w stanie ustalić, że powyższa interpretacja jest rzeczywiście prawidłowa.  Odmienne traktowanie pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze horyzontalnym oraz wertykalno‑cyklicznym 55.      Postanowienia odsyłające powołują się na przepis art. 7 ust. 1 ustawy nr 638/83, zgodnie z którym w odniesieniu do nabycia uprawnień emerytalnych ilość tygodniowych składek uwzględnianych na rzecz pracowników w ciągu roku dla celów ustalenia wysokości emerytury wypłacanej przez INPS równa się liczbie tygodni tego roku, za które pracownik otrzymywał wynagrodzenie albo które były uznane za takie na podstawie zasad dotyczących nominalnych zaliczeń. Sąd krajowy zauważył ponadto, że INPS traktował jako okresy składkowe dla celów emerytalnych jedynie te okresy, w których praca była wykonywana, a tym samym nie brał pod uwagę okresów, w których praca nie była wykonywana. 56.      Jednakże sąd krajowy nigdzie nie wyjaśnia sposobu, w jaki ustala się liczbę tygodni uwzględnianą dla celów nabycia uprawnień emerytalnych. 57.      Aby umożliwić Trybunałowi dokonanie użytecznej wykładni prawa wspólnotowego, sąd krajowy powinien przed zwróceniem się do Trybunału ustalić okoliczności sprawy oraz wyjaśnić wszelkie kwestie dotyczące wyłącznie prawa krajowego(27). 58.      Prawdą jest, że Trybunał orzekł, że powyższe względy w żaden sposób nie ograniczają swobody uznania sądu krajowego, który jako jedyny posiada bezpośrednią wiedzę na temat okoliczności sprawy i argumenty stron i który przyjmuje odpowiedzialność za wydanie wyroku w sprawie, i który tym samym może najlepiej stwierdzić, na jakim etapie postępowania potrzebne jest orzeczenie prejudycjalne, oraz ocenić znaczenie pytań kierowanych do Trybunału Sprawiedliwości(28). 59.      Takie liberalne stanowisko wobec dopuszczalności postanowień odsyłających jest często usprawiedliwione w świetle dwojakiego celu, wyrażonego w art. 234 WE: zapewnienia w możliwie największym stopniu jednolitości stosowania prawa wspólnotowego oraz ustanowienia w tym celu efektywnej współpracy pomiędzy Trybunałem a sądami krajowymi(29). 60.      Niemniej jednak w przypadku, w którym w postanowieniach odsyłających przekazano sprzeczne informacje, uniemożliwiając tym samym wystarczające zrozumienie stanu prawnego, Trybunał uznał, że pytania prejudycjalne są w sposób oczywisty niedopuszczalne(30). 61.      Niejasność niniejszych postanowień odsyłających dotyczy różnicy w obliczaniu liczby tygodni uwzględnianych dla celów uprawnień emerytalnych pomiędzy horyzontalnym a wertykalno‑cyklicznym charakterem pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy. To jest jednakże najbardziej istotny element niniejszej sprawy i przesłanka, na której oparto pytania prejudycjalne. 62.      Pytania prejudycjalne mogłyby zatem zasadnie zostać uznane za niedopuszczalne, kiedy postanowienia odsyłające wpłynęły do Trybunału. 63.      Sposób dokonywania tych obliczeń i dokładny charakter problemu powstałego na gruncie prawa krajowego stały się jaśniejsze dopiero podczas rozprawy po dogłębnym przesłuchaniu przedstawiciela INPS oraz pełnomocnika Włoch. 64.      Należy jednak pamiętać, że w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 234 WE, opartym na wyraźnym podziale zadań pomiędzy sądami krajowymi a Trybunałem, Trybunał jest uprawniony do orzekania o wykładni albo ważności postanowień prawa wspólnotowego jedynie na podstawie stanu faktycznego oraz prawa krajowego, które zostaną mu przedstawione przez sąd krajowy. Ustalanie przez Trybunał stanu faktycznego i prawnego w sprawie przed sądem krajowym byłoby niezgodne z jego rolą wynikającą z art. 234 WE oraz obowiązkiem umożliwienia rządom państw członkowskich oraz innym zainteresowanym przedstawienia uwag zgodnie z art. 23 statutu Trybunału(31). 65.      Poza Republiką Włoską żadne inne państwo członkowskie nie przedstawiło uwag. Trybunał nie może zatem mieć pewności, czy wypełnił swój obowiązek zapewnienia możliwości przedstawienia uwag. 66.      Takich sytuacji należy unikać. 67.      Zatem procedura przewidziana w art. 234 WE jest instrumentem współpracy pomiędzy Trybunałem i sądami krajowymi, dzięki któremu Trybunał przedstawia sądom krajowym elementy wykładni prawa wspólnotowego, które są niezbędne dla rozstrzygnięcia zawisłych przed nimi sporów(32). System wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym opiera się ponadto na dialogu pomiędzy sądami, którego podjęcie zależy wyłącznie od dokonanej przez sąd krajowy oceny, czy wniosek o wydanie orzeczenia prejudycjalnego jest zasadny i konieczny(33). 68.      Prawdą jest, że należy liczyć się ze stwierdzeniem niedopuszczalności postanowienia odsyłającego we wczesnej fazie postępowania, jeśli oddaje stan faktyczny i stan prawa krajowego w sposób tak nieodpowiedni jak w niniejszej sprawie. Jednakże w świetle informacji uzyskanych przez Trybunał podczas rozprawy, taki krok na obecnym etapie nie wydaje się właściwy ani pożądany z punktu widzenia ekonomii procesowej.  Co do istoty sprawy  Zakres przedmiotowy stosowania porozumienia ramowego 69.      Czy dyrektywa oraz porozumienie ramowe dotyczą tylko prawa pracy, a nie prawa ubezpieczeń społecznych(34)? 70.      W sprawie Impact(35), dotyczącej zastosowania dyrektywy 1999/70(36), Trybunałowi postawiono pytanie, czy „warunki zatrudnienia” w rozumieniu klauzuli 4 porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, stanowiącego załącznik do przedmiotowej dyrektywy, obejmują również warunki zatrudnienia odnoszące się do wynagrodzenia i emerytur. 71.      