C-411/15

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO HENRIKA SAUGMANDSGAARDA ØE przedstawiona w dniu 28 lipca 2016 r. ( ) Sprawa C‑411/15 P Timab Industries, Cie financière et de participations Roullier (CFPR) przeciwko Komisji Europejskiej „Odwołanie — Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki — Europejski rynek fosforanów do pokarmów dla zwierząt — Wycofanie się wnoszących odwołanie z postępowania ugodowego — Zwyczajne postępowanie administracyjne — Brak zastosowania prawdopodobnych widełek grzywien podanych do wiadomości w postępowaniu ugodowym — Zakres nieograniczonego prawa orzekania przyznanego Sądowi — Przestrzeganie zasad ochrony uzasadnionych oczekiwań i równego traktowania” I – Wprowadzenie 1. Przedmiotem niniejszej sprawy jest odwołanie wniesione przez spółkę Timab Industries i spółkę Cie financière et de participations Roullier (CFPR) (zwane dalej łącznie „Timab i in.”) od wyroku z dnia 20 maja 2015 r., Timab Industries i CFPR/Komisja (T‑456/10, zwanego dalej „zaskarżonym wyrokiem”) ( ), którym Sąd Unii Europejskiej oddalił ich skargę o stwierdzenie nieważności decyzji C(2010) 5001 wersja ostateczna wydanej przez Komisję Europejską ( ) (zwanej dalej „sporną decyzją”) oraz wniosek posiłkowy o obniżenie kwoty grzywny, która została na nie nałożona w tej decyzji. 2. Zaskarżony wyrok ma dwie istotne cechy szczególne, ponieważ Sąd wypowiedział się w nim po raz pierwszy w przedmiocie postępowania ugodowego w sprawach kartelowych, które zostało ustanowione rozporządzeniem (WE) nr 622/2008 ( ), oraz w kwestii sytuacji określonej jako „złożona” ( ), w której dwie decyzje Komisji nakładające grzywny z tytułu jednolitego naruszenia mają różnych adresatów w ramach dwóch odrębnych postępowań. Sytuacja będąca przedmiotem niniejszego sporu wiąże się bowiem z okolicznością, że w tym samym dniu Komisja wydała dwie decyzje dotyczące tego samego naruszenia, z których jedna została doręczona przedsiębiorstwom biorącym udział w postępowaniu ugodowym aż do jego zakończenia, a druga – doręczona przedsiębiorstwom, a mianowicie Timab i in., które postanowiły wycofać się z postępowania ugodowego i wybrały zwyczajne postępowanie administracyjne. W związku z tym podwójnie bezprecedensowym charakterem wniesionej skargi Sąd, orzekający w powiększonym składzie, przedstawił w tym wyroku istotne uwagi wstępne na temat postępowania ugodowego ( ). 3. Zgodnie z wnioskiem Trybunału niniejsze uwagi ograniczą się do analizy trzeciego i czwartego z zarzutów odwołania. Zasadniczo dotyczą one głównie kwestii zakresu nieograniczonego prawa orzekania przyznanego Sądowi oraz przestrzegania zasad ochrony uzasadnionych oczekiwań i równego traktowania w szczególnym kontekście złożonej sytuacji, w której postępowanie ugodowe i postępowanie zwyczajne toczyły się jednocześnie. Chciałbym wskazać na wstępie, że moim zdaniem z powodów przedstawionych poniżej Sąd nie naruszył ani tego zakresu, ani tych zasad, ani przepisów regulujących wspomniane postępowania, w związku z czym odwołanie nie zasługuje na uwzględnienie na podstawie obu tych zarzutów. II – Okoliczności powstania sporu i postępowanie przed Sądem 4. Okoliczności powstania niniejszego sporu zostały szczegółowo przedstawione w zaskarżonym wyroku, do którego odsyłam ( ). Istotne informacje niezbędne do zrozumienia niniejszej opinii można opisać w następujący sposób. 5. W następstwie kontroli przeprowadzonych w 2004 r. Komisja uznała, że sześć przedsiębiorstw prowadzących działalność w sektorze fosforanów paszowych (zwanych dalej „FP”), wśród których znajdowały się Timab i in., uczestniczyło w kartelu mogącym stanowić jednolite i ciągłe naruszenie sprzeczne z art. 101 TFUE i art. 53 porozumienia EOG ( ). 6. Pismami z dnia 19 lutego 2009 r. Komisja poinformowała wszystkich uczestników kartelu o wszczęciu postępowania administracyjnego zmierzającego do wydania decyzji na podstawie rozporządzenia (WE) nr 1/2003 ( ) oraz zwróciła się do nich o poinformowanie jej, czy byli gotowi wziąć udział w rozmowach zmierzających do zawarcia ugody zgodnie z art. 10a rozporządzenia nr 773/2004, zmienionego rozporządzeniem nr 622/2008. 7. Wszystkie zainteresowane przedsiębiorstwa zaangażowały się w postępowanie ugodowe. W ramach prowadzonych rozmów ugodowych Komisja poinformowała Timab i in. ( ), że rozważała nałożenie na nie na zasadzie odpowiedzialności solidarnej grzywny, której wysokość będzie się mieścić w przedziale od 41 mln do 44 mln EUR, za ich uczestnictwo w jednolitym i ciągłym naruszeniu w okresie od 31 grudnia 1978 r. do 10 lutego 2004 r. Komisja wyjaśniła, że kwota ta uwzględnia ( ), oprócz wynoszącej 10% obniżki za zawarcie ugody ( ), także obniżkę o 35% z tytułu okoliczności łagodzących na podstawie obowiązujących wytycznych ( ) – przyznaną z tego względu, że zainteresowani umożliwili Komisji wydłużenie okresu ich uczestnictwa w kartelu – oraz obniżkę o 17% w ramach programu łagodzenia sankcji ( ). 8. W przeciwieństwie do innych przedsiębiorstw objętych postępowaniem ugodowym Timab i in. postanowiły wycofać się z tego postępowania, wobec czego zostały objęte zwyczajnym postępowaniem administracyjnym. Po tym wycofaniu się, które miało miejsce w 2009 r., wspomniane przedsiębiorstwa uzyskały dostęp do akt postępowania, udzieliły odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów w dniu 2 lutego 2010 r. oraz wzięły udział w przesłuchaniu, które odbyło się w dniu 24 lutego 2010 r. 9. W dniu 20 lipca 2010 r. Komisja wydała dwie decyzje dotyczące tej samej sprawy, mianowicie, po pierwsze, decyzję, której adresatami byli uczestnicy kartelu, którzy doprowadzili do zakończenia postępowania ugodowego ( ), a po drugie, sporną decyzję doręczoną Timab i in. W tej ostatniej decyzji Komisja przyjęła, że wymienione spółki uczestniczyły w rozpatrywanym naruszeniu od dnia 16 września 1993 r. do dnia 10 lutego 2004 r., i nałożyła na nie na zasadzie odpowiedzialności solidarnej grzywnę w wysokości 59850000 EUR, która uwzględniała jedynie obniżkę o 5% z tytułu łagodzenia sankcji ( ). 10. Pismem złożonym w dniu 1 października 2010 r. Timab i in. zwróciły się do Sądu z żądaniem stwierdzenia nieważności spornej decyzji w całości lub przynajmniej w części oraz, posiłkowo, o obniżenie grzywny nałożonej na nie na mocy tej decyzji ( ). Skarżące podnosiły głównie, że nakładając na nie kwotę grzywny znacznie wyższą od górnej wartości widełek określonych w trakcie rozmów prowadzących do zawarcia ugody, Komisja niezgodnie z prawem ukarała je za wycofanie się z postępowania ugodowego ( ). 11. Zaskarżonym wyrokiem Sąd oddalił trzy grupy zarzutów ( ) przedstawione przez Timab i in. na poparcie żądań stwierdzenia nieważności i zmiany zaskarżonej decyzji oraz obciążył je kosztami postępowania. III – Postępowanie przed Trybunałem i wnioski stron 12. Pismem złożonym w sekretariacie Trybunału w dniu 27 lipca 2015 r. Timab i in. wniosły odwołanie, w którym zwróciły się do Trybunału o uchylenie zaskarżonego wyroku i odesłanie sprawy do Sądu w celu obniżenia we właściwy sposób kwoty spornej grzywny. Incydentalnie Timab i in. wnoszą o stwierdzenie, że Sąd naruszył prawo do sprawiedliwego procesu ze względu na nadmierny czas trwania postępowania sądowego. Wreszcie, wnoszące odwołanie żądają obciążenia Komisji całością kosztów postępowania. 13. Komisja zwraca się do Trybunału o oddalenie odwołania ze względu na to, że pięć zarzutów podniesionych przez Timab i in. tytułem głównym oraz zarzut podniesiony incydentalnie są w całości bezskuteczne, niedopuszczalne lub bezzasadne, oraz o obciążenie wnoszących odwołanie kosztami postępowania. 14. Rozprawa nie miała miejsca. IV – Analiza 15. Trzeci i czwarty z zarzutów odwołania, które stanowią razem faktyczny przedmiot niniejszej opinii, dotyczą związku między postępowaniem ugodowym wprowadzonym rozporządzeniem nr 622/2008 ( ), z którego to postępowania Timab i in. postanowiły się wycofać, a zwyczajnym postępowaniem administracyjnym, które regulują przepisy ogólne rozporządzenia nr 773/2004, zmienionego wspomnianym wyżej rozporządzeniem, którymi ostatecznie spółki te zostały objęte z racji podjętej decyzji. 