C-397/02

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO PHILIPPE’A LÉGERA przedstawiona w dniu 12 lutego 2004 r. (1) Sprawa C-397/02 Clinique La Ramée ASBL i Winterthur Europe Assurance SA przeciwko Jeanowi-Pierre’owi Riehlowi i Radzie Unii Europejskiej [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Cour d’appel de Bruxelles (Belgia)] Urzędnicy – Regulamin pracowniczy – Artykuł 85a – Subrogacja Wspólnot Europejskich – Zakres zasady subrogacji 1.        Regulamin pracowniczy urzędników Wspólnot Europejskich (2) nakłada na Wspólnoty, w przypadku śmierci, wypadku lub choroby urzędnika, pewne zobowiązania pieniężne w stosunku do urzędnika lub innych osób uprawnionych z tego tytułu. W przypadku gdy śmierć, wypadek lub choroba zostały spowodowane przez osobę trzecią, regulamin pracowniczy przewiduje również w art. 85a wstąpienie Wspólnot z mocy prawa w prawa urzędnika lub innych osób uprawnionych do dochodzenia roszczeń przeciwko osobie trzeciej odpowiedzialnej za szkodę. 2.        W niniejszej sprawie Trybunał został wezwany do bliższego określenia zakresu tej subrogacji. Chodzi o określenie, czy na podstawie art. 85a regulaminu pracowniczego Wspólnoty są uprawnione do uzyskania w postępowaniu przed sądem krajowym zwrotu całości kwot wypłaconych na podstawie tego regulaminu osobie poszkodowanej lub innym osobom uprawnionym, czy też wierzytelność Wspólnoty powinna zostać ograniczona do kwoty odpowiadającej wysokości szkody obliczonej zgodnie z odpowiednimi przepisami prawa krajowego. I –    Ramy prawne 3.        Zgodnie z art. 70 regulaminu pracowniczego w przypadku śmierci urzędnika pozostającemu przy życiu małżonkowi przysługuje między innymi pełne wynagrodzenie lub emerytura zmarłego przez okres do końca trzeciego miesiąca następującego po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć, jak również zryczałtowany zasiłek pogrzebowy na podstawie art. 10 uregulowania dotyczącego zabezpieczenia w przypadku choroby urzędników Wspólnot Europejskich (3). Zgodnie z art. 79 i 79a regulaminu pracowniczego pozostający przy życiu małżonek urzędnika lub byłego urzędnika ma także prawo do renty rodzinnej. 4.        Artykuł 85a regulaminu pracowniczego stanowi jedyny artykuł rozdziału 5 zatytułowanego „Subrogacja Wspólnot”, który znajduje się w tytule V poświęconym „Uposażeniu oraz uprawnieniom socjalnym urzędników” [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak wszystkie cytaty z regulaminu pracowniczego poniżej]. Brzmi on następująco: „1.      W przypadku gdy śmierć, wypadek lub choroba osoby, o których mowa w niniejszym regulaminie pracowniczym, zostały spowodowane przez osobę trzecią, Wspólnoty wstępują z mocy prawa w prawa poszkodowanego lub innych osób uprawnionych do dochodzenia roszczeń przeciwko osobie trzeciej odpowiedzialnej za szkodę, w granicach zobowiązań, które ciążą na Wspólnotach na mocy regulaminu pracowniczego w następstwie zdarzenia powodującego szkodę. 2.      Subrogacja przewidziana w ust. 1 obejmuje między innymi: –        dalsze wypłacanie urzędnikowi wynagrodzenia, zgodnie z art. 59, w okresie jego czasowej niezdolności do pracy, –        kwoty wypłacane zgodnie z art. 70 na skutek śmierci urzędnika lub byłego urzędnika uprawnionego do emerytury, –        świadczenia wypłacane na podstawie art. 72 i 73 oraz odnośnych przepisów wykonawczych dotyczących zabezpieczenia w przypadku choroby lub wypadku, –        pokrycie kosztów transportu zwłok, o którym mowa w art. 75, –        wypłatę dodatkowych świadczeń rodzinnych […], –        wypłatę renty inwalidzkiej w następstwie wypadku lub choroby, prowadzących do całkowitej trwałej niezdolności urzędnika do wykonywania swoich obowiązków, –        wypłatę renty rodzinnej w następstwie śmierci urzędnika lub byłego urzędnika lub śmierci nie będącego ani urzędnikiem, ani członkiem personelu tymczasowego współmałżonka urzędnika lub byłego urzędnika uprawnionego do emerytury, […]. 3.      Jednakże subrogacja Wspólnot nie rozciąga się na prawo do odszkodowania z tytułu szkód na osobie, takich jak między innymi krzywda moralna, zadośćuczynienie za ból i cierpienie, a także ta część uszczerbku na wyglądzie i utrata możności pełnego korzystania z życia, która przekracza kwotę odszkodowania, jakie zostałoby z tego tytułu przyznane na mocy art. 73. 4.      Przepisy ust. 1–3 nie mogą stanowić przeszkody do wytoczenia przez Wspólnoty bezpośredniego powództwa”. II – Okoliczności faktyczne i postępowanie przed sądem krajowym 5.        Mireille Guette, żona Jeana-Pierre’a Riehla, była urzędnikiem Rady Unii Europejskiej. Na podstawie art. 78 regulaminu pracowniczego przysługiwała jej renta inwalidzka. W dniu 25 września 1990 r. zmarła ona podczas hospitalizacji w klinice La Ramée ASBL (4). Przed sądem krajowym zostało ustalone, że jej śmierć spowodowana była błędem pracownika tej kliniki. 