Trybunał odwołał się do utrwalonego orzecznictwa, zgodnie z którym pojęcie „wynagrodzenie” w rozumieniu art. 141 ust. 2 lit. b) WE obejmuje emerytury zależące od stosunku pracy istniejącego między pracownikiem a pracodawcą(37), z wyłączeniem emerytur z ustawowego systemu, w którego finansowaniu pracownicy, pracodawcy i ewentualnie skarb państwa uczestniczą w stopniu mniej zależnym od stosunku pracy niż od względów polityki społecznej. Biorąc pod uwagę to orzecznictwo, Trybunał stwierdził, że pojęcie „warunków zatrudnienia” w rozumieniu klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony obejmuje emerytury zależące od stosunku pracy istniejącego między pracownikiem a pracodawcą, z wyłączeniem emerytur z ustawowego systemu zabezpieczenia społecznego, które zależą w mniejszym stopniu od tego stosunku pracy, a w większym od względów polityki społecznej. Trybunał stwierdził, że taką wykładnię potwierdza wskazówka zawarta w akapicie piątym preambuły do porozumienia ramowego, zgodnie z którą strony porozumienia ramowego „[uznają], że zagadnienia dotyczące ustawowych systemów zabezpieczenia społecznego pozostają w sferze kompetencji państw członkowskich”, i apelują do państw członkowskich o wprowadzenie w życie deklaracji w sprawie zatrudnienia przyjętej podczas spotkania Rady Europejskiej w Dublinie w grudniu 1996 r., podkreślającej, między innymi, konieczność dostosowania systemów zabezpieczenia społecznego do nowych modeli wykonywania pracy w celu stworzenia odpowiedniej ochrony osób zatrudnionych w ramach tych modeli(38). 72.      To samo rozumowanie znajduje odpowiednio zastosowanie w niniejszej sprawie do klauzuli 4 porozumienia ramowego w sprawie pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy. 73.      Po pierwsze, klauzula ta ustanawia zasadę niedyskryminacji, posługując się tymi samymi sformułowaniami co klauzula 4 porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, stanowiącej załącznik do dyrektywy 1999/70. 74.      Po drugie, akapit trzeci preambuły do porozumienia ramowego w sprawie pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy podobnie uznaje kompetencje państw członkowskich w odniesieniu do kwestii związanych z zabezpieczeniem społecznym i odnosi się do deklaracji w sprawie zatrudnienia przyjętej podczas spotkania Rady Europejskiej w Dublinie w grudniu 1996 r. 75.      Po trzecie, celem dyrektywy 97/81, określonym w art. 1, jest wdrożenie porozumienia ramowego w sprawie pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy, zawartego pomiędzy wielobranżowymi organizacjami o charakterze powszechnym (tj. odpowiednio pomiędzy organizacjami reprezentującymi pracodawców i pracowników). Porozumienie ramowe ma z założenia umożliwić obu stronom stosunku pracy zorganizowanie godzin pracy w elastyczny sposób, dostosowany do szczególnego charakteru zatrudnienia w niektórych sektorach i w stosunku do niektórych zajęć. Nie powinno natomiast regulować spraw związanych z zabezpieczeniem społecznym(39). 76.      Klauzula 4 pkt 1 porozumienia ramowego obejmuje zatem emerytury, które są zależne od stosunku pracy pomiędzy pracownikiem a pracodawcą, z wyłączeniem emerytur z ustawowego systemu zabezpieczenia społecznego, które zależą w mniejszym stopniu od tego stosunku pracy, a w większym od względów polityki społecznej. 77.      Wydaje mi się, w szczególności mając na względzie niejasny charakter postanowień odsyłających, że sąd krajowy może najlepiej ustalić, jak zaklasyfikować system zabezpieczenia społecznego rozpatrywany w niniejszej sprawie. Przy tej analizie powinien zastosować kryteria ustalone przez Trybunał. 78.      Trybunał stwierdził, że dla celów oceny, czy emerytura wchodzi w zakres stosowania art. 141 WE, decydujące kryterium może stanowić okoliczność, że emerytura jest wypłacana pracownikowi z racji stosunku pracy łączącego go z byłym pracodawcą. Trybunał dodał, że kryterium to nie może mieć charakteru wyłącznego, ponieważ emerytury wypłacane z ustawowego systemu zabezpieczenia społecznego mogą uwzględniać, w całości lub w części, wynagrodzenie za pracę. Jednakże względy polityki społecznej, organizacji państwa, względy etyczne lub nawet natury budżetowej, które odegrały lub mogły odegrać pewną rolę przy tworzeniu systemu przez ustawodawcę krajowego, nie mogą przeważać, jeżeli spełnione są następujące trzy warunki: i) emerytura dotyczy jedynie szczególnej kategorii pracowników, ii) jest bezpośrednio związana z przepracowanym okresem oraz iii) jej wysokość jest obliczana na podstawie ostatniego wynagrodzenia(40). 79.      Kryteria te niekoniecznie są łatwe do zastosowania. Jednakże muszą przez analogię zostać zastosowane do emerytur, które są przedmiotem niniejszej sprawy. 80.      Trybunał wyjaśnił, że jeśli te kryteria są spełnione, to emerytura wypłacana przez publicznego pracodawcę urzędnikowi państwowemu jest porównywalna z emeryturą wypłacaną przez prywatnego pracodawcę jego dawnym pracownikom(41). Wbrew temu, co INPS stwierdził podczas rozprawy, okoliczność, że emerytura jest przewidziana prawem i administrowana przez organ władzy publicznej, jakim jest INPS, nie może stanowić decydującego kryterium dla rozróżnienia pomiędzy emeryturą z systemu zakładowego a emeryturą z ustawowego systemu zabezpieczenia społecznego. 81.      Według mojego rozumienia właściwego orzecznictwa, sąd krajowy powinien zbadać status Alitalii na gruncie prawa krajowego w celu ustalenia, czy jest to prywatny, czy publiczny pracodawca. Jeśli Alitalia jest pracodawcą publicznym, to okoliczność, że emerytura jest wypłacana przez INPS, a nie przez samą Alitalię, może być wskazówką, że emerytura ta jest porównywalna z emeryturą wypłacaną przez prywatnego pracodawcę byłym pracownikom, a zatem, że jest to raczej emerytura z systemu zakładowego niż emerytura z ustawowego systemu zabezpieczenia społecznego. Jeśli z kolei Alitalia jest pracodawcą prywatnym, to okoliczność, że emerytura jest wypłacana przez INPS może być wskazówką, że emerytura jest wypłacana z uwagi na względy polityki społecznej i że stanowi, w związku z tym, raczej emeryturę z ustawowego systemu zabezpieczenia społecznego niż emeryturę z systemu zakładowego. 82.      Prawo wspólnotowe nie odbiera państwom członkowskim kompetencji do organizowania systemów zabezpieczenia społecznego. Niemniej jednak przy wykonywaniu tych kompetencji państwa członkowskie muszą działać zgodnie z prawem wspólnotowym(42), w szczególności z zasadą niedyskryminacji(43). Nawet jeśli przedmiotowa emerytura jest emeryturą z ustawowego systemu zabezpieczenia społecznego, to musi być jednak zgodna z tą zasadą. 83.      