16. Z obu tych zarzutów wynika, że zdaniem wnoszących odwołanie Sąd, utrzymując w mocy sporną decyzję, naruszył zakres przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania i przedstawił w wyroku wewnętrznie sprzeczne uzasadnienie w tym zakresie. Ponadto w zarzucie czwartym wnoszące odwołanie zarzucają Sądowi naruszenie zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań i zasady równego traktowania. W tym samym zarzucie wreszcie Timab i in. zarzucają Sądowi naruszenie prawa przy stosowaniu postępowania ugodowego. Zarzuty te przeanalizuję w odniesieniu do tych właśnie trzech kwestii. A – W przedmiocie domniemanego naruszenia przyznanego Sądowi nieograniczonego prawa orzekania (zarzut trzeci i podczęść druga pierwszej części zarzutu czwartego) 17. Zanim pokrótce przedstawię wewnętrznie sprzeczne uzasadnienie przywołane w zarzutach trzecim i czwartym, również pod kątem nieograniczonego prawa orzekania, zbadam najpierw merytoryczne zarzuty przedstawione przez Timab i in. w kwestii skorzystania przez Sąd z przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania. 1. W przedmiocie wykonywania przez Sąd przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania 18. Wnoszące odwołanie twierdzą zasadniczo, że Sąd uchybił ciążącemu na nim obowiązkowi przeprowadzenia kontroli sądowej, ponieważ nie sprawdził w wystarczającym zakresie wszystkich elementów grzywny, która została na nie nałożona w spornej decyzji, a w szczególności wnioskowanych obniżek. 19. W zarzucie trzecim Timab i in. twierdzą, że Sąd w niewłaściwy sposób skorzystał z przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania, „uznając, iż domniemane »nowe elementy«, po wycofaniu się wnoszących odwołanie z postępowania ugodowego, pozwoliły Komisji nałożyć znacznie większą grzywnę za naruszenie, którego czas trwania był istotnie ograniczony”, i nie sprawdził zaistnienia okoliczności przedstawionych przez tę instytucję ( ). Wnoszące odwołanie stwierdzają, że po tym wycofaniu się nie włączono żadnego nowego dowodu do akt sprawy i że jedyną potencjalnie nową okoliczność stanowi dokładniejsze badanie sytuacji przez Komisję, w następstwie którego przyznała ona, że wnoszące odwołanie nie uczestniczyły w zarzucanym im naruszeniu od 1978 r. ( ), mimo że powinna była dojść do takiego wniosku już na etapie postępowania ugodowego. 20. Komisja podnosi przede wszystkim, że zarzut ten należy oddalić jako bezskuteczny, gdyż opiera się on na nieistotnym porównaniu sytuacji w czasie trwania postępowania ugodowego i sytuacji panującej w momencie przyjęcia spornej decyzji, podczas gdy – jak prawidłowo wyjaśnił Sąd – decyzja wydana w postępowaniu zwyczajnym, po odstąpieniu od postępowania ugodowego, powinna być oceniana wyłącznie pod kątem wyniku tego postępowania. Komisja dodaje, że omawiając zaskarżony wyrok, wnoszące odwołanie wypaczają stwierdzenia Sądu ( ). Subsydiarnie Komisja wnosi o stwierdzenie niedopuszczalności rozpatrywanego zarzutu z uwagi na to, że Sąd przeprowadził kontrolę legalności spornej decyzji poprzez sprawdzenie wszystkich elementów uwzględnionych przy obliczaniu grzywny i że jego ocena okoliczności faktycznych nie może stanowić przedmiotu odwołania. 21. Przypomnę, że – jak wskazuje zaskarżony wyrok – z utrwalonego orzecznictwa wynika, iż w odniesieniu do kontroli sądowej decyzji, w których Komisja nakłada grzywny na przedsiębiorstwa za naruszenie przepisów prawa Unii dotyczących konkurencji, kontrolę legalności dopełnia nieograniczone prawo orzekania, które zostało przyznane sądom Unii na podstawie art. 31 rozporządzenia nr 1/2003 w związku z art. 261 TFUE. Do Sądu, który orzeka w ramach wykonywania tego prawa, należy zbadanie odpowiedniego charakteru wysokości takich grzywien i, w stosownym wypadku, uchylenie, zmniejszenie lub podwyższenie nałożonej kwoty grzywny ( ). 22. Jeżeli Trybunał ma wydać orzeczenie w tej dziedzinie w ramach odwołania, nie może on zastąpić własną, bardziej słuszną oceną oceny Sądu do celów zbadania sposobu, w jaki Komisja oceniła poważny charakter bezprawnych zachowań w każdym konkretnym przypadku ( ). Wyłącznie Sąd jest bowiem właściwy do ustalenia i oceny przedstawionych mu okoliczności faktycznych, a zatem ocena ta nie stanowi, z wyłączeniem przypadków przeinaczenia tych okoliczności, kwestii prawnej, która jako taka podlega kontroli Trybunału ( ). A ponieważ Sąd ogranicza się do ewidentnych błędów ( ), tylko gdyby Trybunał uznał, że poziom sankcji jest nie tylko niewłaściwy, ale również nadmierny, a w efekcie nieproporcjonalny, należałoby stwierdzić, że doszło w tym względzie do naruszenia prawa przez Sąd, i uchylić zaskarżony wyrok ( ). 23. W niniejszym przypadku Komisja słusznie wskazuje, że pytanie przedstawione przed Sądem nie dotyczyło właściwie tego, czy uzasadnione jest nałożenie wyższej grzywny za krótszy czas trwania naruszenia ( ), jak zasadniczo podnoszą wnoszące odwołanie, ale raczej tego, czy instytucja ta odpowiednio uzasadniła obliczenie grzywny nałożonej w spornej decyzji i w tym celu uwzględniła wszystkie informacje będące w jej posiadaniu przy podejmowaniu tej decyzji. 24. Moim zdaniem Sąd w pełni skorzystał z przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania, przeprowadzając szczegółową kontrolę zarówno legalności spornej decyzji, jak i odpowiedniej wysokości grzywny ustalonej w tej decyzji ( ). A zatem Sąd należycie sprawdził zasadność analizy przeprowadzonej przez Komisję w świetle wszystkich okoliczności towarzyszących przyjęciu tej decyzji, a w szczególności z uwzględnieniem zakresu współpracy zapewnionej przez Timab i in. po ich wycofaniu się z postępowania ugodowego, czyli w trakcie postępowania zwyczajnego ( ). Ta ocena o charakterze faktycznym nie może podlegać kontroli Trybunału w ramach niniejszego odwołania w braku ustalenia przeinaczenia okoliczności faktycznych. 25. Ponadto uważam, że Sąd w ogóle nie naruszył prawa, w szczególności gdy prawidłowo potwierdził podejście Komisji, według której fakt wycofania się przez Timab i in. z postępowania ugodowego skłonił ją do wznowienia wobec nich zwyczajnego postępowania administracyjnego, co jest przewidziane w pkt 19 obwieszczenia w sprawie postępowań ugodowych ( ). I właśnie ze względu na tę zmianę sytuacji procesowej wnoszące odwołanie mogły mieć pełny dostęp do akt ( ), otrzymać uzupełnione pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, udzielić na nie odpowiedzi oraz zostać wysłuchane w ramach przesłuchania ustnego ( ), podczas którego to etapu udzielania odpowiedzi wnoszące odwołanie po raz pierwszy oficjalnie zakwestionowały ich uczestnictwo w zarzucanym naruszeniu w odniesieniu do okresu przed 1993 r. Timab i in. nie zostały zatem prawnie poszkodowane przez to podejście polegające na uwzględnieniu istniejących wówczas okoliczności uznanych za nowe. 26. Należy wreszcie stwierdzić, że wnoszące odwołanie nie wykazały, dlaczego kwota nałożonej na nie grzywny jest „nadmierna, a w efekcie nieproporcjonalna” w rozumieniu przywołanego wyżej orzecznictwa ( ). 27. Dlatego z uwagi na niestwierdzenie wypaczenia okoliczności faktycznych lub naruszenia prawa moim zdaniem ten zarzut trzeci należy odrzucić jako niedopuszczalny lub, w każdym razie, oddalić jako bezzasadny. 