C-408/23

WYROK TRYBUNAŁU (siódma izba) z dnia 17 października 2024 r. ( *1 ) Odesłanie prejudycjalne – Polityka społeczna – Równość traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy – Artykuł 21 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Dyrektywa 2000/78/WE – Artykuł 2 ust. 2 lit. a) i art. 6 ust. 1 – Zakaz dyskryminacji ze względu na wiek – Górna granica wieku 60 lat dla pierwszego powołania na stanowisko notariusza-adwokata – Wolne stanowiska ze względu na brak młodszych kandydatów – Uzasadnienia – Odpowiedni i niezbędny charakter W sprawie C‑408/23 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Oberlandesgericht Köln (wyższy sąd krajowy w Kolonii, Niemcy) postanowieniem z dnia 27 czerwca 2023 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 4 lipca 2023 r., w postępowaniu: Rechtsanwältin und Notarin przeciwko Präsidentin des Oberlandesgerichts Hamm, TRYBUNAŁ (siódma izba), w składzie: F. Biltgen (sprawozdawca), prezes pierwszej izby, pełniący obowiązki prezesa siódmej izby, M.L. Arastey Sahún, prezes piątej izby, i J. Passer, sędzia, rzecznik generalny: M. Szpunar, sekretarz: A. Calot Escobar, uwzględniając pisemny etap postępowania, rozważywszy uwagi, które przedstawili: – w imieniu Rechtsanwältin und Notarin – J.-J. Menge, Rechtsanwalt, – w imieniu Präsidentin des Oberlandesgerichts Hamm – U. Karpenstein i R. Sangi, Rechtsanwälte, – w imieniu rządu niemieckiego – J. Möller, M. Hellmann i J. Simon, w charakterze pełnomocników, – w imieniu Komisji Europejskiej – F. Clotuche-Duvieusart i E. Schmidt, w charakterze pełnomocników, podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii, wydaje następujący Wyrok Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy (Dz.U. 2000, L 303, s. 16), a także art. 21 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”). Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy Rechtsanwältin und Notarin a Präsidentin des Oberlandesgerichts Hamm (prezesem wyższego sądu krajowego w Hamm, Niemcy) dotyczącego odrzucenia przez tę ostatnią kandydatury powódki w postępowaniu głównym na stanowisko notariusza-adwokata. Ramy prawne Dyrektywa 2000/78 Artykuł 1 dyrektywy 2000/78 brzmi: „Celem niniejszej dyrektywy jest wyznaczenie ogólnych ram dla walki z dyskryminacją ze względu na religię lub przekonania, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną w odniesieniu do zatrudnienia i pracy, w celu realizacji w państwach członkowskich zasady równego traktowania”. Artykuł 2 tej dyrektywy stanowi: „1.   Do celów niniejszej dyrektywy »zasada równego traktowania« oznacza brak jakichkolwiek form bezpośredniej lub pośredniej dyskryminacji z przyczyn określonych w art. 1. 2.   Do celów ust. 1: a) dyskryminacja bezpośrednia występuje, w przypadku gdy osobę traktuje się mniej przychylnie, niż traktuje się, traktowano lub traktowano by inną osobę w porównywalnej sytuacji, z jakiejkolwiek przyczyny wymienionej w art. 1; […]”. Artykuł 3 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Zakres”, stanowi: „1.   W granicach kompetencji [Unii Europejskiej] niniejszą dyrektywę stosuje się do wszystkich osób, zarówno sektora publicznego, jak i prywatnego, włącznie z instytucjami publicznymi, w odniesieniu do: a) warunków dostępu do zatrudnienia, do prowadzenia działalności na własny rachunek oraz uprawiania zawodu, włączając również kryteria selekcji i warunków rekrutacji, niezależnie od rodzaju działalności i na wszystkich szczeblach hierarchii zawodowej, również w odniesieniu do awansu zawodowego; […]”. Artykuł 6 ust. 1 wspomnianej dyrektywy stanowi: „Niezależnie od przepisów art. 2 ust. 2 państwa członkowskie mogą uznać, że odmienne traktowanie ze względu na wiek nie stanowi dyskryminacji, jeżeli w ramach prawa krajowego zostanie to obiektywnie i racjonalnie uzasadnione zgodnym z przepisami celem, w szczególności celami polityki zatrudnienia, rynku pracy i kształcenia zawodowego, i jeżeli środki mające służyć realizacji tego celu są właściwe i konieczne. Takie odmienne traktowanie może polegać między innymi na: a) wprowadzeniu specjalnych warunków dostępu do zatrudnienia i kształcenia zawodowego, zatrudnienia i pracy, włącznie z warunkami zwalniania i wynagradzania, dla ludzi młodych, pracowników starszych i