W związku z powyższym, tytułem podsumowania stwierdzić należy, że porozumienie ramowe w sprawie pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy nie ma zastosowania do ustawowego systemu zabezpieczenia społecznego. Sąd krajowy powinien ustalić, czy emerytura, której dotyczy postępowanie przed sądem krajowym ,mieści się w tej kategorii. W razie ustalenia, że przedmiotowa emerytura jest emeryturą z ustawowego systemu zabezpieczenia społecznego, sąd krajowy powinien zbadać, czy państwo włoskie przy wykonywaniu swych kompetencji odnośnie do ubezpieczeń społecznych działało zgodnie z prawem wspólnotowym, a w szczególności z zasadą niedyskryminacji.  W przedmiocie pytań prejudycjalnych 84.      Pytania pierwsze i trzecie dotyczą wyłącznie klauzuli 4 porozumienia ramowego, podczas gdy pytanie drugie dotyczy klauzuli 4 w związku z klauzulami 1 i 5. Właściwe zatem wydaje się udzielenie odpowiedzi łącznie na wszystkie trzy pytania. 85.      Pierwsze pytanie dotyczy kwestii, czy art. 7 ust. 1 ustawy nr 638/83, na podstawie którego okresy nieprzepracowane w ramach umów o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze „wertykalnym” nie są traktowane jako okresy składkowe kwalifikujące do nabycia uprawnień emerytalnych, jest zgodny z dyrektywą 97/81, a w szczególności z klauzulą 4 porozumienia ramowego (zasada niedyskryminacji). 86.      Drugie pytanie dotyczy bardziej ogólnego zagadnienia, czy przepisy krajowe rozpatrywane w postępowaniu przed sądem krajowym są zgodne z dyrektywą 97/81, w szczególności z klauzulą 1 porozumienia ramowego (która przewiduje, że ustawodawstwo krajowe powinno ułatwiać rozwój zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy) oraz klauzulami 4 i 5 (które przewidują, że państwa członkowskie powinny eliminować przeszkody o charakterze prawnym, które ograniczają dostęp do pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy). Sąd krajowy zauważa, iż „bezsprzecznie” nieuwzględnianie dla celów emerytalnych nieprzepracowanych tygodni stanowi czynnik zniechęcający do zawierania umów o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze „wertykalnym”. 87.      Pytanie trzecie dotyczy kwestii, czy zasada niedyskryminacji, zawarta w klauzuli 4 porozumienia ramowego, ma zastosowanie do relacji pomiędzy różnymi rodzajami umów o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy w świetle tego, że przy takiej samej ilości przepracowanych godzin, za które wypłacono wynagrodzenie w ciągu roku kalendarzowego, wszystkie tygodnie roku kalendarzowego są uwzględniane na podstawie prawa krajowego w przypadku pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze „horyzontalnym”, a nie są w przypadku pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze „wertykalnym”. 88.      W ramach odesłania prejudycjalnego Trybunał nie może wypowiadać się w przedmiocie zgodności przepisów krajowych z prawem wspólnotowym, może jednak przedstawić kryteria wykładni prawa wspólnotowego, które umożliwią sądowi krajowemu rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu poprzez przedłożenie informacji pozwalających na dokonanie oceny, czy przedmiotowy przepis prawa krajowego jest zgodny w prawem wspólnotowym(44). 89.      Powinnam zatem uznać, że wszystkie trzy pytania, rozpatrywane jako całość, dotyczą kwestii, czy klauzule 1, 4 oraz 5 porozumienia ramowego stoją na przeszkodzie normie prawa krajowego, takiej jak rozpatrywana w postępowaniu przed sądem krajowym, która wprowadza rozróżnienie pomiędzy stosunkami pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalno‑cyklicznym oraz o charakterze horyzontalnym w odniesieniu do sposobów uwzględniania tygodni jako okresów składkowych kwalifikowanych dla celów nabycia uprawnień emerytalnych.  Odmienne traktowanie w prawie włoskim 90.      Tak, jak to rozumiem i jak można było wywnioskować z informacji uzyskanych podczas rozprawy, system wydaje się działać w następujący sposób: 91.      Zasadniczo kryterium dla ustalenia wysokości emerytury wydaje się stanowić ilość przepracowanych godzin, niezależnie od tego, czy praca była wykonywana w pełnym wymiarze czasu pracy, w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze horyzontalnym, czy wymiarze o charakterze wertykalno‑cyklicznym. W uwagach na piśmie INPS stwierdza, że w celu określenia okresu płacenia składek uwzględnianego dla ustalenia wysokości emerytury, konieczne jest: i) określenie liczby godzin, za które wypłacono wynagrodzenie w roku kalendarzowym w odniesieniu do niepełnego wymiaru czasu pracy oraz ii) podzielenie tej liczby przez liczbę godzin stanowiących tygodniową normę czasu pracy w pełnym wymiarze czasu pracy. Wynik tego obliczenia odpowiada liczbie tygodni składkowych do uwzględnienia za pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy. Do tej liczby możliwe jest dodanie tygodni składkowych, które pracownik mógł dodatkowo uwzględnić (na podstawie, na przykład, nominalnego zaliczenia(45)). Ta metoda ustalania wysokościemerytury nie prowadzi, według mnie, do ustalenia różnych wysokości emerytur, w zależności od tego, czy praca w niepełnym wymiarze czasu pracy miała charakter wertykalno‑cykliczny, czy horyzontalny. 92.      Jeśli zatem w pełnym wymiarze czasu pracy dobowa norma czasu pracy wynosi 8 godzin, to nie ma różnicy, czy dana osoba przepracowała 52 tygodnie w roku(46), ale jedynie 4 godziny dziennie na podstawie umowy w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze horyzontalnym, czy przepracowała 26 tygodni w roku, ale 8 godzin dziennie na podstawie umowy o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalno‑cyklicznym. W obu wypadkach liczba przepracowanych godzin będzie taka sama (1040 godzin)(47) i będzie miała taki sam wpływ na ustalenie wysokości emerytury (w moim przykładzie 50% świadczenia emerytalnego osoby zatrudnionej w pełnym wymiarze czasu pracy, które będzie obliczane w oparciu o 2080 przepracowanych godzin). 93.      Problem – jak przyznał INPS podczas rozprawy – leży w ustalaniu ilości tygodni niezbędnej do uzyskania prawa do emerytury („tygodnie kwalifikujące”). Przedstawiciel INPS wyjaśnił, że podstawą do uzyskania prawa do emerytury jest 1820 tygodni kwalifikujących. Przez tydzień kwalifikujący rozumie się tydzień, podczas którego został przepracowany przynajmniej jeden dzień. 