C-431/22

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO MACIEJA SZPUNARA przedstawiona w dniu 13 lipca 2023 r. ( ) Sprawa C‑431/22 Scuola europea di Varese przeciwko PD, jako osobie, na której spoczywa odpowiedzialność rodzicielska za NG, LC, jako osobie, na której spoczywa odpowiedzialność rodzicielska za NG [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny, Włochy)] Odesłanie prejudycjalne – Konwencja określająca statut Szkół Europejskich – Decyzja o nieotrzymaniu przez ucznia promocji do następnej klasy podjęta przez radę pedagogiczną – Zakwestionowanie przez rodziców – Jurysdykcja sądów krajowych lub wyłączna jurysdykcja Rady ds. Zażaleń Szkół Europejskich – Skuteczna ochrona sądowa I. Wprowadzenie 1. Przedstawiciele sześciu państw członkowskich Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (EWWiS) spotkali się kilkakrotnie w 1954 r., aby omówić kwestię utworzenia szkoły europejskiej. Podczas tych spotkań zdecydowano, że przedstawiciele ci powołają radę administracyjną, która będzie odpowiedzialna za tę szkołę i określi zasady jej organizacji. I tak w dniu 12 października 1954 r. w Luksemburgu ( ) otwarta została pierwsza szkoła europejska. Następnie utworzono inne szkoły ( ). Obecnie istnieje trzynaście szkół europejskich, w których naukę pobiera około 28750 uczniów. 2. Jedną ze szczególnych cech tych szkół jest to, że stanowią one system sui generis, zakorzeniony zarówno w prawie unijnym, jak i międzynarodowym. Ten dwojaki charakter rodzi między innymi pytania dotyczące podziału kompetencji między sądy krajowe a Radę ds. Zażaleń Szkół Europejskich (zwaną dalej „Radą ds. Zażaleń”) ustanowioną Konwencją określającą statut Szkół Europejskich ( ) (zwaną dalej „KSSE”). Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy konkretnie wykładni art. 27 ust. 2 tej konwencji. 3. Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy Scuola europea di Varese (Szkołą Europejską w Varese, Włochy) a PD i LC, działającymi w charakterze przedstawicieli ustawowych swojego małoletniego syna NG (zwanymi dalej „rodzicami NG” lub „rodzicami”), w przedmiocie jurysdykcji sądów włoskich do rozpoznania skargi o stwierdzenie nieważności decyzji rady pedagogicznej o nieotrzymaniu przez NG – będącego w tym czasie uczniem szkoły średniej – promocji do wyższej klasy. 4. Niniejsze odesłanie daje Trybunałowi sposobność wypowiedzenia się, po pierwsze, w przedmiocie zakresu kontroli sądowej sprawowanej przez Radę ds. Zażaleń, która ma status organu organizacji międzynarodowej, w odniesieniu do tych decyzji, a po drugie, w przedmiocie ciążącego na tej radzie obowiązku stosowania zasady skutecznej ochrony sądowej przy dokonywaniu wykładni KSSE i aktów wykonawczych, do których konwencja ta odsyła. II. Ramy prawne A. Konwencja wiedeńska o prawie traktatów 5. Artykuł 1 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów ( ) z dnia 23 maja 1969 r. (zwanej dalej „konwencją wiedeńską”), zatytułowany „Zakres niniejszej konwencji”, stanowi, że ma ona zastosowanie do traktatów między państwami. 6. Artykuł 3 owej konwencji, zatytułowany „Porozumienia międzynarodowe nieobjęte zasięgiem niniejszej konwencji”, stanowi: „Fakt, że niniejszej konwencji nie stosuje się ani do porozumień międzynarodowych zawartych między państwami a innymi podmiotami prawa międzynarodowego lub między takimi innymi podmiotami prawa międzynarodowego, ani do porozumień międzynarodowych zawieranych w formie innej niż pisemna, nie wpływa na: […] b) zastosowanie do nich którejkolwiek z norm sformułowanych w niniejszej konwencji, którym podlegałyby one na podstawie prawa międzynarodowego, niezależnie od tej konwencji; […]”. 7. Zgodnie z art. 31 tej konwencji, zatytułowanym „Ogólna reguła interpretacji”: „1.   Traktat należy interpretować w dobrej wierze, zgodnie ze zwykłym znaczeniem, jakie należy przypisywać użytym w nim wyrazom w ich kontekście, oraz w świetle jego przedmiotu i celu. […] 3.   Łącznie z kontekstem należy brać pod uwagę: a) każde późniejsze porozumienie między stronami dotyczące interpretacji traktatu lub stosowania jego postanowień; b) każdą późniejszą praktykę stosowania traktatu ustanawiającą porozumienie stron co do jego interpretacji; c) wszelkie odpowiednie normy prawa międzynarodowego mające zastosowanie w stosunkach między stronami. […]”. B. KSSE 8. Artykuł 1 akapit drugi KSSE stanowi, że „[z]adaniem Szkół jest wspólne kształcenie dzieci pracowników Wspólnot Europejskich”. 9. Zgodnie z art. 27 KSSE: „1.   Niniejszym ustanawia się Radę ds. Zażaleń. 2.   Rada ds. Zażaleń ma wyłączną jurysdykcję jako pierwsza i ostatnia instancja, jeśli wszystkie drogi administracyjne zostały wyczerpane, w każdym sporze dotyczącym stosowania niniejszej konwencji, dla wszystkich osób, których ona dotyczy, z wyjątkiem kadry administracyjnej i pozostałych pracowników Szkoły, oraz po uwzględnieniu zgodności z prawem wszelkich aktów opartych na niniejszej konwencji lub regulaminów wprowadzonych na jej podstawie, które mają niekorzystny skutek dla tych osób w wyniku działań Zarządu Szkół lub rady administracyjnej szkoły w trakcie wykonywania uprawnień określonych przez niniejszą konwencję. nieograniczoną jurysdykcję. [Rada ds. Zażaleń ma wyłączną jurysdykcję jako pierwsza i ostatnia instancja, po wyczerpaniu drogi administracyjnej, w sporach dotyczących stosowania niniejszej konwencji do wszystkich osób, których ona dotyczy, z wyjątkiem personelu administracyjnego i pomocniczego, w zakresie zgodności z prawem wszelkich niekorzystnych dla tych osób aktów wydanych na podstawie konwencji lub przepisów wykonawczych do niej przez Zarząd Szkół lub radę administracyjną danej szkoły w wykonaniu uprawnień przyznanych przez niniejszą konwencję. Jeżeli spory te dotyczą kwestii finansowych, Rada ds. Zażaleń ma nieograniczone prawo orzekania]. Warunki oraz szczegółowe zasady dotyczące postępowania ustanowione są, jako odpowiednie [odpowiednio], przez zasady pełnienia obowiązków przez kadrę nauczycielską [w regulaminie pracowniczym kadry nauczycielskiej] lub w warunkach zatrudnienia nauczycieli pracujących w niepełnym wymiarze godzin [nauczycieli kontraktowych], lub też regulaminie szkół [Regulaminie ogólnym Szkół Europejskich]. 3.   Członkami Rady ds. Zażaleń mogą być osoby o niekwestionowanej niezależności, posiadające kwalifikacje w dziedzinie prawa. Członkami Rady ds. Zażaleń mogą być wyłącznie osoby znajdujące się na liście opracowanej przez Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich. 4.   Statut Rady ds. Zażaleń przyjmowany jest przez Zarząd Szkół, stanowiący jednomyślnie. Statut Rady ds. Zażaleń określa liczbę członków Rady, procedurę ich mianowania przez Zarząd Szkół, czas trwania ich kadencji oraz uzgodnienia [warunki] finansowe, jakie ich dotyczą. Statut określa sposób funkcjonowania Rady. 5.   Rada ds. Zażaleń uchwala swój regulamin, który zawiera postanowienia niezbędne do stosowania statutu. Regulamin wymaga jednogłośnego zatwierdzenia przez Zarząd Szkół. 6.   