C-414/02

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO ANTONIA TIZZANA przedstawiona w dniu 6 maja 2004 r. (1) Sprawa C‑414/02 Spedition Ulustrans, Uluslararasi Nakliyat ve. Tic. A. S. Istanbul przeciwko Finanzlandesdirektion für Oberösterreich [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Verwaltungsgerichtshof (Austria)] Wspólnotowy Kodeks Celny – Artykuł 202 – Towar nielegalnie wprowadzony na obszar celny Wspólnoty – Dług celny – Odpowiedzialność pracodawcy 1.        Postanowieniem z dnia 6 listopada 2002 r. Verwaltungsgerichtshof w Wiedniu zwrócił się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczącym wykładni art. 202 ust. 3 rozporządzenia Rady (EWG) nr 2913/92 z dnia 12 października 1992 r. ustanawiającego Wspólnotowy Kodeks Celny (zwany dalej „kodeksem celnym”) (2). Sąd krajowy dąży do ustalenia, czy przepis ten stoi na przeszkodzie ustawodawstwu Państwa Członkowskiego, zgodnie z którym na pracodawcy lub zleceniodawcy ciąży dług celny powstały wskutek naruszenia przez jego pracownika (lub zleceniobiorcę) obowiązków celnych przy wykonywaniu powierzonych mu zadań. I –    Ramy prawne Przepisy wspólnotowe 2.        Artykuł 202 kodeksu celnego stanowi: „1.      Dług celny w przywozie powstaje w wyniku: a)      nielegalnego wprowadzenia na obszar celny Wspólnoty towaru podlegającego należnościom przywozowym […]. […] 3.      Dłużnikami są: –        osoba, która dokonała nielegalnego wprowadzenia, –        osoby, które uczestniczyły we wprowadzeniu i które jednocześnie wiedziały lub powinny były wiedzieć, że wprowadzenie to jest nielegalne, –        jak również osoby, które nabyły lub posiadały taki towar i które w chwili jego nabycia lub wejścia w jego posiadanie wiedziały bądź powinny były wiedzieć, że jest to towar wprowadzony nielegalnie”. 3.        Następnie art. 213 stanowi: „Jeżeli w odniesieniu do tego samego długu celnego występuje kilku dłużników, są oni solidarnie zobowiązani do pokrycia tego długu”. Przepisy krajowe 4.        Paragraf 79 ust. 2 Zollrechts‑Durchführungsgesetz (ustawy wprowadzającej przepisy wykonawcze w sprawie prawa celnego, zwanej dalej „ZollR‑DG”) (3) stanowi: „Dług celny ciążący na pracowniku lub pełnomocniku przedsiębiorcy wskutek sprzecznego z prawem postępowania w zakresie obowiązków przewidzianych w prawie celnym, przy wykonywaniu zadań powierzonych mu przez jego pracodawcę lub zleceniodawcę, obciąża również z tą samą chwilą pracodawcę lub zleceniodawcę, w zakresie w jakim nie stali się oni w tej samej sprawie dłużnikami na mocy innych przepisów”. II – Stan faktyczny i postępowanie 5.        Z akt sprawy wynika, że Hassan Bas jest pracownikiem spółki Spedition Ulustrans, Uluslararasi Nakliyat ve. Tic. A. S. Istanbul (zwanej dalej „Ulustrans”). 6.        W dniu 5 grudnia 1996 r. Hassan Bas, prowadząc ciężarówkę zarejestrowaną na Ulustrans, przekroczył w Höchst granicę celną, nie okazując władzom celnym czterech przędzarek szpulowych, które transportował. 7.        Decyzją z dnia 11 grudnia 1996 r. wydaną na podstawie art. 202 ust. 1 oraz ust. 3 kodeksu celnego Hauptzollamt Feldkirch (urząd celny w Feldkirch) powiadomił Hassana Basa o ciążącym na nim długu celnym w wysokości 770 684 ATS (w tym 83 770 ATS tytułem cła i 686 914 ATS tytułem importowego podatku obrotowego). 8.        Ponadto decyzją z dnia 27 lutego 1997 r., wydaną w oparciu o art. 202 ust. 1 kodeksu celnego w związku z § 79 ust. 2 ZollR‑DG, tenże Hauptzollamt powiadomił Ulustrans o ciążącym na niej długu celnym w wysokości równej kwocie obciążającej jej pracownika. 9.        