94.      W podanym powyżej przykładzie oznaczałoby to, że przy takiej samej ilości przepracowanych godzin pracownik zatrudniony w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze horyzontalnym uzyskałby 54 tygodnie kwalifikujące, podczas gdy pracownik zatrudniony w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalno‑cyklicznym tylko 26 tygodni kwalifikujących. 95.      Nierówne traktowanie wydaje się zatem mieć źródło w sposobie naliczania tygodni kwalifikujących, który to sposób dokładnie określa, ile czasu zajmuje pracownikowi uzyskanie prawa do emerytury. Ponieważ jedynie tygodnie, podczas których praca była wykonywana przynajmniej przez jeden dzień, są liczone jako tygodnie składkowe, w rezultacie przy tej samej ilości przepracowanych godzin pracownik zatrudniony w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalno‑cyklicznym musiałby pracować dwa razy dłużej niż pracownik zatrudniony w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze horyzontalnym, aby uzyskać prawo do emerytury. W moim przykładzie pracownik zatrudniony w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze horyzontalnym musiałby przepracować 35 lat, aby uzyskać prawo do emerytury, podczas gdy pracownik zatrudniony w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalno‑cyklicznym 70 lat. Jeśli ta osoba całe życie pracowałaby w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalno‑cyklicznym, to najprawdopodobniej nigdy nie uzyskałaby prawa do emerytury.  Zasada niedyskryminacji w klauzuli 4 porozumienia ramowego 96.      Na podstawie klauzuli 4 porozumienia ramowego pracownicy zatrudnieni w niepełnym wymiarze czasy pracy nie powinni być traktowani w mniej korzystny sposób w zakresie warunków zatrudnienia niż porównywalni pracownicy zatrudnieni w pełnym wymiarze czasu pracy jedynie z powodu zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy, o ile odmienne traktowanie nie znajduje uzasadnienia w przyczynach o charakterze obiektywnym. Zakaz dyskryminacji w klauzuli 4 porozumienia ramowego stanowi jedynie uszczegółowienie podstawowej zasady prawa wspólnotowego, mianowicie ogólnej zasady równości, zakazującej różnego traktowania porównywalnych sytuacji, chyba że różnica jest obiektywnie uzasadniona(48). Zasada ta może zatem znaleźć zastosowanie jedynie do osób znajdujących się w porównywalnych sytuacjach(49). 97.      Klauzula 4 pkt 2 porozumienia ramowego wyraźnie stanowi, że tam, gdzie to jest właściwe, powinna znaleźć zastosowanie zasada pro rata temporis(50). Trybunał orzekał już, że prawo wspólnotowe nie zakazuje ustalania wysokości emerytury pro rata temporis w przypadku zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy(51). W sprawach tych okoliczność, że poza liczbą lat przepracowanych w charakterze urzędnika uwzględniono rzeczywisty czas pracy w trakcie przepracowanego okresu w porównaniu z rzeczywistym czasem pracy pracownika państwowego zatrudnionego w pełnym wymiarze czasu pracy, stanowiła obiektywne kryterium, niemające związku z dyskryminacją ze względu na płeć, i pozwoliła na odpowiednie zmniejszenie wysokości uprawnień emerytalnych(52). 98.      System opisany powyżej wydaje się skutkować tym, że tygodnie kwalifikujące w odniesieniu zarówno do pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalno‑cyklicznym, jak i pracowników zatrudnionych w pełnym wymiarze czasu pracy ustala się proporcjonalnie do liczby faktycznie przepracowanych godzin, albo innymi słowy zgodnie z zasadą pro rata temporis. Wydaje się logiczne, że osoba pracująca 8 godzin dziennie przez 52 tygodnie w pełnym wymiarze czasu pracy będzie miała dokładnie dwa razy więcej tygodni składkowych niż osoba, która pracowała 8 godzin dziennie przez 26 tygodni w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalno‑cyklicznym. Jak dotąd nie ma dyskryminacji. 99.      Pracownikom zatrudnionym w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze horyzontalnym ustala się jednakże tygodnie kwalifikujące na korzystniejszej podstawie niż zasada pro rata temporis. Jeśli tylko jako tygodnie kwalifikujące będzie traktować się tygodnie, podczas których przynajmniej jeden dzień będzie przepracowany(53), to osoba pracująca 4 godziny dziennie przez 52 tygodnie w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze horyzontalnym przepracuje dokładnie tyle samo godzin co wyżej opisany pracownik zatrudniony w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalno‑cyklicznym, ale uzyska dwa razy tyle tygodni kwalifikujących. 100. Pracownik zatrudniony w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze horyzontalnym znajduje się również w korzystniejszej sytuacji niż jego odpowiednik zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy. Załóżmy, zmieniwszy trochę podany przykład, że zamiast 20 godzin w tygodniu podczas pięciu dni (4 godziny dziennie), pracuje 2 i pół dnia w pełnym wymiarze (8+8+4) godzin i nie pracuje przez pozostałe dwa i pół dnia. Ten system wystarcza, aby przedmiotowy tydzień liczył się jako tydzień kwalifikujący. Jednocześnie osoba pracująca w pełnym wymiarze czasu pracy musiała przepracować cały tydzień (pełne pięć dni), żeby ten tydzień liczył się jako tydzień kwalifikujący. 101. Ujawniają się zatem dwie odrębne formy nierównego traktowania: a) pomiędzy dwoma typami pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy, z niekorzyścią dla pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalno‑cyklicznym, oraz b) pomiędzy pracą w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze horyzontalnym i w pełnym wymiarze czasu pracy, z niekorzyścią dla pracowników zatrudnionych w pełnym wymiarze czasu pracy. 102. Czy takie nierówne traktowanie jest objęte klauzulą 4 porozumienia ramowego? 