C-430/17

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO EVGENIEGO TANCHEVA przedstawiona w dniu 20 września 2018 r. ( ) Sprawa C‑430/17 Walbusch Walter Busch GmbH & Co. KG przeciwko Zentrale zur Bekämpfung unlauteren Wettbewerbs Frankfurt am Main eV [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Bundesgerichtshof (federalny sąd najwyższy, Niemcy)] Ochrona konsumentów – Artykuł 6 ust. 1 i art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83/UE – Wymogi informacyjne dotyczące umów zawieranych na odległość i umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa – Zakres stosowania art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83 i zmiana obowiązków informacyjnych w wypadku umów zawieranych przy użyciu środka porozumiewania się na odległość, przewidującego ograniczoną przestrzeń lub ograniczony czas na przedstawienie informacji – Prospekt reklamowy odsyłający do hiperłącza w celu uzyskania szczegółowych informacji o prawie do odstąpienia od umowy – Obowiązek udostępnienia wzoru formularza odstąpienia od umowy określony w art. 6 ust. 1 lit. h) i części B załącznika I do dyrektywy 2011/83 – Artykuł 16 karty i wolność prowadzenia działalności gospodarczej – Wolność wypowiedzi i informacji w kontekście reklamy w świetle art. 11 karty I. Wprowadzenie 1. Niniejsza sprawa dotyczy zasadniczo znaczenia, jakie należy przypisać sformułowaniu „środek porozumiewania się na odległość, przewidujący ograniczoną przestrzeń lub ograniczony czas na przedstawienie informacji” w rozumieniu art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83/UE ( ), a zatem okoliczności, w których wymogi zawarte w art. 6 ust. 1 dyrektywy 2011/83 zmieniają się w odniesieniu do informacji, jakie przedsiębiorcy mają obowiązek przekazać konsumentom, zanim ci będą mogli zostać związani umową zawieraną na odległość lub umową zawieraną poza lokalem przedsiębiorstwa. 2. Dyrektywa 2011/83 uchyliła i zastąpiła zarówno dyrektywę Rady 85/577/EWG z dnia 20 grudnia 1985 r. w sprawie ochrony konsumentów w odniesieniu do umów zawartych poza lokalem przedsiębiorstwa ( ), jak i dyrektywę 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 maja 1997 r. w sprawie ochrony konsumentów w przypadku umów zawieranych na odległość, z późniejszymi zmianami ( ), upraszczając i aktualizując prawa chronione tymi dyrektywami w postaci jednego aktu prawnego zapewniającego maksymalną harmonizację ( ). W ten sposób powstał art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83, w związku z czym Trybunał ma po raz pierwszy dokonać wykładni pojęcia „środka porozumiewania się na odległość, przewidującego ograniczoną przestrzeń lub czas na przedstawienie informacji”, ponieważ ma ono zastosowanie do umów zawieranych na odległość. 3. Ściślej rzecz ujmując, przedsiębiorca, który dołączył do czasopism prospekty reklamowe w celu sprzedaży płaszczy wodoodpornych (zawierające możliwą do wycięcia pocztówkę zamówieniową), twierdzi, że ma prawo powołać się na art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83. W konsekwencji utrzymuje on, że przed zawarciem umów sprzedaży płaszczy na odległość ma obowiązek informować konsumentów jedynie o istnieniu prawa do odstąpienia od umowy, ale już nie o dalszych szczegółach określonych w art. 6 ust. 1 lit. h) dyrektywy 2011/83. Taką wykładnię art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83 kwestionuje w Niemczech Zentrale zur Bekämpfung des unlauteren Wettbewerbs eV (stowarzyszenie zajmujące się zwalczaniem nieuczciwych praktyk handlowych), które podjęło w tym państwie członkowskim środki prawne stanowiące przedmiot postępowania głównego. 4. Jeżeli przedsiębiorca może powołać się na art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83, postępowanie główne będzie dotyczyć również kwestii tego, czy przedsiębiorca ma obowiązek udostępnić szczegółowe informacje o prawie do odstąpienia od umowy w samym prospekcie, czy też wystarczające jest wskazanie adresu internetowego, pod którym można je znaleźć. Ten sam problem powstanie w odniesieniu do wzoru formularza odstąpienia od umowy, zawartego w części B załącznika I do dyrektywy 2011/83, o którym mowa również w art. 6 ust. 1 lit. h) i art. 11 ust. 1 dyrektywy 2011/83. II. Ramy prawne A.   Prawo Unii Europejskiej 1. Karta praw podstawowych Unii Europejskiej 5. Artykuł 11 karty nosi tytuł „Wolność wypowiedzi i informacji”. Jego ust. 1 brzmi: „Każdy ma prawo do wolności wypowiedzi. Prawo to obejmuje wolność posiadania poglądów oraz otrzymywania i przekazywania informacji i idei bez ingerencji władz publicznych i bez względu na granice państwowe”. 6. Artykuł 16 karty zatytułowano „Wolność prowadzenia działalności gospodarczej”. Brzmi on następująco: „Uznaje się wolność prowadzenia działalności gospodarczej zgodnie z prawem Unii oraz ustawodawstwami i praktykami krajowymi”. 7. Artykuł 38 karty nosi tytuł „Ochrona konsumentów” i stanowi: „Zapewnia się wysoki poziom ochrony konsumentów w politykach Unii”. 2. Dyrektywa 2011/83 8. Artykuł 1 dyrektywy 2011/83 nosi tytuł „Przedmiot” i stanowi: „Niniejsza dyrektywa, poprzez osiągnięcie wysokiego poziomu ochrony konsumentów, ma przyczyniać się do właściwego funkcjonowania rynku wewnętrznego w drodze zbliżenia niektórych aspektów przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich, dotyczących umów zawieranych między konsumentami a przedsiębiorcami”. 9. Artykuł 6 ust. 1 lit. a)–h) dyrektywy 2011/83 przewiduje: „1.   Zanim konsument zostanie związany umową zawieraną na odległość lub umową zawieraną poza lokalem przedsiębiorstwa, lub jakąkolwiek ofertą w tym zakresie, przedsiębiorca w jasny i zrozumiały sposób udziela konsumentowi następujących informacji: a) główne cechy towarów lub usług w zakresie, w jakim jest to właściwe dla danego środka przekazu oraz dla towarów lub usług; b) dane identyfikujące przedsiębiorcę, na przykład firma przedsiębiorcy; c) pełny adres pocztowy, pod którym przedsiębiorca prowadzi przedsiębiorstwo, numer telefonu i faksu przedsiębiorcy oraz jego adres e-mail, o ile jest dostępny, aby umożliwić konsumentowi szybkie skontaktowanie się z przedsiębiorcą i skuteczne porozumiewanie się z nim oraz, w przypadku gdy ma to zastosowanie, pełny adres pocztowy i dane identyfikujące przedsiębiorcę, w imieniu którego działa; d) pełny adres pocztowy miejsca prowadzenia działalności przedsiębiorcy, jeżeli różni się od adresu podanego zgodnie z lit. c), a w przypadku gdy ma to zastosowanie – pełny adres pocztowy przedsiębiorcy, w imieniu którego działa, pod który to adres konsument może kierować wszelkie reklamacje; e) łączna cena towarów lub usług wraz z podatkami lub, w przypadku gdy charakter towarów lub usług nie pozwala w sposób racjonalny na wcześniejsze obliczenie ceny – sposób, w jaki ma być obliczana cena, jak również, w przypadku gdy ma to zastosowanie, wszystkie dodatkowe opłaty za transport, dostarczenie lub usługi pocztowe lub jakiekolwiek inne koszty lub, w przypadku gdy nie można wcześniej w sposób racjonalny obliczyć tych opłat – informacja o możliwości powstania konieczności uiszczenia takich dodatkowych opłat. W przypadku umowy zawartej na czas nieoznaczony lub umowy obejmującej prenumeratę łączna cena zawiera łączne koszty na dany okres objęty rozliczeniem. W przypadku gdy takie umowy przewidują stałą stawkę, łączna cena oznacza również łączne miesięczne koszty. W przypadku gdy nie można wcześniej w sposób racjonalny obliczyć łącznych kosztów, przedstawia się sposób, w jaki cena ma być obliczana; f) koszt korzystania ze środka porozumiewania się na odległość w celu zawarcia umowy, w przypadku gdy koszt ten obliczany jest w sposób inny niż na podstawie taryfy podstawowej; g) warunki płatności, dostarczenia, wykonania, termin, w jakim przedsiębiorca zobowiązuje się do dostarczenia towarów lub świadczenia usług oraz, w przypadku gdy ma to zastosowanie, stosowane przez przedsiębiorcę procedury rozpatrywania reklamacji; h) w przypadku gdy istnieje prawo do odstąpienia od umowy – warunki, terminy oraz procedury korzystania z tego prawa zgodnie z art. 11 ust. 1, a także wzór formularza odstąpienia od umowy zawarty w załączniku I część B”; 10. Artykuł 8 ust. 1 i 4–7 dyrektywy 2011/83 stanowi: „1.   W odniesieniu do umów zawieranych na odległość przedsiębiorca udziela informacji przewidzianych w art. 6 ust. 1 lub udostępnia te informacje konsumentowi w sposób odpowiadający wykorzystywanym środkom porozumiewania się na odległość, w prostym i zrozumiałym języku. Jeżeli informacje te dostarczane są na trwałym nośniku, muszą być czytelne. […] 4.   Jeżeli umowa jest zawarta przy użyciu środka porozumiewania się na odległość, przewidującego ograniczoną przestrzeń lub czas na przedstawienie informacji, przed zawarciem takiej umowy przedsiębiorca dostarcza, z wykorzystaniem tego konkretnego środka, przynajmniej informacje przed zawarciem umowy dotyczące głównych cech towarów lub usług, oznaczenia przedsiębiorcy, łącznej ceny, prawa do odstąpienia od umowy, czasu trwania umowy, a jeśli umowa została zawarta na czas nieoznaczony – warunków rozwiązania umowy, o których to informacjach mowa w art. 6 ust. 1 lit. a), b), e), h) i o). Pozostałe informacje, o których mowa w art. 6 ust. 1, udzielane są przez przedsiębiorcę konsumentowi w odpowiedni sposób zgodnie z ust. 1 niniejszego artykułu. 5.   Bez uszczerbku dla ust. 4, jeżeli przedsiębiorca kontaktuje się z konsumentem przez telefon w celu zawarcia umowy na odległość, na początku rozmowy z konsumentem podaje dane go identyfikujące oraz, w przypadku gdy ma to zastosowanie, dane identyfikujące osobę, w imieniu której telefonuje, a także handlowy cel rozmowy. 6.   W przypadku gdy umowa na odległość ma być zawarta przez telefon, państwa członkowskie mogą postanowić, że przedsiębiorca musi potwierdzić ofertę złożoną konsumentowi, który staje się związany dopiero po podpisaniu oferty lub przesłaniu swojej pisemnej zgody. Państwa członkowskie mogą również postanowić, że takie potwierdzenia muszą być przekazywane na trwałym nośniku. 