6.        Wskutek śmierci M. Guette Rada wypłaciła J.-P. Riehlowi: –        kwotę 94 000 BEF (franków belgijskich) tytułem zryczałtowanego zasiłku pogrzebowego na podstawie art. 10 uregulowania o zabezpieczeniu w przypadku choroby; –        kwotę 221 511 BEF stanowiącą równowartość renty inwalidzkiej, która przysługiwała M. Guette – do końca trzeciego miesiąca następującego po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć, zgodnie z art. 70 regulaminu pracowniczego, oraz –        rentę rodzinną w wysokości 46 294 BEF miesięcznie, uwzględniającą wskaźnik waloryzacji, wypłacaną począwszy od czwartego miesiąca następującego po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć, zgodnie z art. 79 i 79a regulaminu pracowniczego. 7.        Orzeczeniem z dnia 15 grudnia 1997 r. Tribunal de première instance de Bruxelles (Belgia) orzekł w przedmiocie skutków odpowiedzialności cywilnej kliniki La Ramée. Orzekając w kwestii żądań J.-P. Riehla, nakazał naprawienie przez klinikę La Ramée szkody, jaką poniósł on w związku z utratą pomocy ze strony swojej małżonki w prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego oraz zapłatę zadośćuczynienia za jego krzywdę moralną. Oddalił jako bezzasadne żądanie J.-P. Riehla w kwestii naprawienia szkody spowodowanej utratą dochodów, uzasadniając to tym, że utrata ta byłaby mniejsza od kwoty renty rodzinnej wypłacanej przez Radę. 8.        Co się tyczy Rady, Tribunal de première instance de Bruxelles przychylił się do żądań tej instytucji, opartych na art. 85a regulaminu pracowniczego, dotyczących zwrotu kwot wypłaconych lub należnych J.-P. Riehlowi z tytułu kosztów związanych z pogrzebem, utrzymania renty inwalidzkiej przez okres trzech miesięcy oraz renty rodzinnej. 9.        Klinika La Ramée oraz jej ubezpieczyciel, Winterthur Europe Assurance SA, w stosunku do których stwierdzona została skuteczność wspomnianego powyżej orzeczenia, wnieśli apelację. Podnieśli oni zarzut naruszenia przez Tribunal de première instance de Bruxelles skutku translatywnego subrogacji, w zakresie w jakim przyznał on Radzie, która wstąpiła w prawa J.-P. Riehla, kwoty wyższe niż te, których dochodzić mógł on od osoby trzeciej odpowiedzialnej za szkodę. 10.      Wyrokiem z dnia 6 listopada 2002 r. Cour d’appel de Bruxelles (Belgia) utrzymał w mocy zaskarżony wyrok w części dotyczącej zasądzenia od kliniki La Ramée na rzecz Rady zwrotu kwot w wysokości 2330,20 EUR (94 000 BEF) i 5491,11 EUR (221 511 BEF), wypłaconych przez Radę J.-P. Riehlowi odpowiednio tytułem kosztów pogrzebu i należnej renty do końca trzeciego miesiąca następującego po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć. Sąd ten orzekł na nowo co do kwot należnych od kliniki La Ramée na rzecz J.-P. Riehla tytułem naprawienia szkody, jaką ten poniósł w związku z utratą pomocy ze strony małżonki w prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego, oraz zadośćuczynienia za krzywdę moralną. 11.      Jednakże przy rozpatrywaniu apelacji przez Cour d’appel de Bruxelles wyłonił się problem prawny dotyczący wymiaru odszkodowania z tytułu utraty dochodów przez J.-P. Riehla w związku ze śmiercią jego małżonki. 12.      Cour d’appel de Bruxelles przypomniał na początku, że odszkodowanie należne J.-P. Riehlowi z tytułu utraty dochodów ma na celu wyrównanie utraty środków utrzymania, które wnosiła do wspólnego gospodarstwa domowego zmarła małżonka (5). Sąd ten następnie przystąpił do ustalenia wymiaru tej utraty dochodów. Biorąc pod uwagę wysokość renty inwalidzkiej otrzymywanej za życia przez M. Guette i jej udziału w kosztach utrzymania gospodarstwa domowego, Cour d’appel de Bruxelles uznał, że utrata ta powinna zostać oszacowana na 479,80 EUR miesięcznie, począwszy od dnia 1 października 1990 r. (6) 13.      Cour d’appel de Bruxelles rozważył wreszcie, jakie sumy powinny wpłynąć na obniżenie powyższej kwoty. Wskazał, że należy odliczyć od tej kwoty rentę za okres trzech miesięcy wypłaconą zgodnie z art. 70 regulaminu pracowniczego, czyli 5491,11 EUR (221 511 BEF), ponieważ ta kwota oraz odszkodowanie należne zgodnie z prawem belgijskim na rzecz J.-P. Riehla w celu wyrównania utraty dochodów mają tę samą podstawę, to jest błąd kliniki La Ramée, oraz służą naprawieniu tej samej szkody (7). 14.      Niemniej jednak Cour d’appel de Bruxelles stanął przed koniecznością rozważenia dwóch poglądów dotyczących wzięcia pod uwagę` renty rodzinnej wypłaconej przez Radę J.