103. Jak potwierdził Trybunał w wyroku w sprawach połączonych Michaeler i Subito GmbH, dyrektywa 97/81 i porozumienie ramowe mają na celu, po pierwsze, wspieranie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy, a po drugie, eliminację dyskryminacji między pracownikami zatrudnionymi w niepełnym wymiarze czasu pracy i pracownikami zatrudnionymi w pełnym wymiarze czasu pracy. Ten podwójny cel wynika z klauzuli 1 porozumienia ramowego, a także z motywów dyrektywy 97/81. Trybunał zacytował, między innymi, motyw 11, zgodnie z którym sygnatariusze porozumienia ramowego „wykazali swój zamiar stworzenia ogólnych ram służących eliminacji dyskryminacji wobec pracowników pracujących w niepełnym wymiarze czasu pracy oraz przyczynienia się do zwiększania potencjalnych możliwości pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy w oparciu o zasady, które mogą zostać zaakceptowane zarówno przez pracodawców jak i pracowników”(54). 104. Z brzmienia klauzuli 4 porozumienia ramowego wynika jasno, że wyrażona w nim specyficzna wersja zasady niedyskryminacji, naturalnie przyczyniając się do promowania pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy, wprowadza zakaz dyskryminacji pomiędzy pracownikami zatrudnionymi w niepełnym wymiarze czasu pracy i w pełnym wymiarze czasu pracy. Jak wynika z preambuły, chodzi o dyskryminację wobec pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy. 105. Klauzula 4 może odnosić się zatem do nierównego traktowania różnych rodzajów pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy, tak jak do nierównego traktowania pracowników zatrudnionych w pełnym i niepełnym wymiarze pracy, jeśli to nierówne traktowanie stanowi dyskryminację również wobec pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy. Żadna z form nierównego traktowania wskazanych przeze mnie powyżej nie spełnia tego warunku. 106. Żadna z nich nie jest zatem zakazana na podstawie klauzuli 4 porozumienia ramowego.  Obowiązek zidentyfikowania i przeglądu przeszkód zawarty w klauzuli 5 porozumienia ramowego 107. Podczas rozprawy Komisja podniosła, że klauzula 5 pkt 1 lit. a) porozumienia ramowego stoi na przeszkodzie takim przepisom, jak rozpatrywane w postępowaniu przed sądem krajowym. Zgodnie z celem promowania pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy ta klauzula nakłada na państwa członkowskie obowiązek „dokona[nia] identyfikacji i przeglądu przeszkód natury prawnej lub administracyjnej, mogących ograniczać możliwości pracy w niepełnym wymiarze [czasu pracy] oraz – tam, gdzie jest to stosowne – eliminowa[nia] ich”. Komisja powołała się na wyrok w sprawach połączonych Michaeler i Subito GmbH, w którym Trybunał orzekł, że wykładni klauzuli 5 ust. 1 lit. a) należy dokonywać w ten sposób, że stoi na przeszkodzie normie prawa krajowego, która ustanawia wymóg przesyłania kopii umowy o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy do organu administracji w ciągu 30 dni od dnia podpisania umowy. 108. Nie zgadzam się z Komisją. 109. W sprawach połączonych Michaeler i Subito GmbH kwestionowany wymóg znajdował zastosowanie do umów o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy, a nie do umów o pracę w pełnym wymiarze czasu pracy. Trybunał orzekł, że połączenie dodatkowej formalności o charakterze administracyjnym i kar za jej niedopełnienie zniechęca pracodawców do korzystania z pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy i może w szczególności wpłynąć na średnich i małych przedsiębiorców, którzy, nie posiadając zaplecza właściwego większym przedsiębiorcom, mogą mieć tendencje do unikania oferowania pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy, którą ma promować dyrektywa 97/81(55). 110. Kwestionowany wymóg stanowił zatem wyraźny przykład prawnej lub administracyjnej zasady, która działała jak przeszkoda dla pracowników pragnących zmienić zatrudnienie w pełnym wymiarze na zatrudnienie na niepełny wymiar czasu pracy. 111. Motywy i przepisy dyrektywy oraz porozumienia ramowego, łącznie z „ogólnymi uwagami” tego ostatniego, jasno stanowią, że ratio legis porozumienia ramowego sprowadza się do ułatwienia przejścia z zatrudnienia w pełnym wymiarze na zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasu pracy lub do umożliwienia zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy bez konieczności wcześniejszego zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy. 112. Obowiązek wynikający z klauzuli 5 porozumienia ramowego wydaje się zatem być szczególnym zastosowaniem zakazu dyskryminacji zawartego w klauzuli 4. Czasami dyskryminacja taka istnieje, jeśli państwa członkowskie wprowadzają przeszkodę o prawnym charakterze lub administracyjnym w stosunku do umów o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy, nie wprowadzając jej jednocześnie w stosunku do umów o pracę w pełnym wymiarze czasu pracy, tak jak w sprawach połączonych Michaeler i Subito GmbH. Na państwach członkowskich spoczywa więc obowiązek eliminowania takich przeszkód. 113. Tutaj natomiast nie ma przepisu prawnego albo praktyki administracyjnej, działającej jak przeszkoda dla przechodzenia z zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy na zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasu pracy. Nie ma więc w rzeczywistości żadnej różnicy w traktowaniu pracowników zatrudnionych w pełnym wymiarze czasu pracy i pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalno‑cyklicznym, jeśli chodzi o sposób ustalania tygodni kwalifikujących. Tygodnie kwalifikujące są ustalane dla obu kategorii pracowników na podstawie zasady pro rata temporis(56). Nierówne traktowanie wynika wyłącznie z preferencyjnego traktowania trzeciej kategorii pracowników (zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze horyzontalnym) w ustalaniu tygodni kwalifikujących. 114. Sytuacja byłaby inna, gdyby – powiedzmy – tygodnie kwalifikujące były ustalane w oparciu o zasadę pro rata temporis w stosunku do zatrudnienia w niepełnym czasie pracy o charakterze horyzontalnym oraz w pełnym wymiarze czasu pracy, ale na mniej korzystnych warunkach w stosunku do zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalno‑cyklicznym. W takim przypadku w istocie doszłoby do nierównego traktowania pomiędzy zatrudnieniem w pełnym wymiarze czasu pracy a szczególnym typem zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy, z niekorzyścią dla tego ostatniego. Zasada taka naruszałaby zakaz dyskryminacji wyrażony w klauzuli 4 i pociągałaby za sobą obowiązek państw członkowskich, na podstawie klauzuli 5 ust. 1 lit. a), do wyeliminowania takiej przeszkody. 