C-397/02

Sprawa C-397/02 Clinique La Ramée ASBL oraz Winterthur Europe Assurance SA przeciwko Jeanowi-Pierre’owi Riehlowi oraz Radzie Unii Europejskiej (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Cour d’appel de Bruxelles) Urzędnicy – Uprawnienia socjalne – Wstąpienie Wspólnot w prawa urzędnika w stosunku do osoby trzeciej odpowiedzialnej za zdarzenie powodujące szkodę (subrogacja) Streszczenie wyroku Urzędnicy – Wstąpienie Wspólnot w prawa urzędnika w stosunku do osoby trzeciej odpowiedzialnej za zdarzenie powodujące szkodę (subrogacja) – Granice – Zastosowanie prawa krajowego dla ustalenia zakresu zobowiązania do naprawienia szkody – Ustawodawstwo krajowe wyłączające rentę rodzinną z wyżej wskazanego zobowiązania (regulamin pracowniczy, art. 85a ust. 1) Subrogacja uregulowana w art. 85a regulaminu pracowniczego stanowi subrogację z mocy prawa. Następuje ona w chwili zaistnienia zdarzenia powodującego szkodę, za którą odpowiedzialna jest inna osoba i w granicach zobowiązań, które ciążą na Wspólnotach na mocy tego regulaminu. Jednakże z ust. 1 wyżej wskazanego artykułu wynika jasno, że Wspólnoty nie mają przeciwko osobie trzeciej odpowiedzialnej za szkodę więcej praw niż poszkodowany lub inne osoby uprawnione. Artykuł 85a regulaminu pracowniczego nie ma na celu zmiany przepisów krajowych, które określają, czy i w jakim zakresie osoba trzecia – sprawca szkody – może zostać pociągnięta do odpowiedzialności. Odpowiedzialność osoby trzeciej – sprawcy szkody – podlega przepisom prawa materialnego, które sąd krajowy powinien stosować w przypadku wniesienia skargi przez poszkodowanego, tzn. co do zasady ustawodawstwu Państwa Członkowskiego, na którego terytorium doszło do powstania szkody. Wynika z tego, że jeśli prawo krajowe regulujące zasady odpowiedzialności mające zastosowanie w sprawie wyłącza rentę rodzinną taką jak renta przewidziana w art. 79 i 79a regulaminu pracowniczego z zakresu zobowiązania do naprawienia szkody, które ciąży na sprawcy czynu niedozwolonego, Wspólnoty nie mogą uzyskać zwrotu kwot odpowiadających tej rencie rodzinnej w drodze subrogacji ustanowionej przez art. 85a tego regulaminu. (zob. pkt 15–18) WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba) z dnia 9 września 2004 r. (*) Urzędnicy – Uprawnienia socjalne – Wstąpienie Wspólnot w prawa urzędnika w stosunku do osoby trzeciej odpowiedzialnej za zdarzenie wywołujące szkodę (subrogacja) W sprawie C-397/02 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Cour d’appel de Bruxelles (Belgia) postanowieniem z dnia 6 listopada 2002 r., które zostało wpisane do rejestru Trybunału w dniu 11 listopada 2002 r., w postępowaniu: Clinique La Ramée ASBL, Winterthur Europe Assurance SA przeciwko Jeanowi-Pierre’owi Riehlowi, Radzie Unii Europejskiej, TRYBUNAŁ (pierwsza izba), w składzie: P. Jann (sprawozdawca), prezes izby, A. Rosas, S. von Bahr, R. Silva de Lapuerta i K. Lenaerts, sędziowie, rzecznik generalny: P. Léger, sekretarz: M. Múgica Arzamendi, główny administrator, uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 11 grudnia 2003 r., uwzględniając uwagi przedłożone: –      w imieniu Clinique La Ramée ASBL i Winterthur Europe Assurance SA przez adwokata M. Mahieu, –      w imieniu J.