28. W podczęści drugiej pierwszej części zarzutu czwartego Timab i in. podnoszą, że Sąd również nie wykonał swego nieograniczonego prawa orzekania, gdy odstąpił od unieważnienia błędów, sprzeczności ( ) lub niespójności ( ), które znalazły się w dokonanej przez Komisję ocenie naruszenia. Wnoszące odwołanie zarzucają Komisji, że tym samym błędnie zatwierdziła niemal całkowite uchylenie obniżek grzywny przyznanych w ramach programu łagodzenia sankcji lub obniżek grzywny, które mogły zostać przyznane poza nim. 29. Na samym początku, podzielając stanowisko Komisji, chciałbym podkreślić, że Sąd poświęcił dłuższe fragmenty swojego wyroku systematycznej weryfikacji elementów uwzględnionych przez Komisję przy obliczaniu kwoty grzywny nałożonej w spornej decyzji ( ). Sąd przeprowadził w szczególności szczegółową kontrolę sposobu, w jaki Komisja uwzględniła czynniki pozwalające na przyznanie wnoszącym odwołanie obniżek tej grzywny, zarówno w ramach programu łagodzenia sankcji ( ), jak i z tytułu współpracy „poza programem łagodzenia sankcji” ( ). W świetle obszernych rozważań Sądu uważam, że w żaden sposób nie przekroczył on zakresu przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania w tym względzie. 30. Wydaje mi się, że pod pretekstem rzekomych naruszeń prawa Timab i in. zarzucają w rzeczywistości Sądowi, iż w pełni potwierdził przeprowadzoną przez Komisję ocenę okoliczności faktycznych, i wnoszą do Trybunału o ponowne dokonanie oceny faktów, co znajduje się poza zakresem kompetencji Trybunału, zgodnie z orzecznictwem przywołanym powyżej ( ). Dlatego też uważam, że wszystkie zastrzeżenia przedstawione na tej podstawie w zarzucie czwartym należy uznać za niedopuszczalne. 31. Co do istoty chciałbym tylko zwrócić uwagę, że Komisja i Sąd ( ) słusznie uznały, iż zasada i współczynnik obniżek grzywien, które mogły zostać przyznane z tytułu współpracy w ramach programu łagodzenia sankcji lub „poza programem łagodzenia sankcji”, nie zostały ustalone na podstawie samego czasu trwania zarzucanego naruszenia, ale zależą od jakości współpracy i wartości dodanej informacji dostarczonych przez zainteresowane przedsiębiorstwa, oraz że ten wkład powinien zostać oceniony przez Komisję przy podejmowaniu przez nią ostatecznej decyzji, a mianowicie po zakończeniu zwyczajnego postępowania w odniesieniu do Timab i in., pod faktycznym nadzorem Sądu. Uważam zatem posiłkowo, że w każdym razie wspomniane zastrzeżenia są bezpodstawne. 2. W przedmiocie wewnętrznie sprzecznego uzasadnienia wskazanego przez wnoszące odwołanie 32. Zgodnie zarówno z ich odwołaniem, jak i repliką Timab i in. twierdzą, że w ramach wykonywania przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania Sąd uzasadnił swój wyrok w sposób wewnętrznie sprzeczny ( ). Jednakże moim zdaniem żadna z tych wewnętrznych sprzeczności nie została wykazana. 33. Po pierwsze, wnoszące odwołanie zarzucają Sądowi, że uznał, iż ich wycofanie się z postępowania ugodowego prowadzi do sytuacji „tabula rasa” niemającej związku z przeszłością, a jednocześnie, że przyjął jednak w odniesieniu do nich, iż zmieniły stanowisko w ramach odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów udzielonej w toku postępowania zwyczajnego ( ). Wnoszące odwołanie uważają, że Sąd nie powinien był przyjmować z naruszeniem ich praw podstawowych ( ) argumentu Komisji, zgodnie z którym na etapie wspomnianej odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów pojawiła się „nowa okoliczność” uzasadniająca zmianę kwoty grzywny. 34. Jednakże zgodnie ze stanowiskiem Komisji podkreślam, że Timab i in. podnoszą rzekomą sprzeczność między dwiema grupami punktów zaskarżonego wyroku dotyczących wszakże odrębnych kwestii prawnych, przy czym jedna odnosi się do postępowania ugodowego, a druga – do wynagrodzenia przyznanego ewentualnie w ramach programu łagodzenia sankcji ( ). W rzeczy samej przepisy dotyczące postępowania ugodowego i przepisy związane z programem łagodzenia sankcji różnią się, ponieważ – jak przypomniał Sąd ( ) – mają bardzo różne cele. Ponadto Sąd słusznie rozdzielił w zaskarżonym wyroku przebieg postępowania ugodowego, które w niniejszej sprawie nie zostało zakończone, oraz przebieg zwyczajnego postępowania administracyjnego, które zakończyło się wydaniem spornej decyzji. Owo zastrzeżenie pierwsze jest zatem pozbawione podstaw. 35. Po drugie, Timab i in. utrzymują, że pkt 96 zaskarżonego wyroku, w którym Sąd uznał – moim zdaniem całkowicie słusznie – że „Komisja nie [była] związana widełkami podanymi do wiadomości podczas rozmów prowadzonych w ramach postępowania ugodowego”, stoi w sprzeczności z pkt 91 tego wyroku, w którym Sąd wspomina o zwykłej „zmianie sposobu obliczania grzywny” na bazie tych samych widełek według wnoszących odwołanie. 36. Zasadniczo uważam, że zastrzeżenie to jest niedopuszczalne, ponieważ nie spełnia wymogów stawianych odwołaniu, wynikających w szczególności z art. 168 ust. 1 lit. d) regulaminu postępowania przed Trybunałem i z orzecznictwa w tej dziedzinie ( ). Timab i in. ograniczają się bowiem do cytowania powyższych fragmentów zaskarżonego wyroku, nie przedstawiając jakiejkolwiek argumentacji prawnej na poparcie podnoszonej wewnętrznej sprzeczności uzasadnienia. 37. Posiłkowo, jeśli chodzi o ewentualnie badanie tego zastrzeżenia co do istoty, podzielam analizę Komisji, zgodnie z którą wnoszące odwołanie dokonują zniekształcenia oświadczeń Sądu, niewłaściwie oddzielając od kontekstu wyrażenie „zmiana sposobu obliczania grzywny” znajdujące się w pkt 91 zaskarżonego wyroku. Wyczerpująca lektura tego punktu oraz punktów sąsiednich wskazuje bowiem, że Sąd uznał, iż uwzględniając zmianę stanowiska wnoszących odwołanie w odniesieniu do czasu trwania ich uczestnictwa w naruszeniu, Komisja przeprowadziła „ponowne badanie” kwoty grzywny ustalonej w oparciu o przepisy zawarte w komunikacie w sprawie łagodzenia sankcji oraz w wytycznych z 2006 r., ale w oparciu o tę samą metodę, którą zastosowała do widełek grzywien wskazanych Timab i in. 38. Wreszcie, wnoszące odwołanie wskazały po raz pierwszy w replice na inną rzekomą sprzeczność w uzasadnieniu, którą powiązały z trzecim zarzutem odwołania, nie wyjaśniając nawet, do których fragmentów zaskarżonego wyroku się odnoszą ( ), jak wymaga art. 169 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem ( ). Argument ten jest oczywiście niedopuszczalny zarówno jako nowy ( ), niekompletny, jak również pozbawiony podstawy prawnej. 39. Zbadane powyżej zastrzeżenia, zawarte w trzecim zarzucie oraz w podczęści drugiej pierwszej części zarzutu czwartego, należy zatem oddalić w całości. B – W przedmiocie domniemanego naruszenia zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań i zasady równego traktowania (podczęść pierwsza pierwszej części zarzutu czwartego) 40. Już na początku zarzutu czwartego wnoszące odwołanie podnoszą, że „zatwierdzając niemal całkowitą rezygnację z obniżki z tytułu współpracy, czego [one same] nie mogły w rozsądnej mierze przewidzieć w takim stopniu”, Sąd naruszył jednocześnie zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań i zasadę równego traktowania. W tym względzie na tym etapie chciałbym wskazać, że uważam, iż uczestnicy kartelu, którzy postanawiają wycofać się z postępowania ugodowego, tracą w tym wypadku możliwość skorzystania z pozytywnych skutków, które mogą zostać przyznane stronom akceptującym pozostanie do końca postępowania, co oznacza, że samo powołanie tych dwóch zasad jest moim zdaniem bez znaczenia ( ). 1. W przedmiocie zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań 41. Timab i in. zarzucają naruszenie zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań przy ustalaniu nałożonej na nie grzywny, ponieważ – wbrew twierdzeniom Sądu – nie mogły „w rozsądnej mierze przewidzieć” ( ), że po podjęciu decyzji o wycofaniu się z postępowania ugodowego obniżki z tytułu współpracy zmniejszą się z 52% w ramach postępowania ugodowego do 5% w spornej decyzji. Zdaniem wnoszących odwołanie Komisja dokonała „zmiany”, która spowodowała tym samym „paradoksalnie” wyraźne zwiększenie kwoty grzywny, podczas gdy jednocześnie czas trwania naruszenia został znacząco skrócony. 