7.   Przedsiębiorca dostarcza konsumentowi potwierdzenie zawarcia umowy na trwałym nośniku w rozsądnym terminie po zawarciu umowy na odległość, a najpóźniej w chwili dostarczenia towarów lub przed rozpoczęciem świadczenia usługi. Potwierdzenie to obejmuje: a) wszystkie informacje, o których mowa w art. 6 ust. 1, chyba że przedsiębiorca już dostarczył te informacje konsumentowi na trwałym nośniku przed zawarciem umowy na odległość; oraz b) w przypadku gdy ma to zastosowanie – potwierdzenie uprzedniej wyraźnej zgody konsumenta i przyjęcia do wiadomości przez konsumenta zgodnie z art. 16 lit. m)”. 11. Artykuł 11 dyrektywy 2011/83 jest zatytułowany „Wykonanie prawa do odstąpienia od umowy”. Artykuł 11 ust. 1 stanowi: „Konsument informuje przedsiębiorcę przed wygaśnięciem okresu na odstąpienie od umowy o swojej decyzji o odstąpieniu od umowy. W tym celu konsument może: a) skorzystać ze wzoru formularza odstąpienia od umowy zawartego w załączniku I część B; albo b) złożyć jakiekolwiek inne jednoznaczne oświadczenie, w którym informuje o swojej decyzji o odstąpieniu od umowy. Państwa członkowskie nie mogą wprowadzać żadnych wymogów formalnych mających zastosowanie do wzoru formularza odstąpienia od umowy, innych niż te zawarte w załączniku I część B”. B.   Prawo krajowe 12. Paragraf 355 Bürgerliches Gesetzbuch (niemieckiego kodeksu cywilnego, zwanego dalej „BGB”) nosi tytuł „Prawo odstąpienia od umowy konsumenckiej”. Paragraf 355 ust. 1 BGB brzmi: „Jeżeli ustawa przyznaje konsumentowi prawo do odstąpienia od umowy zgodnie z niniejszym przepisem, konsument i przedsiębiorca nie są już związani oświadczeniami woli dotyczącymi zawarcia umowy, jeżeli konsument odstąpi od swojego oświadczenia woli w przewidzianym terminie. Odstąpienia dokonuje się poprzez złożenie przedsiębiorcy oświadczenia woli. Z oświadczenia musi jednoznacznie wynikać decyzja konsumenta o odstąpieniu od umowy. Odstąpienie nie musi zawierać uzasadnienia. Aby dochować terminu, wystarczy nadać odstąpienie we właściwym terminie”. 13. Paragraf 312d BGB zatytułowano „Wymogi informacyjne”. Paragraf 312d ust. 1 BGB brzmi: „W przypadku umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa i umów zawieranych na odległość przedsiębiorca jest zobowiązany do poinformowania konsumenta zgodnie z postanowieniami art. 246a Einführungsgesetz zum Bürgerlichen Gesetzbuche (niemieckiej ustawy wprowadzającej kodeks cywilny, zwanej dalej »EGBGB«). O ile strony umowy nie postanowiły wyraźnie inaczej, informacje, których przedsiębiorca udziela w ramach realizacji tego obowiązku, stają się częścią umowy”. 14. Paragraf 312g BGB nosi tytuł „Prawo do odstąpienia od umowy”. Paragraf 312g ust. 1 BGB stanowi: „W przypadku umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa i umów zawieranych na odległość konsument ma prawdo do odstąpienia od umowy zgodnie z § 355”. 15. Artykuł 246a EGBGB nosi tytuł „Wymogi informacyjne dotyczące umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa i umów zawieranych na odległość z wyłączeniem umów o usługi finansowe”. Paragraf 1 tego artykułu jest zatytułowany „Wymogi informacyjne” i stanowi: „[…] (2)   Jeżeli konsumentowi przysługuje prawo do odstąpienia od umowy na podstawie § 312g ust. 1 BGB, przedsiębiorca jest zobowiązany do przekazania konsumentowi informacji: 1. o warunkach, terminach i procedurze korzystania z prawa do odstąpienia od umowy, o którym mowa w § 355 ust. 1 BGB, oraz wzorze formularza odstąpienia od umowy zawartym w załączniku nr 2. […]”. 16. Artykuł 246a § 3 EGBGB jest zatytułowany „Uproszczone wymogi informacyjne w przypadku ograniczonych możliwości przedstawienia informacji” i stanowi: „Jeżeli umowa ma być zawarta przy użyciu środka porozumiewania się na odległość, przewidującego ograniczoną przestrzeń lub czas na przedstawienie informacji konsumentowi, przedsiębiorca przekazuje konsumentowi – z wykorzystaniem tego środka porozumiewania się na odległość – przynajmniej następujące informacje: […] 4. istnienie prawa do odstąpienia od umowy, jeśli ma zastosowanie, oraz […] Pozostałe informacje, o których mowa w § 1, przedsiębiorca udostępnia konsumentowi w odpowiedni sposób zgodnie z § 4 ust. 3”. 17. Artykuł 246a § 4 EGBGB nosi tytuł „Wymogi formalne dotyczące spełnienia wymogów informacyjnych”. Stanowi on: „(1)   Przed złożeniem przez konsumenta oświadczenia o zawarciu umowy przedsiębiorca w jasny i zrozumiały sposób udziela mu informacji, o których mowa w § 1–3. […] (3)   W przypadku umowy zawieranej na odległość przedsiębiorca udziela konsumentowi informacji w sposób odpowiadający wykorzystywanemu środkowi porozumiewania się na odległość. Jeżeli informacji udziela się na trwałym nośniku, muszą być one czytelne i zawierać nazwę przedsiębiorcy. Niezależnie od zdania pierwszego przedsiębiorca może udostępnić konsumentowi informacje, o których mowa w § 3 zdanie drugie, w odpowiedni sposób”. III. Okoliczności faktyczne w postępowaniu głównym i pytanie prejudycjalne 18. Zentrale zur Bekämpfung des unlauteren Wettbewerbs Frankfurt am Main eV (stowarzyszenie zajmujące się zwalczaniem nieuczciwych praktyk handlowych, Frankfurt nad Menem, Niemcy) jest powódką w postępowaniu głównym oraz drugą stroną w postępowaniu rewizyjnym (zwaną dalej „powódką”). Rewizję rozpatruje w Niemczech Bundesgerichtshof (federalny sąd najwyższy, zwany dalej „sądem odsyłającym”). 19. W 2014 r. Walbusch Walter Busch, strona pozwana w postępowaniu głównym i strona wnosząca skargę rewizyjną przed sądem odsyłającym (zwana dalej „pozwaną”), rozprowadzała jako dodatek do różnych czasopism i gazet rozkładany prospekt reklamowy, który miał objętość sześciu stron w formacie 19 × 23,7 cm (zwany dalej „prospektem”). W dolnej połowie rozłożonej prawej strony rzeczony prospekt zawierał nadająca się do wycięcia pocztówkę zamówieniową. Zarówno na przedniej, jak i na tylnej stronie pocztówki wskazywano na ustawowe prawo do odstąpienia od umowy. W kolumnie tekstu znajdującej się w części prospektu zamieszczonej obok przedniej strony pocztówki zamówieniowej, pod nagłówkiem „So bestellen Sie bei […]” („W ten sposób zamówią Państwo u […]”), podane były numer telefonu i faksu, adres internetowy oraz pocztowy pozwanej, zaś w stopce na przedniej i tylnej stronie złożonego prospektu znajdowały się, pod nagłówkiem „Bestellservice” („Obsługa zmówień”), numer telefonu i adres internetowy pozwanej. Po wpisaniu adresu internetowego w przeglądarce internetowej wyświetlała się strona główna pozwanej. Poprzez link „AGB” („Ogólne warunki umów”) pod nagłówkiem „Rechtliches” („Kwestie prawne”) można było wywołać pouczenie o odstąpieniu od umowy oraz wzór formularza odstąpienia od umowy. 20. Powódka kwestionuje prospekt z tego względu, że nie zawiera on prawidłowego pouczenia o odstąpieniu od umowy i nie dołączono do niego wzoru formularza odstąpienia od umowy, lecz udostępniono go za pośrednictwem strony internetowej. Po bezskutecznym upomnieniu powódka wystąpiła z powództwem o zaniechanie i zwrot przedsądowych kosztów postępowania upominawczego w wysokości 246,10 EUR, wraz z odsetkami. 21. Powództwo wytoczone przed Landgericht (sąd krajowy, Niemcy) było zasadniczo skuteczne. Sąd apelacyjny zmienił jednak ten wyrok w części i stwierdził między innymi, że pozwanej nakazuje się zaniechanie umożliwiania w obrocie handlowym zawierania konsumentom na odległość umów sprzedaży towarów przy użyciu drukowanego medium bez informowania w tym medium bezpośrednio o następujących kwestiach: warunkach, terminach i procedurze korzystania z prawa odstąpienia od umowy, w szczególności o nazwie i adresie podmiotu, wobec którego należy złożyć oświadczenie o odstąpieniu od umowy, oraz bez dołączania do drukowanego medium wzoru formularza odstąpienia od umowy. 22. Wnosząc do sądu odsyłającego skargę rewizyjną, pozwana podtrzymuje swoje żądanie oddalenia powództwa w całości. Powódka wnosi o oddalenie skargi rewizyjnej. 23. Zdaniem sądu odsyłającego skuteczność skargi rewizyjnej zależy od wykładni art. 6 ust. 1 lit. h) oraz art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83. Sąd odsyłający wskazuje, że pierwsze pytanie dotyczy kryterium oceny tego, czy środek porozumiewania się na odległość (w tym przypadku prospekt zawierający pocztówkę zamówieniową) przewiduje ograniczoną przestrzeń lub czas na przedstawienie informacji w rozumieniu art. 8 ust. 4 zdanie pierwsze dyrektywy 2011/83. Czy odpowiedź na to pytanie zależy od tego, (1) czy dany środek porozumiewania się na odległość (generalnie) przewiduje ograniczoną przestrzeń lub ograniczony czas zgodnie ze swoim charakterem, czy też od tego, (2) czy (konkretnie) w swoim kształcie wybranym przez przedsiębiorcę oferuje tylko ograniczoną przestrzeń lub ograniczony czas (pierwsze pytanie)? 24. Sąd odsyłający pyta również, czy dla rozwiązania problemów prawnych pojawiających się w postępowaniu głównym znaczenie mają wolność przedsiębiorcy w zakresie kształtowania swojej reklamy zgodnie z własnym życzeniem oraz wolność prowadzenia działalności gospodarczej chroniona na mocy art. 16 karty, a także ograniczenia techniczne wynikające z charakteru środka porozumiewania się na odległość, o którym mowa. Ponadto sąd odsyłający pyta, czy interesy konsumentów byłyby lepiej chronione, gdyby otrzymywali oni wyczerpujące informacje o korzystaniu z prawa do odstąpienia od umowy oraz wzorze formularza odstąpienia od umowy dopiero po zawarciu umowy na odległość. 