115. W sprawach połączonych Schönheit i Becker Trybunał orzekł, że przepisy prawa krajowego, które prowadzą do nieproporcjonalnego zmniejszenia emerytury pracownika, w zakresie w jakim uwzględnia się okresy jego pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy, nie mogą być uznawane za obiektywnie usprawiedliwione okolicznością, że emerytura w takim wypadku stanowi wyraz mniejszej ilości pracy albo ze względu na cel tych przepisów polegający na zapobieganiu sytuacji, w której pracownicy zatrudnieni w niepełnym wymiarze czasu pracy są dużo korzystniej traktowani niż zatrudnieni w pełnym wymiarze(57). 116. Jednakże sytuacja taka nie wydaje się mieć tutaj miejsca. Problem nie polega na tym, że pracownicy zatrudnieni w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalno‑cyklicznym są nieproporcjonalnie mniej korzystnie traktowani w porównaniu z pracownikami zatrudnionymi w pełnym wymiarze czasu pracy. Chodzi o to, że pracownicy zatrudnieni w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze horyzontalnym są pod pewnym względem (ustalanie tygodni kwalifikujących) faktycznie w korzystniejszej sytuacji niż zarówno pracownicy zatrudnieni w pełnym wymiarze czasu pracy, jak i pracownicy zatrudnieni w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalno‑cyklicznym. 117. W oparciu o dotychczasową analizę odpowiedź na wszystkie trzy pytania prowadzi do konkluzji, że ani klauzula 4, ani klauzule 1 czy 5 ust. 1 lit. a) porozumienia ramowego nie stoją co do zasady na przeszkodzie wprowadzeniu rozróżnienia pomiędzy różnymi rodzajami pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy, do których znajdują zastosowanie różne warunki, o ile te różnice nie dyskryminują (pewnej kategorii) pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy w stosunku do pracowników zatrudnionych w pełnym wymiarze czasu pracy, ani nie stanowią przeszkód natury prawnej lub administracyjnej, mogących ograniczać możliwości pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy. 118. Na tym jednakże sprawa się nie zamyka.  Ogólna zasada równości 119. Zakaz dyskryminacji przewidziany w klauzuli 4 porozumienia ramowego stanowi uszczegółowienie ogólnej zasady równości(58). Musi zatem być interpretowany zgodnie z tą zasadą. Jakiekolwiek implementujące przepisy krajowe również muszą przestrzegać podstawowych zasad prawa wspólnotowego, w tym zasady równego traktowania(59). 120. Państwa członkowskie mogą swobodnie ustanawiać rozróżnienia pomiędzy różnymi typami pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy. Jednakże wprowadzane przez nie przepisy muszą być zgodne z celami i przepisami dyrektywy 97/81 oraz porozumienia ramowego w sprawie pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy oraz z ogólnymi zasadami prawa wspólnotowego, w szczególności z zasadą równego traktowania(60). 121. W związku z powyższym państwa członkowskie nie mogą wprowadzać arbitralnych rozróżnień pomiędzy różnymi typami pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy, które sprzeciwiają się tym celom i naruszają ogólny zakaz dyskryminacji w prawie wspólnotowym. 122. W okolicznościach niniejszej sprawy, tak jak je rozumiem, pracownicy zatrudnieni w niepełnym czasie pracy o charakterze horyzontalnym i wertykalno‑cyklicznym wydają się być w porównywalnych sytuacjach. Przyczyny ich różnego traktowania w zakresie nabywania przez nich praw do emerytury nie są oczywiste. To różne traktowanie może zatem stanowić arbitralne rozróżnienie, które naruszałoby zasadniczo ogólny zakaz dyskryminacji. 123. Podczas rozprawy pełnomocnik Włoch oraz przedstawiciel INPS zostali zapytani o przedstawienie uzasadnienia nierównego traktowania w niniejszej sprawie. Obaj powołali się na okoliczność, że na podstawie włoskiego prawa cywilnego umowa o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalno‑cyklicznym jest zawieszona („quiescent”) podczas okresów niewykonywania pracy. Oznacza to, że nie jest płacone żadne wynagrodzenie ani nie są odprowadzane za pracownika żadne składki. W uwagach na piśmie Włochy argumentowały ponadto, że pracownicy mogą wybierać pomiędzy pracą w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze horyzontalnym i wertykalno‑cyklicznym. 124. Co się tyczy uzasadnienia opartego na prawie krajowym, wystarczy przypomnieć, że w świetle utrwalonego orzecznictwa państwo członkowskie nie może powoływać się na przepisy, praktyki lub sytuacje w jego porządku prawnym dla uzasadnienia nieprzestrzegania zobowiązań wynikających z prawa wspólnotowego(61). 125. Co się tyczy uzasadnienia opartego na możliwości dokonywania przez pracowników wyboru pomiędzy pracą w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze horyzontalnym i wertykalno‑cyklicznym, dokumenty złożone w Trybunale sugerują, że w rzeczywistości realna możliwość wyboru nie istnieje w stosunku do pracowników przewoźnika powietrznego, którymi są skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym. Charakter ich pracy jako personelu lotniczego na pokładzie samolotu powoduje, że wybór zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze horyzontalnym jest bardzo trudny, jeśli nie niemożliwy (na przykład praca przez 7 dni w tygodniu, ale jedynie 4 godziny dziennie). „Wyjście z biura” po przepracowaniu pół dnia pracy jest trudne, jeśli „biurem” jest samolot podczas lotu(62). Praktyczna niemożliwość organizacji pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze horyzontalnym wydaje się potwierdzona porozumieniem zbiorowym, które ogranicza wybór typu pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy przez takich pracowników, jak skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym, do pracy w niepełnym wymiarze o charakterze wertykalno‑cyklicznym. 126. Uzasadnienia te nie są zatem wystarczające. 127. Jednakże ostatecznie to do sądu krajowego należy rozstrzygnięcie, czy opisany podczas rozprawy zarówno przez pełnomocnika Włoch, jak i przedstawiciela INPS nierówny sposób ustalania uprawnień emerytalnych jest rzeczywiście sposobem przewidzianym przez prawo krajowe i, jeśli tak jest, zbadanie, czy istnieje jakieś obiektywne uzasadnienie dla takiego nierównego traktowania(63).  