42. Wnoszące odwołanie stwierdzają, że taka decyzja nie była uzasadniona, ponieważ, po pierwsze, ten sam standard dowodowy ( ) i ta sama „ogólna metodologia” ( ) obliczania grzywny powinny mieć zastosowanie zarówno w postępowaniu zwyczajnym, jak i w postępowaniu ugodowym, po drugie, żadna nowa informacja nie została włączona do akt sprawy po ich wycofaniu się z postępowania ugodowego, i wreszcie, skutki innych mechanizmów, takich jak te przewidziane w procedurze dotyczącej łagodzenia sankcji, powinny trwać pomimo tego wycofania się. Wnoszące odwołanie uważają, że w tych okolicznościach nie były w stanie podjąć „świadomej” ( ) decyzji w sprawie zawarcia ugody. 43. Komisja podnosi, że twierdzenia Timab i in. są bezskuteczne. Zwraca im uwagę, że decydującym zdarzeniem, w wyniku którego w spornej decyzji została przyjęta nowa kwota grzywny, nie jest decyzja wnoszących odwołanie o odstąpieniu od postępowania ugodowego, ale wyłącznie linia obrony, którą przedstawiły w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, polegająca na kwestionowaniu ich uczestnictwa w kartelu przed rokiem 1993. Komisja dodaje, że Timab i in. mogły przewidzieć ponowną ocenę tej grzywny, gdyż nałożona kwota wynikała ze ścisłego stosowania zasad obliczania istotnych w świetle informacji dostępnych w czasie wydawania wspomnianej decyzji. Komisja podnosi, że skoro zainteresowane źle oceniły konsekwencje swoich stanowisk, za ten błąd mogą winić wyłącznie same siebie, a nie jakikolwiek brak informacji. 44. Moim zdaniem rozpatrywane zastrzeżenie Timab i in. nie powinno zostać uwzględnione, ponieważ wydaje mi się co najmniej bezpodstawne, a nawet niedopuszczalne, z następujących względów. 45. Komisja słusznie podkreśla, że wnoszące odwołanie nie mogą skutecznie zarzucać Sądowi, iż ten nie sprawdził, czy mogły one „świadomie” wycofać się z postępowania ugodowego, ponieważ z zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd faktycznie przeprowadził taką weryfikację ( ). Ponieważ sam Sąd przeprowadził szczegółową kontrolę przestrzegania w niniejszej sprawie zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań ( ), w rzeczywistości celem tego zastrzeżenia jest wniosek do Trybunału o ponowne zbadanie oceny okoliczności faktycznych dokonanej przez ten sąd, bez naruszenia prawa lub udowodnionego przeinaczenia faktów, w celu uzyskania zmiany spornej grzywny, co znajduje się poza zakresem kompetencji Trybunału w ramach odwołania ( ). W związku z tym moim zdaniem argument ten należy uznać za niedopuszczalny. 46. Aby wyczerpująco przedstawić wszystkie aspekty tej sprawy, co do istoty przypomnę, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zasada ochrony uzasadnionych oczekiwań należy do zasad podstawowych Unii i każdy podmiot gospodarczy może powoływać się na nią, jeżeli właściwy organ wzbudził jego uzasadnione oczekiwania, udzielając mu dokładnych, bezwarunkowych i zgodnych z sobą zapewnień ( ). 47. Tymczasem w dziedzinie karteli niezgodnych z prawem Unii Trybunał stwierdził już, że Komisja nie może udzielić żadnego konkretnego zapewnienia w kwestii skorzystania z jakiejkolwiek obniżki lub ze zwolnienia z grzywien na etapie postępowania poprzedzającego wydanie ostatecznej decyzji i że uczestnicy takiego kartelu nie mogą w związku z tym żywić uzasadnionych oczekiwań w tym względzie ( ). Podmiot gospodarczy nie może bowiem, powołując się na takie oczekiwanie, domagać się określonej wysokości grzywny, która powinna zostać obliczona w chwili, w której zainteresowany decyduje się na realizację zamiaru współpracy z Komisją ( ), w świetle wszystkich okoliczności faktycznych i prawnych występujących w danym przypadku w tej właśnie chwili ( ). 48. W niniejszej sprawie Timab i in. nie mogły powoływać się na żadne „uzasadnione oczekiwania” co do utrzymania przekazanych im przez Komisję w trakcie postępowania ugodowego szacunków w postaci „widełek przypuszczalnych grzywien”, które zostały określone na podstawie „czynników […] wziętych pod uwagę na tym etapie” ( ), to znaczy w rozpatrywanym wówczas okresie uczestnictwa w naruszeniu obejmującym lata 1978–2004 ( ). 49. Nawet gdyby wnoszące odwołanie doprowadziły postępowanie ugodowe do jego zakończenia, wspomniane widełki mogłyby zostać dostosowane w ostatecznej decyzji w celu uwzględnienia informacji przekazanych do wiadomości Komisji po dokonaniu przez nią ocen, ponieważ takie widełki mają wartość wyłącznie orientacyjną, a nie wiążącą, jak moim zdaniem wyraźnie wynika z właściwych przepisów prawa ( ). Ten brak „uzasadnionych oczekiwań” jest tym bardziej oczywisty, że zainteresowane po ich wycofaniu się z postępowania ugodowego przedstawiły po raz pierwszy w ramach postępowania zwyczajnego dowody mające na celu skrócenie okresu ich uczestnictwa w zarzucanym naruszeniu i wskazujące na nową sytuację, która skłoniła tę instytucję do dokonania przeglądu całej jej pierwotnej analizy ( ). 50. Dodatkowo, podobnie jak Komisja, zwracam uwagę, że gdy wnoszące odwołanie wycofały się z postępowania ugodowego, dysponowały wszystkimi informacjami pozwalającymi im przewidzieć, iż zakwestionowanie ich uczestnictwa w kartelu w okresie przed rokiem 1993 będzie musiało mieć wpływ na obniżki, które mogą im zostać przyznane zarówno w ramach „programu łagodzenia sankcji”, jak i „poza programem łagodzenia sankcji” ( ), ponieważ wiedziały, że ich współpraca, za którą mogły zostać nagrodzone, dotyczyła głównie tego okresu ( ). Wnoszące odwołanie nie mogą w związku z tym zarzucać Sądowi, że naruszył zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań. 51. Podkreślę wreszcie, że gdyby twierdzenie Timab i in. zostało uwzględnione przez Trybunał, w praktyce oznaczałoby to zachętę dla oskarżonych przedsiębiorstw do wyboru początkowo postępowania ugodowego, które zakłada w szczególności uznanie ich odpowiedzialności w naruszeniu ( ), wyłącznie w celu uzyskania informacji o stawianych im zarzutach i zagwarantowania górnej granicy grzywny za pomocą wskazanych widełek, a następnie do wycofania się, aby w ramach zwyczajnego postępowania skorzystać z pełnego dostępu do dowodów będących w posiadaniu Komisji oraz z prawa do wysłuchania, umożliwiających im zakwestionowanie naruszenia ( ), nie narażając się na ryzyko wyższej grzywny, nawet przy pojawieniu się nowych okoliczności. 52. Tym samym wnoszące odwołanie chcą móc uzyskać korzyści, jakie dają oba te postępowania, bez ponoszenia obciążeń występujących w zamian, który to sposób działania wydaje mi się sprzeczny z celami rozporządzenia nr 773/2004, zmienionego rozporządzeniem nr 622/2008, w szczególności w kontekście upraszczania i skuteczności ścigania naruszeń ( ). W przypadku bowiem, gdy niektóre przedsiębiorstwa uczestniczące w kartelu zdecydują, w przeciwieństwie do pozostałych uczestników kartelu, że nie dokończą postępowania ugodowego, wówczas zadanie Komisji staje się bardziej skomplikowane z uwagi na to, iż w takim złożonym przypadku Komisja zmuszona jest prowadzić równocześnie oba postępowania i wydać dwie odrębne decyzje w odniesieniu do tego samego naruszenia ( ). 2. W przedmiocie zasady równego traktowania 53. W skardze Timab i in. twierdzą, że Sąd naruszył zasadę równego traktowania, i podnoszą jedynie, że „ponieważ nie mogły wycofać się »świadomie« z postępowania ugodowego i skoro stanęły w obliczu co najmniej »paradoksalnego« skutku, [zostały] potraktowane mniej korzystnie niż inni uczestnicy kartelu, którzy będąc w stanie przewidzieć wysokość grzywny, jaka miała zostać na nich nałożona, zgodzili się na przedstawienie propozycji ugodowej”. 54. Komisja twierdzi natomiast, że z informacji przedstawionych w spornej decyzji wynika, iż nie doszło do żadnej dyskryminacji wnoszących odwołanie w porównaniu z pozostałymi stronami kartelu, ponieważ przy ustalaniu wszystkich grzywien zostały zastosowane te same parametry, a jedyną różnicą jest obniżka o 10% przyznana przedsiębiorstwom uczestniczącym w postępowaniu ugodowym ( ). 