C-41/11

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO JULIANE KOKOTT przedstawiona w dniu 8 grudnia 2011 r. ( ) Sprawa C-41/11 Inter-Environnement Wallonie ASBL i Terre wallonne ASBL przeciwko Région wallonne [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Conseil d’État (Belgia)] „Ochrona środowiska naturalnego — Dyrektywa 2001/42/WE — Ocena wpływu niektórych planów i programów na środowisko naturalne — Dyrektywa 91/676/EWG — Ochrona wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzenia rolniczego — Programy działania w odniesieniu do wyznaczonych stref zagrożenia — Uchylenie przepisów krajowych wydanych z naruszeniem dyrektywy 2001/42/WE — Możliwość utrzymania w mocy tych przepisów na krótki okres” I – Wprowadzenie 1. Czy utrzymanie w mocy opracowanego z naruszeniem dyrektywy proceduralnej programu działania w dziedzinie ochrony środowiska naturalnego do chwili wydania środka zastępczego jest zgodne z prawem Unii, jeśli ten program transponuje pod względem treści inną dyrektywę? Taka jest istota pytania przedstawionego Trybunałowi w niniejszym postępowaniu prejudycjalnym. 2. Conseil d’État (Belgia) (rada stanu) zwróciła się mianowicie z pytaniem prejudycjalnym dotyczącym skutków naruszenia dyrektywy 2001/42/WE w sprawie oceny wpływu niektórych planów i programów na środowisko ( ) (zwanej dalej „dyrektywą SOOŚ” – SOOŚ oznacza strategiczną ocenę oddziaływania na środowisko). 3. W postępowaniu przed sądem krajowym dwie belgijskie organizacje pozarządowe, Inter-Environnement Wallonie i Terre wallonne, prowadzą spór z regionem Walonii o ważność programu działania, który region ten uchwalił w wykonaniu dyrektywy azotanowej ( ). 4. Dyrektywa azotanowa i programy działania, które należy przyjąć na jej podstawie, regulują nawożenie obszarów rolnych. Rolnicy nawożą swoje grunty nie tylko po to, by wspomagać wzrost swoich upraw, lecz także, by zutylizować odchody zwierzęce. Jeśli gospodarstwo rolne wywozi więcej odchodów, niż mogą przetworzyć uprawy, prowadzi to do nadmiernego nawożenia, powodującego regularnie zanieczyszczenie wód ( ). 5. Trybunał w pierwszym postępowaniu prejudycjalnym wyjaśnił, że tego rodzaju program działania wymaga oceny wpływu na środowisko zgodnie z dyrektywą SOOŚ ( ). 6. Ponieważ sporny w niniejszej sprawie program działania regionu Walonii został zgodnie z ustaleniami Conseil d’État wydany bez przeprowadzenia takiej oceny, należy obecnie rozstrzygnąć, czy program ten należy uchylić. Zgodnie z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wsteczne uchylenie programu działania stanowiłoby zwykłą sankcję za naruszenie przepisów dyrektywy SOOŚ. Skutkowałoby ono jednak z konieczności niepełnym wykonaniem przez region Walonii dyrektywy azotanowej. W praktyce mogłyby zostać uchylone ograniczenia w produkcji nawozu, ale także prawdopodobnie prawa rolników do nawożenia. 7. Skutek uchylenia byłby ograniczony w czasie, ponieważ Walonia w między czasie uchwaliła nowy program działania ( ), a Belgia, podobnie jak Komisja, wskazuje, że przestrzegała przy tym dyrektywy SOOŚ. Chodzi więc o to, czy dawny program działania regionu walońskiego należy uchylić wstecznie dla okresu od 15 lutego 2007 r. do 6 maja 2011 r., dnia wejścia w życie nowego programu. II – Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym 8. Conseil d’État zmierza do ustalenia, czy — rozpatrując skargę o stwierdzenie nieważności zarządzenia rządu walońskiego z dnia 15 lutego 2007 r. zmieniającego księgę II kodeksu środowiska stanowiącego kodeks wodny w