osób mających na utrzymaniu inne osoby, w celu wspierania ich integracji zawodowej lub zapewnienia im ochrony; b) określeniu warunków dolnej granicy wieku, doświadczenia zawodowego lub stażu pracy, wymaganego do zatrudnienia lub niektórych korzyści związanych z zatrudnieniem; c) określenia górnej granicy wieku przy rekrutacji, z uwzględnieniem wykształcenia wymaganego na danym stanowisku lub potrzeby racjonalnego okresu zatrudnienia przed przejściem na emeryturę”. Prawo niemieckie Paragraf 3 Bundesnotarordnung (federalnego kodeksu notarialnego), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym, (zwanego dalej „BNotO”), stanowi: „1.   Notariusze są powoływani dożywotnio i wykonują zawód notariusza na zasadzie wyłączności (notariusze wykonujący zawód notariusza na zasadzie wyłączności). 2.   W okręgach sądowych, w których w dniu 1 kwietnia 1961 r. zawód notariusza był wykonywany jedynie dodatkowo, jedynymi osobami, które mogą zostać powołane na stanowisko notariusza, są adwokaci w okresie ich przynależności do izby adwokackiej właściwej dla danego okręgu sądowego, w celu jednoczesnego wykonywania zawodu notariusza i zawodu adwokata (notariusze-adwokaci)”. Paragraf 4 BNotO stanowi: „Liczba powoływanych notariuszy jest określana stosownie do potrzeb prawidłowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości. W szczególności uwzględnia się potrzebę zapewnienia odpowiedniego dostępu stron postępowania do usług notarialnych oraz utrzymania zrównoważonej struktury wiekowej wśród członków tego zawodu”. Paragraf 5 BNotO brzmi następująco: „1.   Na stanowisko notariusza może być powołana wyłącznie osoba posiadająca osobiste i zawodowe kwalifikacje do wykonywania obowiązków związanych z tym stanowiskiem. […] […] 4.   Na stanowisko notariusza nie może zostać powołana po raz pierwszy osoba, która przed upływem terminu składania wniosków o powołanie na to stanowisko ukończyła 60 lat. 5.   Wymagane kwalifikacje zawodowe obejmują uprzednie uzyskanie uprawnień do pełnienia urzędu sędziego zgodnie z Deutsches Richtergesetz (niemiecką ustawą o statusie sędziów). […]”. W uzasadnieniu do BNotO [Bundestagsdrucksache (dokument Bundestagu) 11/6007, s. 10], w odniesieniu do § 5 ust. 4 BNotO, stwiedzono: „Wprowadzenie górnej granicy wieku na poziomie 60 lat służy – również ze względu na większe trudności przyuczenia do zawodu notariusza związane z wiekiem – przeciwdziałaniu częstym zmianom osób wykonujących ten zawód w trosce o zachowanie ciągłości jego wykonywania. Wprowadzenie tej górnej granicy ma również zapobiec sytuacji, w której zawód notariusza wykonują wyłącznie osoby starsze. Ponieważ aspekt »przyuczenia do zawodu« nie występuje, w przypadku gdy były notariusz chciałby zostać ponownie powołany na to stanowisko w tym samym lub innym miejscu, górna granica wieku powinna mieć zastosowanie wyłącznie w przypadku powołania na stanowisko notariusza po raz pierwszy”. Paragraf 5b BNotO stanowi w ust. 1: „Na notariusza-adwokata może być powołana wyłącznie osoba, która w chwili upływu terminu do składania wniosków: 1) przez co najmniej 5 lat pracowała w przeważającym stopniu jako adwokat dla różnego rodzaju klientów, 2) nieprzerwanie od co najmniej 3 lat wykonuje działalność, o której mowa w pkt 1, w branym pod uwagę okręgu sądowym, 3) zdała egzamin notarialny […] oraz 4) uczestniczyła, począwszy od roku kalendarzowego następującego po zdaniu egzaminu notarialnego, w szkoleniach przeznaczonych dla notariuszy, organizowanych przez izby notarialne lub organizacje zawodowe, w wymiarze co najmniej 15 godzin rocznie”. Paragraf 48a BNotO stanowi: „Notariusze osiągają górną granicę wieku z końcem miesiąca, w którym kończą 70. rok życia”. Postępowanie główne i pytania prejudycjalne Powódka w postępowaniu głównym ubiega się o stanowisko notariusza-adwokata w okręgu Amtsgericht (sądu rejonowego, Niemcy), w którym od ponad 3 lat wykonuje zawód adwokata. Jej wniosek został oddalony ze względu na to, że w dniu upływu terminu składania wniosków miała ona ukończone 60 lat. Powódka w postępowaniu głównym zaskarżyła tę odmowę do Oberlandesgericht Köln (wyższego sądu krajowego w Kolonii, Niemcy), który jest sądem odsyłającym. Zgodnie z wyjaśnieniami tego sądu w przeciwieństwie do notariuszy, którzy