Wnioski 128. W świetle powyższego wnioskuję, że Trybunał powinien odpowiedzieć na pytania postawione przez Corte d’Appello di Roma, Sezione Lavoro e Previdenza, w następujący sposób: –        Porozumienie ramowe, stanowiące załącznik do dyrektywy Rady z dnia 15 grudnia 1997 r. w sprawie pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy, zawarte przez UNICE, CEEP oraz ETUC nie znajduje zastosowania do emerytur z ustawowego systemu zabezpieczeń społecznych. Do sądu krajowego należy ustalenie, czy emerytury rozpatrywane w postępowaniu przed tym sądem mieszczą się w powyższej kategorii. W razie ustalenia, że emerytury rozpatrywane w postępowaniu przed tym sądem są emeryturami z ustawowego systemu zabezpieczeń społecznych, sąd krajowy powinien zbadać, czy Republika Włoska przy wykonywaniu kompetencji przysługujących jej odnośnie do ubezpieczeń społecznych działała zgodnie z prawem wspólnotowym, a w szczególności z zasadą niedyskryminacji. –        Klauzula 4 porozumienia ramowego w sprawie pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy nie stoi na przeszkodzie przepisom krajowym, zgodnie z którymi tygodnie kwalifikujące do celów nabycia uprawnień emerytalnych są ustalane zgodnie z zasadą pro rata temporis. Klauzula 4 znajduje zastosowanie do nierównego traktowania różnych typów pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy tylko wtedy, gdy różnice w traktowaniu dyskryminują również pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy w stosunku do pracowników zatrudnionych w pełnym wymiarze czasu pracy. Państwa członkowskie mogą swobodnie ustanawiać rozróżnienia pomiędzy różnymi rodzajami pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy. Jednakże wprowadzane przez nie przepisy muszą być zgodne z celami i przepisami dyrektywy 97/81 oraz porozumienia ramowego w sprawie pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy oraz z ogólnymi zasadami prawa wspólnotowego, w szczególności z zasadą równego traktowania. Państwa członkowskie nie mogą wprowadzać arbitralnych rozróżnień pomiędzy różnymi rodzajami pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy, które sprzeciwiają się tym celom i naruszają ogólny zakaz dyskryminacji w prawie wspólnotowym. 1 – Język oryginału: angielski. – Dyrektywa Rady 97/81/WE z dnia 15 grudnia 1997 r. dotycząca Porozumienia ramowego dotyczącego pracy w niepełnym wymiarze [czasu pracy] zawartego przez Europejską Unię Konfederacji Przemysłowych i Pracodawców (UNICE), Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych (CEEP) oraz Europejską Konfederację Związków Zawodowych (ETUC) (Dz.U. 1998, L 14, s. 9) 3 – Europejska Unia Konfederacji Przemysłowych i Pracodawców. Od 23 stycznia 2007 r. UNICE zmieniła nazwę na BUSINESSEUROPE (Konfederację Europejskiego Biznesu). 4 – Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych. 5 – Europejska Konfederacja Związków Zawodowych. 6 – Moje tłumaczenie. 7 – W uwagach na piśmie INPS stwierdza, że dyrektywa została implementowana do prawa włoskiego dekretem nr 368 z dnia 6 września 2001 r. Jednakże sam tytuł dekretu ustawodawczego nr 61/2000 wskazuje, że miał on implementować dyrektywę 97/81, podczas gdy tytuł dekretu ustawodawczego nr 368 wskazuje, że miał on implementować dyrektywę Rady 1999/70/WE z dnia 28 czerwca 1999 r. dotyczącą Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego przez ETUC, UNICE i CEEP (Dz.U. L 175, s. 43). Do sądu krajowego należy oczywiście prawidłowe ustalenie aktu implementującego dyrektywę. 8 – Z informacji Trybunału wynika, że reguluje to okresy zbliżone do okresów, za które było płacone wynagrodzenie. 9 – Fondo pensioni lavoratori dipendenti. 10 – Postanowienia odsyłające nie zawierają definicji pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy w systemie cyklicznym. Wskazują jednakże, że przedmiotem niniejszego postępowania jest praca w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze „wertykalnym” wykonywana cyklicznie, poprzez wykonywanie pracy przez kilka miesięcy w roku i jej niewykonywanie przez pozostałe miesiące. Dalej praca taka będzie określana jako „praca w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalno‑cyklicznym”. 11 – Zobacz najnowszy wyrok z dnia 19 listopada 2009 r. w sprawie C‑314/08 Filipiak, Zb.Orz. s. I‑11049, pkt 40–42 i przytoczone tam orzecznictwo. 12 – Zobacz wyrok z dnia 14 czerwca 2007 r. w sprawie C‑64/06 Telefónica O2 przeciwko Republice Czeskiej, Zb.Orz. s. I‑4887, pkt 22, 23 i przytoczone tam orzecznictwo. 13 – Zobacz analogicznie wyrok z dnia 15 kwietnia 2008 r. w sprawie C‑268/06 Impact, Zb.Orz. s. I‑2483, pkt 105–133. – Zobacz pkt 69–83 poniżej. 15 – Zobacz pkt 14, 16 oraz przypis 7 powyżej. 16 – Wyrok z dnia 14 kwietnia 1970 r. w sprawie 68/69, Rec. s. 171. 17 – Dz.U. 1958, s. 561 (tylko w języku holenderskim, francuskim, niemieckim i włoskim). 18 – Wyżej wymieniony w przypisie 16 wyrok w sprawie Brock, pkt 7. 19 – Zobacz na przykład wcześniejszy wyrok z dnia 9 grudnia 1965 r. w sprawie 44/65 Singer, Rec. s. 1191; wyrok z dnia 11 grudnia 2008 r. w sprawie C‑334/07 P Komisja przeciwko Freistaat Sachsen, Zb.Orz. s. I‑9465, pkt 43; wyrok z dnia 22 grudnia 2008 r. w sprawie C‑443/07 P Centeno Mediavilla i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑10945, pkt 61. 20 – Wyrok z dnia 18 kwietnia 2002 r. w sprawie C‑290/00, Rec. s. I‑3567, pkt 19–26 i przytoczone tam orzecznictwo. 21 – Rozporządzenie Rady nr 1408/71/EWG z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych i ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie (Dz.U. L 149, s. 2) ze zmianami. 22 – Przepis ten przewiduje uwzględnienie wszelkich wypadków, do których odnosi się przedmiotowe prawo, nawet jeśli zdarzyły się „przed 1 października 1972 r. lub przed datą wejścia w życie [rozporządzenia] na terytorium tego państwa członkowskiego”. 