zakresie zrównoważonego zarządzania azotem w rolnictwie; — stwierdziwszy, że wskazane zarządzenie zostało wydane z naruszeniem procedury określonej w dyrektywie SOOŚ, wobec czego jest ono niezgodne z prawem Unii Europejskiej i należy stwierdzić jego nieważność; — stwierdziwszy równocześnie, że zaskarżone zarządzenie prawidłowo wdraża dyrektywę azotanową; — jest uprawniona odłożyć w czasie skutki prawne sądowego stwierdzenia nieważności na krótki okres, niezbędny do wydania nowego aktu w miejsce tego, którego nieważność została stwierdzona, a to w celu utrzymania w mocy, bez naruszania ciągłości, określonego, konkretnego wdrożenia przepisów unijnego prawa ochrony środowiska? 9. Inter-Environnement Wallonie ASBL, Terre wallonne ASBL, Królestwo Belgii, Republika Francuska i Komisja Europejska przedstawiły uwagi na piśmie. Wzięli oni udział w rozprawie w dniu 8 listopada 2011 r. z wyjątkiem Terre wallonne ASBL. III – Ramy prawne 10. Cele dyrektywy SOOŚ wynikają przede wszystkim z art. 1: „Celem niniejszej dyrektywy jest zapewnienie wysokiego poziomu ochrony środowiska i przyczynienie się do uwzględniania aspektów środowiskowych w przygotowaniu i przyjmowaniu planów i programów w celu wspierania stałego rozwoju, poprzez zapewnienie, że zgodnie z niniejszą dyrektywą dokonywana jest ocena wpływu na środowisko niektórych planów i programów, które potencjalnie mogą powodować znaczący wpływ na środowisko”. 11. Motywy 4 i 5 dyrektywy SOOŚ stwierdzają w tym względzie, co następuje: „(4) Ocena wpływu na środowisko jest ważnym narzędziem służącym do uwzględnienia aspektów środowiskowych w procesie przygotowania i przyjmowania niektórych planów i programów, które potencjalnie mogą powodować znaczący wpływ na środowisko w państwach członkowskich, ponieważ zapewnia, że taki wpływ planów i programów jest brany pod uwagę w czasie przygotowania tych dokumentów i przed ich przyjęciem. (5) Przyjęcie procedur w zakresie postępowania w sprawie oceny wpływu na środowisko na poziomie planowania i programowania powinno przynieść korzyści przedsięwzięciom, zapewniając bardziej spójne ramy działania poprzez włączenie odpowiednich informacji dotyczących środowiska do procesu podejmowania decyzji. Włączenie szerszego zestawu czynników do procesu podejmowania decyzji powinno przyczynić się do bardziej trwałych i skutecznych rozwiązań”. IV – Ocena prawna A – W przedmiocie dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym 12. Komisja jest zdania, że po wydaniu nowego walońskiego programu działania udzielenie odpowiedzi na wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie jest już konieczne. Skoro Trybunał nie udziela odpowiedzi na pytania hipotetyczne ( ), wniosek ten jest w niniejszej sprawie niedopuszczalny. 13. Na zapytanie Trybunału Conseil d’État poinformowała jednak, że udzielenie odpowiedzi jest zdecydowanie niezbędne dla rozstrzygnięcia zawisłego sporu. Nowy program działania nie ma mocy wstecznej. Z tego względu Conseil d’État jest zobowiązana do rozstrzygnięcia o ewentualnym stwierdzeniu nieważności dawnego programu działania dla okresu od jego wydania do uchylenia przez nowy program. 14. Ten stan sporu odróżnia niniejsze postępowanie w szczególności od sprawy Fluxys. Tamta sprawa dotyczyła zgodności określonych przepisów krajowych z prawem Unii ( ). Trybunał orzekł jednak o nieudzieleniu odpowiedzi na zadane pytanie, ponieważ belgijski sąd konstytucyjny uchylił sporne przepisy z mocą wsteczną ( ) i nie mogły one już zostać zastosowane w postępowaniu przed sądem krajowym. W niniejszej sprawie Conseil d’État ma natomiast orzec, czy należy stwierdzić nieważność dawnego programu działania. 