-P. Riehlowi. Z jednej strony Rada twierdzi, że ma prawo do zwrotu całej sumy renty rodzinnej na podstawie art. 85a regulaminu pracowniczego, ponieważ artykuł ten podlega swoistemu systemowi prawnemu. Z drugiej strony według Cour d’appel de Bruxelles powyższy artykuł przewiduje, iż Wspólnoty wstępują w prawa do dochodzenia roszczeń w granicach zobowiązań, które ciążą na nich na mocy regulaminu pracowniczego w następstwie (8) zdarzenia powodującego szkodę, a – zdaniem tego sądu – zgodnie z belgijskim porządkiem prawnym prawo do renty rodzinnej nie ma związku ze zobowiązaniem sprawcy czynu, który spowodował szkodę, do naprawy całej szkody. 15.      Cour d’appel de Bruxelles zadaje sobie zatem pytanie, czy nie ma sprzeczności między prawem wspólnotowym a normą prawa krajowego mającą zastosowanie do wierzytelności. III – Pytanie prejudycjalne 16.      Mając na uwadze przedstawione wyżej okoliczności, Cour d’appel de Bruxelles postanowił zawiesić postępowanie i zwrócił się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy art. 85a regulaminu pracowniczego urzędników Wspólnot Europejskich, ustanowiony przez art. 2 i 3 rozporządzenia Rady (EWG, Euratom, EWWiS) nr 259/68 z dnia 29 lutego 1968 r. oraz przez inne rozporządzenia zmieniające to pierwotne rozporządzenie, należy interpretować w ten sposób, iż przyznaje on Wspólnotom prawo dochodzenia od osoby trzeciej odpowiedzialnej za śmierć urzędnika zwrotu całej kwoty renty rodzinnej wypłaconej pozostającemu przy życiu małżonkowi na podstawie art. 79 i 79a tego regulaminu, gdy zgodnie z prawem mającym zastosowanie do roszczenia o odszkodowanie z tytułu szkody prawo do renty rodzinnej nie ma związku ze zobowiązaniem sprawcy czynu niedozwolonego do naprawienia całej szkody i gdy szkoda, jaką poniósł pozostający przy życiu małżonek na skutek utraty dochodów swojej zmarłej żony, jest niższa od kwoty renty rodzinnej, która jest mu wypłacana?”. IV – Ocena 17.      J.-P. Riehl, Rada i Komisja Wspólnot Europejskich uważają, że Trybunał powinien odpowiedzieć twierdząco na zadane mu pytanie. Podnoszą, że subrogacja przewidziana w art. 85a regulaminu pracowniczego stanowi mechanizm właściwy prawu wspólnotowemu, który w świetle zasad nadrzędności i skutku bezpośredniego prawa wspólnotowego nie może zostać wyłączony poprzez zastosowanie przepisu prawa krajowego. Ich zdaniem szczególny charakter subrogacji ustanowionej w art. 85a regulaminu pracowniczego wynika z treści tego artykułu, który przewiduje, że następuje ona z mocy prawa w chwili zdarzenia, w wyniku którego powstaje szkoda. Według nich został on też uznany przez Trybunał w wyroku z dnia 26 lutego 1992 r. w sprawie Royale belge (9). Zdaniem Komisji znajduje on także potwierdzenie w art. 85a ust. 4 regulaminu pracowniczego, zgodnie z którym prawodawca wspólnotowy zamierzał przyznać Wspólnotom możliwość bezpośredniego powództwa. Subrogacja Wspólnot nie byłaby więc ograniczona do odszkodowania przyznanego urzędnikowi lub innym osobom uprawnionym na podstawie prawa krajowego, ale rozciągałaby się na wszelkie świadczenia wymienione w ust. 2 powyższego artykułu. 18.      Nie podzielam tego poglądu. Nawet jeśli regulamin pracowniczy ma na celu określenie praw i obowiązków urzędników w stosunku do instytucji, przez które są zatrudnieni (10), bezsporne jest, że może on wywierać skutki w stosunku do osób trzecich i nakładać zobowiązania na Państwa Członkowskie, w zakresie w jakim ich współdziałanie niezbędne jest do ich wykonania (11). Ze względu na swój normatywny charakter regulamin pracowniczy jest bezpośrednio stosowany we wszystkich Państwach Członkowskich i może przyznawać urzędnikom, jak również Wspólnotom prawa, które sądy krajowe zobowiązane są chronić (12). 19.      W każdym razie prawa, których dochodzi Rada przed sądem krajowym, powołując się na regulamin pracowniczy, powinny być jeszcze rzeczywiście przewidziane przez ten regulamin. Jednakże w przeciwieństwie do J.-P. Riehla, Rady i Komisji, nie znajduję w treści art. 85a podstawy prawnej, która pozwalałaby przychylić się do ich poglądu i odpowiedzieć twierdząco na pytanie postawione przez Cour d’appel de Bruxelles. Podobnie jak klinika La Ramée sądzę, że artykuł ten nie pozwala Wspólnotom na uzyskanie od osoby trzeciej odpowiedzialnej za śmierć urzędnika zwrotu świadczeń wypłaconych osobom uprawnionym, takich jak renta rodzinna przyznana pozostającemu przy życiu małżonkowi zgodnie z art.79 i 79a regulaminu pracowniczego, gdy prawo krajowe regulujące zasady odpowiedzialności wyłącza takie świadczenia z zakresu szkód podlegających rekompensacie. 20.      Aby lepiej zrozumieć znaczenie i zakres przepisów art. 85a regulaminu pracowniczego, należy wskazać, co oznacza pojęcie prawne „subrogacja” w różnych krajowych porządkach prawnych i jak wyglądał jej rozwój. 21.      