-P. Riehla przez adwokata J. Buekenhoudt, –      w imieniu Rady Unii Europejskiej przez M. Sims i M. Bauera, działających w charakterze pełnomocników oraz przez adwokata F. Lagasse, –      w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez. J. Curralla i F. Clotuche-Duvieusart, działających w charakterze pełnomocników, po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 12 lutego 2004 r., wydaje następujący Wyrok 1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 85a rozporządzenia Rady (EWG, Euratom, EWWiS) nr 259/68 z dnia 29 lutego 1968 r. ustanawiającego regulamin pracowniczy urzędników i warunki zatrudniania innych pracowników Wspólnot Europejskich oraz ustanawiającego specjalne środki stosowane tymczasowo wobec urzędników Komisji (Dz.U. L 56, str. 1), zmienionego rozporządzeniem Rady (EWWiS, EWG, Euratom) nr 2799/85 z dnia 27 września 1985 r. (Dz.U. L 265, str. 1), zwanego dalej „regulaminem pracowniczym”. 2        Wniosek ten został przedłożony w ramach sporu między Clinique La Ramée ASBL (zwaną dalej „kliniką La Ramée”) oraz jej ubezpieczycielem Winterthur Europe Assurance SA (zwanym dalej „Winterthur”) a Radą Unii Europejskiej i J.‑P. Riehlem w przedmiocie odszkodowania za szkodę poniesioną przez J.‑P. Riehla na skutek śmierci jego małżonki w klinice La Ramée i wstąpienia Wspólnot Europejskich w jego prawa (subrogacja).  Ramy prawne 3        Artykuł 85a regulaminu pracowniczego stanowi: „1.      W przypadku gdy śmierć, wypadek lub choroba osoby, o których mowa w niniejszym regulaminie pracowniczym, zostały spowodowane przez osobę trzecią, Wspólnoty wstępują z mocy prawa w prawa poszkodowanego lub innych osób uprawnionych do dochodzenia roszczeń przeciwko osobie trzeciej odpowiedzialnej za szkodę, w granicach zobowiązań, które ciążą na Wspólnotach na mocy regulaminu pracowniczego w następstwie zdarzenia powodującego szkodę. 2.      Subrogacja przewidziana w ust. 1 obejmuje między innymi: –        dalsze wypłacanie urzędnikowi wynagrodzenia, zgodnie z art. 59, w okresie jego czasowej niezdolności do pracy, –        kwoty wypłacane zgodnie z art. 70 na skutek śmierci urzędnika lub byłego urzędnika uprawnionego do emerytury, –        świadczenia wypłacane na podstawie art. 72 i 73 oraz odnośnych przepisów wykonawczych dotyczących zabezpieczenia w przypadku choroby lub wypadku, –        pokrycie kosztów transportu zwłok, o którym mowa w art. 75, –        wypłatę dodatkowych świadczeń rodzinnych, przysługujących zgodnie z art. 67 ust. 3 i art. 2 ust. 3 i 5 załącznika VII, w przypadku poważnej choroby, kalectwa lub upośledzenia dziecka pozostającego na utrzymaniu urzędnika, –        wypłatę renty inwalidzkiej w następstwie wypadku lub choroby, prowadzących do całkowitej trwałej niezdolności urzędnika do wykonywania swoich obowiązków, –        wypłatę renty rodzinnej w następstwie śmierci urzędnika lub byłego urzędnika lub śmierci nie będącego ani urzędnikiem, ani członkiem personelu tymczasowego współmałżonka urzędnika lub byłego urzędnika uprawnionego do emerytury, […] 4.      Przepisy ust. 1–3 nie mogą stanowić przeszkody do wytoczenia przez Wspólnoty bezpośredniego powództwa” [tłumaczenie nieoficjalne].  Postępowanie przed sądem krajowym i pytanie prejudycjalne 4        Mireille Guette, małżonka J.