Orzeczenia wydane przez Radę ds. Zażaleń są wiążące dla stron sporu i jeśli któraś ze stron nie zastosuje się do tych postanowień [orzeczeń], ich wykonanie będzie egzekwowane przez właściwe władze państwa członkowskiego, zgodnie z obowiązującym w nim prawem. 7.   Inne spory, w których Szkoły są stroną, podlegają jurysdykcji krajowej. W szczególności właściwość sądów krajowych w odniesieniu do spraw związanych z odpowiedzialnością cywilną i karną nie jest naruszona przez niniejszy artykuł”. C. Regulamin ogólny Szkół Europejskich 10. Artykuł 61 ust. 1 Regulaminu ogólnego Szkół Europejskich, w wersji nr 2014‑03‑D‑14‑fr‑11, mającej zastosowanie do okoliczności faktycznych sporu w postępowaniu głównym (zwanego dalej „ROSE z 2014 r.”), przewiduje, że w szkole średniej decyzje o promocji do wyższej klasy podejmowane są na koniec roku szkolnego przez właściwą radę pedagogiczną. 11. Zgodnie z art. 62 ROSE z 2014 r., zatytułowanym „Odwołania od decyzji o powtarzaniu klasy”: „1.   Przedstawicielom ustawowym uczniów nie przysługuje odwołanie od decyzji rad pedagogicznych, z wyjątkiem wystąpienia uchybień formalnych lub nowych okoliczności faktycznych, uznanych przez Sekretarza Generalnego na podstawie dokumentacji przedstawionej przez szkołę i przedstawicieli ustawowych ucznia. Przez uchybienie formalne należy rozumieć każde naruszenie normy prawnej dotyczącej procedury promocji do wyższej klasy, którego brak sprawiłby, że decyzja rady pedagogicznej byłaby inna. Brak pomocy w postaci objęcia ucznia programem wsparcia edukacyjnego nie stanowi uchybienia formalnego, chyba że zostanie wykazane, iż uczeń lub jego przedstawiciele ustawowi zwrócili się o tę pomoc, lecz szkoła odmówiła jej przyznania, dopuszczając się nadużycia. Szkoły określają szczegółowe warunki praktycznej organizacji egzaminów i warunki te nie mogą być uznane za uchybienie formalne. Przez nową okoliczność faktyczną należy rozumieć każdą okoliczność, która nie została podana do wiadomości rady pedagogicznej, ponieważ nie była ona znana nikomu – nauczycielom, rodzicom, uczniowi – w chwili narady, a mogła mieć wpływ na treść decyzji rady pedagogicznej. Okoliczności faktycznej znanej rodzicom, która nie została jednak podana do wiadomości rady pedagogicznej, nie można uznać za nową okoliczność w rozumieniu niniejszego przepisu. Oceny umiejętności uczniów, przyznanie ocen za pracę egzaminacyjną lub pracę w roku szkolnym oraz ocena szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 61.B‑5, podlegają swobodnemu uznaniu rady pedagogicznej. Od tych ocen nie przysługuje odwołanie. 2.   Termin wniesienia odwołania do sekretarza generalnego wynosi siedem dni kalendarzowych od zakończenia roku szkolnego […]. […] Sekretarz Generalny (lub w drodze delegacji zastępca sekretarza generalnego) wydaje rozstrzygnięcie w przedmiocie odwołania do dnia 31 sierpnia. Zastosowanie mają art. 66 i 67 niniejszego regulaminu. Jeżeli odwołanie zostanie uznane za dopuszczalne i zasadne, rada pedagogiczna ponownie rozpatruje sprawę. Od nowej decyzji również przysługuje odwołanie administracyjne do Sekretarza Generalnego […]”. 12. Artykuł 66 ROSE z 2014 r., zatytułowany „Odwołania administracyjne”, stanowi: „1.   Od decyzji, o których mowa w art. […] 62, przysługuje odwołanie administracyjne na warunkach przewidzianych w tych artykułach […]. […] 5.   Decyzję Sekretarza Generalnego w sprawie odwołania administracyjnego doręcza się stronie lub stronom wnoszącym odwołanie […]”. 13. Artykuł 67 ROSE z 2014 r., zatytułowany „Skargi”, stanowi: „1.   Na wyraźne lub dorozumiane decyzje administracyjne w sprawie odwołań, o których mowa w poprzednim artykule, przedstawicielom ustawowym uczniów, których bezpośrednio dotyczy sporna decyzja, przysługuje skarga do Rady ds. Zażaleń, o której mowa w art. 27 [KSSE]. […] 4.   Skargę należy wnieść w terminie dwóch tygodni od doręczenia lub publikacji zaskarżonej decyzji pod rygorem niedopuszczalności […]. 5.   Skargi w rozumieniu niniejszego artykułu są rozpatrywane i rozstrzygane zgodnie z regulaminem postępowania Rady ds. Zażaleń. 6.   Rada ds. Zażaleń wydaje rozstrzygnięcie w terminie sześciu miesięcy od otrzymania skargi, bez uszczerbku dla stosowania art. 16, 34 i 35 regulaminu postępowania Rady ds. Zażaleń Szkół Europejskich, które przewidują możliwość złożenia wniosku o zastosowanie środka tymczasowego”. D. Prawo włoskie 14. Zgodnie z art. 41 codice di procedura civile (kodeksu postępowania cywilnego): „Do czasu rozstrzygnięcia sprawy co do istoty w pierwszej instancji każda ze stron może zwrócić się do połączonych izb sądu kasacyjnego o rozstrzygnięcie kwestii właściwości […]”. III. Spór w postępowaniu głównym 15. W dniu 25 czerwca 2020 r. rodzicom NG, który w tamtym czasie uczęszczał do szkoły średniej w ramach Szkoły Europejskiej w Varese, doręczono decyzję właściwej rady pedagogicznej o nieotrzymaniu przez NG promocji do następnej klasy. 16. W dniu 20 lipca 2020 r. rodzice NG wnieśli do Tribunale amministrativo regionale per la Lombardia (regionalnego sądu administracyjnego dla Lombardii, Włochy) skargę o stwierdzenie nieważności tej decyzji. 17. Postanowieniem z dnia 9 września 2020 r. sąd ten uznał się za właściwy do rozpoznania owej skargi, uwzględnił złożony do niego wniosek o zastosowanie środków tymczasowych „w celu dopuszczenia NG pod pewnymi warunkami do następnej klasy” i zarządził rozpoznanie sprawy co do istoty na rozprawie wyznaczonej na dzień 19 października 2021 r. 18. W dniu 13 października 2021 r. Szkoła Europejska w Varese wniosła do izb połączonych Corte suprema di cassazione (sądu kasacyjnego, Włochy) na podstawie art. 41 kodeksu postępowania cywilnego wniosek o wstępne rozstrzygnięcie kwestii jurysdykcji w celu stwierdzenia braku jurysdykcji sądów włoskich do rozpoznania odnośnego sporu. W istocie bowiem, zdaniem tej szkoły, Rada ds. Zażaleń posiada wyłączną jurysdykcję w tym zakresie na podstawie art. 27 KSSE w związku z art. 67 ust. 1 ROSE z 2014 r. 19. Rodzice i prokurator uważają natomiast, że sądy włoskie są właściwe do rozpoznania tego sporu, w szczególności dlatego, że zgodnie z art. 27 KSSE wyłączna jurysdykcja Rady ds. Zażaleń jest ograniczona do niekorzystnych aktów Zarządu Szkół Europejskich (zwanego dalej „Zarządem Szkół”) lub rady administracyjnej szkoły. Ich zdaniem w tych okolicznościach rozszerzenie właściwości tego organu na akty wydane przez radę pedagogiczną stanowiłoby zmianę KSSE, która może nastąpić wyłącznie zgodnie z procedurą przewidzianą w art. 31 ust. 4 tej konwencji. Uważają oni, że możliwość wniesienia skargi do Rady ds. Zażaleń, przewidziana w art. 67 ust. 1 ROSE z 2014 r., daje zatem przedstawicielom ustawowym ucznia jedynie uprawnienie do wyboru odwołania w trybie administracyjnym, po którym może ewentualnie nastąpić skarga sądowa do tejże Rady. Podnoszą oni, że jurysdykcja tej ostatniej nie ma jednak charakteru wyłącznego, ponieważ przedstawiciele ustawowi zawsze mogą też wnieść skargę bezpośrednio do odpowiednich sądów krajowych. 20. Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny), do którego zwrócono się o rozstrzygnięcie kwestii wstępnej dotyczącej jurysdykcji sądów włoskich podniesionej przez Szkołę Europejską w Varese, przypomina na wstępie, że z orzecznictwa Trybunału wynika, iż Trybunał jest właściwy do orzekania w trybie prejudycjalnym w przedmiocie wykładni KSSE oraz aktów przyjętych na jej podstawie ( ). 21. Sąd odsyłający wskazuje ponadto, że w wyroku z dnia 15 marca 1999 r. ( ) opowiedział się już za jurysdykcją sądów włoskich w okolicznościach analogicznych do okoliczności sporu obecnie zawisłego przed Tribunale amministrativo regionale per la Lombardia (regionalnym sądem administracyjnym dla Lombardii). W wyroku tym orzekł on bowiem, że art. 6 akapit drugi w związku z art. 27 ust. 1, 2 i 7 KSSE nie przewiduje właściwości Rady ds. Zażaleń w odniesieniu do aktów przyjmowanych przez radę pedagogiczną, a wyłącznie do aktów niekorzystnych wydanych przez Zarząd Szkół lub radę administracyjną danej szkoły europejskiej. 22. Sąd odsyłający zauważa jednak, że w chwili wydania wspomnianego wyroku obowiązujący wówczas ROSE z 1996 r. ( ) dawał w art. 68a ust. 3 jedynie ograniczoną możliwość odwołania wewnętrznego, o charakterze czysto administracyjnym, od decyzji wydanych przez radę pedagogiczną, a jednocześnie nie przewidywał żadnej możliwości wniesienia skargi do Rady ds. Zażaleń. 23. Może się tymczasem okazać, że okoliczność, iż w międzyczasie w ROSE z 2005 r. ( ) ustanowiono możliwość posłużenia się takim środkiem zaskarżenia, a następnie utrzymano w ją mocy w art. 67 ROSE z 2014 r., obecnie uzasadnia uznanie wyłącznej jurysdykcji Rady ds. Zażaleń do rozpoznawania tego rodzaju sporów. 24. Wydaje się bowiem, zdaniem sądu odsyłającego, że za takim rozwiązaniem przemawiają zdecydowanie wnioski płynące z wyroku Oberto i O’Leary ( ), w którym Trybunał przyznał już, opierając się na postanowieniach konwencji wiedeńskiej, że Rada ds. Zażaleń mogła zasadnie uznać, iż posiada wyłączną jurysdykcję do rozpoznawania skarg na akt dyrektora szkoły europejskiej niekorzystny dla jej nauczyciela. Sąd odsyłający uważa ponadto, że za takim rozwiązaniem przemawia postanowienie Sądu Unii Europejskiej JT/Sekretarz Generalny Szkół Europejskich i Rada ds. Zażaleń Szkół Europejskich ( ) w odniesieniu do skarg przysługujących na decyzje o powtarzaniu klasy wydane przez radę pedagogiczną. 25. Zdaniem sądu odsyłającego istotna w tym kontekście może okazać się również okoliczność, że ROSE jest uchwalany przez Zarząd Szkół, a Sekretarz Generalny Szkół Europejskich (zwany dalej „Sekretarzem Generalnym”), do którego należy rozstrzyganie odwołań administracyjnych od decyzji rady pedagogicznej o powtarzaniu klasy, jest organem wspólnym dla wszystkich szkół i jest on, w szczególności, upoważniony do reprezentowania Zarządu Szkół. To samo dotyczy dokumentów przedstawionych przez Szkołę Europejską w Varese, a w szczególności „sprawozdania z działalności Rady ds. Zażaleń za 2007 r.”, w którym opisano nowe środki zaskarżenia decyzji dotyczących promocji do wyższej klasy wprowadzonych przez ROSE z 2005 r., a także praktyki orzeczniczej wynikającej z licznych rozstrzygnięć Rady ds. Zażaleń wydanych w latach 2007–2017 w przedmiocie skarg na takie decyzje. 26. Sąd odsyłający wskazuje jednak, że wyrok Oberto i O’Leary ( ) dotyczy aktu dyrektora szkoły europejskiej w postaci wprowadzenia ograniczenia czasu trwania stosunku pracy w umowie o pracę zawartej między szkołą europejską a nauczycielem kontraktowym oraz że właściwość Rady ds. Zażaleń wynikała w tej sprawie nie z ROSE, lecz z warunków zatrudnienia nauczycieli kontraktowych. Jego zdaniem płynie stąd wniosek, że istniejące różnice w okolicznościach faktycznych między sprawą, w której zapadł ten wyrok, a niniejszą sprawą nie pozwalają uznać, iż wykładnia art. 27 ust. 2 akapit pierwszy KSSE jest w niniejszym przypadku na tyle oczywista, że nie pozostawia miejsca na jakiekolwiek racjonalne wątpliwości. IV. Pytanie prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem 27. W tych okolicznościach Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny) postanowieniem z dnia 6 czerwca 2022 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 28 czerwca 2022 r., postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy art. 27 ust. 2 akapit pierwszy zdanie pierwsze [KSSE] należy interpretować w ten sposób, że wskazana w nim Rada ds. Zażaleń ma wyłączną jurysdykcję jako pierwsza i ostatnia instancja, jeśli wyczerpane zostały wszystkie drogi administracyjne przewidziane w [ROSE], w każdym sporze dotyczącym decyzji o powtarzaniu klasy wydanej przez radę pedagogiczną wobec ucznia szkoły średniej?”. 28. Uwagi na piśmie przedstawili PD i LC, Szkoła Europejska w Varese oraz Komisja Europejska. Strony te przedstawiły swoje uwagi ustnie na rozprawie, która odbyła się w dniu 4 maja 2023 r. V. Ocena 29. Zanim przejdę do pytania prejudycjalnego zadanego przez sąd odsyłający (część B), uważam za użyteczne zwięzłe przedstawienie kilku uwag wstępnych na temat właściwości Trybunału (część A). A. Uwagi wstępne w przedmiocie właściwości Trybunału 30. Właściwość Trybunału nie jest kwestionowana przez strony i oczywiste jest, że Trybunał nie ma podstaw do podniesienia w tym względzie przeszkód z urzędu. 31. Uściśliwszy powyższe, muszę zauważyć, że na rozprawie rodzice wyrazili wątpliwości co do właściwości Trybunału, powołując się na art. 26 KSSE, a w szczególności na fakt, że spór w postępowaniu głównym toczy się nie między umawiającymi się stronami, jak przewidziano w tym przepisie, lecz między szkołą europejską a rodzicami. 32. Przypominam, że zgodnie z art. 26 KSSE „Trybunał […] ma wyłączną jurysdykcję w sporach między umawiającymi się stronami, dotyczącymi [dotyczących] wykładni i stosowania niniejszej konwencji w kwestiach nierozwiązanych przez Zarząd Szkół”. Przepis ten zawiera zatem klauzulę arbitrażową, na mocy której można wnieść do Trybunału skargę dotyczącą wykładni lub stosowania tej konwencji ( ). 33. Prawdą jest, że art. 26 KSSE odnosi się do „sporów między umawiającymi się stronami”, czyli państwami członkowskimi i Unią Europejską. Jednakże wbrew temu, co twierdzili rodzice podczas rozprawy, z postanowienia tego nie można wywieść, że Trybunał jest właściwy do dokonania wykładni tej konwencji wyłącznie na podstawie tego postanowienia ( ). 34. Wystarczy w tym względzie przypomnieć, że zgodnie z art. 267 TFUE Trybunał jest właściwy do dokonywania wykładni aktów przyjętych przez instytucje, organy lub jednostki organizacyjne Unii ( ). Trybunał orzekł już zaś, że umowa międzynarodowa, taka jak KSSE, która została zawarta na podstawie art. 235 WE (następnie art. 308 WE, obecnie art. 352 TFUE) przez Wspólnoty Europejskie, upoważnione do tego decyzją 94/557/WE ( ), stanowi w zakresie dotyczącym Unii akt przyjęty przez instytucję Unii w rozumieniu art. 267 akapit pierwszy lit. b) TFUE, że postanowienia tej konwencji stanowią od momentu jej wejścia w życie integralną część porządku prawnego Unii oraz że w ramach tego porządku prawnego Trybunał jest właściwy do orzekania w trybie prejudycjalnym w przedmiocie wykładni wspomnianej konwencji oraz aktów przyjętych na jej podstawie ( ). 