Termin „subrogacja” oznacza zastąpienie jednej osoby lub rzeczy drugą (13). W języku prawniczym pojęcie „subrogacja osobista” (po francusku „subrogation personnelle”), która wyłącznie interesuje nas w tym przypadku, oznacza w porządkach prawnych większości Państw Członkowskich (14) wstąpienie jednej osoby – osoby trzeciej (w języku francuskim „subrogé”) w wyniku dokonanej przez nią zapłaty na rzecz drugiej osoby – wierzyciela (w języku francuskim „subrogeant”) w prawa związane z wierzytelnością tego wierzyciela. Subrogacja polega zatem na przeniesieniu wierzytelności z wierzyciela na osobę trzecią z tytułu dokonanej przez nią zapłaty na jego rzecz. Ten skutek translatywny subrogacji podlega w konsekwencji dwóm ograniczeniom w odniesieniu do praw przeniesionych na ww. osobę trzecią w stosunku do rzeczywistego dłużnika: z jednej strony ograniczenia związane z zapłatą dokonaną przez samą osobę trzecią, a z drugiej strony związane z prawami przysługującymi wierzycielowi. Oznacza to po pierwsze, że osoba trzecia może dochodzić roszczeń od dłużnika tylko w takim zakresie, w jakim dokonała spłaty wierzyciela. Skutkuje to tym, że osoba trzecia wstępuje w miejsce wierzyciela w stosunek, jaki łączy go z dłużnikiem, i nie może mieć więcej praw niż sam wierzyciel, w którego prawa wstępuje. To drugie ograniczenie pociąga za sobą to, że subrogacja nie może pogarszać sytuacji dłużnika. Jest to absolutnie logiczna konsekwencja, ponieważ subrogacja następuje niezależnie od dłużnika i bez potrzeby uzyskania jego zgody. 22.      W większości Państw Członkowskich nastąpił znaczny rozwój subrogacji wraz z uznaniem subrogacji z mocy ustawy na rzecz jednostek lub organów, których zadaniem jest naprawa szkód. Już przed powstaniem Wspólnot Europejskich naprawianie szkód polegających na uszkodzeniu ciała zostało przejęte przez społeczność za pośrednictwem organów systemu zabezpieczenia społecznego lub państwa, jeśli to ono było pracodawcą. Jednakże w przypadku gdy szkoda została spowodowana przez osobę trzecią, wypłata świadczeń przez organy systemu zabezpieczenia społecznego lub państwo nie wyłącza roszczenia poszkodowanego o naprawienie szkody, które może być dochodzone od osoby trzeciej odpowiedzialnej za szkodę. Poszkodowanemu mogłoby zatem być wypłacone odszkodowanie dwa razy za tę samą szkodę. Aby uniknąć kumulacji świadczeń odszkodowawczych, ustawodawca krajowy przewidział, że organy systemu zabezpieczenia społecznego lub państwo wstępują z mocy prawa w prawa i roszczenia poszkodowanego, które przysługują mu przeciwko osobie trzeciej odpowiedzialnej za powstałą szkodę. Organy te lub państwo mogą również uzyskać od tej osoby trzeciej zwrot świadczeń, które służą temu samemu celowi co jej zobowiązania w świetle obowiązującego prawa regulującego zasady odpowiedzialności, to jest naprawieniu szkody wyrządzonej osobie poszkodowanej. Za pomocą subrogacji z mocy prawa rozstrzygnięto też kwestię sporną dotyczącą tego, czy organy systemu zabezpieczenia społecznego lub państwo mogą zwracać się z roszczeniem przeciwko osobie trzeciej odpowiedzialnej za szkodę, gdy wypłata przez nie świadczeń na rzecz poszkodowanego nastąpiła na podstawie odpowiednich przepisów prawnych i może zostać uznana za niewywodzącą się bezpośrednio z czynu tej osoby trzeciej. 23.      Artykuł 85a regulaminu pracowniczego przewiduje, z kilkoma niuansami, zasady podobne do wyżej wymienionych. Stanowi on, że w przypadku gdy zobowiązanym do naprawienia szkody na rzecz poszkodowanego, o którym mowa w regulaminie pracowniczym, jest osoba trzecia, Wspólnoty wstępują z mocy prawa w prawa poszkodowanego lub innych osób uprawnionych do dochodzenia roszczeń przeciwko tej osobie trzeciej, w granicach zobowiązań, które ciążą na Wspólnotach na mocy regulaminu pracowniczego. Ten sam artykuł zawiera w ust. 2 przykładowe wyliczenie świadczeń określonych w regulaminie pracowniczym, które podlegają subrogacji. W ust. 3 precyzuje, że nie są objęte subrogacją prawa do odszkodowania z tytułu szkód na osobie, takich jak między innymi krzywda moralna lub zadośćuczynienie za ból i cierpienie. 24.      Z powyższego wynika, że subrogacja określona w art. 85a regulaminu pracowniczego jest subrogacją z mocy prawa. Oznacza to z jednej strony, że następuje ona samoistnie, bez potrzeby wyrażenia uprzedniej zgody przez zaspokojonego wierzyciela (15). Z drugiej strony oznacza to, że zgodnie z zasadą nadrzędności i bezpośredniego skutku prawa wspólnotowego subrogacja ta musi zostać uznana przez wszystkie sądy Państw Członkowskich i że wywołuje ona skutki bez potrzeby ingerencji norm krajowych oraz że nie może jej być przeciwstawiony żaden przepis krajowy. 25.      Po drugie z art. 85a regulaminu pracowniczego wynika, że Wspólnoty wstępują w prawa w granicach zobowiązań, które ciążą na nich na mocy regulaminu pracowniczego, tzn. w granicach kwot, które zobowiązane są wypłacić poszkodowanemu lub innym uprawnionym. Bez wątpienia, jak przedstawili to w swoich uwagach na piśmie J.