55. Przypominam, że z utrwalonego orzecznictwa wynika, iż zasada równego traktowania jest zasadą ogólną prawa Unii, wyrażoną w art. 20 i 21 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, której poszanowanie jest zapewniane – w szczególności w zakresie nakładania grzywien za naruszenia prawa konkurencji – przez Sąd i Trybunał ( ). Zasada ta wymaga, aby podobne sytuacje nie były traktowane w odmienny sposób, a odmienne sytuacje nie były traktowane jednakowo, chyba że takie traktowanie jest obiektywnie uzasadnione ( ). 56. Otóż na poparcie zastrzeżenia dotyczącego naruszenia tej zasady wnoszące odwołanie nie wykazują w żaden sposób, że przedstawione powyżej przesłanki stosowania zostały spełnione w niniejszej sprawie. W szczególności wnoszące odwołanie nie wykazują przed Trybunałem, że znalazły się w sytuacji porównywalnej z sytuacją pozostałych stron kartelu, które zgodziły się doprowadzić postępowanie ugodowe do końca, ani też że były traktowane mniej korzystnie niż pozostałe strony kartelu ( ) bez obiektywnego uzasadnienia dla takiej domniemanej dyskryminacji. W związku z powyższym moim zdaniem należy uznać taki argument za niedopuszczalny zgodnie z wyżej wspomnianym orzecznictwem Trybunału ( ). 57. Posiłkowo chciałbym podkreślić co do istoty, że w zaskarżonym wyroku Sąd starał się wyjaśnić, iż nawet w tak złożonej sytuacji, jaka ma miejsce w niniejszej sprawie, w której po przeprowadzeniu dwóch odrębnych postępowań – ugodowego i zwyczajnego – zostały wydane dwie decyzje skierowane do różnych adresatów, należy przestrzegać zasady równego traktowania, ponieważ chodzi o uczestników tego samego kartelu. Sąd wywnioskował stąd słusznie, że wytyczne z 2006 r. mają w pełni zastosowanie w tej sytuacji oraz że należy zastosować te same kryteria i metody obliczania grzywny, bez dyskryminacji uczestników kartelu ( ), z wyjątkiem konkretnych zasad nierozerwalnie związanych z postępowaniem ugodowym, takich jak prawo do obniżki w wysokości 10% należnej stronom postępowania ugodowego ( ). Na podstawie tych zasad Sąd należycie sprawdził, czy Komisja rzeczywiście zastosowała wspomnianą zasadę w spornej decyzji, i to pod różnymi względami, zgodnie z przedstawionymi przed tym sądem wnioskami Timab i in. ( ). 58. Podsumowując, jestem zdania, że zastrzeżenia przedstawione w ramach pierwszej podczęści pierwszej części zarzutu czwartego należy uznać za niedopuszczalne lub w każdym razie za bezzasadne. C – W przedmiocie rzekomych naruszeń prawa popełnionych przy stosowaniu przepisów postępowania ugodowego (druga część zarzutu czwartego) 59. W pierwszej kolejności Timab i in. twierdzą, że dopuszczając się naruszenia prawa, Sąd uznał, iż zostały one poinformowane przez Komisję o wpływie wycofania się przez nie z postępowania ugodowego. Zdaniem Timab i in. w pkt 125 zaskarżonego wyroku ( ) Sąd przedstawił w sposób błędny pod względem prawnym treść rozmów podczas przesłuchania w dniu 24 lutego 2010 r., w czasie którego Komisja wskazała, że przy obliczaniu grzywny weźmie pod uwagę stanowisko Timab i in., zgodnie z którym przyłączyły się one do kartelu dopiero od 1993 r. Wnoszące odwołanie podnoszą, że w przeciwieństwie do tego, co mógłby oznaczać ogólny termin „współpraca” ( ) użyty w tym fragmencie wyroku, w toku postępowania zwyczajnego Komisja nigdy nie wspomniała wyraźnie o uchyleniu 35‑procentowej obniżki z tytułu współpracy „poza programem łagodzenia sankcji”, i że pojęcie „programu łagodzenia sankcji” wymienione podczas wspomnianego przesłuchania odsyła wyłącznie do 17‑procentowej obniżki określonej w toku postępowania ugodowego ( ). 60. Komisja uważa, że to pierwsze zastrzeżenie jest bezskuteczne. Moim zdaniem Komisja słusznie zwraca uwagę, że wprowadza ono niepotrzebny zamęt pomiędzy skutkami decyzji Timab i in. o wycofaniu się z postępowania ugodowego a potencjalnymi konsekwencjami zmiany stanowiska w odniesieniu do okresu ich uczestnictwa w naruszeniu, którą zainteresowane przyjęły w odpowiedzi z dnia 2 lutego 2010 r. w następstwie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Wydaje mi się, że fragment zaskarżonego wyroku, o którym mówią wnoszące odwołanie, odnosi się tylko do ostrzeżenia, które zostało wydane wobec nich przez Komisję podczas przesłuchania z dnia 24 lutego 2010 r. ze względu na wspomnianą zmianę stanowiska, a nie z tytułu wystąpienia przez nie z postępowania ugodowego, jak twierdzą ( ). Dlatego też należy uznać, że zastrzeżenie to, oparte na błędnej przesłance, jest bezpodstawne. 61. W drugiej kolejności wnoszące odwołanie stwierdzają, że Komisja powinna była zaznaczyć już na etapie postępowania ugodowego, co uznała za „nowe elementy”, mianowicie niemożność wykazania jednolitego i ciągłego naruszenia od roku 1978. Wnoszące odwołanie twierdzą, że Sąd naruszył zakres swojego nieograniczonego prawa orzekania, nie wskazując błędów popełnionych ich zdaniem przez Komisję w ocenie naruszenia na etapie postępowania ugodowego i zatwierdzając w ten sposób niemal całkowite uchylenie obniżek grzywny. 62. Jak podnosi Komisja, chodzi tu o zwykłe powielenie zastrzeżenia przedstawionego już w ramach zarzutu trzeciego. Należy zatem odrzucić je z tych samych względów ( ), przy czym trzeba zauważyć, że pod pretekstem domniemanych naruszeń prawa popełnionych przez Sąd wnoszące odwołanie dążą tak naprawdę do zakwestionowania oceny okoliczności faktycznych przeprowadzonej przez Komisję, a następnie przez Sąd, pozostającej poza zakresem uprawnień kontrolnych Trybunału ( ). W konsekwencji owo zastrzeżenie jest niedopuszczalne. 63. Ponieważ elementy zaskarżonego wyroku objęte drugą częścią zarzutu czwartego nie naruszają prawa, moim zdaniem nie należy uwzględniać zarzutu czwartego w tym względzie. 64. W związku z tym uważam, że wszystkie zastrzeżenia zawarte w zarzutach odwołania trzecim i czwartym należy uznać w części za niedopuszczalne i przynajmniej w części, o ile nie w całości, oddalić co do istoty. V – Wnioski 65. W świetle powyższych rozważań, i nie przesądzając o zasadności pozostałych zarzutów odwołania, proponuję, aby Trybunał odrzucił zarzut trzeci jako niedopuszczalny lub, posiłkowo, oddalił go jako bezzasadny oraz aby w części odrzucił zarzut czwarty jako niedopuszczalny i w części oddalił go jako bezzasadny lub, posiłkowo, by oddalił go w całości jako bezzasadny. Rozstrzygnięcie o kosztach nastąpi w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie. ( ) Język oryginału: francuski. ( ) EU:T:2015:296. ( ) Decyzja z dnia 20 lipca 2010 r. dotycząca postępowania przewidzianego w art. 101 [TFUE] oraz w art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/38866 – Fosforany paszowe). ( ) Rozporządzenie Komisji z dnia 30 czerwca 2008 r. zmieniające rozporządzenie (WE) nr 773/2004 w odniesieniu do prowadzenia postępowań ugodowych w sprawach kartelowych (Dz.U. 2008, L 171, s. 3). Rozporządzenie Komisji (WE) nr 773/2004 z dnia 7 kwietnia 2004 r. odnosi się do prowadzenia przez Komisję postępowań zgodnie z art. 81 [WE] i 82 [WE] [obecnie art. 101 i 102 TFUE] (Dz.U. 2004, L 123, s. 18), przy czym niniejszą sprawę regulują przepisy prawne przyjęte po wejściu w życie traktatu z Lizbony, co nastąpiło w dniu 1 grudnia 2009 r., jako że sporna decyzja została wydana po tej dacie. ( ) Określenie zastosowane w pkt 72 zaskarżonego wyroku. ( ) Zobacz pkt 58–74 zaskarżonego wyroku. ( ) Zobacz pkt 1–28 zaskarżonego wyroku. Jeszcze bardziej szczegółowy opis tych okoliczności, a w szczególności elementów naruszenia zarzucanego Timab i in., znajduje się w spornej decyzji (s. 5 i nast.). ( ) Naruszenie przyjęte w spornej decyzji (w szczególności s. 6, pkt 3, oraz s. 107, art. 1) polegało na podziale dużej części europejskiego rynku FP poprzez przydzielanie uczestnikom kartelu wielkości sprzedaży i klientów, uzgadnianie cen oraz warunków sprzedaży. ( ) Rozporządzenie Rady z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 [WE] i 