35. W konsekwencji nie ulega wątpliwości, że Trybunał jest właściwy do udzielenia odpowiedzi na pytanie przedłożone mu przez sąd odsyłający. B. W przedmiocie pytania prejudycjalnego 36. Poprzez swoje jedyne pytanie Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny) dąży w istocie do ustalenia, czy art. 27 ust. 2 KSSE w związku z art. 61, 62, 66 i 67 ROSE z 2014 r. należy interpretować w ten sposób, że Rada ds. Zażaleń posiada wyłączną jurysdykcję w pierwszej i ostatniej instancji do orzekania, po wyczerpaniu drogi administracyjnej przed Sekretarzem Generalnym, w każdym sporze dotyczącym decyzji rady pedagogicznej szkoły europejskiej o braku zgody na promocję ucznia do wyższej klasy szkoły średniej ( ). 37. Strony mają rozbieżne poglądy na temat odpowiedzi, jakiej należy udzielić na pytanie zadane przez sąd odsyłający. 38. Szkoła Europejska w Varese i Komisja twierdzą zgodnie, że Rada ds. Zażaleń ma wyłączną jurysdykcję w przedmiocie skarg na decyzje szkoły europejskiej o powtarzaniu klasy. Stanowisko to opiera się w szczególności na wykładni art. 27 ust. 2 KSSE oraz art. 62, 66 i 67 ROSE z 2014 r. w świetle zasad wykładni określonych w art. 31 konwencji wiedeńskiej oraz orzecznictwa Trybunału ( ). 39. Rodzice natomiast prezentują stanowisko przeciwne, a mianowicie że rozpatrywane uregulowania są zgodne z wyraźnie przewidzianym w art. 27 ust. 2 i 7 KSSE podziałem kompetencji między Radą ds. Zażaleń a sądami krajowymi, w związku z czym ani te uregulowania, ani rozstrzygnięcia Rady ds. Zażaleń nie mogą ustanawiać praktyki interpretacyjnej umawiających się stron KSSE w rozumieniu art. 31 konwencji wiedeńskiej, która skutkowałaby zmianą konwencji. 40. Aby udzielić użytecznej odpowiedzi na to pytanie, konieczne jest przede wszystkim przedstawienie kilku ogólnych uwag dotyczących specyfiki systemu Szkół Europejskich i ustanowionego przez KSSE mechanizmu rozstrzygania sporów (sekcja 1), a następnie zbadanie zakresu właściwości Rady ds. Zażaleń (sekcja 2). W przypadku gdybym ustalił, że jurysdykcja Rady ds. Zażaleń w odniesieniu do decyzji o powtarzaniu klasy ma charakter wyłączny, zajmę się na koniec wątpliwościami wyrażonymi przez PD co do zakresu kontroli sądowej przyznanej Radzie ds. Zażaleń przez ROSE z 2014 r. oraz obowiązkiem poszanowania ogólnej zasady skutecznej ochrony sądowej w ramach wykładni KSSE i aktów przyjętych w wykonaniu tej konwencji (sekcja 3). 1.   Rozważania ogólne a)   W przedmiocie specyfiki systemu Szkół Europejskich 41. W trosce o zwięzłość ograniczę się w tym miejscu do przypomnienia elementów wykładni wynikających z orzecznictwa Trybunału dotyczącego charakteru systemu Szkół Europejskich i KSSE ( ). 42. Należy przede wszystkim zauważyć, że system Szkół Europejskich jest systemem sui generis, który w drodze umowy międzynarodowej, konkretnie KSSE, tworzy formę współpracy, po pierwsze, pomiędzy państwami członkowskimi, oraz po drugie, między nimi a Unią Europejską ( ). Szkoły Europejskie stanowią bowiem organizację międzynarodową formalnie odrębną od Unii i jej państw członkowskich ( ). Jak już przypomniałem, chociaż KSSE stanowi w zakresie dotyczącym Unii akt przyjęty przez instytucję Unii w rozumieniu art. 267 akapit pierwszy lit. b) TFUE, to konwencja ta podlega także prawu międzynarodowemu, a w szczególności, z punktu widzenia jej wykładni, skodyfikowanemu prawu międzynarodowemu traktatów, czyli zasadniczo konwencji wiedeńskiej ( ). 43. Należy ponadto pamiętać, że postanowienia zawarte w konwencji wiedeńskiej mają zastosowanie do umowy zawartej pomiędzy państwami członkowskimi a organizacją międzynarodową, „albowiem postanowienia te stanowią wyraz ogólnego, zwyczajowego prawa międzynarodowego” ( ). Jak już Trybunał podkreślił, „zatem [KSSE] należy interpretować zgodnie z tymi postanowieniami” ( ). Warto przypomnieć, że postanowienie znajdujące się w art. 31 konwencji wiedeńskiej, które wyraża regułę prawa zwyczajowego międzynarodowego, stanowi, iż „traktat należy interpretować w dobrej wierze, zgodnie ze zwykłym znaczeniem, jakie należy przypisywać użytym w nim wyrazom w ich kontekście, oraz w świetle jego przedmiotu i celu” ( ). 44. Należy wreszcie podkreślić, że zgodnie z art. 31 ust. 3 lit. b) konwencji wiedeńskiej „przy wykładni traktatu należy brać pod uwagę każdą późniejszą praktykę stosowania traktatu ustanawiającą porozumienie stron co do jego interpretacji” ( ). 45. Powrócę jeszcze do tych ważnych elementów interpretacyjnych ( ). b)   W przedmiocie mechanizmu rozstrzygania sporów między osobami, których dotyczy KSSE, a Szkołami Europejskimi 46. W niniejszej sprawie powstaje pytanie, czy skarga wniesiona przez rodziców ucznia, jak w niniejszej sprawie, do sądów krajowych w celu uzyskania stwierdzenia nieważności decyzji rady pedagogicznej o powtarzaniu klasy podlega jurysdykcji tych sądów, czy też wyłączną jurysdykcję do rozpoznania tego rodzaju skarg ma Rada ds. Zażaleń. 47. Rada ds. Zażaleń, jak wynika z art. 27 ust. 2 akapit pierwszy KSSE, ma w pierwszej i ostatniej instancji, po wyczerpaniu drogi administracyjnej, wyłączną jurysdykcję „w każdym sporze dotyczącym stosowania [tej] konwencji, dla wszystkich osób, których ona dotyczy […] oraz po uwzględnieniu zgodności z prawem wszelkich aktów opartych na [tej] konwencji lub regulaminów wprowadzonych na jej podstawie, które mają niekorzystny skutek dla tych osób w wyniku działań Zarządu Szkół lub rady administracyjnej szkoły w trakcie wykonywania uprawnień określonych przez [tę] konwencję [w sporach dotyczących stosowania tej konwencji do wszystkich osób, których ona dotyczy, w zakresie zgodności z prawem wszelkich niekorzystnych dla tych osób aktów wydanych na podstawie konwencji lub przepisów wykonawczych do niej przyjętych przez Zarząd Szkół lub radę administracyjną danej szkoły w wykonaniu uprawnień przyznanych przez tę konwencję]”. 48. Co się tyczy jurysdykcji sądów krajowych, z art. 27 ust. 7 KSSE wynika, że obejmuje ona „inne spory, w których Szkoły są stroną” ( ). Zatem owe „inne spory” to spory, które nie należą do wyłącznej i ściśle określonej jurysdykcji Rady ds. Zażaleń. 49. Z postanowień tych wynika, że rozstrzyganie sporów między osobami, których dotyczy KSSE, i Szkołami Europejskimi powierzono dwóm różnym organom, a mianowicie Radzie ds. Zażaleń i sądom krajowym. Aby lepiej zrozumieć ten mechanizm rozstrzygania sporów i podział kompetencji między te organy, w dalszej kolejności pokrótce omówię jego genezę. 1) W przedmiocie genezy mechanizmu rozstrzygania sporów 50. Na wstępie należy zauważyć, że statut z 1957 r. nie przewidywał żadnego szczególnego mechanizmu rozstrzygania sporów między osobami, których dotyczył, a Szkołami Europejskimi ( ). Do czasu wejścia w życie KSSE dawna Rada ds. Zażaleń była bowiem właściwa wyłącznie w zakresie skarg wnoszonych przez personel dydaktyczny ( ). To właśnie ta konwencja ustanowiła w art. 27 ust. 1 nową Radę ds. Zażaleń, przyznając jej „ściśle ograniczoną jurysdykcję”, aby „zapewnić nauczycielom oraz pozostałym osobom, których to dotyczy, właściwą ochronę prawną przed uchwałami [aktami prawnymi] Zarządu Szkół lub rad administracyjnych […]” ( ). 