-P. Riehl, Rada i Komisja oraz jak podkreślił to rzecznik generalny Tesauro w swojej opinii w powołanej wyżej sprawie Royale belge (16), art. 85a wykazuje pewne cechy szczególne w stosunku do ogólnego uregulowania subrogacji wspólnego dla większości Państw Członkowskich. Podczas gdy – jak wskazałem powyżej – zdarzeniem, które skutkuje subrogacją, jest w zasadzie zapłata dokonana przez osobę trzecią na rzecz wierzyciela, w prawie wspólnotowym tym zdarzeniem jest zdarzenie wywołujące szkodę, tak iż już z chwilą jego nastąpienia Wspólnoty korzystają z subrogacji z mocy prawa. 26.      Jednakże nic w treści powołanych powyżej przepisów art. 85a nie wskazuje na to, by subrogacja w prawie wspólnotowym pozwalała odstąpić od drugiego ograniczenia subrogacji, które wynika z jej skutku translatywnego, zgodnie z którym osoba trzecia wstępująca w prawa zaspokojonego wierzyciela uzyskuje tylko te prawa, którymi dysponował ten wierzyciel. Przeciwnie, ust. 1 tego artykułu stanowi wyraźnie, że Wspólnoty wstępują „w prawa poszkodowanego lub innych osób uprawnionych do dochodzenia roszczeń przeciwko osobie trzeciej odpowiedzialnej za szkodę”. Z tej części zdania wynika wyraźnie, że Wspólnotom nie przysługuje w stosunku do osoby trzeciej odpowiedzialnej za szkodę więcej praw niż poszkodowanemu lub innym osobom uprawnionym. Zresztą ograniczenie to jest całkowicie logiczne, ponieważ subrogacja, która wynika z regulaminu pracowniczego, wywołuje skutki z mocy prawa niezależnie od woli osoby trzeciej odpowiedzialnej za szkodę i dlatego jej sytuacja nie może ulec pogorszeniu. Subrogacja wspólnotowa przewidziana w powyższym artykule nie różni się w tej kwestii od subrogacji wspólnej dla porządków prawnych Państw Członkowskich. 27.      Jeśli chodzi o art. 85a ust. 4 regulaminu pracowniczego, stanowi on jedynie, że „[p]rzepisy ust. 1–3 nie mogą stanowić przeszkody do wytoczenia przez Wspólnoty bezpośredniego powództwa”. Przepis ten przewiduje więc, że wstąpienie Wspólnot w prawa osoby poszkodowanej lub innych uprawnionych z mocy prawa nie stanowi przeszkody do dochodzenia przez Wspólnoty przed sądem krajowym rekompensaty z tytułu szkody wyrządzonej im przez osobę trzecią za nią odpowiedzialną. Innymi słowy, sąd krajowy nie może powoływać się na prawo subrogacji w celu odmowy uznania przysługującego Wspólnotom prawa do wniesienia bezpośredniej skargi o pokrycie poniesionej przez nie szkody (17). Jednakże z art. 85a ust.4 nie wynika, aby sąd krajowy – niezależnie od tego, co przewidują przepisy prawa krajowego regulujące zasady odpowiedzialności – był zobowiązany do zasądzenia od osoby trzeciej odpowiedzialnej za szkodę zwrotu kwot odpowiadających wszystkim świadczeniom wypłaconym przez Wspólnotę wymienionym w ust. 2 tego artykułu. 28.      Ponadto nawet przy założeniu, że twierdzenia J.-P. Riehla, Rady i Komisji nie powinny być odparte jedynie na podstawie analizy brzmienia art. 85a regulaminu pracowniczego, należy stwierdzić, że pogląd ten nie znajduje uzasadnienia w kontekście ani w celach prawa subrogacji ustanowionego na rzecz Wspólnot. 29.      Jeśli chodzi o kontekst prawny prawa subrogacji, zgodnie z regulaminem pracowniczym Wspólnoty są zobowiązane do pewnych świadczeń pieniężnych na rzecz osób wymienionych w tym regulaminie w przypadku powstania szkody. Logiczną tego konsekwencją jest, że w przypadku jeśli za szkodę odpowiedzialna jest osoba trzecia, Wspólnoty mogą, tak jak krajowe organy systemu zabezpieczenia społecznego, wstąpić w prawa poszkodowanego lub innych osób uprawnionych do dochodzenia roszczeń przeciwko osobie trzeciej odpowiedzialnej za szkodę. Jednak, jak wiadomo, w przypadku roszczeń urzędników lub innych osób uprawnionych wymienionych w regulaminie pracowniczym o naprawienie szkody wyrządzonej im przez osobę trzecią właściwe są sądy krajowe a dochodzenie tych roszczeń podlega ustawodawstwu krajowemu regulującemu zasady odpowiedzialności umownej lub pozaumownej. Subrogacja Wspólnot skutkuje tym, że przeniesione zostają na nie prawa i roszczenia, które przysługiwałyby poszkodowanemu lub innym osobom uprawnionym przeciwko osobie odpowiedzialnej za szkodę zgodnie z prawem krajowym regulującym zasady odpowiedzialności. Żaden przepis regulaminu pracowniczego nie pozwala na stwierdzenie, że subrogacja Wspólnot ma na celu przeniesienie na nie więcej roszczeń odszkodowawczych i umożliwienie im dochodzenia kwot pokrywających całość świadczeń, które wypłaciły zgodnie z regulaminem pracowniczym. 30.      