15. W świetle powyższego należy udzielić odpowiedzi na zadane pytanie prejudycjalne. B – W przedmiocie pytania Conseil d’État 16. Conseil d’État dąży do ustalenia, czy może zarządzić utrzymanie w mocy walońskiego programu działania wykonującego dyrektywę azotanową i wydanego z naruszeniem dyrektywy SOOŚ do chwili wydania przepisów zastępczych. 1. W przedmiocie wyroku w sprawie Winner Wetten 17. Conseil d’État oraz uczestnicy postępowania prowadzą w tej sprawie ożywioną dyskusję w przedmiocie wyroku w sprawie Winner Wetten ( ). W tamtej sprawie powstało pytanie, czy sądy krajowe mogą zarządzić tymczasowe utrzymanie w mocy przepisów dotyczących loterii, które były niezgodne z prawami podstawowymi. 18. Z reguły z pierwszeństwa prawa Unii wynika, że przepisy krajowe niezgodne z nim nie znajdują zastosowania ( ). Zgodnie z zasadą skutecznej ochrony prawnej jednostki mogą powoływać się przed sądem na to pierwszeństwo ( ). 19. Trybunał jedynie w wyjątkowych przypadkach, stosując zawartą w porządku prawnym Unii ogólną zasadę pewności prawa, może bowiem uznać za stosowne ograniczenie ze skutkiem dla wszystkich zainteresowanych możliwości powoływania się na zinterpretowany przez niego przepis celem podważenia stosunków prawnych nawiązanych w dobrej wierze. Takie ograniczenie może zostać wprowadzone tylko samym wyrokiem, dokonującym wnioskowanej wykładni ( ). 20. W postępowaniu w sprawie Winner Wetten uczestniczące państwa członkowskie zasadniczo podniosły, że uzasadnione jest uznanie zasady, wedle której w wyjątkowych okolicznościach możliwe jest tymczasowe utrzymanie w mocy skutków normy krajowej uznanej za sprzeczną z podlegającym bezpośredniemu stosowaniu prawem Unii poprzez analogię do orzecznictwa rozwiniętego przez Trybunał na podstawie art. 264 akapit drugi TFUE w zakresie tymczasowego utrzymania w mocy skutków aktów prawa Unii, w przypadku których Trybunał orzekł ich nieważność na podstawie art. 263 TFUE lub na podstawie art. 267 TFUE ( ). 21. Trybunał nie orzekł jednak w tamtej sprawie, czy pierwszeństwo prawa Unii może zostać zawieszone ze względu na inne przeważające interesy, ponieważ w sprawie Winner Wetten nie występowały obligatoryjne względy pewności prawa, które mogłyby to uzasadnić. Podkreślił on jednak, że w każdym razie tylko on sam mógłby podjąć decyzję o przesłankach takiego zawieszenia ( ). 22. Z tych wywodów Trybunału w wyroku w sprawie Winner Wetten Belgia, Francja i Komisja wnioskują w niniejszej sprawie, że w przedmiocie tymczasowego utrzymania w mocy dawnego programu działania można orzec w drodze wyważenia. 23. Odpowiedź na pytanie zadane przez Conseil d’État nie znajduje się jednak w wyroku w sprawie Winner Wetten i w podobnych sprawach ( ). Przepisy krajowe niezgodne z prawami podstawowymi, albo z innymi normami prawa Unii, naruszają prawo Unii za każdym razem, kiedy są ponownie stosowane. Zasadniczo nie podlegają stosowaniu, ponieważ w przeciwnym razie (jednolite) obowiązywanie prawa Unii byłoby zagrożone. 24. Natomiast brak wymaganej oceny wpływu na środowisko naturalne stanowi na wstępie dokonane już naruszenie prawa Unii, które poprzez stosowanie planów albo programów nie jest (koniecznie) pogłębiane. Możliwe jest, że po przeprowadzeniu oceny zostałyby wydane dokładnie te same środki. 