82 [WE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1). ( ) Zgodnie z art. 10a ust. 2 rozporządzenia nr 773/2004, zmienionego rozporządzeniem nr 622/2008. Zobacz także pkt 16 obwieszczenia Komisji w sprawie prowadzenia postępowań ugodowych w związku z przyjęciem decyzji na mocy art. 7 i 23 rozporządzenia nr 1/2003 w sprawach kartelowych (Dz.U. 2008, C 167, s. 1, zwanego dalej „obwieszczeniem w sprawie postępowań ugodowych”), które to artykuły dotyczą, odpowiednio, „[s]twierdzenia i zaprzestania naruszenia” oraz „[g]rzywien”. ( ) Zobacz pkt 79 zaskarżonego wyroku. ( ) Punkty 20–22 i 31–33 obwieszczenia w sprawie postępowań ugodowych wskazują, że Komisja może częściowo wynagrodzić przedsiębiorstwo za współpracę przy szybkim rozwiązaniu sprawy dzięki zakończeniu postępowania ugodowego, obniżając o 10% kwotę grzywny, którą może nałożyć. ( ) Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 23 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1/2003 (Dz.U. 2006, C 210, s. 2, zwane dalej „wytycznymi z 2006 r.”). Zobacz pkt 10, 11 i 29 tych wytycznych. ( ) Zobacz pkt 20–27 obwieszczenia Komisji w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli (Dz.U. 2002, C 45, s. 3, zwanego dalej „komunikatem w sprawie łagodzenia sankcji”). ( ) Decyzja Komisji C(2010) 5004 wersja ostateczna dotycząca postępowania przewidzianego w art. 101 TFUE oraz w art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/38886 – Fosforany paszowe), w odniesieniu do grupy Kemira (Yara Phosphates Oy, Yara Suomi Oy i Kemira Oy), Tessenderlo Chemie, grupy Ercros (Ercros SA i Ercros Industriel SA), grupy FMC (FMC Foret SA, FMC Netherlands BV i FMC Corporation) oraz Quimitécnica.com-Comércia e Indústria Química i jej spółki dominującej Mello SGPS. ( ) Zobacz s. 83 pkt 303, s. 96 pkt 340 i s. 102 pkt 359 spornej decyzji oraz pkt 80 zaskarżonego wyroku. ( ) Zobacz pkt 29, 41, 44 i nast. oraz pkt 214 i nast. zaskarżonego wyroku. ( ) Zobacz w szczególności pkt 45–57 zaskarżonego wyroku. ( ) Zgodnie z pkt 43 zaskarżonego wyroku „[p]ierwsza grupa zarzutów dotyczy postępowania ugodowego, a w szczególności okoliczności, że skarżące wycofały się z tego postępowania [zob. pkt 44 i nast. tego wyroku], druga grupa zarzutów dotyczy określonych praktyk stanowiących elementy inkryminowanego kartelu, a mianowicie mechanizmu rekompensaty i warunków sprzedaży [pkt 128 i nast.], trzecia grupa zarzutów dotyczy wreszcie szeregu aspektów obliczania kwoty grzywny [pkt 142 i nast.]”. Pierwsza z tych grup zarzutów ma największe znaczenie w świetle określonego celu niniejszej opinii. ( ) Oprócz wyczerpującego opisu przedstawionego przez Sąd w zaskarżonym wyroku (pkt 58–74), wspomniane postępowanie przedstawiały liczne źródła piśmiennicze, wśród nich opracowania powołane przez M. Hauviller i G. Perret, La procédure de transaction en droit de la concurrence: Bilan de la pratique décisionnelle de la Commission européenne (mai 2010 – mai 2015), Concurrences, 2015, nr 3 s. 241. Zobacz w szczególności tabelę w: V. Ledoux, J.C. Roda, Adoption par la Commission européenne d’une procédure de „transaction”’ en matière d’ententes, Contrats Concurrence Consommation, 2008, nr 8–9, étude 10; oraz schemat graficzny w: N. Petit, Aperçu de la procédure communautaire de transaction, Concurrences, 2009, nr 1, s. 233. W niniejszej opinii nie przedstawię zatem szczegółowych uwag na temat postępowania ugodowego jako takiego. ( ) W tym względzie wnoszące odwołanie wyraźnie odnoszą się do pkt 78 i 90 zaskarżonego wyroku. ( ) Wnoszące odwołanie przytaczają w tej kwestii pkt 318 spornej decyzji. ( ) Zdaniem Komisji nowy element wspomniany w pkt 90 zaskarżonego wyroku nie dotyczy nowej analizy sytuacji, którą instytucja ta przeprowadziła z własnej inicjatywy, ale odmiennego wyjaśnienia przedstawionego przez Timab i in. po raz pierwszy w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, którego to podstawowym celem jest właśnie umożliwienie przedsiębiorstwom przedstawienia ich punktu widzenia w celu zapewnienia przestrzegania zasady kontradyktoryjności w postępowaniu zwyczajnym (w tej ostatniej kwestii zob. opinia rzecznika generalnego N. Jääskinena w sprawie Galp Energía España i in./Komisja, C‑603/13 P, EU:C:2015:482, pkt 50 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Zobacz zaskarżony wyrok, pkt 215 i przytoczone tam orzecznictwo; wyrok z dnia 21 stycznia 2016 r., Galp Energía España i in./Komisja (C‑603/13 P, EU:C:2016:38, pkt 75 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) W szczególności wyrok z dnia 28 czerwca 2005 r., Dansk Rørindustri i in./Komisja (C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P i C‑213/02 P, EU:C:2005:408, pkt 244, 245). ( ) W szczególności wyrok z dnia 16 czerwca 2016 r., SKW Stahl-Metallurgie i SKW Stahl-Metallurgie Holding/Komisja (C‑154/14 P, EU:C:2016:445, pkt 33). ( ) Rzecznik generalna J. Kokott podkreśliła w swojej opinii dotyczącej sprawy Pilkington Group i in./Komisja (C‑101/15 P, EU:C:2016:258, pkt 112 i przytoczone tam orzecznictwo), że takie „błędy należy przyjąć, po pierwsze, jeżeli Sąd przekroczył uprawnienia przysługujące mu na podstawie art. 261 TFUE, po drugie, jeżeli nie rozpatrzył kompleksowo wszystkich istotnych czynników, i po trzecie, jeżeli zastosował niewłaściwe kryteria prawne, w szczególności pod względem zasady równego traktowania i proporcjonalności”. ( ) W szczególności wyroki: z dnia 10 kwietnia 2014 r., Areva i in./Komisja (C‑247/11 P i C‑253/11 P, EU:C:2014:257, pkt 177); z dnia 10 lipca 2014 r., Telefónica i Telefónica de España/Komisja (C‑295/12 P, EU:C:2014:2062, pkt 205 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Sąd postarał się jednak ustosunkować się do wszystkich argumentów, które zostały mu przedstawione przez Timab i in. w tym zakresie (zob. pkt 75 i nast. zaskarżonego wyroku, dotyczące zarzutów dotyczących „zwiększenia kwoty grzywny w stosunku do zapowiedzianych widełek”), zgodnie z zasadą dobrej administracji wymiaru sprawiedliwości (zob. podobnie M. Barennes, L’arrêt du Tribunal Timab c/Commission ou comment une transaction en matière de cartels aurait mieux valu qu’un bon procès…, Revue Lamy de la Concurrence, 2015, nr 45, s. 58). ( ) Zobacz pkt 43–220 zaskarżonego wyroku. ( ) Zobacz w szczególności pkt 90–107 zaskarżonego wyroku. ( ) Zobacz pkt 76–104 zaskarżonego wyroku. Przypominam, że pkt 19 obwieszczenia w sprawie postępowań ugodowych stanowi, że „[j]eżeli zainteresowane strony nie złożą propozycji ugodowych, procedura prowadząca do przyjęcia wobec nich ostatecznej decyzji prowadzona będzie na podstawie ogólnie obowiązujących przepisów, w szczególności przepisów zawartych w art. 10 ust. 2, art. 12 ust. 1 i art. 15 ust. 1 rozporządzenia [nr 773/2004] zamiast przepisów regulujących procedurę ugodową”. Sądy Unii nie są wprawdzie związane wskazówkami określonymi przez Komisję w tym obwieszczeniu oraz wytycznych z 2006 r., mogą jednak kierować się nimi w ramach wykonywania przysługującego im nieograniczonego prawa orzekania (wyrok z dnia 21 stycznia 2016 r., Galp Energía España i in./Komisja, C‑603/13 P, EU:C:2016:38, pkt 90). ( ) W przedmiocie ograniczenia dostępu do akt w toku postępowania ugodowego zob. w szczególności L. Bernardeau, J.P. Christienne, Les amendes en droit de la concurrence, Pratique décisionnelle et contrôle juridictionnel du droit de l’Union, Larcier, Bruxelles 2013, pkt I.716. ( ) W odniesieniu do tablicy porównawczej przebiegu postępowania ugodowego i zwyczajnego postępowania administracyjnego zob. E. Barbier de la Serre, Le dispositif communautaire en matière de transactions, Revue Lamy de la Concurrence, 2008, nr 17, s. 95. ( ) Zobacz pkt 22 niniejszej opinii. ( ) Zdaniem wnoszących odwołanie istnieje sprzeczność, którą Sąd powinien był stwierdzić, między dupliką wniesioną przez Komisję, wskazującą, że obniżka o 35% rozważana z tytułu