51. Co się tyczy w pierwszej kolejności zakresu stosowania KSSE ratione personae, przypominam, że art. 27 ust. 2 akapit pierwszy tej konwencji rozszerzył właściwość dawnej Rady ds. Zażaleń na skargi pochodzące od „wszystkich osób, których ona dotyczy, z wyjątkiem [personelu administracyjnego i pomocniczego]” (wyróżnienie moje). Ustanowiona przez KSSE właściwość podmiotowa nowej Rady ds. Zażaleń obejmuje zatem spory dotyczące, między innymi, rodziców uczniów działających w charakterze przedstawicieli ustawowych małoletniego ucznia, a także uczniów pełnoletnich. 52. Co się tyczy, w drugiej kolejności, właściwości ratione materiae, pragnę zauważyć, że art. 27 ust. 2 akapit pierwszy KSSE stanowi, iż wyłączna jurysdykcja Rady ds. Zażaleń w pierwszej i ostatniej instancji do orzekania w sporach w przedmiocie stosowania tej konwencji dotyczy „zgodności z prawem wszelkich aktów opartych na [tej] konwencji lub regulaminów wprowadzonych na jej podstawie, które mają niekorzystny skutek dla tych osób w wyniku działań Zarządu Szkół lub rady administracyjnej szkoły w trakcie wykonywania uprawnień określonych przez [tę] konwencję [zgodności z prawem wszelkich niekorzystnych dla tych osób aktów wydanych na podstawie konwencji lub przepisów wykonawczych do niej przyjętych przez Zarząd Szkół lub radę administracyjną danej szkoły w wykonaniu uprawnień przyznanych przez tę konwencję]” (wyróżnienie moje). 53. W trzeciej kolejności warto moim zdaniem podkreślić, że art. 27 ust. 2 akapit drugi KSSE przewiduje, iż „[w]arunki oraz szczegółowe zasady dotyczące postępowania ustanowione są, jako odpowiednie, [między innymi] [w] regulaminie szkół [warunki oraz szczegółowe zasady dotyczące postępowania ustanowione są, odpowiednio, między innymi w Regulaminie ogólnym Szkół Europejskich]” ( ). Jak wyjaśnię, to właśnie w celu zapewnienia ochrony sądowej wszystkim osobom, których KSSE dotyczy, regulamin ten stopniowo wprowadzał nowe środki zaskarżenia do Rady ds. Zażaleń dla tych osób. 2) Zmiany wprowadzane przez kolejne wersje ROSE: nowe środki zaskarżenia 54. W pierwszej kolejności pragnę zauważyć, że wprowadzone w art. 27 ust. 2 akapit pierwszy KSSE rozszerzenie podmiotowego zakresu właściwości Rady ds. Zażaleń na skargi wnoszone, między innymi, przez rodziców uczniów działających w charakterze przedstawicieli ustawowych małoletniego ucznia, jak to ma miejsce w niniejszej sprawie, nastąpiło na podstawie art. 27 ust. 2 akapit drugi tej konwencji w sposób stopniowy, wraz ze zmianami wprowadzanymi do ROSE przez Zarząd Szkół w kolejnych wersjach z lat 1996, 2005 i 2014. 55. W drugiej kolejności pragnę uściślić, w odniesieniu do środków prawnych przewidzianych w kolejnych wersjach ROSE, że pierwszą zmianę Zarząd Szkół wprowadził do ROSE z 1996 r. Regulamin ten, w przypadku negatywnej opinii rady pedagogicznej na temat promocji ucznia, przewidywał jedynie wewnętrzne odwołanie w trybie administracyjnym w ramach danej szkoły europejskiej od decyzji o powtarzaniu klasy wydanych przez radę pedagogiczną i nie przewidywał możliwości wniesienia sprawy do Rady ds. Zażaleń w trybie spornym ( ). Następnie Zarząd Szkół wprowadził nową zmianę w ROSE z 2005 r. Ustanowił on możliwość wniesienia do Rady ds. Zażaleń skargi po oddaleniu przez Sekretarza Generalnego wniesionego do niego odwołania w trybie administracyjnym od takich decyzji o powtarzaniu klasy ( ). Możliwość tę ostatecznie potwierdzono w art. 67 ROSE z 2014 r. 56. Po przedstawieniu ewolucji środków prawnych w ramach mechanizmu rozstrzygania sporów między osobami, których dotyczy KSSE, a Szkołami Europejskimi w trosce o jasność przedstawię teraz system ustanowiony w tym zakresie w ROSE z 2014 r. i mający zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym. 3) System środków prawnych przewidziany w ROSE z 2014 r. 57. Należy zauważyć, że art. 61 ust. 1 ROSE z 2014 r. przewiduje, iż w szkole średniej decyzje o promocji do wyższej klasy podejmowane są na koniec roku szkolnego przez właściwą radę pedagogiczną. Z art. 62 ust. 1 tego regulaminu wynika, że jeśli wyda ona decyzję o powtarzaniu klasy, to od decyzji tej przysługuje przedstawicielom ustawowym uczniów odwołanie wyłącznie w przypadku wystąpienia uchybień formalnych lub nowych okoliczności faktycznych ( ). Zgodnie z art. 62 ust. 2 akapity czwarty i piąty tego regulaminu „Sekretarz Generalny […] wydaje rozstrzygnięcie w przedmiocie odwołania do dnia 31 sierpnia” danego roku szkolnego. Jeżeli odwołanie od decyzji o powtarzaniu klasy„zostanie uznane za dopuszczalne i zasadne, rada pedagogiczna ponownie rozpatruje sprawę”, a „[o]d nowej decyzji również przysługuje odwołanie administracyjne do Sekretarza Generalnego” ( ). 58. Możliwość wniesienia skargi została przyznana, między innymi, rodzicom ucznia jako jego przedstawicielom ustawowym na podstawie art. 67 ROSE z 2014 r. Zgodnie z tym przepisem na decyzje w sprawie odwołań w trybie administracyjnym, o których mowa w art. 66 tego regulaminu, przysługuje przedstawicielom ustawowym ucznia, których bezpośrednio dotyczy sporna decyzja, skarga do Rady ds. Zażaleń przewidzianej w art. 27 KSSE ( ). 59. Taki jest zatem kontekst ewolucyjny, w którym należy zbadać zakres wyłącznej jurysdykcji Rady ds. Zażaleń. 2.   W przedmiocie badania zakresu wyłącznej jurysdykcji Rady ds. Zażaleń 60. Z powyższych punktów wynika, że możliwość wniesienia skargi do Rady ds. Zażaleń w celu zbadania decyzji Sekretarza Generalnego w przedmiocie odwołania od decyzji rady pedagogicznej o powtarzaniu klasy wprowadziły do postępowania przed Radą ds. Zażaleń kolejne wersje ROSE z 2005 r. i z 2014 r. Jednakże, jak już podkreśliłem, brzmienie art. 27 ust. 2 akapit pierwszy KSSE ogranicza tę jurysdykcję wyłączną do niekorzystnych aktów wydanych przez Zarząd Szkół lub radę administracyjną szkoły. 61. W konsekwencji powstaje pytanie, czy zmiany te polegały jedynie na doprecyzowaniu „warunków i szczegółowych zasad” postępowania, których należy przestrzegać przed Radą ds. Zażaleń w sprawach należących już do jurysdykcji tego organu zgodnie z art. 27 ust. 2 akapit drugi KSSE, czy też przeciwnie, rozszerzyły one zakres jego wyłącznej jurysdykcji. 62. Zgadzam się, że kolejne wersje ROSE z 2005 r. i z 2014 r. niewątpliwie rozszerzyły wyłączną jurysdykcję Rady ds. Zażaleń w odniesieniu do odwołań od decyzji o powtarzaniu klasy. Muszę jednak zauważyć, że rozszerzenie to zostało oparte w prawidłowy sposób na KSSE, interpretowanej zgodnie z normami konwencji wiedeńskiej, w zakresie, w jakim normy te są wyrazem ogólnego prawa międzynarodowego o charakterze zwyczajowym. Pragnę przypomnieć w tym względzie, że Trybunał orzekł, iż KSSE należy w konsekwencji interpretować zgodnie z tymi normami ( ). W dalszej części opinii dokonam zatem takiej właśnie interpretacji. 