wykonują ten zawód na zasadzie wyłączności (hauptberufliche Notare), działalność notariusza-adwokata (Anwaltsnotare) jest wykonywana przez adwokatów obok ich zawodu. Zasadniczo mogą oni ubiegać się o stanowisko notariusza-adwokata wyłącznie w okręgu Amtsgericht (sądu rejonowego), w którym wykonują zawód adwokata od ponad 3 lat. Z postanowienia odsyłającego wynika również, że zgodnie z § 48a BNotO możliwość wykonywania zawodu notariusza-adwokata ustaje z chwilą ukończenia przez daną osobę 70. roku życia. Liczba stanowisk notarialnych w danym okręgu Amtsgericht (sądu rejonowego) jest uzależniona od zapotrzebowania na usługi notarialne przy jednoczesnym zachowaniu uporządkowanej struktury wiekowej. W 2022 r. w okręgu Amtsgericht (sądu rejonowego), w którym powódka w postępowaniu głównym wykonywała zawód adwokata, ogłoszono nabór na cztery stanowiska notariusza. Obsadzone zostało tylko jedno stanowisko. Pozostałe stanowiska pozostały nieobsadzone z powodu braku kandydatów spełniających wszystkie warunki wymagane do powołania na to stanowisko. Sąd odsyłający stwierdza, że najprawdopodobniej w przyszłości również nie będzie można obsadzić wszystkich stanowisk notariuszy-adwokatów w odnośnym okręgu Amtsgericht (sądu rejonowego), ponieważ nie ma wystarczającej liczby kandydatów spełniających warunki wymagane do powołania na to stanowisko. W 2023 r. w tym okręgu ogłoszono nabór na 5 stanowisk notarialnych, z których prawdopodobnie obsadzone zostaną tylko dwa. W odniesieniu do wszystkich okręgów Amtsgerichte (sądów rejonowych) należących do właściwości pozwanej w postępowaniu głównym, w których mieliby zostać powołani notariusze-adwokaci, na 69 stanowisk, na które ogłoszono nabór, w 2023 r. zgłosiłoby się przypuszczalnie zaledwie 39 kandydatów. W skali całego kraju można założyć, że poza aglomeracjami liczba stanowisk notariuszy, które nie będą mogły zostać obsadzone, jest porównywalna. Sąd odsyłający podkreśla, że mimo to nieobsadzenie wolnych stanowisk notarialnych dotychczas nie doprowadziło do zakłócenia lub znacznego opóźnienia możliwości dokonywania czynności notarialnych. Uznawszy, że przepis krajowy rozpatrywany w postępowaniu głównym, a mianowicie § 5 ust. 4 BNotO, realizuje zgodne z prawem cele w rozumieniu art. 6 dyrektywy 2000/78, sąd odsyłający zastanawia się jednak, czy w świetle wyroku z dnia 3 czerwca 2021 r., Ministero della Giustizia (Notariusze) (C‑914/19, EU:C:2021:430), nie należałoby uznać, że przepis ten wykracza poza to, co jest konieczne do osiągnięcia zamierzonych celów, ponieważ nie dopuszcza on żadnego odstępstwa od przewidzianej w nim górnej granicy wieku, nawet w przypadku niemożności obsadzenia kilku stanowisk przez młodszych kandydatów. W tych okolicznościach Oberlandesgericht Köln (wyższy sąd krajowy w Kolonii) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy art. 21 [Karty] i art. 6 ust. 1 dyrektywy [2000/78] należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które bezwzględnie stanowi, że nie może zostać powołana po raz pierwszy na stanowisko notariusza-adwokata (Anwaltsnotar) osoba, która ukończyła 60 lat przed upływem terminu do składania wniosków o powołanie na stanowisko notariusza, nawet jeżeli kilka takich stanowisk musi pozostać nieobsadzonych ze względu na brak odpowiednich młodszych kandydatów w okręgu Amtsgericht (sądu rejonowego), w którym odbyło się postępowanie rekrutacyjne, a kandydaci z innych okręgów Amtsgericht (sądu rejonowego) nie mogą składać wniosków o powołanie? 2) Czy na pytanie [pierwsze] należy udzielić odpowiedzi twierdzącej, jeżeli należy się spodziewać, że w kolejnym roku ponownie nie będzie możliwe obsadzenie w tym samym okręgu Amtsgericht (sądu rejonowego) kilku stanowisk notariusza-adwokata, na które ogłoszono nabór, odpowiednimi kandydatami w wieku poniżej 60 lat? 3) Czy na pytanie pierwsze należy w każdym razie udzielić odpowiedzi twierdzącej z tego względu, że ponadto należy się spodziewać, że w innych okręgach Amtsgericht (sądu rejonowego) poza aglomeracjami ponownie nie będzie możliwe obsadzenie wszystkich stanowisk notariusza-adwokata, na które ogłoszono nabór, odpowiednimi kandydatami w wieku poniżej 60 lat? 4) Czy nie dochodzi do naruszenia art. 21 [Karty] i art. 6 ust. 1 dyrektywy [2000/78], jeżeli świadczenie usług notarialnych jest zagwarantowane w okręgu Amtsgericht (sądu rejonowego), mimo że kandydat w wieku powyżej 60 lat nie został powołany na stanowisko notariusza-adwokata wyłącznie ze względu na swój wiek, a kilka stanowisk pozostało nieobsadzonych?”