Od decyzji tej Ulustrans wniosła odwołanie, które zostało oddalone. Wobec tego złożyła ona przed czwartą izbą odwoławczą Finanzlandesdirektion odwołanie, które decyzją z dnia 21 listopada 2000 r. również zostało oddalone. 10.      Ulustrans wystąpiła zatem do Verwaltungsgerichtshof ze skargą o stwierdzenie nieważności decyzji Finanzlandesdirektion für Oberösterreich (zwanej dalej „pozwanym urzędem”), podnosząc w szczególności, że § 79 ust. 2 ZollR‑DG jest sprzeczny z prawem wspólnotowym, ponieważ bezprawnie rozszerza zawarte w art. 202 ust. 3 kodeksu celnego wyczerpujące wyliczenie dłużników celnych. 11.      Wobec powyższej wątpliwości Verwaltungsgerichtshof postanowił zwrócić się do Trybunału, na podstawie art. 234 WE, z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy § 79 ust. 2 [ZollR‑DG] (zgodnie z którym powstanie długu celnego obciążającego pracownika lub pełnomocnika przedsiębiorcy, ze względu na sprzeczne z prawem postępowanie w zakresie obowiązków przewidzianych w prawie celnym podczas wykonywania zadań powierzonych mu przez pracodawcę lub zleceniodawcę, powoduje również – z tą samą chwilą – powstanie długu celnego obciążającego pracodawcę lub zleceniodawcę) dokonuje niedopuszczalnego w świetle art. 202 ust. 3 kodeksu celnego rozszerzenia pojęcia dłużnika i jest wobec tego sprzeczny z prawem wspólnotowym?”. 12.      W rozpoczętym w ten sposób postępowaniu pisemne uwagi zostały przedstawione przez pozwany urząd, rząd austriacki i Komisję. III – Analiza prawna 13.      Sąd krajowy dąży zatem do ustalenia, czy § 79 ust. 2 ZollR‑DG jest zgodny z art. 202 ust. 3 kodeksu celnego. 14.      Jednakże, jak wiadomo w ramach postępowania prejudycjalnego do Trybunału nie należy orzekanie w przedmiocie zgodności przepisów prawa krajowego z prawem wspólnotowym. Trybunał może jedynie „dostarczyć sądowi krajowemu wszystkich elementów wykładni prawa wspólnotowego”, by umożliwić sądowi krajowemu „dokonanie oceny tej zgodności w celu orzeczenia w sprawie, o której rozstrzygnięcie się do niego zwrócono” (4). 15.      Tak więc zgodnie z praktyką Trybunału w takich sprawach przedstawione przez Verwaltungsgerichtshof pytanie prejudycjalne musi zostać przeformułowane i rozumiane w ten sposób, że dochodzi się w nim ustalenia, czy wspomniany przepis wspólnotowy stoi na przeszkodzie przepisowi krajowemu, takiemu jak wskazany przepis austriacki, który stanowi, że na pracodawcy (lub zleceniodawcy) ciąży dług celny powstały wskutek naruszenia przez jego pracownika (lub zleceniobiorcę) obowiązków celnych przy wykonywaniu powierzonych mu zadań. 16.      W tym zakresie pragnę przede wszystkim przypomnieć, że w razie nielegalnego wprowadzenia na obszar celny Wspólnoty towarów podlegających należnościom przywozowym art. 202 ust. 3 tego kodeksu przewiduje powstanie długu celnego w odniesieniu do trzech kategorii podmiotów: i) osoby, która dokonała nielegalnego wprowadzenia, ii) osób, które uczestniczyły we wprowadzeniu i które jednocześnie wiedziały lub powinny były wiedzieć, że wprowadzenie to jest nielegalne, iii) oraz osób, które nabyły lub posiadały taki towar i które w chwili jego nabycia lub wejścia w jego posiadanie wiedziały bądź powinny były wiedzieć, że jest to towar wprowadzony nielegalnie. 17.      By odpowiedzieć na przedstawione pytanie, należy na wstępie ustalić, czy powyżej przestawiona lista dłużników jest zamknięta, czy też Państwa Członkowskie mogą ją rozszerzyć o inne kategorie podmiotów. 18.      