63. W pierwszej kolejności przypominam, że Trybunał, opierając się na zasadach konwencji wiedeńskiej, orzekł już w wyroku Oberto i O’Leary, iż spór dotyczący postanowienia umownego o ograniczeniu czasu trwania stosunku pracy znajdującego się w umowie o pracę zawartej pomiędzy nauczycielem kontraktowym a dyrektorem szkoły europejskiej należy do wyłącznej właściwości Rady ds. Zażaleń ( ). W szczególności stwierdził on, że sama okoliczność, iż rozpatrywane akty sporne, mianowicie „akty wydawane przez dyrektora” danej szkoły, nie zostały wyraźnie wymienione w art. 27 ust. 2 akapit pierwszy zdanie pierwsze KSSE, nie może powodować wykluczenia tych aktów z zakresu stosowania rzeczonego przepisu ( ). 64. W drugiej kolejności, biorąc pod uwagę specyfikę systemu Szkół Europejskich ( ), na podstawie art. 31 ust. 1 konwencji wiedeńskiej KSSE należy interpretować zgodnie ze zwykłym znaczeniem, jakie należy przypisywać użytym w niej wyrazom w ich kontekście, oraz w świetle jej przedmiotu i celu ( ). 65. W rezultacie, aby określić znaczenie wyrażenia „aktów […] przyjętych przez Zarząd Szkół lub radę administracyjną danej szkoły” zawartego w art. 27 ust. 2 akapit pierwszy zdanie pierwsze KSSE, należy odnieść się do wszystkich odpowiednich norm prawa międzynarodowego mających zastosowanie w stosunkach między wysokimi umawiającymi się stronami, do każdej późniejszej praktyki stosowania tej konwencji ( ), a także do każdego późniejszego porozumienia między stronami dotyczącego jej stosowania ( ). 66. Stwierdzam, po pierwsze, że w niniejszym przypadku rozszerzenie wyłącznej jurysdykcji Rady ds. Zażaleń na sporną decyzję o braku zgody na promocję ucznia do wyższej klasy, wydaną przez radę pedagogiczną, zostało dokonane bezpośrednio przez Zarząd Szkół, który zgodnie z art. 7 akapit pierwszy pkt 1 i art. 8 ust. 1 lit. a) KSSE jest jednym ze wspólnych organów wszystkich Szkół Europejskich, w którym reprezentowane są umawiające się strony tej konwencji. Dokładniej rzecz ujmując, w skład Zarządu Szkół wchodzi, między innymi, jeden lub więcej przedstawicieli każdego z państw członkowskich szczebla ministerialnego oraz członek Komisji ( ). 67. Po drugie, wykładnię tę potwierdza kontekst zarówno odpowiednich postanowień KSSE, jak i odpowiednich przepisów ROSE z 2014 r. W tym względzie pragnę zauważyć z jednej strony, że art. 11 akapit pierwszy pkt 3 tej konwencji powierza Zarządowi Szkół zadanie „[ustanowienia] również zasad promocji uczniów do następnej klasy lub do szkoły średniej”. Z drugiej strony należy również podkreślić, że zgodnie z art. 10 akapity pierwszy i drugi wspomnianej konwencji zarząd ów nadzoruje stosowanie tej konwencji i ustanawia ROSE ( ). W tym względzie należy przypomnieć, że wyłączna jurysdykcja Rady ds. Zażaleń, która jest ściśle ograniczona do sporów wskazanych w KSSE i do osób, których konwencja ta dotyczy, z wyłączeniem personelu administracyjnego i pomocniczego szkoły, powinna być wykonywana zgodnie z warunkami i szczegółowymi zasadami określonymi w aktach, do których konwencja odsyła, takich jak ROSE z 2014 r., który w art. 66 i 67 przewiduje różne środki prawne dostępne dla tych osób. 68. Stąd wniosek, jak słusznie podkreśla w swoich uwagach Komisja, że zgodnie z art. 31 ust. 3 lit. a) konwencji wiedeńskiej późniejsze porozumienie między umawiającymi się stronami dotyczące stosowania ROSE z 2014 r., a tym samym dotyczące rzeczonego rozszerzenia jurysdykcji sądowej Rady ds. Zażaleń na nowe środki zaskarżenia, jest wyrażone expressis verbis, ponieważ w ramach Zarządu Szkół strony te bezpośrednio uczestniczą w przyjmowaniu ROSE ( ). 69. Wykładnia ta, jak mi się wydaje, znajduje potwierdzenie również w orzecznictwie Rady ds. Zażaleń, zgodnie z którym od 2005 r. możliwe jest wnoszenie skarg mających na celu zakwestionowanie zgodności z prawem decyzji Sekretarza Generalnego dotyczących decyzji o powtarzaniu klasy podejmowanych przez rady pedagogiczne ( ). 70. Orzecznictwo to zostało uznane przez Trybunał za późniejszą praktykę w ramach stosowania art. 27 ust. 2 KSSE w rozumieniu art. 31 ust. 3 lit. b) konwencji wiedeńskiej, ponieważ strony KSSE nigdy praktyki tej nie zakwestionowały ( ). Zaś brak zakwestionowania przez te strony należy rozumieć jako przejaw ich dorozumianej zgody na tę praktykę ( ). 71. W związku z tym, biorąc pod uwagę powyższe wyjaśnienia ( ), orzecznictwo Rady ds. Zażaleń w przedmiocie nowych środków zaskarżenia decyzji sekretarza generalnego dotyczących decyzji o powtarzaniu klasy wydanych przez rady pedagogiczne, oparte na art. 61, 62, 66 i 67 ROSE z 2014 r. – mimo że nie wchodzi ono w zakres definicji „późniejszej praktyki” w rozumieniu art. 31 ust. 3 lit. b) konwencji wiedeńskiej – można uznać za zachowanie „istotne przy ocenie późniejszej praktyki stron” KSSE na potrzeby wykładni art. 27 ust. 2 KSSE. Stąd wniosek, że wskazane orzecznictwo Rady ds. Zażaleń może pomóc przy wyjaśnianiu tego ostatniego postanowienia, które należy zatem interpretować w ten sposób, że nie stoi ono na przeszkodzie objęciu jego zakresem, co do zasady, decyzji rad pedagogicznych o powtarzaniu klasy ( ). 72. W trzeciej kolejności pragnę zauważyć, że jak podniosły Szkoła Europejska w Varese i Komisja, Sąd potwierdził niedawno wyłączną jurysdykcję Rady ds. Zażaleń w sprawie, w której zapadło postanowienie JT/Sekretarz Generalny Szkół Europejskich i Rada ds. Zażaleń Szkół Europejskich ( ), w której to uczeń szkoły europejskiej zakwestionował decyzję komisji egzaminacyjnej matury europejskiej w 2019 r. o niezdaniu przez niego matury. Sąd odrzucił skargę ze względu na oczywisty brak właściwości i orzekł przy tym, że pierwszą zaskarżoną decyzję można zakwestionować po wyczerpaniu drogi administracyjnej jedynie przed Radą ds. Zażaleń, ponieważ w przypadku takim jak rozpatrywany w owej sprawie rada ta, zgodnie z art. 27 ust. 2 KSSE, jest sądem orzekającym w pierwszej i ostatniej instancji ( ). 73. W czwartej i ostatniej kolejności pragnę zauważyć, że rozszerzenie wyłącznej jurysdykcji Rady ds. Zażaleń na odwołania od decyzji o powtarzaniu klasy znajduje potwierdzenie również w celu, jakiemu służy KSSE. Zarówno z jej preambuły, jak i z jej art. 1 wynika bowiem, że konwencja ta służy „wspólne[mu] kształceni[u] dzieci pracowników Wspólnot Europejskich” w celu zapewnienia właściwego funkcjonowania instytucji europejskich. W tym względzie należy podkreślić, że jak twierdzi Szkoła Europejska w Varese, po pierwsze, cel wspólnego kształcenia, jednolitego i odznaczającego się tym samym poziomem można osiągnąć jedynie poprzez przyznanie wyłącznej jurysdykcji w sporach dotyczących decyzji o powtarzaniu klasy jednemu organowi sądowemu, a po drugie, rzeczonej jednolitości kształcenia nie można by zapewnić, gdyby spory takie należały do właściwości sądów krajowych. 74. W konsekwencji z poprzednich punktów jasno wynika, że wszystkie argumenty są zbieżne i prowadzą do wniosku, iż na podstawie art. 27 ust. 2 KSSE interpretowanego w świetle art. 31 konwencji wiedeńskiej i zgodnie z orzecznictwem Trybunału to pierwsze postanowienie obejmuje decyzje Sekretarza Generalnego w przedmiocie odwołania od decyzji rad pedagogicznych o powtarzaniu klasy. Innymi słowy, należy stwierdzić, że Rada ds. Zażaleń sprawuje wyłączną jurysdykcję nad wszelkimi sporami dotyczącymi spornej decyzji rady pedagogicznej o powtarzaniu klasy, a w konsekwencji, na podstawie art. 27 ust. 7 KSSE, ten rodzaj sporu nie podlega jurysdykcji sądów krajowych. 