. W przedmiocie pytań prejudycjalnych W przedmiocie pytań pierwszego i czwartego Poprzez pytania pierwsze i czwarte, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78 w związku z art. 21 Karty należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które przewiduje górną granicę wieku 60 lat dla pierwszego powołania na stanowisko notariusza-adwokata. Na wstępie należy przypomnieć, po pierwsze, że zakaz wszelkiej dyskryminacji między innymi ze względu na wiek jest wyrażony w art. 21 Karty i że w dziedzinie zatrudnienia i pracy zakaz ten został skonkretyzowany w dyrektywie 2000/78 [wyrok z dnia 3 czerwca 2021 r., Ministero della Giustizia (Notariusze), C‑914/19, EU:C:2021:430, pkt 19 i przytoczone tam orzecznictwo]. Należy zatem ustalić, czy uregulowanie rozpatrywane w postępowaniu głównym jest objęte zakresem stosowania dyrektywy 2000/78. W tym względzie, stanowiąc, że nie mogą zostać powołane na stanowisko notariusza-adwokata po raz pierwszy osoby, które w dniu upływu terminu składania wniosków o powołanie na stanowisko notariusza osiągnęły wiek 60 lat, § 5 ust. 4 BNotO dotyczy kryteriów naboru takich osób. Tym samym należy uznać, że przepis ten ustanawia warunki dostępu do pracy na własny rachunek w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2000/78 i w konsekwencji wchodzi w zakres stosowania dyrektywy 2000/78 (zob. podobnie wyroki: z dnia 13 listopada 2014 r., Vital Pérez, C‑416/13, EU:C:2014:2371, pkt 30; z dnia 2 kwietnia 2020 r., Comune di Gesturi, C‑670/18, EU:C:2020:272, pkt 22–24). Po drugie, należy zauważyć, że w niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, iż warunek wieku przewidziany w rozpatrywanym przepisie krajowym, a mianowicie w § 5 ust. 4 BNotO, skutkuje mniej korzystnym traktowaniem niektórych osób w stosunku do innych osób znajdujących się w porównywalnej sytuacji z tego tylko powodu, że ukończyły one 60 lat. Przepis taki wprowadza zatem odmienne traktowanie ze względu na wiek w rozumieniu art. 1 w związku z art. 2 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2000/78 [zob. podobnie wyrok z dnia 13 listopada 2014 r., Vital Pérez, C‑416/13, EU:C:2014:2371, pkt 33; postanowienie z dnia 17 listopada 2022 r., PF (Granica wieku dla zatrudnienia psychologów w policji), C‑569/21, niepublikowane, EU:C:2022:910, pkt 49 i przytoczone tam orzecznictwo]. Co się tyczy kwestii, czy to odmienne traktowanie może być uzasadnione w świetle art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78, należy przypomnieć, że art. 6 ust. 1 akapit pierwszy tej dyrektywy przewiduje, iż odmienne traktowanie ze względu na wiek nie stanowi dyskryminacji, jeżeli w ramach prawa krajowego zostanie to obiektywnie i racjonalnie uzasadnione prawnie uzasadnionym celem, w szczególności celami polityki zatrudnienia, rynku pracy i kształcenia zawodowego, i jeżeli środki mające służyć realizacji tego celu są właściwe i konieczne. W myśl art. 6 ust. 1 lit. c) tej dyrektywy takie odmienne traktowanie może między innymi polegać na „określeniu górnej granicy wieku przy rekrutacji, z uwzględnieniem wykształcenia wymaganego na danym stanowisku lub potrzeby racjonalnego okresu zatrudnienia przed przejściem na emeryturę”. W niniejszej sprawie z uzasadnienia BNotO oraz z orzecznictwa Bundesgerichtshof (federalnego trybunału sprawiedliwości, Niemcy) wynika, że rozpatrywane w postępowaniu głównym uregulowanie krajowe ma na celu, po pierwsze, zagwarantowanie ciągłości wykonywania zawodu notariusza przez wystarczająco długi okres przed przejściem na emeryturę w celu zapewnienia skutecznego i niezależnego sprawowania wymiaru sprawiedliwości, po drugie, zagwarantowanie wysokiej jakości notariatu, w którym prawnicy nie będą musieli w ostatnich latach kariery zawodowej uczyć się nigdy wcześniej niewykonywanego zawodu, a po trzecie, zapewnienie zrównoważonej struktury wiekowej w celu ułatwienia wymiany pokoleniowej w zawodzie notariusza. W tym względzie należy od razu przypomnieć, że jednoczesne