współpracy „poza programem łagodzenia sankcji” stanowi wynagrodzenie za współpracę ze strony Timab i in. w latach 1978–2004, a pkt 94 i 95 zaskarżonego wyroku, w którym przyjęto, że uwzględniony okres obejmował jedynie lata 1978–1992. ( ) W szczególności brak jest spójności w tym, że wymiar obniżki przyznanej w ramach programu łagodzenia sankcji został ostatecznie obniżony do 5% w przyjętym okresie obejmującym lata 1993–2004, podczas gdy początkowo został ustalony na 17% na okres obejmujący lata 1978–2004. ( ) Zobacz pkt 142–220 zaskarżonego wyroku. ( ) Zobacz w szczególności pkt 170–195 zaskarżonego wyroku. ( ) W odniesieniu do przewidzianych w pkt 29 wytycznych z 2006 r. okoliczności łagodzących, które mogą prowadzić do obniżki, zob. w szczególności pkt 95, 188 i 189 zaskarżonego wyroku. ( ) Zobacz pkt 22 niniejszej opinii. ( ) Zobacz pkt 90–95 zaskarżonego wyroku. ( ) Mianowicie chodzi tu o sprzeczności w odniesieniu do właściwego uzasadnienia zaskarżonego wyroku w przeciwieństwie do przywołanych sprzeczności wynikających, zdaniem wnoszących odwołanie, z potwierdzenia przez Sąd niespójności, które podważyły tok rozumowania przyjęty przez Komisję w spornej decyzji (zob. pkt 28 i nast. niniejszej opinii). ( ) Timab i in. odnoszą się w tym względzie w szczególności do pkt 104 i 105 zaskarżonego wyroku w odróżnieniu od pkt 90, 96, 122 i 179 tego wyroku. Według wnoszących odwołanie, gdyby istniała sytuacja „tabula rasa”, powinna ona usunąć z mocą wsteczną ich ewentualne wypowiedzi w toku postępowania ugodowego, które w związku z tym nie mogą stanowić uprzedniego zajęcia stanowiska. ( ) Wnoszące odwołanie twierdzą, że podnoszone przez nich sprzeczności naruszyły ich prawo do swobodnego prowadzenia dyskusji z Komisją w ramach postępowania ugodowego i równie swobodnego opuszczenia tego postępowania, a także ich prawo do obrony w ramach zwyczajnego postępowania w sposób niezależny od rzekomo przyjętego wcześniej „stanowiska”. ( ) I tak, moim zdaniem Timab i in. błędnie przeciwstawiają w odwołaniu pkt 104 i 105 punktowi 122 tego wyroku, ponieważ te dwa pierwsze punkty dotyczą informacji przekazanych podczas postępowania ugodowego, w szczególności odnoszących się do prawdopodobnych widełek grzywien, podczas gdy trzeci z nich przedstawia wpływ na program łagodzenia sankcji tej okoliczności, że część okresu naruszenia nie została uwzględniona w związku z oświadczeniami wnoszących odwołanie. ( ) W pkt 65 zaskarżonego wyroku Sąd słusznie podkreślił, że „o ile polityka łagodzenia sankcji ma na celu ujawnianie przedsiębiorstw uczestniczących w kartelu i ułatwienie Komisji wykonywania jej zadań w tym zakresie, o tyle polityka ugodowa służy raczej zapewnieniu skuteczności postępowania w dziedzinie karteli [dzięki uproszczonej procedurze]”, która została opisana w pkt 60 i nast. tego wyroku. Zobacz również pkt 1 obwieszczenia w sprawie postępowań ugodowych. ( ) Z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika, że odwołanie powinno dokładnie określać kwestionowane części zaskarżonego wyroku oraz argumenty na poparcie żądania jego uchylenia, gdyż inaczej odwołanie lub dany jego zarzut są niedopuszczalne (zob. w szczególności wyrok z dnia 21 stycznia 2016 r., Galp Energía España i in./Komisja, C‑603/13 P, EU:C:2016:38, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) We wspomnianym piśmie procesowym Timab i in. stwierdzają lakonicznie, że „Sąd nie mógł potwierdzić z jednej strony, że zgodnie z obwieszczeniem w sprawie postępowań ugodowych »Komisja nie negocjuje kwestii istnienia naruszenia«, a z drugiej strony potraktować nieformalnych rozmów jako negocjacji charakteryzujących się domniemanym przyznaniem się wnoszących odwołanie do udziału w naruszeniu przed rokiem 1993”. ( ) Przepis ten wyraźnie wymaga, aby „[p]odnoszone zarzuty i argumenty prawne [wskazywały] precyzyjnie motywy orzeczenia Sądu, które wnoszący odwołanie kwestionuje”. Zobacz także wyrok z dnia 10 lipca 2014 r., Telefónica i Telefónica de España/Komisja (C‑295/12 P, EU:C:2014:2062, pkt 29, 30, 78 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) W wyroku z dnia 22 czerwca 2016 r., DK Recycling und Roheisen/Komisja (C‑540/14 P, EU:C:2016:469, pkt 62 i nast.), przypomniano, że zgodnie z regulaminem postępowania przed Trybunałem „nie można podnosić nowych zarzutów w toku postępowania, chyba że ich podstawą są okoliczności prawne i faktyczne ujawnione dopiero w toku postępowania”. Tymczasem przesłanki zastosowania tego wyjątku nie zostały spełnione w niniejszej sprawie. ( ) Uważam bowiem, że strony, które wyłączyły się z tej szczególnej procedury, jaką jest postępowanie ugodowe, po pierwsze, nie mogą twierdzić, iż miały uzasadnione oczekiwania co do ewentualnych skutków systemu prawnego, którego postanowiły uniknąć, i po drugie, nie mogą żądać traktowania ich całkowicie na równi ze stronami, które pozostały objęte tym postępowaniem. ( ) Wnoszące odwołanie zapożyczyły to wyrażenie z motywu 2 rozporządzenia nr 622/2008 zmieniającego rozporządzenie nr 773/2004, który stanowi, że „strony postępowań mogą być gotowe do przyznania się do udziału w kartelu […], o ile będą mogły w rozsądnej mierze przewidzieć treść przyszłych ustaleń Komisji dotyczących ich udziału w naruszeniu i poziomu ewentualnych grzywien oraz zaakceptować te ustalenia” (wyróżnienie moje). ( ) Timab i in. podnoszą w odniesieniu do pkt 318 spornej decyzji, że ponieważ sama Komisja nie zastosowała się do tych samych standardów dowodowych przed opuszczeniem przez nie postępowania ugodowego i po tym opuszczeniu, ostatecznie przyznała, że nie może uznać ich uczestnictwa w jednolitym i ciągłym naruszeniu od roku 1978. ( ) Wyrażenie to zostało zapożyczone przez wnoszące odwołanie z pkt 37 wytycznych z 2006 r. w celu ponownego skrytykowania pkt 91 zaskarżonego wyroku, w którym Sąd wspomniał o przeprowadzonej przez Komisję „zmianie sposobu obliczania grzywny”. Jednak podkreślam od razu, że Sąd w ogóle nie zanegował, iż wytyczne z 2006 r. mają zastosowanie do tych obu postępowań, co potwierdzają w szczególności pkt 74 i 82 wspomnianego wyroku. ( ) Wnoszące odwołanie mają tu na myśli pkt 16 obwieszczenia w sprawie postępowań ugodowych, który przewiduje, że „[d]zięki takiemu wcześniejszemu ujawnieniu informacji w kontekście rozmów ugodowych […] strony będą miały możliwość zapoznania się z podstawowymi elementami uwzględnionymi w dotychczasowym postępowaniu, takimi jak […] skala oddziaływania i długość funkcjonowania rzekomego kartelu, […] szacunkowy zakres wysokości przypuszczalnych grzywien […]. Umożliwi to stronom przedstawienie swojego stanowiska w kwestii ewentualnych zarzutów przeciwko nim oraz podjęcie świadomej decyzji w sprawie przystąpienia do postępowania ugodowego” (wyróżnienie moje). ( ) W tym względzie Komisja odnosi się do pkt 122 zaskarżonego wyroku, w którym Sąd orzekł, „że można przewidzieć, iż wynagrodzenie w ramach programu łagodzenia sankcji ulegnie zmianie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku o złagodzenie sankcji odnosi się w części do okresu, który nie został wzięty pod uwagę. Podobnie zważywszy, że złożone przez skarżących oświadczenie stanowiło element pozwalający na wydłużenie czasu trwania ich uczestnictwa w kartelu, przewidywana pierwotnie obniżka »poza programem łagodzenia sankcji« także stała się pozbawiona znaczenia” (wyróżnienie moje). ( ) Zobacz pkt 52, 57, 123 i 124 zaskarżonego wyroku. ( ) W szczególności wyroki: z dnia 30 maja 2013 r., Quinn Barlo i in./Komisja (C‑70/12 P, niepublikowany, EU:C:2013:351, pkt 26); z dnia 19 grudnia 2013 r., Koninklijke Wegenbouw Stevin/Komisja (C‑586/12 P, niepublikowany, EU:C:2013:863, pkt 26). ( ) W szczególności wyroki: z dnia 24 października 2013 r., Kone i in./Komisja (C‑510/11 P, niepublikowany, EU:C:2013:696, pkt 76); z dnia 14 czerwca 2016 r., Marchiani/Parlament (C‑566/14 P, EU:C:2016:437, pkt 