Pozwany urząd oraz rząd austriacki opowiadają się za tą ostatnią tezą. Twierdzą, że art. 202 ust. 3 kodeksu celnego stanowi jedynie „podstawowy” przepis ograniczający się do wprowadzenia minimalnej harmonizacji pojęcia dłużnika. Przepis ten nie stanowi więc przeszkody dla przyjęcia przez Państwa Członkowskie późniejszych przepisów, takich jak § 79 ust. 2 ZollR‑DG, zmierzających do rozszerzenia tego pojęcia w celu zapewnienia pokrycia należności celnych. 19.      Ich zdaniem, wykładnia taka jest zgodna z art. 232 ust. 1 lit. a) kodeksu celnego oraz art. 8 decyzji Rady 2000/597/WE, Euratom z dnia 29 września 2000 r. w sprawie systemu środków własnych Wspólnot Europejskich (5), które powierzają odpowiednio krajowym władzom celnym i Państwom Członkowskim zadanie wykorzystania wszystkim możliwości przewidzianych w przepisach krajowych dla zapewnienia poboru należności celnych. 20.      Nie mogę jednak zgodzić się z taką wykładnią. Moim zdaniem, art. 202 ust. 3 kodeksu celnego wskazuje w sposób wyczerpujący podmioty stające się dłużnikami wskutek nielegalnego wprowadzenia towarów na obszar celny Wspólnoty. 21.      Powyższa konkluzja wydaje się być potwierdzona już samym brzmieniem badanego przepisu. 22.      Wymienia on bowiem w sposób szczegółowy podmioty, które „są dłużnikami”, nie dając żadnego argumentu, który byłby oparty na brzmieniu tego przepisu, na poparcie stanowiska, że Państwa Członkowskie mogą uznać za takich dłużników również podmioty inne niż te, które wyraźnie wymieniono. 23.      Z drugiej strony, wskazana konkluzja wydaje się być również potwierdzona przez wykładnię historyczną kolejno obowiązujących przepisów w tej dziedzinie. 24.      Przed przyjęciem kodeksu celnego przepisy w tej dziedzinie były rozproszone w różnych aktach prawa pochodnego. W szczególności problematyka osób zobowiązanych do pokrycia należności wynikających z długu celnego była przedmiotem rozporządzenia Rady (EWG) nr 1031/88 z dnia 18 kwietnia 1988 r. (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 1031/88”) (6) [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak wszystkich cytowanych dalej fragmentów tego rozporządzenia]. 25.      Artykuł 3 akapit pierwszy tego rozporządzenia stanowił, że gdy chodzi o dług celny powstały w wyniku nielegalnego wprowadzenia towarów na obszar celny Wspólnoty, „zobowiązanym do uiszczenia takich należności jest podmiot, który dokonał nielegalnego wprowadzenia towaru na obszar celny Wspólnoty”. W drugim akapicie dodano jednakże, iż „[z]godnie z przepisami obowiązującymi w Państwach Członkowskich zobowiązanymi solidarnie do uiszczenia takich należności są również: […] osoby, które uczestniczą w takim wprowadzeniu”, „nabywają lub przechowują taki towar” jak również „[…] wszelkie inne osoby, których odpowiedzialność powstaje wskutek takiego wprowadzenia […]” (7). 26.      Jak słusznie stwierdziła Komisja, rozporządzenie nr 1031/88 upoważniało więc Państwa Członkowskie do późniejszego wskazania kategorii podmiotów, uczestniczących w nielegalnym wprowadzeniu towaru, od których można było zażądać uiszczenia należności celnych. 27.      Jak wiadomo, w celu ułatwienia działalności zarówno „podmiotów gospodarczych Wspólnoty, jak i władz celnych” kodeks celny zebrał w jednym akcie „przepisy prawa celnego zawarte [dotychczas] w licznych rozporządzeniach i dyrektywach wspólnotowych”, wśród których znajdowało się rozporządzenie nr 1031/88 (motyw pierwszy) (8), a ponadto tam, gdzie było to konieczne, dokonał ich zmiany w celu „zwiększenia […] spójności, uproszczenia” oraz „uzupełnienia” wspólnotowych przepisów celnych (motyw drugi). 28.      