powoływanie się na większą liczbę celów, które albo są ze sobą powiązane, albo uszeregowane według ważności, nie stanowi przeszkody dla istnienia celu zgodnego z przepisami w rozumieniu art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78 (wyrok z dnia 2 kwietnia 2020 r., Comune di Gesturi, C‑670/18, EU:C:2020:272, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo). Co się tyczy przede wszystkim celu polegającego na zagwarantowaniu ciągłości wykonywania zawodu notariusza przez wystarczająco długi okres przed przejściem na emeryturę w celu zapewnienia skutecznego i niezależnego sprawowania wymiaru sprawiedliwości, należy przypomnieć, że Trybunał orzekł już w istocie, iż taki cel wchodzi w zakres art. 6 ust. 1 lit. c) dyrektywy 2000/78, który pozwala na ustalenie górnej granicy wieku przy rekrutacji, z uwzględnieniem wykształcenia wymaganego na danym stanowisku lub potrzeby racjonalnego okresu zatrudnienia przed przejściem na emeryturę [zob. podobnie wyrok z dnia 3 czerwca 2021 r., Ministero della Giustizia (Notariusze), C‑914/19, EU:C:2021:430, pkt 33]. Następnie, co się tyczy celu polegającego na zagwarantowaniu wysokiej jakości zawodu notariusza, a zatem na zapewnieniu dobrego funkcjonowania prerogatyw notariuszy, należy zauważyć, że z orzecznictwa Trybunału wynika, iż również taki cel można uznać za prawnie uzasadniony cel w rozumieniu art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78 [zob. podobnie wyrok z dnia 3 czerwca 2021 r., Ministero della Giustizia (Notariusze), C‑914/19, EU:C:2021:430, pkt 34, 40]. Wreszcie w odniesieniu do celu polegającego na ułatwieniu wymiany pokoleniowej w zawodzie notariusza należy przypomnieć, że Trybunał wielokrotnie orzekał, iż nie można rozsądnie kwestionować zgodności z prawem takiego celu interesu ogólnego dotyczącego polityki zatrudnienia, ponieważ widnieje on wśród celów wyraźnie wskazanych w art. 6 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2000/78, a zgodnie z art. 3 ust. 3 akapit pierwszy TUE wspieranie wysokiego poziomu zatrudnienia stanowi jeden z celów realizowanych przez Unię [wyrok z dnia 3 czerwca 2021 r., Ministero della Giustizia (Notariusze), C‑914/19, EU:C:2021:430, pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo]. Należy też podkreślić, że wspieranie zatrudnienia i dostępu do zawodu bez wątpienia stanowi prawnie uzasadniony cel prowadzonej przez państwa członkowskie polityki społecznej oraz zatrudnienia, zwłaszcza gdy chodzi o ułatwienie osobom młodym dostępu do wykonywania tego zawodu [zob. podobnie wyrok z dnia 3 czerwca 2021 r., Ministero della Giustizia (Notariusze), C‑914/19, EU:C:2021:430, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo]. Konkretniej rzecz ujmując, cel zakładający utworzenie zrównoważonej struktury wiekowej pomiędzy młodymi i starszymi notariuszami, mającej wspierać powoływanie i awanse młodych notariuszy, zoptymalizowanie zarządzania tymi powołaniami i tym samym zapobieganie ewentualnym sporom dotyczącym zdolności notariusza do wykonywania swojej pracy po osiągnięciu pewnego wieku, przy jednoczesnym zagwarantowaniu wysokiej jakości usług notarialnych, może stanowić zgodny z przepisami prawa cel polityki zatrudnienia i rynku pracy [zob. podobnie wyrok z dnia 3 czerwca 2021 r., Ministero della Giustizia (Notariusze), C‑914/19, EU:C:2021:430, pkt 38 i przytoczone tam orzecznictwo]. W konsekwencji cele realizowane przez uregulowanie krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym należy co do zasady uznać za mogące obiektywnie i racjonalnie uzasadnić odmienne traktowanie bezpośrednio ze względu na wiek. Wyjaśniwszy powyższe, trzeba jeszcze sprawdzić, zgodnie z brzmieniem art. 6 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2000/78, czy wdrożone środki służące realizacji tych celów są „właściwe i konieczne”. Co się tyczy w pierwszej kolejności „właściwego” charakteru uregulowania krajowego takiego jak to, które przewiduje górną granicę wieku będącą przedmiotem postępowania głównego, należy, po pierwsze, stwierdzić, że nie ulega wątpliwości, iż uregulowanie to pozwala zapewnić, iż kandydaci na stanowisko notariusza mogą je sprawować przez okres co najmniej 10 lat przed osiągnięciem ustawowego wieku emerytalnego, ustalonego w