75. Każda inna wykładnia art. 27 ust. 2 KSSE byłaby sprzeczna z charakterem sui generis systemu Szkół Europejskich i, jak podniosły Komisja i Szkoła Europejska w Varese, z koniecznością zagwarantowania autonomii tego systemu jako organizacji międzynarodowej, a także z potrzebą spójności jej decyzji w dziedzinie edukacji i metodyki kształcenia. 3.   W przedmiocie wyrażonych przez PD wątpliwości dotyczących zakresu kontroli sądowej powierzonej Radzie ds. Zażaleń 76. Dokonana przeze mnie wykładnia właściwych postanowień KSSE i przepisów ROSE z 2014 r. w związku z postanowieniami konwencji wiedeńskiej pozwala mi stwierdzić, że Rada ds. Zażaleń ma wyłączną jurysdykcję do rozstrzygnięcia sporu takiego jak spór rozpatrywany w postępowaniu głównym. 77. Niezależnie od tego rodzice podnoszą w swoich uwagach na piśmie i uwagach ustnych, że uznanie takiej wyłącznej jurysdykcji Rady ds. Zażaleń mogłoby obniżyć poziom ochrony sądowej zapewnianej dotychczas uczniom i ich przedstawicielom ustawowym. 78. Wyrażone w ten sposób przez rodziców wątpliwości dotyczące zakresu kontroli sądowej powierzonej Radzie ds. Zażaleń przez ROSE z 2014 r. skłaniają mnie do zbadania, w pierwszej kolejności, kwestii zakresu tej kontroli, a następnie, w drugiej kolejności, do omówienia zagadnienia, na ile zasada skutecznej ochrony sądowej znajduje zastosowanie w kontekście skargi wniesionej do Rady ds. Zażaleń na podstawie art. 67 ROSE z 2014 r. w przedmiocie wydanej przez radę pedagogiczną decyzji o powtarzaniu klasy. a)   W przedmiocie zakresu kontroli sądowej powierzonej Radzie ds. Zażaleń przez ROSE z 2014 r. w odniesieniu do decyzji odmawiających promocji ucznia do wyższej klasy 79. W swoich uwagach na piśmie PD twierdzi w szczególności, że jak wynika z art. 62 ust. 1 ROSE z 2014 r., odwołanie do Sekretarza Generalnego i skargę do Rady ds. Zażaleń można wnieść jedynie w przypadku „wystąpienia uchybień formalnych lub nowych okoliczności faktycznych, uznanych przez Sekretarza Generalnego”, natomiast zgodnie z prawem włoskim skarga do włoskich sądów administracyjnych oferuje szerszy wachlarz podstaw zaskarżenia, takich jak naruszenie prawa, nadużycie władzy czy brak właściwości. 80. Na wstępie chciałbym przypomnieć, że art. 62 ust. 1 ROSE z 2014 r. stanowi, iż od decyzji rad pedagogicznych nie przysługuje przedstawicielom ustawowym uczniów odwołanie, z wyjątkiem wystąpienia uchybień formalnych lub nowych okoliczności faktycznych, uznanych przez Sekretarza Generalnego na podstawie dokumentacji przedstawionej przez szkołę i przedstawicieli ustawowych ucznia. 81. W tym względzie, wbrew temu, co twierdzi PD, i jak podniosła Komisja na rozprawie, po pierwsze, przepis ten zawiera wystarczająco szeroką definicję pojęć „uchybienia formalnego” i „nowej okoliczności faktycznej”. Zgodnie z tym przepisem przez „uchybienie formalne” należy rozumieć każde naruszenie normy prawnej dotyczącej procedury promocji do wyższej klasy, którego brak sprawiłby, że decyzja rady pedagogicznej byłaby inna, a przez „nową okoliczność faktyczną” należy rozumieć każdą okoliczność, która nie została podana do wiadomości rady pedagogicznej, ponieważ nie była ona znana nikomu – nauczycielom, rodzicom, uczniowi – w chwili narady, a mogła mieć wpływ na treść decyzji rady pedagogicznej ( ). 82. Po drugie, Komisja wskazała, że Rada ds. Zażaleń orzekała już w przedmiocie decyzji obarczonych poważnymi uchybieniami w zakresie uzasadnienia. Rada ta uznała zatem swoją właściwość do kontrolowania decyzji rady pedagogicznej pod kątem oczywistego błędu w ocenie, który ogranicza techniczny zakres swobody przysługujący poza tym radzie pedagogicznej ( ). Rada ds. Zażaleń wykazała, że przy badaniu decyzji rady pedagogicznej może wykonywać nieograniczone prawo orzekania w kwestiach faktycznych i prawnych ( ). 83. Następnie warto moim zdaniem przypomnieć, że z motywu czwartego KSSE wynika, iż Rada ds. Zażaleń została ustanowiona na mocy art. 27 ust. 1 tej konwencji w celu zapewnienia właściwej ochrony prawnej przed aktami prawnymi Zarządu Szkół osobom, których dotyczy wspomniana konwencja, między innymi, jak w niniejszym przypadku, rodzicom ucznia, jako osobom, na których spoczywa odpowiedzialność rodzicielska za ucznia. 84. W tym względzie pragnę zauważyć, że z niektórych decyzji Rady ds. Zażaleń wynika, iż interpretuje ona motyw czwarty KSSE w ten sposób, że stanowi on w obrębie tej konwencji wyraz zasady skutecznej ochrony sądowej ( ). 85. Dokładniej rzecz ujmując, z orzeczenia 10/02 z dnia 22 lipca 2010 r. ( ) wydanego w pełnym składzie wynika, że chociaż Rada ds. Zażaleń zwykle wykonuje swoją jurysdykcję w rozumieniu art. 27 ust. 2 KSSE na warunkach i zasadach określonych w przepisach wykonawczych, do których odsyła ta konwencja, to „w braku przepisów dotyczących konkretnie tego zagadnienia należy zbadać, czy w celu poszanowania ogólnej zasady prawa do skutecznej ochrony sądowej możliwe jest zastosowanie w drodze analogii przepisów proceduralnych przewidzianych dla porównywalnych skarg” ( ). 86. W swoim orzecznictwie późniejszym w stosunku do tego orzeczenia Rada ds. Zażaleń „przyznaje, że należy określić konkretne skutki zaskarżonej decyzji i sprawdzić, czy brak jurysdykcji Rady ds. Zażaleń do stwierdzenia nieważności tej decyzji mógłby, ze względu na brak środków zaskarżenia w przepisach wykonawczych do [KSSE], naruszać zasadę prawa do skutecznego środka prawnego. Prawo do skutecznej ochrony sądowej jest uznane nie tylko w [tej konwencji], lecz jest również jednym z praw podstawowych uznanych w europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz jedną z zasad ogólnych prawa [Unii]” ( ). 87. Widoczne jest zatem, że co do zasady od 2010 r. Rada ds. Zażaleń realizuje kontrolę sądową, stosując zasadę skutecznej ochrony sądowej, a tym samym art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”), który, jak wynika z utrwalonego orzecznictwa Trybunału, stanowi „potwierdzenie [tej zasady]” ( ). 88. Wreszcie, z uwagi na dokonaną przez Radę ds. Zażaleń wykładnię przepisów ROSE z 2014 r. w świetle art. 47 karty, płynie stąd wniosek, że rada ta uważa się za właściwą do sprawowania skutecznej kontroli sądowej, a tym samym w sytuacjach porównywalnych z sytuacją rozpatrywaną w postępowaniu głównym zasada skutecznej ochrony sądowej, co do zasady, nie ulega naruszeniu. 89. Niezależnie od tego wydaje mi się jednak, że dobrze byłoby pokrótce przeanalizować zakres ciążącego na Radzie ds. Zażaleń obowiązku dokonania wykładni KSSE i aktów przyjętych w wykonaniu tej konwencji, w szczególności ROSE z 2014 r., z uwzględnieniem moich wcześniejszych rozważań ( ). b)   W przedmiocie obowiązku stosowania przez Radę ds. Zażaleń zasady skutecznej ochrony sądowej przy interpretacji KSSE i ROSE z 2014 r. 90. Przypominam na wstępie, że charakter Rady ds. Zażaleń ustanowionej w art. 27 ust. 1 KSSE Trybunał wyjaśnił już w wyroku Miles i in. ( ). 