25. Dodatkowy problem, który się pojawia, dotyczy tego, czy ograniczenie informacji o prawie do odstąpienia od umowy do informacji o istnieniu prawa do odstąpienia od umowy jest zgodne z art. 8 ust. 4 i art. 6 ust. 1 lit. h) dyrektywy 2011/83 w wypadku ograniczonej przestrzeni na przedstawienie takiej informacji w rozumieniu art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83. Czy na odpowiedź na to pytanie powinna mieć wpływ konieczność unikania nieproporcjonalnego ograniczania wolności reklamy? Sąd odsyłający zauważa między innymi, że zgodnie z motywem 4 dyrektywy 2011/83 dyrektywa ta dąży do zapewnienia właściwej równowagi pomiędzy wysokim poziomem ochrony konsumentów i konkurencyjnością przedsiębiorstw. 26. Wreszcie, jeżeli przestrzeń na przedstawienie informacji jest ograniczona, a informacji o prawie do odstąpienia od umowy nie wolno ograniczać do informacji o istnieniu tego prawa, pojawia się kolejne pytanie, dotyczące tego, czy zgodnie z art. 8 ust. 4 i art. 6 ust. 1 lit. h) dyrektywy 2011/83 wymóg dołączenia zawartego w części B załącznika I do dyrektywy 2011/83 wzoru formularza odstąpienia od umowy do środka porozumiewania się na odległość przed zawarciem umowy na odległość obowiązuje w każdym przypadku, w tym również w sytuacji, kiedy przestrzeń na przedstawienie informacji jest ograniczona (trzecie pytanie)? 27. Postępowanie zostało zawieszone, a do Trybunału skierowano następujące pytania prejudycjalne: „1) Czy w odniesieniu do stosowania art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83 dla zagadnienia, czy środek porozumiewania się na odległość (tutaj: prospekt reklamowy z pocztówką zamówieniową) przewiduje ograniczoną przestrzeń lub ograniczony czas na przedstawienie informacji, ma znaczenie to, a) czy dany środek porozumiewania się na odległość (generalnie) przewiduje ograniczoną przestrzeń lub ograniczony czas zgodnie ze swoim charakterem, tudzież ma znaczenie to, b) czy (konkretnie) w swoim kształcie wybranym przez przedsiębiorcę oferuje tylko ograniczoną przestrzeń lub ograniczony czas? 2) Czy w razie ograniczonej możliwości przedstawienia informacji w rozumieniu art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83 ograniczenie informacji o prawie odstąpienia od umowy do informacji o istnieniu prawa odstąpienia od umowy jest zgodne z art. 8 ust. 4 i art. 6 ust. 1 lit. h) dyrektywy 2011/83? 3) Czy zgodnie z art. 8 ust. 4 i art. 6 ust. 1 lit. h) dyrektywy 2011/83 jest zawsze wymagane – również w przypadku ograniczonej możliwości przedstawienia informacji – dołączenie do środka porozumiewania się na odległość przed zawarciem umowy na odległość formularza odstąpienia od umowy zawartego w części B załącznika I do dyrektywy 2011/83?”. 28. Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez powódkę, rządy niemiecki, fiński i polski oraz Komisję. Powódka, Niemcy i Komisja przedstawiły ponadto uwagi ustne na rozprawie, która odbyła się w dniu 7 czerwca 2018 r.; podobnie uczyniła pozwana. IV. Streszczenie uwag na piśmie 29. W odniesieniu do pytania pierwszego Polska wskazuje, że wykładnia gramatyczna art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83 nie rozwiązuje postawionego problemu, i zauważa, że przy dokonywaniu wykładni przepisu prawa Unii należy zgodnie z utrwalonym orzecznictwem uwzględniać nie tylko jego brzmienie, lecz także jego kontekst oraz cele regulacji, której część przepis ten stanowi ( ). 30. W odniesieniu do pytania pierwszego powódka, Finlandia, Polska i Komisja podnoszą, że to generalny [abstrakcyjnie ujęty] charakter środka porozumiewania się na odległość jest rozstrzygający w świetle między innymi tego, że dyrektywa 2011/83 ma na celu zapewnienie wysokiego poziomu ochrony konsumentów. Innymi słowy, popierają one wariant pierwszy wskazany przez sąd krajowy. 31. Ponadto wszystkie cztery argumentują, że taka wykładnia jest zgodna z motywem 36 dyrektywy 2011/83, który stanowi, że w przypadku umów zawieranych na odległość wymogi informacyjne „powinny zostać dostosowane, aby uwzględnić ograniczenia techniczne niektórych nośników” ( ). Powódka stwierdza, że motyw 36 zawiera odniesienia na przykład do ograniczonych możliwości przedstawienia informacji na ekranach telefonów komórkowych. W ten sposób prawodawca Unii chciał w jej przekonaniu podkreślić ograniczenia techniczne nieodłącznie związane z niektórymi formami nośników. 32. Powódka i Komisja uważają, że ewentualne naruszenie praw podstawowych pozwanej jest proporcjonalne i że prawa te są w każdym przypadku gwarantowane w kontekście ochrony konsumentów przewidzianej w art. 38 karty. 33. Finlandia i Komisja twierdzą, że jeżeli „środek porozumiewania się na odległość”, o którym mowa w art. 8 ust. 4, oznacza środek porozumiewania się na odległość wybrany przez przedsiębiorcę w konkretnym przypadku, to przedsiębiorca mógłby obejść obowiązki przewidziane w art. 6 ust. 1 dyrektywy 2011/83 poprzez wybór określonego środka porozumiewania się na odległość. Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 2011/83 byłby odpowiedzialny za osłabienie pewności prawa i byłby narażony na utratę skuteczności (effet utile). 34. Komisja dodaje, że uregulowanie art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83 dotyczy sytuacji, w których nośniki charakteryzują się ograniczeniami technicznymi uniemożliwiającymi wstawienie dłuższych tekstów, takimi jak ograniczenia związane z liczbą znaków, które można wyświetlić w telefonie komórkowym, czy też ograniczenia czasowe dotyczące reklam telewizyjnych. W takich przypadkach dyrektywa 2011/83 zezwala na udostępnienie konsumentowi części tych informacji poprzez hiperłącze lub wskazanie bezpłatnego numeru telefonu, pod którym można je uzyskać. Jeżeli ograniczenia takie znikają ze względu na postęp technologiczny, art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83 przestaje mieć zastosowanie. 35. Komisja podnosi, że ograniczenie wolności przedsiębiorcy, które przekłada się na obowiązek wybierania zawsze takiego środka reklamy, który jest wystarczający, aby zawrzeć w nim wszystkie informacje dotyczące odstąpienia od umowy i inne obowiązkowe informacje, jest uzasadnione ochroną konsumentów i nie jest nieproporcjonalne. To samo dotyczy art. 16 karty. Ponadto obowiązki nałożone w art. 6 ust. 1 dyrektywy 2011/83 mają zastosowanie wyłącznie do umów zawieranych na odległość w rozumieniu art. 2 ust. 7 dyrektywy 2011/83. 36. Ponadto Komisja powołuje się na wyrok Trybunału w sprawie Canal Digital Danmark ( ), twierdząc, że za jej argumentacją przemawiają niektóre punkty tego orzeczenia, poświęcone wykładni przepisu podobnego do art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83, który pojawia się w dyrektywie 2005/29/WE ( ) ( ). 37. Powódka dodaje, że art. 8 ust. 7 lit. a) dyrektywy 2011/83 nie zmienia proponowanej przez nią odpowiedzi na pytanie pierwsze. Przepis ten zobowiązuje przedsiębiorcę do dostarczenia konsumentowi potwierdzenia zawarcia umowy na trwałym nośniku w rozsądnym terminie po zawarciu umowy na odległość, a najpóźniej w chwili dostarczenia towarów lub przed rozpoczęciem świadczenia usług. Obejmuje ono wszystkie informacje, o których mowa w art. 6 ust. 1 dyrektywy 2011/83, chyba że zostały już one przekazane konsumentowi na trwałym nośniku. Jeżeli art. 8 ust. 7 lit. a) miano by interpretować w inny sposób, art. 8 ust. 4 byłby zbędny. 38. Wreszcie, powódka, Finlandia i Komisja argumentują, że art. 8 ust. 4 stanowi wyjątek, który należy interpretować w sposób ścisły. 39. W odniesieniu do pytania drugiego powódka, Finlandia, Polska i Komisja twierdzą, że ograniczenie udzielanej informacji do informacji o samym istnieniu prawa do odstąpienia od umowy, bez konieczności przekazania zawartych w art. 6 ust. 1 lit. h) dyrektywy 2011/83 dodatkowych informacji o sposobie skorzystania z tego prawa, nie jest wystarczające. 40. Powódka zauważa, że art. 8 ust. 4 zdanie pierwsze dyrektywy 2011/83 wyraźnie wskazuje, że w każdym przypadku należy przekazać informacje przynajmniej w pewnym minimalnym zakresie. Przepis ten zawiera odwołanie do art. 6 ust. 1 lit. h) dyrektywy 2011/83, zgodnie z którym ten minimalny zakres informacji obejmuje „warunki, terminy oraz procedury korzystania z tego prawa”. Tak więc poprzez art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83 prawodawca Unii ustanowił wyraźną i konkretną regulację dotyczącą informacji, które muszą zostać przekazane niezależnie od ograniczeń technicznych (zob. art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83 i słowa „z wykorzystaniem tego konkretnego środka”). Finlandia i Polska zajmują podobne stanowisko. 41. Powódka stwierdza ponadto, że wzmiankę o wolności prowadzenia działalności gospodarczej w postanowieniu odsyłającym należy w tym kontekście traktować w ten sam sposób, co kwestię praw podstawowych w kontekście pytania pierwszego – interesy konsumenta muszą mieć nadrzędne znaczenie. 42. W kontekście pytania drugiego Finlandia dodaje, że art. 8 ust. 7 lit. a) dyrektywy 2011/83, zgodnie z którym przedsiębiorcy są zobowiązani dostarczać konsumentowi określonych informacji w późniejszym terminie na „trwałym nośniku”, w żaden sposób nie przemawia za ograniczeniem informacji udzielanych przed zawarciem umowy do informacji o istnieniu prawa do odstąpienia od umowy. Finlandia twierdzi również, że informacje dostarczane konsumentowi rozważającemu zawarcie umowy na odległość mają kluczowe znaczenie, ponieważ to właśnie na tej podstawie konsument podejmuje decyzję o tym, czy chce być nią związany. 43. W odniesieniu do pytania trzeciego powódka i Komisja argumentują, że ze względu na art. 6 ust. 1 lit. h) dyrektywy 2011/83 wzór formularza odstąpienia od umowy należy przekazać konsumentowi nawet w wypadku, gdy zastosowanie znajduje art. 8 ust. 4. Finlandia utrzymuje jednak – przy pewnym wsparciu ze strony Polski – że sam formularz odstąpienia od umowy nie stanowi części „informacji” o prawie do odstąpienia od umowy, o których mowa w dyrektywie 2011/83, więc nie trzeba go przekazywać przed związaniem klienta umową zawartą na odległość. 