niniejszym przypadku na 70 lat, oraz że notariusze nabędą doświadczenie wymagane do oferowania wysokiej jakości usług. Wynika z tego, że wspomniane uregulowanie należy uznać za właściwe do osiągnięcia zarówno celu polegającego na zagwarantowaniu ciągłości wykonywania zawodu notariusza przez dość długi okres przed przejściem na emeryturę, w celu zapewnienia skutecznego i niezależnego sprawowania wymiaru sprawiedliwości, jak i celu polegającego na zapewnieniu prawidłowego funkcjonowania prerogatyw notariuszy. Po drugie, należy zauważyć, że jak orzekł już Trybunał, ustanowienie granicy wieku dla dopuszczenia do udziału w konkursie na dostęp do zawodu notariusza na 50 lat jest odpowiednim środkiem dla osiągnięcia celu polegającego na ułatwieniu zmiany pokoleniowej i odmłodzeniu tego zawodu [wyrok z dnia 3 czerwca 2021 r., Ministero della Giustizia (Notariusze), C‑914/19, EU:C:2021:430, pkt 49 i przytoczone tam orzecznictwo]. Taki sam wniosek a fortiori nasuwa się w odniesieniu do uregulowania krajowego rozpatrywanego w postępowaniu głównym, zgodnie z którym na stanowisko notariusza-adwokata nie może zostać po raz pierwszy powołana osoba, która w dniu upływu terminu zgłaszania kandydatur na to stanowisko osiągnęła wiek 60 lat. Co się tyczy w drugiej kolejności „koniecznego” charakteru uregulowania krajowego rozpatrywanego w postępowaniu głównym, należy przypomnieć, że do właściwych organów państw członkowskich należy znalezienie właściwej równowagi między różnymi wchodzącymi w grę interesami, przy czym szczególną uwagę należy zwrócić na uczestnictwo starszych pracowników w życiu zawodowym, a tym samym w życiu gospodarczym, kulturalnym i społecznym. Kontynuowanie przez te osoby działalności zawodowej sprzyja w szczególności zróżnicowaniu zatrudnienia. Jednakże interes, który reprezentuje kontynuowanie przez te osoby działalności zawodowej, należy brać pod uwagę przy jednoczesnym uwzględnieniu innych, ewentualnie sprzecznych z nim interesów (zob. podobnie wyrok z dnia 2 kwietnia 2020 r., Comune di Gesturi, C‑670/18, EU:C:2020:272, pkt 43, 44 i przytoczone tam orzecznictwo). W związku z tym przy badaniu, czy środek taki jak rozpatrywany w postępowaniu głównym nie wykracza poza to, co jest konieczne do osiągnięcia zamierzonego celu, sąd krajowy powinien uwzględnić nie tylko zdolność danych osób do wykonywania zawodu, lecz również szkodę, jaką uregulowanie to może wyrządzić tym osobom. W niniejszej sprawie należy przede wszystkim stwierdzić, że uregulowanie krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym, w odróżnieniu od uregulowania badanego w pkt 45 i 46 wyroku z dnia 3 czerwca 2021 r., Ministero della Giustizia (Notariusze) (C‑914/19, EU:C:2021:430), nie przewiduje minimalnego okresu wykonywania zawodu notariusza w celu uzyskania prawa do emerytury. Ponadto granica wieku dla powołania na stanowisko notariusza po raz pierwszy została w niniejszym przypadku ustalona na 60 lat, podczas gdy w sprawie, w której zapadł tamten wyrok, ta górna granica wieku wynosiła 50 lat. W związku z tym wpływ granicy wieku ustalonej na 60 lat na karierę zawodową wszystkich zainteresowanych osób jest znacznie mniejszy. Należy zatem uznać, że na pierwszy rzut oka wspomniane uregulowanie nie wykracza poza to, co jest konieczne do osiągnięcia celów polegających na zagwarantowaniu ciągłości wykonywania zawodu notariusza przez dość długi okres przed przejściem na emeryturę w celu zapewnienia dobrego funkcjonowania prerogatyw notariuszy. W tym względzie do sądu odsyłającego należy ustalenie, czy – jak podniósł rząd niemiecki – niekorzystne skutki wynikające z uregulowania krajowego rozpatrywanego w postępowaniu głównym w rzeczywistości dotyczą niemal wyłącznie przypadków, w których zawód notariusza ma być wykonywany dodatkowo w stosunku do już wykonywanej działalności adwokackiej i mają jedynie marginalny wpływ na kształtowanie kariery zawodowej zainteresowanych osób i na ich uprawnienia emerytalne. Następnie, co się tyczy kwestii, czy uregulowanie krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym jest konieczne do zapewnienia, by czas trwania rzeczywistej i ekonomicznie opłacalnej działalności wykonywanej przez notariusza-adwokata był współmierny do kosztów, które trzeba ponieść w