Mając na względzie powyższe, można dokonać porównania przepisów art. 85a regulaminu pracowniczego z przepisami art. 93 rozporządzenia Rady nr 1408/71 (18), które dotyczą roszczeń organów systemu zabezpieczenia społecznego z tytułu dokonanej przez nie wypłaty świadczeń w celu pokrycia szkody powstałej na skutek zdarzenia mającego miejsce na terytorium innego Państwa Członkowskiego przeciwko osobie trzeciej zobowiązanej do naprawienia szkody (19). Podobnie do tego, co art. 85a przewiduje na rzecz Wspólnot, art. 93 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 ma na celu przyznanie organowi systemu zabezpieczenia społecznego, który dokonał wypłaty świadczeń w celu pokrycia szkody powstałej na skutek zdarzenia mającego miejsce na terytorium innego Państwa Członkowskiego, środków zaskarżenia, prawa subrogacji oraz możliwości bezpośredniego dochodzenia roszczeń przeciwko osobie trzeciej odpowiedzialnej za szkodę, które przewidziane są przez obowiązujące przepisy prawa krajowego. W wyroku z dnia 2 czerwca 1994 r. w sprawie DAK (20) Trybunał orzekł jednak, że art. 93 ust. 1 nie ma na celu zmiany przepisów, które określają, czy i w jakim zakresie osoba trzecia – sprawca szkody – może zostać pociągnięta do odpowiedzialności pozaumownej, w związku z czym odpowiedzialność ta podlega przepisom prawa materialnego, które sąd krajowy powinien stosować w przypadku wniesienia skargi przez instytucję zobowiązaną do wypłaty lub poszkodowanego, tzn. co do zasady ustawodawstwu Państwa Członkowskiego, na którego terytorium doszło do powstania szkody. 31.      Podobnie żaden z motywów rozporządzeń, które ustanowiły subrogację Wspólnot z mocy prawa (21), nie wskazuje na to, że prawodawca wspólnotowy miał na celu przeniesienie obowiązkowo na osobę trzecią odpowiedzialną za powstałą szkodę zobowiązania do zwrotu całości świadczeń, do których wypłaty na rzecz poszkodowanego lub innych osób uprawnionych zobowiązane są Wspólnoty na mocy regulaminu pracowniczego. Jak Trybunał wielokrotnie orzekł, subrogacja Wspólnot ma na celu uniknięcie podwójnej wypłaty odszkodowania urzędnikowi za tę samą szkodę (22). Nie ma ona zatem na celu przyznania Wspólnotom więcej praw niż posiadał pierwotny wierzyciel. 32.      Do takiego samego wniosku prowadzi również analiza powołanego powyżej wyroku w sprawie Royale belge. W tej sprawie Trybunałowi przedłożono do rozstrzygnięcia pytanie, czy osoba trzecia odpowiedzialna za szkodę może podnieść przeciwko instytucji wspólnotowej zarzut ugody zawartej z urzędnikiem przed wypłaceniem mu świadczeń przez Wspólnoty. Trybunał orzekł, że mimo iż sporna subrogacja następuje z chwilą zajścia zdarzenia powodującego szkodę, osoba trzecia odpowiedzialna za szkodę może skutecznie podnieść przeciwko instytucji zarzut zawarcia ugody, chyba że instytucja ta poinformuje osobę trzecią odpowiedzialną za szkodę przed zawarciem ugody z urzędnikiem o istnieniu prawa subrogacji i o zamiarze jego wykonania lub że przedstawi dowód na to, że osoba trzecia odpowiedzialna za szkodę wiedziała przed zawarciem ugody z urzędnikiem o istnieniu prawa subrogacji (23). Wyrok ten wykazuje, że osoba trzecia, która wstąpiła w prawa wierzyciela, nie ma w stosunku do dłużnika więcej praw niż posiadał pierwotny wierzyciel. W rzeczywistości ze względu na to, że Wspólnoty nabywają prawa urzędnika lub innych osób uprawnionych przeciwko osobie trzeciej odpowiedzialnej za szkodę, osoba trzecia odpowiedzialna za szkodę może podnieść zarzut ugody przeciwko Wspólnotom na warunkach określonych przez Trybunał. 33.      Subrogacja Wspólnot określona w art. 85a regulaminu pracowniczego nie może zatem przyznawać Wspólnotom więcej praw niż posiadają urzędnik lub inne osoby uprawnione zgodnie z obowiązującym prawem krajowym regulującym zasady odpowiedzialności. Wynika z tego, że jeżeli prawo krajowe regulujące zasady odpowiedzialności wyłącza rentę rodzinną, która przewidziana jest w art. 79 i 79a regulaminu pracowniczego, z zakresu podlegającej naprawie szkody poniesionej przez małżonka poszkodowanego, Wspólnoty nie mogą uzyskać zwrotu tej kwoty w przypadku wstąpienia przez nie w prawa tego małżonka. 34.      Wprawdzie ta wykładnia art. 85a regulaminu pracowniczego ma taki skutek, że prawa do zwrotu kwot świadczeń wypłaconych przez Wspólnoty na rzecz poszkodowanego lub innych osób uprawnionych w wyniku powstałej szkody będą się różnić w zależności od prawa krajowego, które znajdzie zastosowanie przy określeniu wysokości szkody (24), jednakże w przeciwieństwie do twierdzeń J.-P. Riehla, Rady i Komisji różnica ta nie powinna być składana na karb braku jednolitego stosowania prawa wspólnotowego. Bezsporne jest, że o ile prawodawca wspólnotowy dokonał harmonizacji warunków odpowiedzialności w kilku szczególnych dziedzinach (25), między innymi w ramach polityki ochrony konsumentów (26), o tyle przepisy dotyczące odpowiedzialności umownej i pozaumownej oraz określające szkody podlegające rekompensacie poddane są przepisom Państwa Członkowskiego ustanowionym w oparciu o jego własny porządek prawny. W ten sposób nie ma do dnia dzisiejszego żadnych przepisów wspólnotowych, które definiowałyby dla całej Wspólnoty warunki odpowiedzialności i zasady służące określeniu szkody podlegającej rekompensacie (27). Ponadto brak jest także na poziomie Wspólnoty przepisów dokonujących harmonizacji praw osób uprawnionych z tytułu śmierci innej osoby, jak w tym przypadku z powodu śmierci wskutek błędu lekarskiego. Wydaje się zatem logiczne, że powództwa wytaczane przez Wspólnoty jako osobę trzecią wstępującą w prawa urzędnika lub innych osób uprawnionych mogą doprowadzić do różnych rozwiązań, w zależności od prawa krajowego znajdującego zastosowanie w danym przypadku. 