44. Niemcy proponują udzielenie na pytania prejudycjalne odpowiedzi, które różnią się od tych proponowanych przez powoda, Finlandię, Polskę i Komisję. W odniesieniu do pytania pierwszego Niemcy twierdzą między innymi, że konkretna forma porozumiewania się, którą wybiera przedsiębiorca, jest rozstrzygająca w kwestii tego, czy umowa zawarta na odległość jest objęta art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83, a więc ograniczone wymogi informacyjne ustanowione w art. 8 ust. 4 oraz art. 6 ust. 1 lit. h) dyrektywy 2011/83 mają zastosowanie do prospektu, który jest przedmiotem sporu w postępowaniu głównym. 45. Niemcy argumentują, że ani brzmienie art. 8 ust. 4, ani motywy dyrektywy 2011/83 nie przemawiają za ograniczeniem stosowania tego przepisu do określonych środków porozumiewania się na odległość. Sposoby porozumiewania się wymienione w motywie 36 stanowią jedynie przykłady. 46. Niemcy twierdzą, że cel realizowany przez dyrektywę 2011/83 nie zobowiązuje przedsiębiorców, aby zawsze dostarczali wyczerpujących informacji o prawie do odstąpienia od umowy przed jej zawarciem. Dyrektywa 2011/83 ma na celu zapewnienie wysokiego poziomu ochrony konsumentów oraz stworzenia stabilnych ram prawnych zarówno dla konsumentów, jak i przedsiębiorców. Cel ten zabezpiecza również art. 8 ust. 7 lit. a) dyrektywy 2011/83. Patrząc realistycznie, nie można wykluczyć, że wielu konsumentów nie zachowa prospektu reklamowego po złożeniu zamówienia. Dlatego też kluczowe znaczenie ma przekazanie szczegółowych informacji o prawie do odstąpienia od umowy najpóźniej w chwili dostarczenia towarów, aby zapewnić, że konsumenci będą świadomi tego prawa. Artykuł 8 ust. 7 lit. a) dyrektywy 2011/83 gwarantuje pełne poszanowanie praw konsumentów. 47. Nałożenie obowiązków wykraczających poza ograniczone wymogi informacyjne przewidziane w art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83 ogranicza wolność prowadzenia działalności gospodarczej przez przedsiębiorców gwarantowaną w art. 16 karty, nie dając żadnej korzyści konsumentom. Zgodnie z art. 52 ust. 1 karty wolności przedsiębiorcy w zakresie wyboru środka reklamy nie wolno ograniczać w sposób nieproporcjonalny. Jeżeli wybrany przez przedsiębiorcę środek porozumiewania się nie ma znaczenia dla stosowania art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83, istnieje ryzyko, że przedsiębiorcy nie będą mogli korzystać z pewnych form reklamy, ponieważ reklama byłaby przyćmiona dużą ilością obowiązkowych informacji. Niemcy podkreślają ponadto znaczenie art. 8 ust. 4 zdanie drugie dyrektywy 2011/83, który stanowi, że „pozostałe informacje, o których mowa w art. 6 ust. 1, udzielane są przez przedsiębiorcę konsumentowi w odpowiedni sposób zgodnie z ust. 1 niniejszego artykułu”. 48. W odniesieniu do pytania drugiego Niemcy stoją na stanowisku, że w wypadku korzystania ze środka porozumiewania się na odległość „przewidującego ograniczoną przestrzeń lub czas na przedstawienie informacji” w rozumieniu art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83 przedsiębiorcy zobowiązani są jedynie do informowania konsumentów o istnieniu prawa do odstąpienia od umowy oraz że nie zagraża to wysokiemu poziomowi ochrony konsumentów. Wszelkie dalej idące obowiązki w odniesieniu do informacji, które należałoby dostarczyć konsumentom na temat prawa do odstąpienia od umowy, stanowiłyby nieproporcjonalne ograniczenie prawa do reklamy. 49. W świetle ilości informacji dotyczących prawa do odstąpienia od umowy, jakie należy przekazać konsumentom, opisanego wyżej celu dyrektywy 2011/83 oraz interesu konsumentów i przedsiębiorców Niemcy uważają, że odpowiednie dostosowanie ilości informacji jest właściwe, jeżeli możliwości ich przedstawienia są ograniczone. 50. Niemcy powołują się na motyw 4 dyrektywy 2011/83, który stanowi między innymi, że należy osiągnąć równowagę pomiędzy wysokim poziomem ochrony konsumentów i konkurencyjnością przedsiębiorstw. Wyjątek przewidziany w art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83 uwzględnia ograniczoną przestrzeń i czas wynikające z technik porozumiewania się na odległość, a także zapobiega ustanowieniu nieproporcjonalnych ograniczeń wolności przedsiębiorców w zakresie reklamy. Również w tym kontekście Niemcy zauważają, że w każdym razie to art. 8 ust. 7 lit. a) dyrektywy 2011/83 ma kluczowe znaczenie dla konsumentów. 51. Wreszcie, jeżeli chodzi o pytanie trzecie, Niemcy twierdzą, że w wypadku ograniczonej przestrzeni i czasu na przedstawienie informacji informację o prawie do odstąpienia od umowy można ograniczyć do informacji o istnieniu tego prawa, a dołączenie wzoru formularza odstąpienia od umowy zawartego w części B załącznika I do dyrektywy 2011/83 do środka porozumiewania się na odległość nie jest zawsze konieczne. V. Ocena A.   Informacje ogólne 52. Sedno niniejszej sprawy tkwi w pytaniu pierwszym i w rozstrzygnięciu kwestii tego, jakie kryteria – obiektywne czy subiektywne – znajdują zastosowanie, kiedy sąd państwa członkowskiego podejmuje decyzję o tym, czy „umowa jest zawarta przy użyciu środka porozumiewania się na odległość, przewidującego ograniczoną przestrzeń lub czas na przedstawienie informacji” w rozumieniu art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83. 53. Dochodzę do wniosku, że w świetle prawa Unii do wykładni art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83 ma zastosowanie pierwszy wariant proponowany przez sąd odsyłający. Oznacza to, że dla ustalenia, czy sporny prospekt zawierający małą pocztówkę zamówieniową jest „środkiem porozumiewania się na odległość, przewidującym ograniczoną przestrzeń lub czas na przedstawienie informacji”, znaczenie ma to, czy dany środek porozumiewania się na odległość (generalnie) przewiduje ograniczoną przestrzeń lub ograniczony czas zgodnie ze swoim charakterem. Jak wynika z przeprowadzonej poniżej analizy, znaczenie art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83 znajduje odzwierciedlenie w podejściu obiektywnym, nie zaś w subiektywnej analizie, która nieodłącznie wiąże się z badaniem tego, czy w konkretnym przypadku sporny środek porozumiewania się na odległość – w swoim kształcie wybranym przez przedsiębiorcę – oferuje ograniczoną przestrzeń lub ograniczony czas, co stanowiło drugi wariant proponowany w pytaniu pierwszym. 54. Sąd odsyłający zadał pytanie drugie, dotyczące treści informacji o prawie do odstąpienia od umowy oraz pytanie trzecie dotyczące wzoru formularza odstąpienia od umowy zawartego w części B załącznika I, tylko na wypadek, gdyby Trybunał przyjął drugi wariant, o którym mowa w pytaniu pierwszym. Udzielę odpowiedzi na pytanie drugie tylko na wypadek, gdyby Trybunał nie zgodził się z proponowaną przeze mnie odpowiedzią na pytanie pierwsze. 55. Najpierw przedstawię jednak kilka uwag wstępnych. B.   Uwagi wstępne 56. Ważne jest, aby w pierwszej kolejności podkreślić, że zmiana wymogów informacyjnych ustanowionych w art. 6 ust. 1 dyrektywy 2011/83, którą wprowadza art. 8 ust. 4 tej samej dyrektywy, odnosi się wyłącznie do środka, za pomocą którego przedsiębiorcy dostarczają konsumentom informacji szczegółowo określonych w art. 6 ust. 1 dyrektywy 2011/83, zanim konsumenci ci będą mogli zostać związani umowami zawieranymi na odległość lub umowami zawieranymi poza lokalem przedsiębiorstwa, nie zaś do treści, które należy przekazać. Jak stwierdzono w motywie 35 dyrektywy 2011/83, informacje, które mają zostać dostarczone konsumentom przez przedsiębiorcę, powinny być obowiązkowe. Informacje, które nie są wymienione w art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83 jako objęte wyjątkiem przewidzianym w tym przepisie, muszą po prostu zostać udzielone przez przedsiębiorcę konsumentowi – w myśl art. 8 ust. 4 zdanie ostatnie – „w odpowiedni” sposób zgodnie z art. 8 ust. 1 dyrektywy 2011/83. Biorąc pod uwagę odniesienie do art. 6 ust. 1 dyrektywy 2011/83 zawarte w art. 8 ust. 1 dyrektywy 2011/83, musi to mieć miejsce, zanim konsument zostanie związany umową zawieraną na odległość lub umową zawieraną poza lokalem przedsiębiorstwa. 57. Decyzja prawodawcy Unii o tym, aby ustanowić wyjątek w odniesieniu do środka, nie zaś do treści, jest spójna z ustanowioną w art. 38 karty gwarancją wysokiego poziomu ochrony konsumentów we wszystkich politykach Unii, którą wspierają ponadto art. 12, art. 114 ust. 3 oraz art. 169 TFUE. Ponadto, biorąc pod uwagę rosnącą powszechność umów zawieranych z konsumentami na odległość, którą umożliwia rozwój technologii cyfrowych, zapewnienie skuteczności (effet utile) dyrektywy 2011/83 wiąże się ze stawaniem w obliczu coraz bardziej złożonych wyzwań. 58. Ponadto istotna część argumentacji pozwanej opierała się na wolności prowadzenia działalności gospodarczej, zagwarantowanej w art. 16 karty ( ). Wolność ta pokrywa się czasami z wolnością wypowiedzi i informacji w kontekście reklamy, która jest chroniona na mocy art. 11 karty ( ) i którą Trybunał miał okazję badać w odniesieniu do opakowań i etykiet ( ). Prawo to jest w równym stopniu istotne w sytuacji, kiedy przepisy nakładają ograniczenia w odniesieniu do reklamy i marketingu, i sytuacji, kiedy ograniczenia dotyczą środków i warunków składania przez konsumentów zamówień na towary i usługi, jak ma to miejsce w postępowaniu głównym. 59. Należy jednak podkreślić, że w przypadku kiedy art. 16 karty jest przywoływany w kontekście, w którym istotna jest ochrona konsumentów, należy również wziąć pod uwagę art. 38 karty ( ), niezależnie od tego, czy art. 38 ustanawia zasadę, a tym samym jego znaczenie w myśl art. 52 ust. 5 karty ogranicza się do roli odgrywanej w kontekście wykładni aktów prawnych Unii, czy też stanowi przepis, który przyznaje prawa podmiotowe ( ). Artykuł 38 karty odgrywa tę samą rolę w sytuacji, kiedy art. 11 karty jest istotny w odniesieniu do wolności wypowiedzi i informacji w kontekście reklamy ( ). C.   