To w tym świetle należy dokonać oceny art. 202, który zastąpił art. 3 rozporządzenia nr 1031/88, wskazując szczegółowo dłużników, bez odesłania – odmiennie niż w przeszłości – do przepisów krajowych. 29.      W mojej opinii z przedstawionej ewolucji przepisów wynika, że zawarta w art. 202 lista dłużników jest efektem określonej decyzji podjętej przez ustawodawcę, który w celu „uproszczenia” i „uzupełnienia” regulacji, dokonał wyraźnego i wyczerpującego wyliczenia podmiotów, które można wezwać do pokrycia należności celnych wynikających z nielegalnego wprowadzenia towarów. 30.      Wywodzę z tego, że po przyjęciu kodeksu celnego Państwa Członkowskie nie mogą przyjmować ani utrzymywać przepisów wskazujących podmioty zobowiązane do uiszczenia należności, w tym na zasadzie solidarności. 31.      Stwierdziwszy powyższe, należy następnie ustalić, czy przepis tego rodzaju, jak ten, który znajduje się w ustawodawstwie austriackim, dotyczący odpowiedzialności pracodawcy za należności celne powstałe w wyniku nielegalnego postępowania jego pracownika, rozszerza enumeratywne wyliczenie dłużników zawarte w art. 202 ust. 3 kodeksu, czy też mieści się w ramach jednej z trzech kategorii przewidzianych w nim podmiotów. 32.      W tym zakresie stwierdzam na wstępie, że trzecia kategoria dłużników, to jest osoby, które nabyły lub posiadały nielegalnie wprowadzony towar, jest w niniejszej sprawie bez znaczenia. W tym przypadku bowiem przedmiotem analizy nie jest odpowiedzialność podmiotu, który po wprowadzeniu nabył lub posiadał towar, lecz podmiotu związanego stosunkiem pracy z osobą, która dokonała nielegalnego wprowadzenia towaru. 33.      Pod uwagę należy natomiast wziąć przypadki odpowiedzialności wskazane w art. 202 ust. 3 tiret pierwsze i drugie kodeksu celnego. 34.      Jak wskazano powyżej, zgodnie z tiret pierwszym dłużnikiem jest „osoba, która dokonała nielegalnego wprowadzenia”. 35.      W odniesieniu do tego przepisu sąd krajowy w swym postanowieniu podkreślił, że zdaniem części doktryny w razie nielegalnego wprowadzenia towarów przez pracownika dłużnikiem w rozumieniu cytowanego przepisu jest zawsze pracodawca. W świetle tego twierdzenia w takich przypadkach wprowadzenia towaru do Wspólnoty dokonywałby zawsze pracodawca, choćby jedynie pośrednio poprzez swego pracownika. 36.      Moim zdaniem, nie można zgodzić się z takim stanowiskiem. 37.      Trybunał stwierdził wyraźnie już wcześniej, że dłużnikiem w rozumieniu art. 202 ust. 3 tiret pierwsze kodeksu jest „podmiot, który fizycznie wprowadził towar” (9), to jest jedynie podmiot, taki jak kierujący środkiem transportu, który sprawuje fizyczną kontrolę nad towarami w chwili ich wprowadzenia na obszar celny. W konsekwencji przepis tego rodzaju, jak przepis austriacki, który przewiduje odpowiedzialność pracodawcy za naruszenia prawa, których dopuścił się pracownik, nie mieści się w ramach tego przepisu. 38.      Pozostaje jednakże do rozważenia sformułowanie zawarte w  art. 202 ust. 3 tiret drugie kodeksu, zgodnie z którym dłużnikami są również „osoby, które uczestniczyły we wprowadzeniu i które jednocześnie wiedziały lub powinny były wiedzieć, że wprowadzenie to jest nielegalne”. 39.      Jak słusznie wskazała Komisja, odpowiedzialność pracodawcy za naruszenia prawa, których dopuścił się pracownik, może mieścić się w ramach tego przepisu, oczywiście pod warunkiem przestrzegania przedstawionych w nim przesłanek. 40.      