celu założenia i prowadzenia kancelarii notarialnej, należy stwierdzić, że Trybunał nie dysponuje wystarczającymi informacjami pozwalającymi mu na wypowiedzenie się w tym względzie. W każdym wypadku to do sądu odsyłającego, który jako jedyny jest właściwy do oceny okoliczności faktycznych, należy ostatecznie ustalenie, czy uregulowanie rozpatrywane w postępowaniu głównym jest konieczne do osiągnięcia jednego z zamierzonych celów. Wreszcie, co się tyczy kwestii, czy uregulowanie krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym jest konieczne w szczególności dla ułatwienia zmiany pokoleniowej i odmłodzenia zawodu notariusza, należy stwierdzić, że okoliczności faktyczne sprawy rozpatrywanej w postępowaniu głównym wyraźnie różnią się od okoliczności leżących u podstaw sprawy, w której zapadł wyrok z dnia 3 czerwca 2021 r., Ministero della Giustizia (Notariusze) (C‑914/19, EU:C:2021:430). Sytuacja rozpatrywana w postępowaniu głównym charakteryzuje się bowiem tym, że na poziomie krajowym istnieją dwie kategorie notariuszy, a mianowicie, po pierwsze, notariusze wykonujący ten zawód na zasadzie wyłączności (hauptberufliche Notare), a po drugie, notariusze-adwokaci (Anwaltsnotare), podczas gdy sprawa, która zakończyła się wydaniem wspomnianego wyroku, dotyczyła jednej kategorii notariuszy, a mianowicie tych, którzy wykonują ten zawód na zasadzie wyłączności. Tymczasem w niniejszej sprawie wydaje się nie ulegać wątpliwości – choć ustalenie tej okoliczności należy do sądu odsyłającego – jak podniosły pozwana w postępowaniu głównym i rząd niemiecki, że ze statystyk opublikowanych przez niemiecką federalną izbę notariuszy wynika, iż w przypadku „notariuszy wykonujących ten zawód na zasadzie wyłączności” liczba kandydatów na to stanowisko znacznie przewyższa liczbę ogłoszonych stanowisk, podczas gdy w przypadku notariuszy-adwokatów liczba ogłoszonych stanowisk przekracza liczbę kandydatów spełniających przewidziany w § 5 ust. 4 BNotO warunek górnej granicy wieku. Ponieważ § 5 ust. 4 BNotO ma zastosowanie zarówno do „notariuszy wykonujących ten zawód na zasadzie wyłączności”, jak i do notariuszy-adwokatów, w świetle powyższego nie można uznać, że przewidziana w tym przepisie górna granica wieku wykracza poza to, co jest konieczne do osiągnięcia celu polegającego na zapewnieniu wymiany pokoleniowej i odmłodzenia odnośnego zawodu. Rozważając, czy rozpatrywane uregulowanie jest konieczne, sąd odsyłający musi przede wszystkim uwzględnić kryteria, na których opiera się perspektywiczna ocena konieczności utworzenia stanowisk „notariuszy wykonujących ten zawód na zasadzie wyłączności” i stanowisk notariuszy-adwokatów oraz ustalić, czy potrzeba utworzenia stanowisk odzwierciedla w ten sposób potrzebę „zwykłą”, czy jest to potrzeba „paląca”. Następnie sąd ten będzie musiał zbadać, czy niedobór kandydatów na stanowiska notariuszy-adwokatów spełniających warunek górnej granicy wieku przewidziany w § 5 ust. 4 BNotO można wytłumaczyć wyłącznie względami demograficznymi, co wyklucza konieczność rozpatrywanego uregulowania do osiągnięcia zamierzonego celu, czy również względami finansowymi lub ekonomicznymi wynikającymi z faktu, że istnieje ryzyko, iż dodatkowe koszty założenia i prowadzenia kancelarii notarialnej, które będą musieli ponieść wspomniani kandydaci, niezależnie od bieżących kosztów prowadzenia kancelarii adwokackiej, nie zostałyby zamortyzowane lub byłyby trudne do zamortyzowania, zważywszy, że w większości przypadków inni notariusze prowadzący wcześniej działalność w przyległych okręgach Amtsgericht (sądu rejonowego) i „notariusze wykonujący ten zawód na zasadzie wyłączności” przejmują kancelarie notarialne odchodzących „notariuszy wykonujących ten zawód na zasadzie wyłączności”. W tym względzie należy jednak zauważyć, że w niniejszej sprawie, z zastrzeżeniem ustaleń, których winien dokonać sąd odsyłający, nie ulega wątpliwości, iż uregulowanie krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym wpisuje się w ramy prawne, które mają zastosowanie bez rozróżnienia na całym terytorium krajowym, oraz że na szczeblu krajowym istnieje nadwyżka kandydatów na stanowiska „notariuszy wykonujących ten zawód na zasadzie wyłączności”, co wydaje się podważać pogląd, zgodnie z