Odpowiedź na pytania pierwsze i drugie 1. Analiza pytania pierwszego 60. Jak wskazano w uwagach na piśmie przedstawionych przez Polskę, w brzmieniu art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83 brak jest jakichkolwiek wskazówek co do tego, czy prospekt będący przedmiotem sporu w postępowaniu głównym stanowi „środek porozumiewania się na odległość, przewidujący ograniczoną przestrzeń lub czas na przedstawienie informacji” w rozumieniu rzeczonego przepisu. Dokumenty związane z powstaniem art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83, takie jak te dotyczące przebiegu prac przygotowawczych, również nie są zbyt pomocne ( ), ale zwracam uwagę, że na s. 33 wytycznych Komisji dotyczących dyrektywy 2011/83 napisano: „Artykuł 8 ust. 4 dotyczy przede wszystkim umów zawieranych przy użyciu takich rozwiązań jak wiadomości SMS, które narzucają ograniczenia techniczne dotyczące ilości informacji, które mogą być przesyłane” ( ). 61. Kontekst i cel art. 6 ust. 1 i art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83 dają jednak więcej wskazówek. 62. Co do celu, należy zauważyć, że – jak wskazano w uwagach na piśmie przedstawionych przez Finlandię i Komisję – jeżeli w odniesieniu do ukształtowania reklamy przez przedsiębiorcę miano by stosować kryteria „konkretnego przypadku”, a więc drugi wariant wskazany przez sąd odsyłający w pytaniu pierwszym, kwestia okoliczności, w których znajduje zastosowanie wyjątek ustanowiony w art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83, znalazłaby się w rękach przedsiębiorców i zależała od dokonanego przez nich wyboru środków dla celów reklamy i oferty w kontekście umów zawieranych na odległość. Byłoby to niespójne z celem wskazanym w motywie 2 dyrektywy 2011/83, zgodnie z którym dyrektywa ta powinna „określać standardowe przepisy dotyczące wspólnych aspektów umów zawieranych na odległość i umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa”, a także niespójne ze stworzeniem „jednolitych ram regulacyjnych, opartych na jasno zdefiniowanych pojęciach prawnych”, o których mowa w motywie 7. Spowodowałoby to również zmniejszenie skuteczności (effet utile) art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83 i byłoby sprzeczne z zasadą, zgodnie z którą wyjątki od norm prawa Unii zmierzających do ochrony konsumentów należy interpretować w sposób ścisły ( ). 63. Ponadto zgadzam się, że cel art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83, odzwierciedlony w motywie 36, polega na zapewnieniu udzielenia konsumentom wszystkich informacji wymaganych przez art. 6 ust. 1 dyrektywy 2011/83, nawet jeśli nowe technologie wykorzystywane przez przedsiębiorców w celu reklamowania i oferowania zawierania umów na odległość sprawiają, że przekazanie takich informacji jest trudne. W motywie 36 wspomniano o konieczności dostosowania wymogów informacyjnych, „aby uwzględnić ograniczenia techniczne niektórych nośników, takie jak ograniczenia związane z liczbą znaków na ekranie niektórych telefonów komórkowych” (wyróżnienie własne). Stanowisko dyrektywy 2011/83 w kwestii (obiektywnych) środków porozumiewania się na odległość jest również odzwierciedlone w motywie 20, który potwierdza, że definicja umowy zawieranej na odległość obejmuje wyłącznie wykorzystywanie takich środków porozumiewania się na odległość, jak „sprzedaż wysyłkowa, Internet, telefon lub faks”. 64. Co do kontekstu, jak już wspomniałem w jednej z poprzednich opinii, obejmuje on przy dokonywaniu wykładni przepisów prawa Unii szereg różnych punktów odniesienia. Zalicza się do niego porównanie z regulacją, która poprzedzała rozpatrywany przepis, a którą przepis ten uchylił. Zawiera on w sobie regulację unijną, która w istotny sposób dotyczy danego przepisu lub jest z nim powiązana. Dotyczy on także kontekstu danego przepisu w odniesieniu do pozostałych przepisów aktu prawa Unii, którego część przepis ów stanowi, oraz szeroko pojętej struktury tego aktu prawa ( ). 65. W tym względzie powołanie się Komisji na wyrok Trybunału w sprawie Canal Digital Danmark ( ) ma potencjalnie znaczenie ( ). W tej sprawie zwrócono się do Trybunału między innymi z pytaniem o to, czy art. 7 ust. 1 i 3 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych należy interpretować w ten sposób, że aby ustalić, czy praktyka handlowa powinna zostać uznana za zaniechanie wprowadzające w błąd, należy wziąć pod uwagę kontekst, w jaki owa praktyka się wpisuje, a w szczególności ograniczenia przestrzenne lub czasowe, jakie nakłada stosowany środek przekazu. Artykuł 7 ust. 1 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych stanowi, że przy ocenie, czy praktyka handlowa jest nieuczciwa, należy brać pod uwagę kontekst faktyczny oraz „wszystkie jej cechy i okoliczności oraz ograniczenia środka przekazu”. 66. Chociaż nie jestem w stanie zgodzić się z tym, że którykolwiek z punktów wyroku Canal Digital Danmark, na które powołuje się Komisja, przemawia za wyższością podejścia obiektywnego nad subiektywnym w kontekście odpowiedzi na pytanie pierwsze ( ), w pkt 42 wyroku Canal Digital Danmark, rozważając znaczenie „ograniczeń przestrzennych lub czasowych związanych ze stosowanym środkiem przekazu”, Trybunał odniósł się do ograniczeń czasowych, „którym mogą podlegać niektóre środki przekazu, takie jak telewizyjne spoty reklamowe” ( ). Zauważam zatem, że dla wykładni art. 7 ust. 1 dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych istotny wydawał się nie tyle subiektywny wybór przedsiębiorcy w konkretnej sprawie, ile raczej obiektywne cechy niektórych nośników. 67. Ponadto żaden z przepisów dyrektywy 97/7, jednej z dyrektyw poprzedzających dyrektywę 2011/83, nie sugerował obniżenia wymogów w odniesieniu do tradycyjnych form porozumiewania się na odległość między przedsiębiorcami a konsumentami, takich jak katalogi czy czasopisma z prospektami tego rodzaju jak ten będący przedmiotem sporu w postępowaniu głównym. Ustanowienie takiego przepisu w kolejnej dyrektywie, w tym wypadku w dyrektywie 2011/83, byłoby niespójne z wysokim poziomem ochrony konsumentów i wymagałoby użycia wyraźnych sformułowań. 68. W związku z tym zgadzam się z uwagami przedstawionymi przez Komisję na rozprawie, zgodnie z którymi wyrok Trybunału w sprawie Verband Sozialer Wettbewerb ( ) dotyczył układu reklamy na papierze, który nie wykazywał żadnego podobieństwa do tego, który jest przedmiotem postępowania głównego, a zatem ze względu na te różnice w stanie faktycznym nie jest on pomocny przy udzielaniu odpowiedzi na pytanie pierwsze. Powołanie się przez pozwaną na to orzeczenie jest nietrafione. 69. W sprawie Verband Sozialer Wettbewerb Trybunał został zapytany, czy art. 7 ust. 4 lit. b) dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych należy interpretować w ten sposób, że informacje o adresie i tożsamości przedsiębiorcy muszą zostać podane w zamieszczonym w medium drukowanym ogłoszeniu reklamowym dotyczącym konkretnych produktów, gdy produkty te są kupowane przez konsumentów za pośrednictwem podanej w reklamie strony internetowej przedsiębiorstwa, które jest autorem tego ogłoszenia, i gdy informacje te można uzyskać w prosty sposób na tej stronie internetowej albo za jej pośrednictwem. 70. Trybunał orzekł, że „zakres informacji dotyczących adresu i tożsamości przedsiębiorcy, jakie powinny zostać zakomunikowane przez przedsiębiorcę w treści zaproszenia do dokonania zakupu, należy oceniać z uwzględnieniem kontekstu takiego zaproszenia, właściwości i cech charakterystycznych produktu, a także wykorzystanego środka przekazu” ( ). 71. Następnie Trybunał dodał, że „w przypadku gdy internetowa platforma sprzedażowa jest przedmiotem reklamy zamieszczonej w medium drukowanym i gdy w szczególności wynika z niej duża liczba możliwości zakupu od różnych sprzedawców zawodowych, mogą wystąpić ograniczenia przestrzenne w rozumieniu art. 7 ust. 3 dyrektywy 2005/29” ( ). 72. Jednakże nic w aktach sprawy nie sugeruje, że prospekt będący przedmiotem sporu w postępowaniu głównym zawierał odniesienia do ofert więcej niż jednego przedsiębiorcy czy też – za pośrednictwem platformy – do różnych stron internetowych. 73. Wreszcie, jak podnosi pozwana, nośniki reklamowe tworzone w tradycyjnych formach porozumiewania się, jak ma to miejsce w postępowaniu głównym, często są kierowane do grup społecznych takich jak osoby starsze, które nie są przyzwyczajone do korzystania z Internetu w celu uzyskania dostępu do informacji o dodatkowych warunkach proponowanej umowy. 74. Ochronę takich grup jako cel dyrektywy 2011/83 odzwierciedlono w jej motywie 34. Jego drugie zdanie stanowi, że „przedsiębiorca powinien uwzględniać szczególne potrzeby szczególnie wrażliwych [zasługujących na szczególną ochronę] konsumentów, z uwagi na ich niepełnosprawność umysłową, fizyczną lub psychiczną, wiek lub łatwowierność, w sposób, który powinien był, racjonalnie oczekując, przewidzieć”. Również ten kontekst sugeruje, że należy odrzucić wybór przedsiębiorcy w zakresie kształtu i nośnika jako kryterium rozstrzygające o tym, czy „środek porozumiewania się na odległość […] przewiduje ograniczoną przestrzeń lub czas na przedstawienie informacji” w rozumieniu art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83, zmuszając wszystkie grupy społeczne do korzystania z Internetu w celu zdobycia informacji, których przedsiębiorcy mają obowiązek udzielić zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy 2011/83. 2. Analiza pytania drugiego 75. Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy w przypadku zastosowania art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83 wystarczające jest, jeśli przed zawarciem umowy na odległość przedsiębiorca poinformuje konsumenta jedynie o samym istnieniu prawa do odstąpienia od umowy. 