W tym celu, jak wynika z brzmienia art. 202 ust. 3, w pierwszej kolejności musi wystąpić obiektywna przesłanka w postaci „uczestnicz[enia] we wprowadzeniu” towaru na obszar celny. Wymóg taki jest oczywiście spełniony każdorazowo, gdy podmiot w sposób materialny lub moralny przyczynił się do wprowadzenia towaru do Wspólnoty, na przykład gdy, jak w niniejszej sprawie, pracodawca powierza pracownikowi zadanie przetransportowania określonych towarów do Wspólnoty i udostępnia mu będący jego własnością środek transportu. 41.      Jest ponadto konieczne, by podmiot, który uczestniczy we wprowadzeniu, wiedział lub „powinien wiedzieć, że wprowadzenie [towaru] jest nielegalne”. Należy wykazać, że był on istotnie świadom naruszenia, którego dopuścił się podmiot mający fizyczną kontrolę nad towarem lub że znajdował się w sytuacji, w której można racjonalnie przyjąć, że wiedział lub powinien był wiedzieć. 42.      Moim zdaniem, przepis tego rodzaju, jak austriacki, który stanowi, że na pracodawcy (lub zleceniodawcy) ciąży dług celny powstały wskutek naruszenia przez jego pracownika (lub zleceniobiorcę) obowiązków celnych, „przy wykonywaniu zadań powierzonych przez jego pracodawcę lub zleceniodawcę” czyni zadość powyżej wskazanym warunkom. Ograniczając bowiem odpowiedzialność pracodawcy do sytuacji naruszenia obowiązków celnych, którego dopuścił się pracownik przy wykonywaniu powierzonych zadań, powoduje on, że odpowiedzialność celna pracodawcy powstaje tylko i wyłącznie w sytuacji wskazanej w powyższym przepisie kodeksu. 43.      Jest on bowiem odpowiedzialny przede wszystkim poprzez fakt powierzenia zadania transportu towarów do Wspólnoty oraz uczestniczenia w ten sposób we wprowadzeniu ich na obszar celny. 44.      Ponadto pracodawca jest odpowiedzialny, ponieważ ze względu na jego pozycję można racjonalnie założyć, iż wie (lub powinien wiedzieć), w jaki sposób pracownik wykonuje powierzone zadanie, oraz że spoczywa na nim obowiązek zapewnienia przestrzegania właściwych przepisów prawa przez pracownika w toku wykonywania powierzonych zadań. 45.      W świetle przedstawionych powyżej argumentów stwierdzam zatem, że art. 202 ust. 3 kodeksu celnego nie stoi na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu tego rodzaju, jak § 79 ust. 2 ZollR‑DG, który stanowi, że na pracodawcy lub zleceniodawcy ciąży dług celny powstały wskutek naruszenia przez jego pracownika (lub zleceniobiorcę) obowiązków celnych przy wykonywaniu powierzonych mu zadań. IV – Wnioski 46.      W świetle powyższych rozważań proponuję, by Trybunał odpowiedział w następujący sposób na pytanie prejudycjalne przestawione przez Verwaltungsgerichtshof: „Artykuł 202 ust. 3 rozporządzenia Rady (EWG) nr 2913/92 z dnia 12 października 1992 r. ustanawiającego Wspólnotowy Kodeks Celny nie stoi na przeszkodzie przepisowi krajowemu tego rodzaju, jak § 79 ust. 2 Zollrechts‑Durchführungsgesetz, który stanowi, że na pracodawcy lub zleceniodawcy ciąży dług celny powstały wskutek naruszenia przez jego pracownika (lub zleceniobiorcę) obowiązków celnych przy wykonywaniu powierzonych mu zadań”. 1 – Język oryginału: włoski. 2 – Dz.U. L 302, str. 1. 3 – BGBl. 1994/659. 4 – Zobacz m.in. wyroki z dnia 30 kwietnia 1998 r. w sprawach połączonych C‑37/96 i C‑38/96 Sodiprem i in., Rec. str. I‑2039, pkt 22 i z dnia 29 listopada 2001 r. w sprawie C‑17/00 De Coster, Rec. str. I‑9445, pkt 23. 5 – Dz.U. L 253, str. 42. 6 – Rozporządzenie w sprawie określenia osób zobowiązanych do pokrycia należności wynikających z długu celnego (Dz.U. L 102, str. 5). 7 – Kursywa dodana. 8 – Zobacz art. 251 kodeksu celnego. 9 – Wyrok z dnia 4 marca 2004 r. w sprawach połączonych Viluckas i in., dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 29. Kursywa dodana.