25. Wbrew zatem poglądowi szeregu uczestników postępowania nie chodzi o przyznanie jednej dyrektywie pierwszeństwa przed inną ani o dokonanie wyboru pomiędzy naruszeniem którejś z tych dwóch dyrektyw. Dyrektywa SOOŚ została już naruszona. Jedynie skutki tego naruszenia mogą zostać złagodzone. Jeśli jednak z powodu tego naruszenia dyrektywy SOOŚ dawny waloński program działania wprowadzony w wykonaniu dyrektywy azotanowej zostałby uznany za nieważny, do naruszenia dyrektywy SOOŚ dodano by naruszenie kolejnej dyrektywy. 26. Wyrok w sprawie Winner Wetten oraz pierwszeństwo prawa Unii nie stanowią odpowiedniej podstawy dla udzielenia odpowiedzi na pytanie Conseil d’État. 2. W przedmiocie zasad skuteczności i równoważności 27. Należy raczej oprzeć się na zasadach skuteczności i równoważności. 28. Pierwszeństwo prawa Unii reguluje skutki prawne w przypadku konfliktów pomiędzy normami poprzez zakaz stosowania prawa krajowego ( ). 29. Prawo Unii nie reguluje jednak szczegółowo kwestii, jak należy postępować z przepisem, który został wydany bez przeprowadzenia wymaganej dyrektywą SOOŚ oceny wpływu na środowisko, jednak nie narusza pod względem treści żadnej normy prawa Unii. 30. W szczególności ani dyrektywa SOOŚ, ani dyrektywa azotanowa nie zawierają przepisów odnoszących się do konsekwencji błędów w procedurze uchwalania programów działania. 31. W zakresie dyrektywy OOŚ ( ) Trybunał stwierdził jednak, że państwa członkowskie zgodnie z przewidzianą w art. 4 ust. 3 TFUE zasadą lojalnej współpracy są zobowiązane do zniesienia sprzecznych z prawem skutków naruszenia prawa Unii ( ). To przekonanie musi odnosić się również do dyrektywy SOOŚ. 32. W braku uregulowań unijnych w tej dziedzinie zadaniem systemów prawnych państw członkowskich jest wyznaczenie właściwych sądów i określenie zasad postępowania w sprawach o ochronę praw obywateli wynikających z prawa Unii. Rzeczone zasady nie mogą być mniej korzystne niż w przypadku podobnych spraw o charakterze krajowym (zasada równoważności), ani też w praktyce uniemożliwiać lub czynić nadmiernie utrudnionym wykonywanie praw przyznanych przez prawo Unii Europejskiej (zasada skuteczności) ( ). 33. Zasada równoważności nie została w niniejszej sprawie naruszona, ponieważ Conseil d’État wskazuje, że także w przypadku czysto krajowych stanów faktycznych może ona tymczasowo utrzymać w mocy przepisy, których nieważność wcześniej stwierdziła ( ). 34. Jednak zasada skuteczności mogłaby sprzeciwiać się tymczasowemu utrzymaniu w mocy walońskiego programu działania. Każdy przypadek, w którym powstaje pytanie, czy krajowy przepis proceduralny uniemożliwia lub zbyt utrudnia stosowanie prawa Unii, należy rozpatrywać z uwzględnieniem miejsca danego przepisu w ramach procedury przed różnymi sądami krajowymi, jej przebiegu i jej cech szczególnych ( ). Chodzi przy tym o indywidualną ocenę konkretnych przypadków, podejmowaną z uwzględnieniem wszystkich faktycznych i prawnych okoliczności danej sprawy, która nie może zostać automatycznie odpowiednio zastosowania do innych dziedzin, niż te, w których została przeprowadzona ( ). 35. W niniejszej sprawie można wykluczyć przypadek braku możliwości: prawo do przeprowadzenia oceny wpływu na środowisko z udziałem społeczeństwa zostałoby wykonane także w przypadku tymczasowego utrzymania w mocy dawnego programu działania, jeśli nowy program zostałby uchwalony z poszanowaniem przepisów dyrektywy SOOŚ. 36. Należy natomiast zbadać, czy tymczasowe utrzymanie w mocy dawnego programu działania nadmiernie utrudniłoby wykonanie prawa do przeprowadzenia oceny wpływu na środowisko. 