76. Jak już wskazano powyżej, odpowiedzi na pytanie drugie udzielam tylko na wypadek, gdyby Trybunał nie zgodził się z moimi wnioskami dotyczącymi pytania pierwszego, a zmiana wymogów informacyjnych określonych w art. 6 ust. 1 oraz art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83 miała znaleźć zastosowanie w przypadku prospektu stanowiącego przedmiot sporu w postępowaniu głównym. 77. W odniesieniu do pytania drugiego zgadzam się ze stanowiskiem zajętym przez powódkę, Finlandię, Polskę i Komisję. Brzmienie art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83 wymaga więcej niż tylko powiadomienia o istnieniu prawa do odstąpienia od umowy. Stwierdza się w nim, że przedsiębiorca „dostarcza” szereg informacji obejmujących „warunki rozwiązania umowy” ( ), o których mowa między innymi w art. 6 ust. 1 lit. h) dyrektywy 2011/83. 78. Jak wskazano w uwagach na piśmie przedstawionych przez Finlandię, informacje przewidziane w art. 6 ust. 4 oraz w art. 8 ust. 1 dyrektywy 2011/83, które należy przekazać konsumentowi przed zawarciem umowy, mają – w świetle orzecznictwa Trybunału – fundamentalne znaczenie ( ). Trybunał orzekł już w kontekście jednej z dyrektyw poprzedzających dyrektywę 2011/83, a mianowicie dyrektywy 97/7, że „jeżeli informacje zawarte na stronie internetowej sprzedawcy są dostępne wyłącznie za pomocą linku przekazanego konsumentowi, informacje te nie są »przekazane« temu konsumentowi ani nie są one »otrzymane« przez niego w rozumieniu art. 5 ust. 1 dyrektywy 97/7” ( ). Rozumowanie to jest spójne z odpowiedzią, jakiej proponuję udzielić w niniejszej sprawie na pytanie drugie. 79. Podobnie jak Finlandia i powódka ( ), nie zgadzam się z argumentacją, zgodnie z którą art. 8 ust. 7 dyrektywy 2011/83 i obowiązek przedsiębiorców w zakresie udzielenia konsumentom informacji określonych w art. 6 ust. 1 dyrektywy 2011/83 poprzez „potwierdzenie zawarcia umowy na trwałym nośniku w rozsądnym terminie po zawarciu umowy na odległość, a najpóźniej w chwili dostarczenia towarów lub przed rozpoczęciem świadczenia usługi” miałyby znaczenie w odniesieniu do obowiązku przekazania szczegółowych informacji o prawie do odstąpienia od umowy zawartej na odległość przed związaniem nią konsumentów, nałożonego na przedsiębiorców zgodnie z dyrektywą 2011/83. 80. W art. 8 ust. 7 dyrektywy 2011/83 nacisk kładzie się na „potwierdzenie” tego, co zostało już przekazane przed zawarciem umowy, oraz na „trwały nośnik”, ponieważ dyrektywa 2011/83 umożliwia przekazywanie stosownych informacji przed zawarciem umowy na nietrwałych nośnikach. Przedsiębiorcy są zwolnieni z obowiązku, o którym mowa w art. 8 ust. 7 lit. a) dyrektywy 2011/83, tylko w sytuacji, kiedy istotne informacje zostały „już” dostarczone na trwałym nośniku. Wynika to z użycia sformułowania „chyba że” w tym samym przepisie. Istotny jest również motyw 23, który wskazuje, że celem dostarczenia informacji na trwałym nośniku jest umożliwienie ich przechowywania. Ponadto, jak wskazała powódka, przyjęcie interpretacji proponowanej przez Niemcy oznaczałoby, że art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83 stałby się zbędny. 81. Podkreślam jednak, że jeżeli Trybunał zgodziłby się z moimi propozycjami w odniesieniu do odpowiedzi na pytanie pierwsze, pozwana będzie w każdym razie zobowiązana dołączyć do prospektu wzór formularza odstąpienia od umowy, o którym mowa w art. 11 ust. 1 i który zawarto w części B załącznika I do dyrektywy 2011/83, ponieważ przewidziane w art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83 dostosowanie wymogu informacyjnego nie znajdzie, jak się wydaje, zastosowania w postępowaniu głównym. 3. Znaczenie praw podstawowych w kontekście pytań pierwszego i drugiego 82. Zaproponowane odpowiedzi na pytania pierwsze i drugie wiążą się z ingerencją w prawa podstawowe pozwanej, ponieważ zobowiązują ją do wybrania kształtu reklamy pozwalającego na spełnienie wymogów informacyjnych ustanowionych w dyrektywie 2011/83, tak aby udzielić konsumentowi wszystkich informacji „w jasny i zrozumiały sposób”, zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy 2011/83 oraz motywem 34. W zakres obowiązku informacyjnego wchodzą szczegółowe informacje dotyczące prawa do odstąpienia od umowy, a nie jedynie informacja o istnieniu tego prawa. Jeżeli proponowana przeze mnie odpowiedź na pytanie pierwsze zostanie zaakceptowana, zakres obowiązku informacyjnego będzie obejmować również obowiązek dołączenia do prospektu stanowiącego przedmiot sporu w postępowaniu głównym wzoru formularza odstąpienia od umowy zawartego w części B załącznika I do dyrektywy 2011/83. 83. Wszystko to ogranicza możliwości pozwanej w zakresie swobodnego dysponowania należącymi do niej zasobami gospodarczymi, technicznymi i finansowymi, chronionymi przez art. 16 karty ( ). Zaproponowana odpowiedź wiąże się również z ingerencją w wolność wypowiedzi i informacji w kontekście reklamy w świetle art. 11 karty, ponieważ przedsiębiorca jest zobowiązany do przekazania określonych informacji. 84. Jednak zgodnie z utrwalonym orzecznictwem ustanowiona w art. 16 karty wolność prowadzenia działalności gospodarczej nie stanowi prawa bezwzględnego. Może ona podlegać różnorodnym ingerencjom władz publicznych, które w interesie ogólnym mają prawo ustanowić ograniczenia w prowadzeniu działalności gospodarczej ( ). Ponadto art. 16 karty musi być rozpatrywany w świetle swojej funkcji społecznej ( ). 85. Co więcej, prawa podstawowe chronione poprzez art. 11 i 16 karty nie stanowią prawa bezwzględnego. Oba te przepisy podlegają uzasadnionym ograniczeniom na podstawie art. 52 ust. 1 karty ( ). Stanowi on, że „wszelkie ograniczenia w korzystaniu z praw i wolności uznanych w niniejszej karcie muszą być przewidziane ustawą i szanować istotę tych praw i wolności. Z zastrzeżeniem zasady proporcjonalności, ograniczenia mogą być wprowadzone wyłącznie wtedy, gdy są konieczne i rzeczywiście odpowiadają celom interesu ogólnego uznawanym przez Unię lub potrzebom ochrony praw i wolności innych osób”. 86. Wymóg, aby ograniczenie było „przewidziane ustawą”, jest spełniony poprzez art. 8 ust. 4 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 2011/83. Nie istnieje też niebezpieczeństwo naruszenia istoty art. 16 czy 11 karty, ponieważ dyrektywa 2011/83 nie zobowiązuje przedsiębiorców do korzystania z określonych środków porozumiewania się na odległość. Przedsiębiorcom nie narzuca się też tradycyjnych prospektów reklamowych w formie papierowej. Wymaga się jedynie, aby przestrzegali oni art. 6 ust. 1 dyrektywy 2011/83 w pełnym brzmieniu, jeśli korzystają z takich prospektów. Jest to analogiczne do kontroli informacji o produkcie w wyraźnie określonym obszarze ( ). 87. W orzecznictwie Trybunału uznaje się, że ochrona konsumentów na wysokim poziomie stanowi prawnie uzasadniony względami interesu ogólnego cel, realizowany na mocy prawa Unii ( ). Sedno sporu między stronami w odniesieniu do art. 52 ust. 1 dotyczy zatem kwestii, czy dążąc do tego celu, nie naruszono zasady proporcjonalności ( ). 88. W tym względzie z utrwalonego orzecznictwa wynika, że „zasada proporcjonalności wymaga, by akty instytucji Unii nie wykraczały poza to, co odpowiednie i konieczne do realizacji uzasadnionych celów, którym mają służyć, przy czym gdy istnieje możliwość wyboru spośród większej liczby odpowiednich rozwiązań, należy stosować te najmniej restrykcyjne, a wynikające z tego niedogodności nie mogą być nadmierne w stosunku do zamierzonych celów” ( ). 89. Zgadzam się z argumentami podniesionymi przez Komisję w jej uwagach przedstawionych na piśmie, zgodnie z którymi ograniczenie wolności przedsiębiorcy przekłada się na obowiązek, aby zawsze wybierać środek reklamy, który jest wystarczający, by zawrzeć w nim wszystkie informacje o odstąpieniu od umowy. Trudno jest zrozumieć, w jaki sposób utrzymanie obowiązków zawartych w art. 6 ust. 1 dyrektywy 2011/83 w odniesieniu do tradycyjnych papierowych prospektów reklamowych miałoby być nieodpowiednio dopasowane do osiągnięcia tego celu czy też w jaki sposób miałoby nakładać na przedsiębiorców obciążenie wykraczające poza to, co konieczne. Ogólne twierdzenia, takie jak te, które znajdują się w uwagach na piśmie przedstawionych przez Niemcy, w odniesieniu do zakresu informacji wymaganych na podstawie art. 6 ust. 1 dyrektywy 2011/83, nie są wystarczające ( ), a zaprezentowane na rozprawie twierdzenie powoda, w myśl którego wymaganie od przedsiębiorców, aby ponad 20–30% powierzchni reklamowej dotyczącej umów zawieranych na odległość przeznaczali na spełnienie wymogów informacyjnych, prowadzi do zastosowania art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83, jest arbitralne i nie znajduje potwierdzenia w brzmieniu dyrektywy 2011/83. 90. Prospekt reklamowy w formie papierowej nie podlega ograniczeniom technicznym. W okolicznościach postępowania głównego, w którym w zwykłym papierowym prospekcie z nadająca się do wycięcia pocztówką zamówieniową reklamuje się pojedynczy produkt sprzedawany przez pojedynczego przedsiębiorcę, prospekt można po prostu powiększyć, aby zapewnić przekazanie informacji „w jasny i zrozumiały sposób” zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy 2011/83. Wbrew argumentom wysuniętym przez pozwaną na rozprawie nie jestem w stanie zgodzić się z tym, że prawodawca Unii przewidział „wagę” jako jedno z ograniczeń zawartych w art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83, zważywszy, że przepis ten odnosi się do „ograniczonej przestrzeni lub czasu”. 91. Jak wskazuje Komisja w swych uwagach na piśmie, wymogi informacyjne określone w dyrektywie 2011/83 mają zastosowanie wyłącznie do umów zawieranych na odległość i umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa. W związku z tym nie wykraczają one poza to, co jest konieczne do osiągnięcia celu, jakim jest zagwarantowanie ochrony konsumentów w odniesieniu do umów zawieranych na odległość, w wypadku których konsument nie jest w stanie sprawdzić kupowanych towarów czy też zadać pytań w sklepie przed zawarciem umowy. Jak podnosi Finlandia, w wypadku umów zawieranych na odległość na przedsiębiorcy spoczywa dalej idący obowiązek, ponieważ konsument nie może osobiście ocenić produktów przed podjęciem decyzji o ich zakupie. Zostało to wyrażone w motywie 37. 