35.      Proponuję zatem, aby na zadane pytanie Trybunał odpowiedział, że art. 85a regulaminu pracowniczego należy interpretować w ten sposób, że nie przyznaje on Wspólnotom prawa do uzyskania od osoby trzeciej odpowiedzialnej za śmierć urzędnika zwrotu całej kwoty renty rodzinnej wypłaconej pozostającemu przy życiu małżonkowi na podstawie art. 79 i 79a tego regulaminu, gdy zgodnie z prawem mającym zastosowanie do roszczenia o odszkodowanie z tytułu szkody prawo do renty rodzinnej nie ma związku ze zobowiązaniem sprawcy czynu niedozwolonego do naprawienia całej szkody i gdy szkoda, jaką poniósł pozostający przy życiu małżonek na skutek utraty dochodów swojej zmarłej żony, jest niższa od kwoty renty rodzinnej, która jest mu wypłacana. V –    Wnioski 36.      Mając na względzie całość powyższych rozważań, proponuję, aby na pytanie zadane przez Cour d’appel de Bruxelles Trybunał odpowiedział w następujący sposób: „Artykuł 85a regulaminu pracowniczego urzędników Wspólnot Europejskich należy interpretować w ten sposób, że nie przyznaje on Wspólnotom prawa do uzyskania od osoby trzeciej odpowiedzialnej za śmierć urzędnika zwrotu całej kwoty renty rodzinnej wypłaconej pozostającemu przy życiu małżonkowi na podstawie art. 79 i 79a tego regulaminu, gdy zgodnie z prawem mającym zastosowanie do roszczenia o odszkodowanie z tytułu szkody prawo do renty rodzinnej nie ma związku z zobowiązaniem sprawcy czynu niedozwolonego do naprawienia całej szkody i gdy szkoda, jaką poniósł pozostający przy życiu małżonek na skutek utraty dochodów swojej zmarłej żony, jest niższa od kwoty renty rodzinnej, która jest mu wypłacana”. – Język oryginału: francuski. 2 – Zwany dalej „regulaminem pracowniczym”. 3 – Zwane dalej „uregulowaniem o zabezpieczeniu w przypadku choroby”. 4 – Zwana dalej „kliniką La Ramée”. 5 – Postanowienie odsyłające (str. 5, pkt 5). 6 – Ibidem (str. 6). 7 – Ibidem (str. 7). 8 – Podkreślone przez Cour d’appel. 9 – Sprawa C-333/90, Rec. str. I-1135, pkt 8. 10 – Wyrok z dnia 10 czerwca 1999 r. w sprawie C-430/97 Johannes, Rec. str. I-3475, pkt 19. 11 – Wyrok z dnia 20 października 1981 r. w sprawie 137/80 Komisja przeciwko Belgii, Rec. str. 2393, pkt 8, i wyrok z dnia 20 marca 1986 r. w sprawie 72/85 Komisja przeciwko Niderlandom, Rec. str. 1219, pkt 20. 12 – Zobacz podobnie wyroki z dnia 7 maja 1987 r. w sprawie 186/85 Komisja przeciwko Belgii, Rec. str. 2029, pkt 21 i 23, i w sprawie 189/85 Komisja przeciwko Niemcom, Rec. str. 2061, pkt 14 i 16. 13 – Odmiennie niż wynikałoby to z etymologii, która mogłaby wskazywać na łacińskie pochodzenie słowa (subrogare), termin „subrogacja” nie pochodzi z języka łacińskiego, ale został zapożyczony z prawa kanonicznego. Prawo rzymskie uznawało zasadę wstąpienia jednej osoby w prawa drugiej z tytułu dokonanej zapłaty jedynie w dwóch szczególnych przypadkach: przy cesji roszczeń na rzecz osoby udzielającej zabezpieczenia oraz w przypadku successio in locum, która pozwalała wierzycielowi hipotecznemu o niższym pierwszeństwie na wstąpienie w prawa hipoteczne wierzyciela, któremu przysługiwała hipoteka o wyższym pierwszeństwie, na skutek spłaty wierzytelności tego drugiego wierzyciela (J. Mestre, La subrogation personelle, LGDJ, 1979, wstęp). 14 – Jako przykłady należy powołać prawo belgijskie, duńskie, niemieckie, hiszpańskie, francuskie, włoskie i austriackie. Podobnie w systemach państw common law termin „subrogacja” zdefiniowany jest w następujący sposób: „Subrogation is literally »substitution«. The term is used in the context of English and Commonwealth law to describe a process by which one party is substituted for another so that he may enforce that other’s rights against a third party for his own benefit” (C. Mitchell, The law of subrogation, Clarendon Press, Oxford 1994, str. 3). 15 – Artykuł 85a regulaminu pracowniczego różni się od art. 8 uregulowania o zabezpieczeniu w przypadku wypadku i choroby zawodowej urzędników Wspólnot Europejskich, który stanowi, że „świadczenia i odszkodowania oraz zwrot kosztów leczenia przewidziane w niniejszym uregulowaniu są wypłacane urzędnikowi lub innym uprawnionym wyłącznie pod warunkiem, że na rzecz Wspólnot przeniesione zostaną – do wysokości wspomnianych powyżej świadczeń, odszkodowań i zwrotów – ich prawa do dochodzenia roszczeń przeciwko osobie trzeciej potencjalnie odpowiedzialnej za szkodę”. 