-P. Riehla, była urzędnikiem Rady. Na podstawie art. 78 regulaminu pracowniczego przysługiwała jej renta inwalidzka. W dniu 25 września 1990 r. zmarła ona podczas hospitalizacji w klinice La Ramée. Ustalono, że śmierć M. Guette spowodowana była błędem pracownika tej kliniki. 5        Wskutek śmierci M. Guette Rada wypłaciła J.-P. Riehlowi: –        zasiłek pogrzebowy zgodnie z art. 10 uregulowania o zabezpieczeniu w przypadku choroby urzędników Wspólnot Europejskich; –        kwotę odpowiadającą rencie inwalidzkiej, która przysługiwała M. Guette, do końca trzeciego miesiąca następującego po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć, zgodnie z art. 70 regulaminu pracowniczego, oraz –        rentę rodzinną, przyznaną począwszy od czwartego miesiąca następującego po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć, zgodnie z art. 79 i 79a tego regulaminu. 6        Orzeczeniem z dnia 15 grudnia 1997 r. Tribunal de première instance de Bruxelles (Belgia) orzekł w przedmiocie skutków odpowiedzialności cywilnej kliniki La Ramée. 7        Orzekając w kwestii żądań J.-P. Riehla, Tribunal de première instance de Bruxelles nakazał naprawienie przez klinikę La Ramée i Winterthur szkody, jaką J.-P. Riehl poniósł w związku z utratą pomocy ze strony swojej małżonki w prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego oraz zapłatę zadośćuczynienia za krzywdę moralną z powodu jej śmierci. Oddalił jako bezzasadne żądanie J.-P. Riehla o naprawienie szkody spowodowanej utratą dochodów, uzasadniając to tym, że utrata ta byłby mniejsza od kwoty renty rodzinnej wypłacanej przez Radę. 8        Co się tyczy Rady, Tribunal de première instance de Bruxelles przychylił się do żądań tej instytucji przedstawionych w oparciu o art. 85a regulaminu pracowniczego o zasądzenie od kliniki La Ramée i Winterthur zwrotu kwot już wypłaconych lub które miałyby być wypłacone J.-P. Riehlowi. 9        Klinika La Ramée oraz Winterthur wnieśli apelację. Podnieśli oni zarzut naruszenia przez Tribunal de première instance de Bruxelles skutku translatywnego subrogacji, w zakresie w jakim przyznał on Radzie, która wstąpiła w prawa J.-P. Riehla, kwoty większe niż te, których dochodzić mógł on od osoby trzeciej odpowiedzialnej za szkodę. 10      Również J.-P. Riehl i Rada wnieśli apelację. J.-P. Riehl zażądał między innymi odszkodowania za utratę dochodów gospodarstwa domowego. Rada natomiast zażądała waloryzacji kwoty szkody przez nią poniesionej na dzień wydania wyroku w sprawie. 11      W kwestii żądania odszkodowania związanego z utratą dochodów, której doznał J.-P. Riehl, Cour d’appel de Bruxelles w postępowaniu odsyłającym orzekł, że w prawie belgijskim prawo do renty rodzinnej nie ma związku z zobowiązaniem sprawcy czynu niedozwolonego do naprawienia całej szkody oraz że – inaczej niż orzekł sąd pierwszej instancji – wymiar utraty dochodów gospodarstwa domowego należało określić bez brania pod uwagę renty rodzinnej przyznanej J.-P. Riehlowi. Od sumy mu należnej należało jedynie odliczyć rentę inwalidzką zmarłej wypłaconą do końca trzeciego miesiąca następującego po miesiącu, w którym nastąpiła jej śmierć. Stosując tę metodę obliczeń, Cour d’appel wycenił szkodę materialną poniesioną przez J.