92. Wreszcie, prawodawcy Unii przysługuje szeroki zakres uznania w dziedzinach wymagających od niego dokonywania wyborów mających wymiar polityczny, gospodarczy i społeczny oraz oceny złożonych sytuacji. Tym samym w okolicznościach takich jak te zaistniałe w postępowaniu głównym ingerencja w prawa pozwanej ustanowione w art. 16 karty musiałaby być oczywiście nieproporcjonalna ( ), zanim można by ją uznać za nieuzasadnioną w świetle art. 52 ust. 1 karty. Nie wykazano, że w niniejszym wypadku tak jest. 4. Odpowiedź na pytania pierwsze i drugie 93. Wobec powyższego proponuję udzielenie następujących odpowiedzi na pytania pierwsze i drugie: 1) Dla celów stosowania art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83, dla zagadnienia, czy środek porozumiewania się na odległość (tutaj: prospekt reklamowy z pocztówką zamówieniową) przewiduje ograniczoną przestrzeń lub ograniczony czas na przedstawienie informacji, ma znaczenie to, czy dany środek porozumiewania się na odległość (generalnie) przewiduje ograniczoną przestrzeń lub ograniczony czas zgodnie ze swoim charakterem. 2) Jeżeli Trybunał odpowiedziałby na pytanie pierwsze w ten sposób, że to wybrany przez przedsiębiorcę dany środek porozumiewania się na odległość w konkretnym przypadku ma znaczenie dla określenia przedmiotowego zakresu stosowania art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83, to ograniczenie informacji o prawie odstąpienia od umowy do informacji o istnieniu prawa odstąpienia od umowy jest niezgodne z art. 8 ust. 4 i art. 6 ust. 1 lit. h) dyrektywy 2011/83. D.   Proponowana odpowiedź na pytanie trzecie 94. Odpowiedzi na to pytanie udzielam jedynie na wypadek, gdyby Trybunał – wbrew powyższym propozycjom – odpowiedział na pytanie pierwsze w ten sposób, że to dany środek porozumiewania się na odległość w konkretnym przypadku, przewidując ograniczoną przestrzeń lub ograniczony czas w kształcie wybranym dla niego przez przedsiębiorcę, rozstrzyga o zakresie przedmiotowym art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83. 95. Spór co do odpowiedzi na pytanie trzecie dotyczy następujących aspektów. 96. Z jednej strony powódka i Komisja twierdzą, że ze względu na treść dyrektywy 2011/83 wzór formularza odstąpienia od umowy należy przekazać konsumentowi nawet w wypadku zastosowania art. 8 ust. 4. Powódka podnosi, że znajduje to odzwierciedlenie w sformułowaniu użytym w części B załącznika I do dyrektywy 2011/83, które odnosi się do „formularza” jako formularza przesyłanego przedsiębiorcy, który zamieścił reklamę. 97. Komisja podnosi, że zgodnie z art. 6 ust. 1 lit. h) dyrektywy 2011/83, zanim konsument może zostać związany umową zawieraną na odległość lub umową zawieraną poza lokalem przedsiębiorstwa, przedsiębiorca – w przypadku gdy istnieje prawo do odstąpienia od umowy – w jasny i zrozumiały sposób udziela konsumentowi informacji o warunkach, terminach oraz procedurze korzystania z tego prawa zgodnie z art. 11 ust. 1, a także o wzorze formularza odstąpienia od umowy zawartym w części B załącznika I ( ). W związku z powyższym, zgodnie z brzmieniem tego przepisu, obie części obowiązków przedsiębiorcy mają zastosowanie do środków porozumiewania się na odległość, przewidujących ograniczoną przestrzeń lub ograniczony czas na przedstawienie informacji. Komisja zauważa, że wzór formularza odstąpienia od umowy zawarty w części B załącznika I jest krótki, a także że art. 8 ust. 1 dyrektywy 2011/83 pozwala przedsiębiorcom udostępniać informacje przewidziane w art. 6 ust. 1 dyrektywy 2011/83 w sposób odpowiadający wykorzystywanym środkom porozumiewania się na odległość. Daje to przedsiębiorcy dodatkową elastyczność. 98. Z drugiej strony Finlandia, przy pewnym wsparciu ze strony Polski i Niemiec, twierdzi, że formularz odstąpienia od umowy nie stanowi części „informacji” o prawie do odstąpienia od umowy, o których mowa w dyrektywie 2011/83, więc nie trzeba go udostępniać przed związaniem konsumenta umową zawieraną na odległość, gdy zastosowanie znajduje art. 8 ust. 4 tej dyrektywy. Stanowi on raczej dokument, poprzez który konsument może poinformować przedsiębiorcę o woli odstąpienia od umowy. Jeżeli prawodawca chciałby objąć wzór formularza odstąpienia od umowy zakresem art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83, to – zgodnie z twierdzeniem Finlandii – stwierdziłby to wyraźnie w tym przepisie. Wzór formularza odstąpienia od umowy nie jest „informacją”, która wpłynie na decyzję nabywcy o dokonaniu zakupu oferowanego produktu w drodze umowy zawieranej na odległość. 99. Finlandia powołuje się również na art. 8 ust. 5 dyrektywy 2011/83 oraz na fakt, że dyrektywa 2011/83 znajduje zastosowanie również do sprzedaży telefonicznej. Wynika z tego, że intencją prawodawcy nie było uwzględnienie wzoru formularza odstąpienia od umowy, ponieważ przesłanie formularza za pośrednictwem telefonu jest technicznie niemożliwe. Finlandia zauważa, że wzór formularza odstąpienia od umowy można przesłać na trwałym nośniku w późniejszym terminie zgodnie z art. 8 ust. 7 dyrektywy 2011/83. Polska podaje przykład umowy zawieranej na odległość za pośrednictwem telefonu jako środka porozumiewania się, w wypadku którego załączenie formularza odstąpienia od umowy nie byłoby możliwe. 100. Doszedłem do wniosku, że w sytuacji, w której znajduje zastosowanie art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83, przedsiębiorcy nie mają obowiązku udostępniać wzoru formularza odstąpienia od umowy zawartego w część B załącznika I do dyrektywy 2011/83 przed zawarciem umowy na odległość. 101. Chociaż przyznaję, że – jak można się spodziewać – wytyczne Komisji w sprawie dyrektywy 2011/83 ( ) przemawiają za stanowiskiem, jakie Komisja zajęła w postępowaniu głównym, na przykład we fragmencie, w którym w odniesieniu do rozmów telefonicznych stwierdza się, że treść formularza powinno się wyjaśnić konsumentowi ustnie ( ), to w dyrektywie 2011/83 nie ma wyraźnego postanowienia w tym zakresie. Innymi słowy, w dyrektywie 2011/83 nie ma żadnego przepisu dotyczącego środków komunikacji, w wypadku których przekazanie wzoru formularza odstąpienia od umowy jest niemożliwe lub utrudnione. Kontekst ten sugeruje, że być może zobowiązanie przedsiębiorców do udostępniania formularza w takich okolicznościach nie było intencją prawodawcy Unii. 102. Mówiąc ogólniej, wymaganie od przedsiębiorców, aby przekazywali wzór formularza odstąpienia od umowy nawet w sytuacji, kiedy zastosowanie znajduje art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83, może być niezgodne z genezą tego przepisu oraz art. 6 ust. 1 dyrektywy 2011/83, nawiązującymi do konieczności uniknięcia zbędnych obciążeń dla przedsiębiorców ( ). 103. Wreszcie, zgodnie z art. 11 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2011/83 konsument ma możliwość odstąpienia od umowy zawartej na odległość poprzez złożenie jednoznacznego oświadczenia w tym zakresie. Konsumenci nie mają obowiązku korzystać z wzoru formularza odstąpienia od umowy zawartego w części B załącznika I. Przemawia to za argumentem Finlandii, zgodnie z którym słowo „informacje” w dyrektywie 2011/83 można interpretować w ten sposób, że nie obejmuje ono środka, za pomocą którego konsument decyduje się odstąpić od umowy zawartej na odległość. W związku z powyższym rozwiązanie, które sugeruję, pozostaje bez uszczerbku dla wysokiego poziomu ochrony konsumentów. 104. Proponuję zatem, by na pytanie trzecie udzielić następującej odpowiedzi: 3) Jeżeli Trybunał odpowiedziałby na pytanie pierwsze w ten sposób, że to wybrany przez przedsiębiorcę dany środek porozumiewania się na odległość w konkretnym przypadku ma znaczenie dla określenia przedmiotowego zakresu stosowania art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83, to dołączenie do środka porozumiewania się na odległość przed zawarciem umowy na odległość formularza odstąpienia od umowy zawartego w części B załącznika I do dyrektywy 2011/83 nie jest wymagane. VI. Wnioski 105. W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytania prejudycjalne przedstawione przez Bundesgerichtshof (federalny sąd najwyższy, Niemcy) w następujący sposób: 1) Dla celów stosowania art. 8 ust. 4 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE z dnia 25 października 2011 r. w sprawie praw konsumentów, zmieniającej dyrektywę Rady 93/13/EWG i dyrektywę 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylającej dyrektywę Rady 85/577/EWG i dyrektywę 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady, dla zagadnienia, czy środek porozumiewania się na odległość (tutaj: prospekt reklamowy z pocztówką zamówieniową) przewiduje ograniczoną przestrzeń lub ograniczony czas na przedstawienie informacji, ma znaczenie to, czy dany środek porozumiewania się na odległość (generalnie) przewiduje ograniczoną przestrzeń lub ograniczony czas zgodnie ze swoim charakterem. 2) Jeżeli Trybunał odpowiedziałby na pytanie pierwsze w ten sposób, że to wybrany przez przedsiębiorcę dany środek porozumiewania się na odległość w konkretnym przypadku ma znaczenie dla określenia przedmiotowego zakresu stosowania art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83, to ograniczenie informacji o prawie odstąpienia od umowy do informacji o istnieniu prawa odstąpienia od umowy jest niezgodne z art. 8 ust. 4 i art. 6 ust. 1 lit. h) dyrektywy 2011/83. 