37. Prawo do przeprowadzenia oceny wpływu na środowisko nie stanowi czysto formalnego etapu procedury, lecz ma zgodnie z art. 1 oraz motywami 4 i 5 dyrektywy SOOŚ zagwarantować, że zostanie uwzględnione istotne oddziaływanie na środowisko wynikające z wprowadzenia planów i programów na etapie ich opracowania i przed ich przyjęciem. Włączenie szerszego zestawu czynników do procesu podejmowania decyzji przyczyni się z reguły do bardziej trwałych i skutecznych rozwiązań. 38. W konsekwencji nie można zakładać, że środki te także po przeprowadzeniu prawidłowej oceny wpływu na środowisko zostałyby uchwalone w identycznym kształcie. Należy raczej przypuszczać, że skontrolowany środek byłby korzystniejszy dla środowiska niż środek niepodlegający ocenie. W szczególności wywierałby on prawdopodobnie mniej niekorzystny wpływ na środowisko. 39. Jak podnosi Komisja, przy uchwalaniu programu działania zgodnie z dyrektywą azotanową istnieje odpowiedni potencjał, ponieważ państwa członkowskie posiadają regulacyjny zakres uznania w odniesieniu do zasięgu przyjmowanych środków. W przypadku przekroczenia tego zakresu mogą znaleźć zastosowanie wyniki oceny wpływu na środowisko naturalne. 40. Założenie, że skontrolowany środek byłby bardziej korzystny dla środowiska naturalnego, przemawia na pierwszy rzut oka za zawieszeniem dalszego wykonywania niepodlegającego ocenie środka przynajmniej do chwili przeprowadzenia oceny wpływu na środowisko. Trybunał stwierdził tym samym, że na przykład cofnięcie albo zawieszenie wydanego już zezwolenia w celu przeprowadzenia (brakującej) oceny wpływu na środowisko danego przedsięwzięcia w rozumieniu dyrektywy OOŚ są właściwymi środkami zapobiegania naruszeniu tej dyrektywy ( ). 41. Ten pogląd, podobnie jak inne wnioski w odniesieniu do dyrektywy OOŚ ( ) można odpowiednio zastosować do planów i programów, stanowiących wymóg dla realizacji przedsięwzięć, które mogłyby spowodować niekorzystne skutki dla środowiska naturalnego. Podobnie jak w przypadku zezwolenia na przedsięwzięcie zawieszenie albo uchylenie planu albo programu zapobiegłoby tymczasowo realizacji przedsięwzięcia. Nie mogłyby one zatem wywrzeć żadnych niekorzystnych skutków na środowisko. 42. W odróżnieniu od zezwoleń na przedsięwzięcia, plany i programy mogą jednak zajmować miejsce w hierarchii norm albo zastępować starsze regulacje. Jeśli takie przepisy zostałyby uchylone albo zawieszone, w ich miejsce podlegałyby stosowaniu przepisy bardziej ogólne albo wcześniejsze. To mogłoby mieć poważniejsze skutki dla środowiska ( ) niż błędnie wydane przepisy. Jeśli występuje ryzyko takich skutków, uchylenie albo zawieszenie spornego przepisu sprzeciwiałoby się celom dyrektywy SOOŚ. 43. Z tego względu przy wydawaniu orzeczeń sądowych dotyczących planów i programów wydanych bez przeprowadzenia wymaganej oceny wpływu na środowisko należy zbadać, jakie przepisy zostaną zastosowane w ich miejsce w przypadku ich uchylenia albo zawieszenia. Jeśli takie przepisy są bardziej niekorzystne dla środowiska niż sporne środki, sąd może bez naruszenia zasady skuteczności zarządzić tymczasowe utrzymanie w mocy istniejących przepisów do chwili wydania zastępczego środka na podstawie oceny wpływu na środowisko. 44. Takie zarządzenie zakłada oczywiście, że sąd krajowy w ogóle posiada kompetencje do utrzymania w mocy przepisów wydanych z naruszeniem procedury. W tym zakresie może powstać pytanie, czy taka kompetencja jest wymagana prawem Unii, jeśli sporne przepisy dotyczą prawa Unii. Kwestia ta nie musi jednak zostać rozstrzygnięta przez Trybunał w niniejszej sprawie, ponieważ Conseil d’État posiada bowiem niezbędne kompetencje ( ). 