16 – Punkty 4 i 5. 17 – Ten przepis dopuszcza także, równolegle ze skargą Wspólnot jako osoby trzeciej wstępującej w prawa zaspokojonego wierzyciela, możliwość dochodzenia od osób trzecich odpowiedzialnych za szkodę zwrotu kwot, które nie wchodzą w zakres subrogacji, takich jak koszty administracyjne, koszty porady lekarskiej dla urzędnika itd. 18 – Rozporządzenie z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych i ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie (Dz.U. L 149, str. 2). 19 – Artykuł ten w ust. 1 lit. a) stanowi, że „o ile instytucja zobowiązana do wypłaty uzyskała, na podstawie stosowanego przez nią ustawodawstwa, prawa, jakie przysługują świadczeniobiorcy w stosunku do osób trzecich, podstawienie uznaje każde Państwo Członkowskie”. W ust. 2 lit. b) stanowi on, że „o ile instytucja zobowiązana do wypłaty ma bezpośrednie roszczenie wobec osoby trzeciej, roszczenie to jest uznawane przez każde Państwo Członkowskie”. 20 – Sprawa C-428/92, Rec. str. I-2259, pkt 16. 21 – Subrogacja z mocy prawa została wprowadzona do regulaminu pracowniczego przez rozporządzenie Rady (EWWiS, EWG, Euratom) nr 912/78 z dnia 2 maja 1978 r. zmieniające regulamin pracowniczy urzędników oraz warunki zatrudnienia innych pracowników Wspólnot Europejskich (Dz.U. L 119, str. 1), które wprowadziło art. 73 ust. 4, na mocy którego ,,w zakresie zobowiązań przeniesionych na nie zgodnie z postanowieniami art. 72, 73 i 75, Wspólnoty automatycznie wstępują w prawa urzędnika lub osób uprawionych do odszkodowania ze strony stron trzecich odpowiedzialnych za wypadek powodujący zgon lub obrażenia cielesne takiego urzędnika lub osoby objętej jego ubezpieczeniem”. Artykuł 73 ust. 4 regulaminu pracowniczego został skreślony przez rozporządzenie Rady (EWWiS, EWG, Euratom) nr 2799/85 z dnia 27 września 1985 r. zmieniające regulamin pracowniczy urzędników oraz warunki zatrudnienia innych pracowników Wspólnot Europejskich (Dz.U. L 265, str.1), który wprowadził art. 85a. 22 – Wyrok z dnia 18 marca 1982 r. w sprawie 103/81 Chaumont-Barthel przeciwko Parlamentowi, Rec. str. 1003, pkt 11; ww. wyrok w sprawie Royale belge, pkt 9, i wyrok z dnia 9 września 1999 r. w sprawie C-257/98 P Lucaccioni przeciwko Komisji, Rec. str. I-5251, pkt 20. 23 – Punkt 19. 24 – Mogłaby ona mieć także taki skutek, że J.-P. Riehl skumulowałby odszkodowanie z tytułu utraty dochodów, które to osoba trzecia odpowiedzialna za szkodę będzie zobowiązana zapłacić zgodnie z prawem belgijskim regulującym zasady odpowiedzialności i rentę rodzinną wypłaconą przez Radę. 25 – Zobacz w szczególności rozporządzenie Rady (WE) nr 2027/97 z dnia 9 października 1997 r. w sprawie odpowiedzialności przewoźnika lotniczego z tytułu wypadków lotniczych (Dz.U. L 285, str.1). 26 – Zobacz w szczególności dyrektywa Rady 85/374/EWG z dnia 25 lipca 1985 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych Państw Członkowskich dotyczących odpowiedzialności za produkty wadliwe (Dz.U. L 210, str. 29); dyrektywa Rady 85/577/EWG z dnia 20 grudnia 1985 r. w sprawie ochrony konsumentów w odniesieniu do umów zawartych poza lokalem przedsiębiorstwa (Dz.U. L 372, str. 31); dyrektywa Rady 87/102/EWG z dnia 22 grudnia 1986 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych Państw Członkowskich dotyczących kredytu konsumenckiego (Dz.U. 1987, L 42, str. 48); dyrektywa Rady 90/314/EWG z dnia 13 czerwca 1990 r. w sprawie zorganizowanych podróży, wakacji i wycieczek (Dz.U. L 158, str. 59); dyrektywa 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 25 maja 1999 r. w sprawie niektórych aspektów sprzedaży towarów konsumpcyjnych i związanych z tym gwarancji (Dz.U. L 171, str. 12). Zobacz ostatnio rezolucja Rady z dnia 1 grudnia 2003 r. w sprawie bezpieczeństwa usług świadczonych na rzecz konsumenta [tłumaczenie nieoficjalne] (Dz.U. C 299, str. 1). 27 – Konsekwencje wpływu różnic pomiędzy ustawodawstwami krajowymi regulującymi odpowiedzialność umowną i pozaumowną na funkcjonowanie rynku wewnętrznego stanowią przedmiot pogłębionych rozważań i studiów. W związku z tym w lipcu 2001 r. Komisja zainicjowała procedurę konsultacji w sprawie środków, które mogłyby zostać podjęte na poziomie wspólnotowym w celu przeciwdziałania problemom wynikającym z różnic pomiędzy poszczególnymi systemami prawnymi regulującymi prawo umów, które obowiązują w Unii Europejskiej {zob. komunikat Komisji dla Parlamentu Europejskiego i Rady – Europejskie prawo umów bardziej spójne – Plan działania [tłumaczenie nieoficjalne], [COM(2003) 0068 wersja ostateczna], Dz.U. C 63, str. 1}. Parlament i Rada zażądały, aby badania były także prowadzone w dziedzinie prawa rzeczowego i prawa regulującego zasady odpowiedzialności cywilnej.