3) Jeżeli Trybunał odpowiedziałby na pytanie pierwsze w ten sposób, że to wybrany przez przedsiębiorcę dany środek porozumiewania się na odległość w konkretnym przypadku ma znaczenie dla określenia przedmiotowego zakresu stosowania art. 8 ust. 4 dyrektywy 2011/83, to dołączenie do środka porozumiewania się na odległość przed zawarciem umowy na odległość formularza odstąpienia od umowy zawartego w części B załącznika I do dyrektywy 2011/83 nie jest wymagane. ( ) Język oryginału: angielski. ( ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE z dnia 25 października 2011 r. w sprawie praw konsumentów, zmieniająca dyrektywę Rady 93/13/EWG i dyrektywę 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylająca dyrektywę Rady 85/577/EWG i dyrektywę 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz.U. 2011, L 304, s. 64). ( ) Dz.U. 1985, L 372, s. 31. ( ) Dz.U. 1997, L 144, s. 19. ( ) Zobacz S. Weatherill, The Consumer Rights Directive: how and why a quest for „coherence” has (largely) failed, Common Market Law Review 49 (2012), 1279, s. 1290. Jednakże, jak wskazano w motywie 2 dyrektywy 2011/83, państwa członkowskie mają mieć możliwość utrzymania lub przyjęcia przepisów krajowych w odniesieniu do niektórych aspektów. Dyrektywa 2011/83 obejmuje również mniejsze zmiany dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29) oraz dyrektywy 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 25 maja 1999 r. w sprawie niektórych aspektów sprzedaży towarów konsumpcyjnych i związanych z tym gwarancji (Dz.U. 1999, L 171, s. 12). ( ) Polska powołuje się na wyrok z dnia 17 marca 2016 r., Liffers (C‑99/15, EU:C:2016:173, pkt 14 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Wyróżnienie własne. ( ) Wyrok z dnia 26 października 2016 r. (C‑611/14, EU:C:2016:800). ( ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 maja 2005 r. dotycząca nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym oraz zmieniająca dyrektywę Rady 84/450/EWG, dyrektywy 97/7/WE, 98/27/WE i 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady („dyrektywa o nieuczciwych praktykach handlowych”) (Dz.U. 2005, L 149, s. 22). ( ) Zobacz także pkt 65 i 66 poniżej. ( ) W odniesieniu do tego prawa zob. wyroki: z dnia 14 marca 2017 r., G4S Secure Solutions (C‑157/15, EU:C:2017:203); z dnia 26 października 2017 r., BB construct (C‑534/16, EU:C:2017:820); z dnia 20 grudnia 2017 r., Global Starnet (C‑322/16, EU:C:2017:985); z dnia 20 grudnia 2017 r., Polkomtel (C‑277/16, EU:C:2017:989); z dnia 30 czerwca 2016 r., Lidl (C‑134/15, EU:C:2016:498); z dnia 4 maja 2016 r., Pillbox 38 (C‑477/14, EU:C:2016:324); z dnia 21 grudnia 2016 r., AGET Iraklis (C‑201/15, EU:C:2016:972); z dnia 17 grudnia 2015 r., Neptune Distribution (C‑157/14, EU:C:2015:823); z dnia 31 stycznia 2013 r., McDonagh (C‑12/11, EU:C:2013:43); z dnia 22 stycznia 2013 r., Sky Österreich (C‑283/11, EU:C:2013:28); z dnia 12 lipca 2012 r., Association Kokopelli (C‑59/11, EU:C:2012:447). ( ) Zobacz na przykład wyrok z dnia 17 grudnia 2015 r., Neptune Distribution (C‑157/14, EU:C:2015:823). ( ) W pkt 147 wyroku Trybunału z dnia 4 maja 2016 r., Philip Morris Brands (C‑547/14, EU:C:2016:325), stwierdzono, że „[art.] 11 karty jest poświęcony wolności wypowiedzi i informacji. Wolność ta jest również chroniona na podstawie art. 10 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r., który, jak wynika z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, ma w szczególności zastosowanie do rozpowszechniania przez przedsiębiorcę informacji o charakterze handlowym, między innymi w postaci komunikatów reklamowych. Ze względu na to, że wolność wypowiedzi i informacji przewidziana w art. 11 karty ma, jak wynika z art. 52 ust. 3 karty i z wyjaśnień odnoszących się do jej art. 11, takie samo znaczenie i taki sam zakres jak wolność zagwarantowana przez europejską Konwencję o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (EKPC), należy stwierdzić, że wspomniana wolność obejmuje stosowanie przez przedsiębiorcę na opakowaniach, etykietach wyrobów tytoniowych wskazań tego rodzaju, jak będące przedmiotem art. 13 ust. 1 dyrektywy 2014/40 (wyrok z dnia 17 grudnia 2015 r.Neptune Distribution, C‑157/14, EU:C:2015:823, pkt 64, 65)”. Zobacz także opinia rzecznika generalnego N. Jääskinena w sprawie Google Spain i Google (C‑131/12, EU:C:2013:424, pkt 120–125). ( ) Zobacz wyrok z dnia 31 stycznia 2013 r., McDonagh (C‑12/11, EU:C:2013:43, pkt 63). Warto zauważyć, że w pkt 62 wyroku McDonagh Trybunał orzekł, że „gdy zachodzi konflikt pomiędzy kilkoma prawami chronionymi w porządku prawnym Unii, oceny takiej należy dokonywać, przestrzegając konieczności pogodzenia wymogów związanych z ochroną poszczególnych praw oraz zapewnienia odpowiedniej równowagi między nimi (zob. podobnie wyroki: z dnia 29 stycznia 2008 r., Promusicae, C‑275/06, EU:C:2008:54, pkt 65, 66; a także z dnia 6 września 2012 r., Deutsches Weintor, C‑544/10, EU:C:2012:526, pkt 47)”. ( ) Zobacz moja opinia w sprawie OTP Bank i OTP Faktoring (C‑51/17, EU:C:2018:303, pkt 64). Wpływ prawa do ochrony konsumenta wynika z faktu, że gdy ochrona konsumenta nie stanowi celu danego aktu prawnego Unii, może to mieć decydujące znaczenie dla wykładni tego aktu. Zobacz na przykład wyrok z dnia 21 maja 2015 r., El Majdoub (C‑322/14, EU:C:2015:334, pkt 36–38). ( ) Wyrok z dnia 17 grudnia 2015 r., Neptune Distribution (C‑157/14, EU:C:2015:823). ( ) Zobacz, w kontekście umów zawieranych na odległość, wyrok z dnia 5 lipca 2012 r., Content Services Limited (C‑49/11, EU:C:2012:419, pkt 32). W odniesieniu do prac przygotowawczych, które są istotne dla postępowania głównego, chciałbym jednak zauważyć, że zawierają one czasem odwołania do „rozwoju technologicznego”. Zobacz na przykład Komisja Europejska, Zielona księga w sprawie przeglądu dorobku wspólnotowego w dziedzinie praw konsumenta (Dz.U. 2007, C 61, s. 1, 3). Zobacz podobnie Rada Unii Europejskiej, Dokument roboczy służb Komisji towarzyszący wnioskowi dotyczącemu dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie praw konsumentów – Załączniki – z dnia 8 października 2008 r., Doc. SEC(2008) 2547, s. 4. ( ) Https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/crd_guidance_en_0.pdf ( ) Wyrok z dnia 15 kwietnia 2010 r., E. Friz (C‑215/08, EU:C:2010:186, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Moja opinia w sprawie Pinckernelle (C‑535/15, EU:C:2016:996, pkt 40 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Wyrok z dnia 26 października 2016 r. (C‑611/14, EU:C:2016:800). ( ) Jak wskazano w pkt 36 opinii rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawie Content Services (C‑49/11, EU:C:2012:126), definicje tego samego pojęcia zawarte w innych dyrektywach mogą być „pomocne” w procesie wykładni. ( ) Podczas rozprawy Komisja powołała się na pkt 80, 58 i 63. W uwagach na piśmie Komisja powołuje się na pkt 62 i 63. ( ) Wyróżnienie własne. ( ) Wyrok z dnia 30 marca 2017 r. (C‑146/16, EU:C:2017:243). ( ) Ibidem, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Ibidem, pkt 29. ( ) Wyróżnienie własne. ( ) Finlandia powołuje się na wyrok Trybunału z dnia 20 września 2017 r., Andricuic i in. (C‑186/16, EU:C:2017:703, pkt 48 i przytoczone tam orzecznictwo). W kwestii znaczenia prawa do odstąpienia od umowy zob. opinia rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawie Content Services (C‑49/11, EU:C:2012:126, pkt 28). ( ) Wyrok z dnia 5 lipca 2012 r., Content Services (C‑49/11, EU:C:2012:419, pkt 37). ( ) Przyznaję, że powódka odniosła się do argumentów dotyczących art. 8 ust. 7 lit. a) dyrektywy 2011/83 w kontekście pytania pierwszego. ( ) Wyrok z dnia 30 czerwca 2016 r., Lidl (C‑134/15, EU:C:2016:498, pkt 27 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Na przykład wyrok z dnia 26 października 2017 r., BB construct (C‑534/16, EU:C:2017:820, pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Na przykład wyrok z dnia 17 grudnia 2015 r., Neptune Distribution (C‑157/14, EU:C:2015:823, pkt 66 i przytoczone tam orzecznictwo); np. wyrok z dnia 30 czerwca 2016 r., Lidl (C‑134/15, EU:C:2016:498, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Zobacz ostatnio, w odniesieniu do wolności prowadzenia działalności gospodarczej, wyroki: z dnia 12 lipca 2018 r., Spika i in. (C‑540/16, EU:C:2018:565, pkt 36); z dnia 26 października 2017 r., BB construct (C‑534/16, EU:C:2017:820, pkt 37). Zobacz także np. wyrok z dnia 30 czerwca 2016 r., Lidl (C‑134/15, EU:C:2016:498, pkt 31). W kwestii stosowania art. 52 ust. 1 karty do wolności wypowiedzi zob. wyrok z dnia 4 maja 2016 r., Philip Morris Brands i in. (C‑547/14, EU:C:2016:325, pkt 149). ( ) Wyrok z dnia 4 maja 2016 r., Philip Morris Brands i in. (C‑547/14, EU:C:2016:325, pkt 151). ( ) Wyrok z dnia 17 grudnia 2015 r., Neptune Distribution (C‑157/14, EU:C:2015:823, pkt 73). Zobacz także np. wyrok z dnia 30 czerwca 2016 r., Lidl (C‑134/15, EU:C:2016:498, pkt 32). ( ) Ze szczegółową analizą zasady proporcjonalności w kontekście wolności prowadzenia działalności gospodarczej można się zapoznać w opinii rzecznika generalnego M. Bobeka w sprawie Lidl (C‑134/15, EU:C:2016:169, pkt 40–62). ( ) Wyrok z dnia 30 czerwca 2016 r., Lidl (C‑134/15, EU:C:2016:498, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 30 marca 2017 r., Verband Sozialer Wettbewerb (C‑146/16, EU:C:2017:243). ( ) Opinia rzecznika generalnego J. Kokott w sprawie Polska/Parlament i Rada (C‑358/14, EU:C:2015:848, pkt 87, 89 i przytoczone tam orzecznictwo). Zobacz także rozważania w pkt 42 opinii rzecznika generalnego M. Bobeka w sprawie Lidl (C‑134/15, EU:C:2016:169). ( ) Wyróżnienie w uwagach Komisji. ( ) Https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/crd_guidance_en_0.pdf ( ) Ibidem, s. 34. ( ) Zobacz, pod nagłówkiem „Wymogi informacyjne”, Nota od prezydencji, Grupa Robocza ds. Ochrony Konsumenta i Informacji z dnia 13 maja 2009 r., 9833/09, CONSOM 113, JUSTCIV 122, CODEC 720, s. 11.