45. Należy wreszcie również wziąć pod uwagę, że tymczasowe utrzymanie w mocy może zmniejszyć presję wywieraną w celu zastąpienia błędnie wydanych przepisów przepisami opartymi na nieodpowiedniej ocenie wpływu na środowisko. Zasada skuteczności zostałaby jednak naruszona, gdyby wydanie odpowiednio skontrolowanego przepisu zostało opóźnione z powodu utrzymania w mocy dawnego przepisu. Nie ma jednak również potrzeby rozstrzygać w niniejszej sprawie, jakich sankcji prawo Unii wymaga w takim przypadku. Wiadomo bowiem, że został już wydany środek zastępczy, który zgodnie z informacjami Belgii i Komisji poprzedziła ocena wpływu na środowisko naturalne. 46. W niniejszej sprawie wiadomo, że przepisy obowiązujące przed wydaniem dawnego programu działania nie spełniały wymogów dyrektywy azotanowej ( ). Komisja podnosi natomiast, że dawny program odpowiada wymogom dyrektywy azotanowej. Należy zatem założyć, że środowisko naturalne jest lepiej chronione przed stosowaniem azotanów poprzez tymczasowe utrzymanie w mocy programu działania, niż w przypadku stwierdzenia jego nieważności. 47. Jednak jedynie w postępowaniu przed sądem krajowym można zbadać, czy te zakładane korzyści występują rzeczywiście, w szczególności jeśli zostały podniesione zasadne merytorycznie zarzuty przeciwko przepisom zawartym w dawnym programie działania. V – Wnioski 48. Proponuję zatem, by na pytanie prejudycjalne Trybunał odpowiedział następująco: Przy rozstrzyganiu przez sąd krajowy o planie lub programie uchwalonym bez wymaganej dyrektywą 2001/42/WE oceny wpływu na środowisko należy zbadać, jakie przepisy znajdą zastosowanie w miejsce spornego środka, jeśli zostanie stwierdzona jego nieważność. Jeśli te przepisy są bardziej niekorzystne dla środowiska naturalnego niż sporny środek, sąd może bez naruszenia zasady skuteczności zarządzić tymczasowe utrzymanie w mocy istniejącego środka do chwili wydania środka zastępczego na podstawie oceny wpływu na środowisko. W przypadku programów działania zgodnie z dyrektywą 91/676/EWG należy z reguły dać pierwszeństwo tymczasowemu utrzymaniu w mocy programu uchwalonego bez przeprowadzenia oceny wpływu na środowisko naturalne, jednak niebudzącego innych zastrzeżeń, przed jego natychmiastowym uchyleniem. ( ) Język oryginału: niemiecki. ( ) Dyrektywa 2001/42/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 czerwca 2001 r. (Dz.U. L 197, s. 30). ( ) Dyrektywa Rady 91/676/EWG z dnia 12 grudnia 1991 r. dotycząca ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzenia rolniczego (Dz.U. L 375, s. 1), w brzmieniu zmienionym rozporządzeniem (WE) nr 1882/2003 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 września 2003 r. dostosowującym do decyzji Rady 1999/468/WE przepisy odnoszące się do komitetów, które wspomagają Komisję w wykonywaniu jej uprawnień wykonawczych ustanowionych w instrumentach podlegających procedurze określonej w art. 251 traktatu WE (Dz.U. L 284, s. 1). ( ) Zobacz w przedmiocie wymogów dyrektywy azotanowej wyroki: z dnia 8 marca 2001 r. w sprawie C-266/00 Komisja przeciwko Luksemburgowi, Rec. s. I-2073; z dnia 2 października 2003 r. w sprawie C-322/00 Komisja przeciwko Niderlandom, Rec. s. I-11267; z dnia 22 września 2005 r. w sprawie C-221/03 Komisja przeciwko Belgii, Zb. Orz. s. I-8307; z dnia 29 czerwca 2010 r. w sprawie C-526/08 Komisja przeciwko Luksemburgowi, Zb. Orz. s. I-6151. ( ) Wyrok z dnia 17 czerwca 2010 r. w sprawach połączonych C-105/09 i C-110/09 