którym niedobór kandydatów na stanowisko notariusza-adwokata jest spowodowany względami demograficznymi. W świetle wszystkich powyższych rozważań na pytania pierwsze i czwarte należy udzielić następującej odpowiedzi: art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78 w związku z art. 21 Karty należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które przewiduje górną granicę wieku 60 lat dla pierwszego powołania na stanowisko notariusza-adwokata, pod warunkiem że owo uregulowanie realizuje prawnie uzasadniony cel polityki zatrudnienia i rynku pracy oraz w kontekście normatywnym, w jaki się ono wpisuje, i – mając na uwadze wszystkie sytuacje, w których ma ono zastosowanie – wspomniane uregulowanie jest właściwe i konieczne do realizacji tego celu. W przedmiocie pytań drugiego i trzeciego Poprzez pytania drugie i trzecie, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78 w związku z art. 21 Karty należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które przewiduje górną granicę wieku 60 lat dla pierwszego powołania na stanowisko notariusza-adwokata, w tym w sytuacji, w której stwierdzono, że przez kilka kolejnych lat stanowiska notariuszy-adwokatów nie były obsadzane z powodu braku kandydatów w konkursach na takie stanowiska ogłaszane w ramach danego okręgu sądowego lub w innych okręgach sądowych, spełniających warunek górnej granicy wieku dopuszczenia do zawodu notariusza. W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pytania dotyczące wykładni prawa Unii, z którymi zwrócił się sąd krajowy na gruncie stanu prawnego i faktycznego, za którego ustalenie jest on odpowiedzialny, przy czym prawidłowość tych ustaleń nie podlega ocenie Trybunału, korzystają z domniemania, iż mają one znaczenie dla sprawy. Odmowa wydania przez Trybunał orzeczenia w przedmiocie złożonego przez sąd krajowy wniosku jest możliwa tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wnioskowano, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub przedmiotem sporu przed sądem krajowym, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje elementami stanu faktycznego albo prawnego, które są konieczne do udzielenia użytecznej odpowiedzi na pytania, które zostały mu przedstawione (wyrok z dnia 20 grudnia 2017 r., Erzeugerorganisation Tiefkühlgemüse, C‑516/16, EU:C:2017:1011, pkt 80 i przytoczone tam orzecznictwo). Tymczasem z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, w żaden sposób nie wynika, że sprawa w postępowaniu głównym faktycznie wpisuje się w ramy faktyczne takie jak te opisane przez sąd odsyłający w pytaniach drugim i trzecim. Pytania te opierają się bowiem na hipotezie, która zdaniem sądu odsyłającego może pojawić się w przyszłości, ale co do której nie ma pewności, że będzie mieć miejsce. Ponadto postanowienie odsyłające nie zawiera żadnych dowodów świadczących o tym, że sytuacja taka jak przewidziana w tych dwóch pytaniach miała miejsce w przeszłości. Z powyższego wynika, że udzielenie odpowiedzi na pytania drugie i trzecie w takich okolicznościach oznaczałoby w oczywisty sposób przedstawienie doradczej opinii w odpowiedzi na pytanie hipotetyczne, z naruszeniem roli przyznanej Trybunałowi w ramach współpracy sądowej ustanowionej w art. 267 TFUE (zob. podobnie wyrok z dnia 20 grudnia 2017 r., Erzeugerorganisation Tiefkühlgemüse, C‑516/16, EU:C:2017:1011, pkt 82 i przytoczone tam orzecznictwo). W konsekwencji pytania drugie i trzecie są niedopuszczalne. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (siódma izba) orzeka, co następuje:   Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy, a także art. 21 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej   należy interpretować w ten sposób, że   nie stoi on na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które przewiduje górną granicę wieku 60 lat dla pierwszego powołania na stanowisko notariusza-adwokata, pod warunkiem że owo uregulowanie realizuje prawnie uzasadniony cel polityki zatrudnienia i rynku pracy oraz w kontekście normatywnym, w jaki się ono wpisuje, i – mając na uwadze wszystkie sytuacje, w których ma ono zastosowanie – wspomniane uregulowanie jest właściwe i konieczne do realizacji tego celu.   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: niemiecki.