77), poza orzecznictwem Sądu przywołanym w pkt 123 zaskarżonego wyroku. ( ) W szczególności wyrok z dnia 24 października 2013 r., Kone i in./Komisja (C‑510/11 P, niepublikowany, EU:C:2013:696, pkt 78 i przytoczone tam orzecznictwo). Zobacz podobnie, w kwestii możliwości dostosowywania przez Komisję swojej wcześniejszej praktyki w dziedzinie grzywien w celu uwzględnienia zmiany okoliczności dotyczących w szczególności częstotliwości, złożoności i wagi naruszeń, wyrok z dnia 28 czerwca 2005 r., Dansk Rørindustri i in./Komisja (C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P i C‑213/02 P, EU:C:2005:408, pkt 169, 191, 227); opinia rzecznik generalnej J. Kokott w sprawie Schindler Holding i in./Komisja (C‑501/11 P, EU:C:2013:248, pkt 169–174 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) W szczególności wyrok z dnia 28 czerwca 2005 r., Dansk Rørindustri i in./Komisja (C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P i C‑213/02 P, EU:C:2005:408, pkt 188). ( ) Punkt 37 wytycznych z 2006 r., o którym mówią wnoszące odwołanie, stanowi skądinąd jednoznacznie, że „szczególne okoliczności danego przypadku lub konieczność osiągnięcia efektu odstraszającego w pewnym przypadku mogą uzasadnić odstąpienie Komisji od [ogólnej] metodologii”, którą przedstawiono w tych wytycznych. ( ) Sformułowania zawarte w pkt 16 obwieszczenia w sprawie postępowań ugodowych, cytowanym w przypisie 56 niniejszej opinii (wyróżnienie moje). ( ) Przypominam, że w toku postępowania ugodowego Timab i in. nie zakwestionowały swego udziału w okresie obejmującym lata 1978–1993, podczas gdy uczyniły to po wycofaniu się z tego postępowania. ( ) Motyw 4 rozporządzenia nr 622/2008, art. 10a rozporządzenia nr 773/2004 zmienionego rozporządzeniem nr 622/2008 oraz pkt 5, 20–22 i 27–32 obwieszczenia w sprawie postępowania ugodowego wskazują, że – podobnie jak przedsiębiorstwa mogą wycofać się z postępowania ugodowego – Komisja dysponuje szerokim zakresem uznania, w szczególności w odniesieniu do zmiany wysokości grzywny lub w celu zakończenia postępowania w świetle nowych okoliczności, dopóki ostateczna decyzja nie została wydana (zob. w szczególności L. Bernardeau, J.P. Christienne, op.cit., pkt I.738, I.749). ( ) Jak prawidłowo orzekł Sąd w pkt 96, 123 i 124 zaskarżonego wyroku. ( ) Komisja podkreśla, że w trakcie postępowania ugodowego Timab i in. otrzymały szczegóły dotyczące sposobu obliczenia przez Komisję planowanych widełek grzywien, w tym informacje związane z potencjalnymi obniżkami. ( ) Z pkt 82 i nast. zaskarżonego wyroku wynika, że podwyższenie ostatecznej kwoty grzywny jest również związane z określeniem jej podstawy, ponieważ wartość sprzedaży Timab i in. znacząco wzrosła w okresie, który został przyjęty jako jedyny w spornej decyzji (zob. L. Idot, Cartels et procédure de transaction, Europe, 2015, nr 7, komentarz 267, pkt 1). ( ) Ustępstwa poczynione przez strony, które zgodziły się uczestniczyć w postępowaniu ugodowym, polegają na uznaniu zarzutów, zaakceptowaniu górnej granicy grzywny, na uznaniu, że mogły one przedstawić swoje uwagi, oraz na rezygnacji z szerszego dostępu do akt postępowania i z przesłuchania (zob. art. 10a rozporządzenia nr 773/2004 zmienionego rozporządzeniem nr 622/2008 oraz pkt 20 obwieszczenia w sprawie postępowania ugodowego). ( ) Zobacz pkt 19 oraz, analogicznie, pkt 29 obwieszczenia w sprawie postępowania ugodowego. ( ) Zobacz motyw 4 rozporządzenia nr 622/2008. ( ) Podobnie zob. L. Idot, op.cit., pkt 1; L. Idot, Le Tribunal de l’Union se prononce pour la première fois sur la procédure de transaction, Revue des contrats, 2015, nr 4, s. 928. ( ) W tym względzie Komisja odsyła do pkt 320 i nast. spornej decyzji, streszczonych w pkt 17–26 zaskarżonego wyroku, w których dla wszystkich uczestników kartelu zostały przedstawione zasady obliczenia ich grzywien wraz ze szczegółowym wskazaniem kwot przyjętych na każdym etapie. ( ) W szczególności wyroki: z dnia 10 kwietnia 2014 r., Komisja i in./Siemens Österreich i in. (od C‑231/11 P do C‑233/11 P, EU:C:2014:256, pkt 105); z dnia 12 czerwca 2014 r., Deltafina/Komisja (C‑578/11 P, EU:C:2014:1742, pkt 75). ( ) W szczególności wyroki: z dnia 10 kwietnia 2014 r., Komisja i in./Siemens Österreich i in. (od C‑231/11 P do C‑233/11 P, EU:C:2014:256, pkt 106); z dnia 12 listopada 2014 r., Guardian Industries i Guardian Europe/Komisja (C‑580/12 P, EU:C:2014:2363, pkt 51); a także orzecznictwo przytoczone w pkt 72 i 201 zaskarżonego wyroku. ( ) Nie rozumiem w szczególności, dlaczego Timab i in. twierdzą, że strony, które zgodziły się na zawarcie ugody, zostały lepiej potraktowane z tego powodu, iż były one rzekomo bardziej „w stanie przewidzieć wysokość grzywny, która miała zostać na nie nałożona”. ( ) Zobacz przypis 48 do niniejszej opinii. ( ) Jak bowiem wskazała rzecznik generalna J. Kokott w swojej opinii dotyczącej sprawy Pilkington Group i in./Komisja (C‑101/15 P, EU:C:2016:258, pkt 96 i przytoczone tam orzecznictwo), „zasadzie równego traktowania czyni się w związku z karaniem naruszeń przepisów antymonopolowych zadość, gdy wszyscy uczestnicy kartelu są traktowani według takich samych kryteriów przy obliczaniu nałożonych na nich grzywien, tak że pod względem jakościowym w odniesieniu do jednego i tego samego naruszenia prawa antymonopolowego nie stosuje się podwójnych standardów”. Wzięcie pod uwagę tych samych parametrów obliczenia nie uniemożliwia jednak Komisji uwzględnienia w kwocie grzywny okoliczności łagodzących lub obciążających, właściwych dla któregokolwiek z uczestników kartelu. ( ) Zobacz pkt 71–74 zaskarżonego wyroku oraz, podobnie, pkt 216 tego wyroku. ( ) Zobacz pkt 160–164 i 201–206 zaskarżonego wyroku. W tym ostatnim fragmencie wyroku Sąd słusznie uznał, że obniżenie kwoty grzywny uzyskane przez innego uczestnika kartelu i brak obniżenia kwoty grzywny nałożonej na wnoszące odwołanie są efektem przeprowadzenia przez Komisję obiektywnej analizy zgodnie z pkt 35 wytycznych z 2006 r., zważywszy, że zdolność płatnicza wnoszących odwołanie nie była porównywalna ze zdolnością płatniczą tego innego uczestnika kartelu. ( ) Mają one wyraźnie na myśli następujący fragment tego punktu: „podczas przesłuchania w dniu 24 lutego 2010 r. [Komisja] zażądała od skarżących wyjaśnień na temat relacji między ich wnioskiem o złagodzenie sankcji a okolicznościami faktycznymi sprzed 1993 r. oraz wskazała, że nowa kwalifikacja naruszenia może mieć wpływ na obliczenie grzywien, a w szczególności na wartość dodaną współpracy […] Timab [i in.]” (słowo wyróżnione w odwołaniu). ( ) Timab i in. podnoszą, że pojęcie „współpracy” obejmuje jednocześnie obniżki przyznane na podstawie przepisów dotyczących programu łagodzenia sankcji i obniżki przyznane poza tym programem. W pkt 92 i 93 zaskarżonego wyroku Sąd przypomina, że zgodnie z przywołanym tu orzecznictwem Komisja nie ma obowiązku wynagradzania za współpracę obniżeniem grzywny, jeżeli współpraca ta nie ułatwia dochodzenia – pozwalając na łatwiejsze stwierdzenie istnienia naruszenia i, w stosownym przypadku, położenie mu kresu – zarówno na podstawie komunikatu w sprawie łagodzenia sankcji (który Sąd nazywa „komunikatem w sprawie współpracy”), jak i z tytułu współpracy „poza programem łagodzenia sankcji”. ( ) W przedmiocie obniżek określonych przez Komisję w ramach postępowania ugodowego zob. pkt 7 niniejszej opinii. ( ) Komisja dodaje, że wpływ tej odmowy na obliczenie grzywny, który sygnalizowały Timab i in., byłby zresztą zupełnie taki sam, gdyby nigdy nie było próby ugody lub gdyby w ramach postępowania ugodowego zainteresowane skutecznie zakwestionowały na tym etapie ich uczestnictwo w naruszeniu w odniesieniu do okresu przed rokiem 1993. ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 14 czerwca 2016 r., Marchiani/Parlament (C‑566/14 P, EU:C:2016:437, pkt 113). ( ) Zobacz pkt 19 i nast. niniejszej opinii.