-P. Riehla wskutek utraty dochodów jego małżonki na kwotę 479,80 EUR miesięcznie, począwszy od dnia 1 października 1990 r., czyli razem na kwotę niższą niż kwota renty rodzinnej wypłacanej przez Radę. 12      Odnośnie do subrogacji, na którą powołała się Rada, Cour d’appel de Bruxelles uznał, że toczący się przed nim spór rodzi pytanie co do natury oraz zakresu subrogacji, z tego względu postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy art. 85a regulaminu pracowniczego urzędników Wspólnot Europejskich, ustanowiony przez art. 2 i 3 rozporządzenia Rady (EWG, Euratom, EWWiS) nr 259/68 z dnia 29 lutego 1968 r. oraz przez inne rozporządzenia zmieniające to pierwotne rozporządzenie, należy interpretować w ten sposób, iż przyznaje on Wspólnotom prawo dochodzenia od osoby trzeciej odpowiedzialnej za śmierć urzędnika zwrotu całej kwoty renty rodzinnej wypłaconej pozostającemu przy życiu małżonkowi na podstawie art. 79 i 79a tego regulaminu, gdy zgodnie z prawem mającym zastosowanie do roszczenia o odszkodowanie z tytułu szkody prawo do renty rodzinnej nie ma związku ze zobowiązaniem sprawcy czynu niedozwolonego do naprawienia całej szkody i gdy szkoda, jaką poniósł pozostający przy życiu małżonek na skutek utraty dochodów swojej zmarłej żony, jest niższa od kwoty renty rodzinnej, która jest mu wypłacana?”.  W przedmiocie pytania prejudycjalnego 13      Zdaniem kliniki La Ramée i Winterthur art. 85a regulaminu pracowniczego przyznaje Wspólnotom prawo subrogacji do wysokości kwot odpowiadających rencie rodzinnej, którą zobowiązane są wypłacić pozostającemu przy życiu małżonkowi zmarłego urzędnika i nie pozwala temu małżonkowi na kumulację renty rodzinnej z odszkodowaniem za utratę dochodów w wyniku śmierci jego małżonka. Jednakże osoba trzecia wstępująca w prawa wierzyciela nie może posiadać więcej praw niż pierwotny wierzyciel, dlatego też prawo przysługujące Wspólnotom do dochodzenia całej renty rodzinnej wypłaconej pozostającemu przy życiu małżonkowi powinno być ograniczone do kwoty odpowiadającej szkodzie określonej zgodnie z obowiązującym prawem krajowym, którą poniósł on na skutek utraty dochodów swojego małżonka w wyniku jego śmierci. 14      J.-P. Riehl, Rada i Komisja Wspólnot Europejskich twierdzą, że subrogacja przewidziana w art. 85a regulaminu stanowi mechanizm właściwy prawu wspólnotowemu, który nie może zostać wyłączony poprzez zastosowanie jakiegokolwiek przepisu prawa krajowego. Ich zdaniem subrogacja Wspólnot nie jest ograniczona do odszkodowania przyznanego poszkodowanemu urzędnikowi i innym osobom uprawnionym na podstawie prawa krajowego, ale rozciąga się na wszelkie świadczenia wymienione w ust. 2 powyższego przepisu. 15      W związku z powyższym należy przypomnieć, że subrogacja uregulowana w art. 85a regulaminu pracowniczego stanowi subrogację z mocy prawa. Następuje ona w chwili zaistnienia zdarzenia powodującego szkodę, za którą odpowiedzialna jest inna osoba, i w granicach zobowiązań, które ciążą na Wspólnotach na mocy tego regulaminu (wyrok Trybunału z dnia 26 lutego 1992 r. w sprawie C-333/90 Royale belge, Rec. str. I-1135, pkt 8). 16      Jednakże art. 85a ust. 1 regulaminu pracowniczego uściśla, że Wspólnoty wstępują „w prawa poszkodowanego lub innych osób uprawnionych do dochodzenia roszczeń przeciwko osobie trzeciej odpowiedzialnej za szkodę”. Tak więc, jak wskazał rzecznik generalny w pkt 26 swojej opinii, z tej części zdania jasno wynika, że Wspólnoty nie mają przeciwko osobie trzeciej odpowiedzialnej za szkodę więcej praw niż poszkodowany lub inne osoby uprawnione. 