Terre wallonne i Inter-Environnement Wallonie, Zb. Orz. s. I-5611. ( ) Arrêté du Gouvernement wallon du 31 mars 2011 modifiant le Livre II du Code de l’Environnement contenant le Code de l’Eau en ce qui concerne la gestion durable de l’azote en agriculture (Moniteur belge z dnia 26 kwietnia 2011 r., s. 25217). ( ) Zobacz wyrok Trybunału z dnia 15 września 2011 r. w sprawach połączonych C-483/09 i C-1/10 Gueye i Salmerón Sánchez, Zb. Orz. s. I-8263, pkt 40. ( ) Zobacz w tym względzie opinia rzecznika generalnego V. Trstenjak z dnia 28 września 2010 r. w sprawie C-241/09 Fluxys, Zb. Orz. s. I-12773. ( ) Wyrok z dnia 9 grudnia 2010 r. w sprawie C-241/09 Fluxys, Zb. Orz. s. I-12773, pkt 32, 33. ( ) Wyrok z dnia 8 września 2010 r. w sprawie C-409/06 Winner Wetten, Zb. Orz. s. I-8015, pkt 53–69. ( ) Wyżej wymieniony w przypisie 10 wyrok w sprawie Winner Wetten, pkt 53–57. ( ) Wyżej wymieniony w przypisie 10 wyrok w sprawie Winner Wetten, pkt 58. ( ) Wyrok z dnia 6 marca 2007 r. w sprawie C-292/04 Meilicke i in., Zb. Orz. s. I-1835, pkt 35, 36 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Wyżej wymieniony w przypisie 10 wyrok w sprawie Winner Wetten, pkt 63. ( ) Wyżej wymieniony w przypisie 10 wyrok w sprawie Winner Wetten, pkt 67. ( ) Wyżej wymieniony w przypisie 13 wyrok w sprawie Meilicke i in., pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Wyroki z dnia 15 lipca 1964 r. w sprawie 6/64 Costa, Rec. s. 1253, 1269 i 1270; z dnia 9 marca 1978 r. w sprawie 106/77 Simmenthal, Rec. s. 629, pkt 21–24; z dnia 19 czerwca 1990 r. w sprawie C-213/89 Factortame i in., Rec. s. I-2433, pkt 19–21; z dnia 22 czerwca 2010 r. w sprawach połączonych C-188/10 i C-189/10 Melki i Abdeli, Zb. Orz. s. I-5667, pkt 44. ( ) Dyrektywa Rady 85/337/EWG z dnia 27 czerwca 1985 r. w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko naturalne (Dz.U. L 175, s. 40). ( ) Wyrok z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawie C-201/02 Wells, Rec. s. I-723, pkt 64. ( ) Wyroki: z dnia 4 lipca 2006 r. w sprawie C-212/04 Adeneler i in., Zb. Orz. s. I-6057, pkt 95; z dnia 12 września 2006 r. w sprawie C-300/04 Eman i Sevinger, Zb. Orz. s. I-8055, pkt 67; z dnia 12 maja 2011 r. w sprawie C-115/09 Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland, Landesverband Nordrhein-Westfalen, Zb. Orz. s. I-3673, pkt 43. ( ) Conseil d’État odnosi się do art. 14b lois coordonnées dla Conseil d’État. ( ) Wyroki: z dnia 14 grudnia 1995 r. w sprawie C-312/93 Peterbroeck, Rec. s. I-4599, pkt 14; z dnia 13 marca 2007 r. w sprawie C-432/05 Unibet, Zb. Orz. s. I-2271, pkt 54; z dnia 8 lipca 2010 r. w sprawie C-246/09 Bulicke, Zb. Orz. s. I-7003, pkt 35. ( ) Wyrok z dnia 21 listopada 2002 r. w sprawie C-473/00 Cofidis, Rec. s. I-10875, pkt 37. ( ) Wyżej wymieniony w przypisie 19 wyrok w sprawie Wells, pkt 65. ( ) Zobacz wyrok z dnia 22 września 2011 r. w sprawie C-295/10 Valčiukienė i in., Zb. Orz. s. I--8819, pkt 47; a także moje opinie: z dnia 4 marca 2010 r. w sprawach połączonych C-105/09 i C-110/09 Terre wallonne i Inter-Environnement Wallonie, Zb. Orz. s. I-5611, pkt 30; z dnia 13 października 2011 r. w sprawie C-43/10 Nomarchiaki Aftodioikisi Aitoloakarnanias i in., w toku, a także pkt 31 niniejszej opinii. ( ) Obok niniejszej sprawy przykłady znajdują się także w mojej opinii z dnia 17 listopada 2011 r. w sprawie C-567/10 Inter-Environnement Bruxelles i in., w toku. ( ) Zobacz przypis 21. ( ) Wyżej wymieniony w przypisie 4 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Belgii.