23 – Przepis ten nakłada obowiązek uwzględnienia dla potrzeb ustalenia prawa do świadczeń wszystkich okresów ubezpieczenia, zatrudnienia lub zamieszkania mających miejsce na podstawie prawa jakiegokolwiek państwa członkowskiego „przed dniem 1 października 1972 r. lub przed datą wejścia w życie [rozporządzenia] na terytorium tego państwa członkowskiego”. 24 – Wyrok z dnia 16 lipca 2009 r. w sprawach połączonych C‑124/08 i C‑125/08 Snauwaert i in., pkt 15, 16 i przytoczone tam orzecznictwo. 25 – Akta sprawy przed sądem krajowym są udostępniane Trybunałowi, ale nie zainteresowanym, o których mowa w art. 23 statutu. Chociaż można zapoznać się z nimi uważnie celem zebrania odpowiednich dodatkowych informacji, nie może to zastąpić postanowienia odsyłającego. 26 – Zobacz przypis 10 powyżej. 27 – Wyrok z dnia 8 maja 2003 r. w sprawie C‑111/01 Gantner Electronic, Rec. s. I‑4207, pkt 37. Trybunał wyraził to bardziej ostrożnie we wcześniejszych sprawach. Zobacz na przykład wyrok z dnia 30 marca 2000 r. w sprawie C‑236/98 JämO, Rec. s. I‑2189, pkt 31. 28 – Zobacz na przykład ww. w przypisie 27 wyrok w sprawie JämO, pkt 32; wyrok z dnia 9 grudnia 2003 r. w sprawie C‑116/02 Gasser, Rec. s. I‑14693, pkt 27. 29 – Wyrok z dnia 22 lutego 1990 r. w sprawie C‑221/88 Busseni, Rec. s. I‑495, pkt 13. 30 – Postanowienie z dnia 21 kwietnia 1999 r. w sprawach połączonych C‑28/98 i C‑29/98 Charreire i Hirtsmann, Rec. s. I‑1963. 31 – Zobacz analogicznie wyrok z dnia 16 lipca 1998 r. w sprawie C‑235/95 Dumon i Froment, Rec. s. I‑4531, pkt 25–27 i przytoczone tam orzecznictwo. 32 – Zobacz wyrok z dnia 24 marca 2009 r. w sprawie C‑445/06 Danske Slagterier, Zb.Orz. s. I‑2119, pkt 65 i przytoczone tam orzecznictwo. 33 – Wyroki: z dnia 12 lutego 2008 r. w sprawie C‑2/06 Kempter, Zb.Orz. s. I‑411, pkt 42; z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie C‑210/06 Cartesio, Zb.Orz. s. I‑9641, pkt 91. 34 – Zgodnie ze stanowiskiem INPS; zob. pkt 27 powyżej. 35 – Wyżej wymieniona w przypisie 13, pkt 105–134. 36 – Wyżej wymieniona w przypisie 7. 37 – Często określane jako „emerytury pracownicze”. Więcej zobacz C. Barnard, EC Employment Law, wyd. 3 Oxford University Press 2006, s. 517–520. 38 – Wyżej wymieniony w przypisie 13 wyrok w sprawie Impact, pkt 131–134. 39 – Zobacz analogicznie moja opinia w sprawie C‑537/07 Gómez-Limón Sánchez-Camacho, Zb.Orz. s. I‑6525, pkt 29. Zobacz także C. Barnard, op.cit. ww. w przypisie 37, s. 475. 40 – Zobacz wyrok z dnia 1 kwietnia 2008 r. w sprawie C‑267/06 Maruko, Zb.Orz. s. I‑1757, pkt 46–48 i przytoczone tam orzecznictwo. 41 – Wyrok z dnia 23 października 2003 r. w sprawach połączonych C‑4/02 i C‑5/02 Schönheit i Becker, Rec. s. I‑12575, pkt 58. 42 – Zobacz wyrok z dnia 16 lipca 2009 r. w sprawie C‑208/07 von Chamier-Glisczinski, Zb.Orz. s. I‑6095, pkt 63 i przytoczone tam orzecznictwo. 43 – Wyżej wymieniony w przypisie 40 wyrok w sprawie Maruko, pkt 59 i przytoczone tam orzecznictwo. 44 – Wyrok z dnia 16 lipca 2009 r. w sprawie C‑254/08 Futura Immobiliare i in., Zb.Orz. s. I‑6995, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo. 45 – Zobacz przypis 8 powyżej. 46 – Pomijając urlop. 47 – Wyliczenie jest zatem następujące: liczba tygodni x liczba dni x liczba godzin pracy dziennie, tj. 52x5x4 dla pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze horyzontalnym oraz 26x5x8 dla pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wertykalno-cyklicznym. 48 – Zobacz wyrok z dnia 3 października 2006 r. w sprawie C‑17/05 Cadman, Zb.Orz. s. I‑9583, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo. 49 – Wyroki: z dnia 31 maja 2001 r. w sprawach połączonych C‑122/99 P i C‑125/99 P D i Szwecja przeciwko Radzie, Rec. s. I‑4319, pkt 48; z dnia 12 października 2004 r. w sprawie C‑313/02 Wippel, Zb.Orz. s. I‑9483, pkt 56. 50 – Zobacz także ww. w przypisie 39 moja opinia w sprawie Gómez-Limón Sánchez-Camacho, pkt 53; także ww. w przypisie 13 opinia rzecznika generalnego J. Kokott w sprawie Impact, pkt 101. 51 – Wyżej wymieniony w przypisie 41 wyrok w sprawach połączonych Schönheit i Becker, pkt 90; ww. w przypisie 39 wyrok w sprawie Gómez-Limón Sánchez-Camacho, pkt 59. 52 – Wyżej wymieniony w przypisie 41 wyrok w sprawie Schönheit i Becker, pkt 90; ww. w przypisie 39 wyrok w sprawie Gómez-Limón Sánchez-Camacho, pkt 59. 53 – Zobacz pkt 93 powyżej. 54 – Wyrok z dnia 24 kwietnia 2008 r. w sprawach połączonych C‑55/07 i C‑56/07 Michaeler i Subito GmbH, Zb.Orz. I‑3135, pkt 21, 22 (podkreślenie moje). Trybunał odwołał się również do motywów 5 i 18 preambuły do dyrektywy: zobacz pkt 3 powyżej. 55 – Wyżej wymieniony w przypisie 54 wyrok w sprawach połączonych Michaeler, pkt 25–29. 56 – Zobacz pkt 97, 98 powyżej. 57 – Wyżej wymieniony w przypisie 41 wyrok w sprawach połączonych Schönheit i Becker, pkt 93–97. 58 – Wyżej wymieniony w przypisie 48 wyrok w sprawie Cadman, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo. 59 – Wyrok z dnia 4 czerwca 2009 r. w sprawie C‑241/07 JK Otsa Talu, Zb.Orz. s. I‑4323, pkt 46 i przytoczone tam orzecznictwo. 60 – Zobacz, w trochę innym kontekście, ww. w przypisie 59 wyrok w sprawie JK Otsa Talu, pkt 46 i przytoczone tam orzecznictwo. 61 – Wyrok z dnia 7 lipca 2009 r. w sprawie C‑369/07 Komisja przeciwko Grecji, Zb.Orz. s. I‑5703, pkt 45 i przytoczone tam orzecznictwo. 62 – To samo ma miejsce, aczkolwiek w mniejszym stopniu, w stosunku do innych kategorii prac, w zależności od sposobu organizacji pracy przy różnych rodzajach pracy. 63 – Wydaje się, że istnieją uzasadnione powody do przyjęcia korzystniejszych podstaw dla ustalania tygodni kwalifikujących dla niektórych form pracy w niepełnych wymiarze czasu pracy w określonych okolicznościach, bez dyskryminacji osób zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy wobec osób zatrudnionych w pełnym wymiarze czasu pracy i bez działania wbrew celom dyrektywy i porozumienia ramowego. Możliwe byłoby, na przykład, stworzenie ulg dla pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy, która odpowiada potrzebom pracowników wychowujących dzieci. Zobacz odnośnie do podobnych argumentów dotyczących urlopu rodzicielskiego (macierzyńskiego albo ojcowskiego) ww. w przypisie 39 moja opinia w sprawie Gómez-Limón Sánchez-Camacho, pkt 54.