17      W tym kontekście należy stwierdzić, że art. 85a regulaminu pracowniczego nie ma na celu zmiany przepisów krajowych, które określają, czy i w jakim zakresie osoba trzecia – sprawca szkody – może zostać pociągnięta do odpowiedzialności. Odpowiedzialność osoby trzeciej – sprawcy szkody – podlega przepisom prawa materialnego, które sąd krajowy powinien stosować w przypadku wniesienia skargi przez poszkodowanego, tzn. co do zasady ustawodawstwu Państwa Członkowskiego, na którego terytorium doszło do powstania szkody [zob. w kwestii subrogacji organów systemu zabezpieczenia społecznego w ramach rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych i ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie w wersji zmienionej i uaktualnionej przez rozporządzenie Rady (EWG) nr 2001/83 z dnia 2 czerwca 1983 r. (Dz.U. L 230, str. 6) – wyrok z dnia 2 czerwca 1994 r. w sprawie C-428/92 DAK, Rec. str. I-2259, pkt 21]. 18      Wynika z tego, że jeśli prawo krajowe regulujące zasady odpowiedzialności mające zastosowanie w sprawie wyłącza rentę rodzinną, taką jak renta przewidziana w art. 79 i 79a regulaminu pracowniczego, z zakresu zobowiązania do naprawienia szkody, które ciąży na sprawcy czynu niedozwolonego, Wspólnoty nie mogą uzyskać zwrotu kwot odpowiadających tej rencie rodzinnej w drodze subrogacji ustanowionej w art. 85a tego regulaminu. 19      W związku z tym na zadane pytanie należy odpowiedzieć, że art. 85a regulaminu pracowniczego powinien być interpretowany w ten sposób, iż nie przyznaje on Wspólnotom prawa do uzyskania od osoby trzeciej odpowiedzialnej za śmierć urzędnika zwrotu całej kwoty renty rodzinnej wypłaconej pozostającemu przy życiu małżonkowi na podstawie art. 79 i 79a tego regulaminu, gdy zgodnie z prawem mającym zastosowanie do roszczenia o odszkodowanie z tytułu szkody prawo do renty rodzinnej nie ma związku ze zobowiązaniem sprawcy czynu niedozwolonego do naprawienia całej szkody i gdy szkoda, jaką poniósł pozostający przy życiu małżonek na skutek utraty dochodów swojej zmarłej żony, jest niższa od kwoty renty rodzinnej, która jest mu wypłacana.  W przedmiocie kosztów 20      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi. Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje: Artykuł 85a rozporządzenia Rady (EWG, Euratom, EWWiS) nr 259/68 z dnia 29 lutego 1968 r. ustanawiającego regulamin pracowniczy urzędników i warunki zatrudnienia innych pracowników Wspólnot Europejskich oraz ustanawiającego specjalne środki stosowane tymczasowo wobec urzędników Komisji zmienionego rozporządzeniem Rady (EWWiS, EWG, Euratom) nr 2799/85 z dnia 27 września 1985 r. powinien być interpretowany w ten sposób, iż nie przyznaje on Wspólnotom prawa do uzyskania od osoby trzeciej odpowiedzialnej za śmierć urzędnika zwrotu całej kwoty renty rodzinnej wypłaconej pozostającemu przy życiu małżonkowi na podstawie art. 79 i 79a tego regulaminu, gdy zgodnie z prawem mającym zastosowanie do roszczenia o odszkodowanie z tytułu szkody prawo do renty rodzinnej nie ma związku ze zobowiązaniem sprawcy czynu niedozwolonego do naprawienia całej szkody i gdy szkoda, jaką poniósł pozostający przy życiu małżonek na skutek utraty dochodów swojej zmarłej żony, jest niższa od renty rodzinnej, która jest mu wypłacana. Podpisy * Język postępowania: francuski.