91. W wyroku tym Trybunał orzekł, że Rada ds. Zażaleń spełnia wszystkie kryteria pozwalające na uznanie jej za „sąd” w rozumieniu art. 267 TFUE, zwłaszcza jeśli chodzi o podstawę prawną istnienia tego organu, jego stały lub tymczasowy charakter, obligatoryjny charakter jego jurysdykcji, kontradyktoryjność postępowania, stosowanie przez ten organ przepisów prawa oraz jego niezależność, z tym tylko wyjątkiem, że nie jest to organ jednego z państw członkowskich ( ). 92. W konsekwencji nawet jeśli radę tę należy uznać za „sąd” w rozumieniu prawa Unii, Trybunał orzekł, że ponieważ wspomniana rada nie stanowi organu jednego z państw członkowskich w rozumieniu art. 267 TFUE, lecz organ Szkół Europejskich, Trybunał nie jest właściwy do udzielenia odpowiedzi na wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez tę radę ( ). 93. W tym względzie dodam, że chociaż, jak zauważył sam Trybunał w swoim orzecznictwie, reforma pozwalająca Radzie ds. Zażaleń na zwrócenie się do Trybunału na podstawie art. 267 TFUE byłaby z pewnością pożądana ( ), to moim zdaniem nie można twierdzić, iż zasada skutecznej ochrony sądowej i inne zasady ogólne prawa Unii nie mają zastosowania w przypadku skargi wniesionej do tej rady, a to z następujących powodów. 94. W pierwszej kolejności trzeba wskazać, jak przypomniałem w moich uwagach ogólnych ( ), że Rada ds. Zażaleń jest organem Szkół Europejskich, które stanowią system sui generis, tworzący w drodze KSSE, będącej umową międzynarodową, formę współpracy, po pierwsze, pomiędzy państwami członkowskimi, oraz po drugie, między nimi a Unią Europejską, w celu zapewnienia, dla dobra prawidłowego funkcjonowania instytucji europejskich, wspólnego kształcenia dzieci pracowników tych instytucji ( ). 95. W związku z tym ponieważ z punktu widzenia Unii KSSE stanowi akt przyjęty przez instytucję Unii w rozumieniu art. 267 akapit pierwszy lit. b) TFUE, a postanowienia tej konwencji stanowią integralną część jej porządku prawnego ( ), rzeczona konwencja ma swoje miejsce w hierarchii norm porządku prawnego Unii, na której szczycie znajdują się traktat, karta i zasady ogólne prawa Unii jako źródła tego prawa ( ). 96. W konsekwencji, zgodnie z zasadą hierarchii norm, jeżeli umowa międzynarodowa, taka jak KSSE, jest sprzeczna w szczególności z ogólną zasadą prawa Unii, umowa ta jest niezgodna z prawem Unii ( ). Konwencja ta i ROSE z 2014 r. muszą zatem być zgodne z traktatami, kartą i ogólnymi zasadami prawa Unii. Innymi słowy, jak słusznie podniosła Komisja na rozprawie, nie można sobie wyobrazić, by Unia i jej państwa członkowskie, zawierając umowę międzynarodową taką jak KSSE, mogły uchybić zobowiązaniom wynikającym z prawa pierwotnego i zasad ogólnych prawa Unii. W związku z tym są one zobowiązane do przestrzegania i realizowania tych obowiązków z poszanowaniem, w szczególności, art. 2 i 21 TUE oraz zasad ogólnych prawa Unii ( ). 97. W drugiej kolejności muszę dodać, że art. 31 ust. 3 lit. c) konwencji wiedeńskiej ( ) stanowi, iż przy dokonywaniu wykładni traktatu międzynarodowego należy brać pod uwagę „wszelkie odpowiednie normy prawa międzynarodowego mające zastosowanie w stosunkach między stronami”. W konsekwencji, biorąc pod uwagę specyfikę KSSE jako umowy międzynarodowej, której stronami są Unia i wszystkie państwa członkowskie, postanowienie to pozwala uznać ogólne zasady prawa Unii również za normy prawa międzynarodowego mające zastosowanie do stron tej konwencji i uwzględnić je przy wykładni wspomnianej konwencji „łącznie z kontekstem” ( ). 98. W trzeciej kolejności pragnę przypomnieć, że spoczywający na Radzie ds. Zażaleń obowiązek stosowania zasad ogólnych prawa Unii przy rozpoznawaniu sporu został już potwierdzony przez Trybunał w wyroku Miles i in. ( ) 99. Z powyższego wynika, że KSSE i ROSE z 2014 r. należy interpretować w ten sposób, iż zobowiązują one Radę ds. Zażaleń do przestrzegania i stosowania zasad ogólnych prawa Unii w ramach systemu środków prawnych przewidzianego w art. 27 ust. 2 tej konwencji, a w szczególności w art. 61, 62, 66 i 67 tego regulaminu. 100. W szczególności, jeśli chodzi o zasadę skutecznej ochrony sądowej, w czwartej i ostatniej kolejności pragnę zauważyć przede wszystkim, że Trybunał przypomniał już w wyroku Oberto i O’Leary ( ), iż na podstawie art. 47 karty celem zasady skutecznej ochrony sądowej nie jest przyznanie prawa dostępu do dwóch instancji sądowych, ale jedynie zapewnienie prawa dostępu do sądu. 101. W rezultacie należy stwierdzić, że konieczność wniesienia przez rodziców, po wyczerpaniu drogi administracyjnej przed Sekretarzem Generalnym, sporu dotyczącego zgodności z prawem decyzji rady pedagogicznej Szkoły Europejskiej w Varese o braku zgody na promocję ucznia do wyższej klasy szkoły średniej do Rady ds. Zażaleń, która orzeka w pierwszej i ostatniej instancji, nie narusza ich prawa do skutecznej ochrony sądowej. 102. W konsekwencji, jak wynika z mojej analizy, art. 27 ust. 2 KSSE oraz art. 61, 62, 66 i 67 ROSE z 2014 r. należy interpretować zgodnie z zasadą skutecznej ochrony sądowej, o której mowa w art. 47 karty ( ). VI. Wnioski 103. W świetle całości powyższych rozważań proponuję, aby na pytanie przedłożone przez Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny, Włochy) Trybunał udzielił następującej odpowiedzi: Artykuł 27 ust. 2 akapit pierwszy zdanie pierwsze Konwencji określającej statut Szkół Europejskich zawartej w Luksemburgu w dniu 21 czerwca 1994 r. między państwami członkowskimi a Wspólnotami Europejskimi w związku z art. 61, 62, 66 i 67 Regulaminu ogólnego Szkół Europejskich z 2014 r. w wersji nr 2014‑03‑D‑14‑fr‑11 należy interpretować w ten sposób, że wskazana w nim Rada ds. Zażaleń ma wyłączną jurysdykcję jako pierwsza i ostatnia instancja, po wyczerpaniu drogi administracyjnej przed Sekretarzem Generalnym Szkół Europejskich przewidzianej w Regulaminie ogólnym Szkół Europejskich, w każdym sporze dotyczącym decyzji o powtarzaniu klasy wydanej przez radę pedagogiczną wobec ucznia szkoły średniej. ( ) Język oryginału: francuski. ( ) W przedmiocie historii Szkół Europejskich zob. między innymi J. Gruber, European Schools: A Subject of International Law Integrated into the European Law, International Organization Law Review, 2011, no 8, s. 175–196. ( ) W Brukseli (Belgia) w 1958 r., 1974 r., 1999 r. i 2007 r., w Mol (Belgia) w 1960 r., w Varese (Włochy) w 1960 r., w Karlsruhe, Monachium i Frankfurcie (Niemcy), odpowiednio, w 1962 r., 1977 r. i 2002 r., w Bergen (Niderlandy) w 1963 r., w Culham (Zjednoczone Królestwo) w 1978 r., w Alicante (Hiszpania) w 2002 r., a także w Luksemburgu (Luksemburg) w 2004 r. Szkoła w Culham została ostatecznie zamknięta w dniu 31 sierpnia 2017 r. ( ) Konwencja zawarta w Luksemburgu w dniu 21 czerwca 1994 r. między państwami członkowskimi a Wspólnotami Europejskimi (Dz.U. 1994, L 212, s. 3). ( ) Recueil des traités des Nations unies, vol. 1155, s. 331. ( ) Wyrok z dnia 11 marca 2015 r., Oberto i O’Leary (C‑464/13 i C‑465/13, zwany dalej „wyrokiem Oberto i O’Leary, EU:C:2015:163). ( ) IT:CASS:1999:138 CIV. ( ) Regulamin ogólny Szkół Europejskich nr 96‑D‑19, wrzesień 1996 r. (zwany dalej „ROSE z 1996 r.”). ( ) Regulamin ogólny Szkół Europejskich nr 2004‑D‑6010‑fr‑5, który wszedł w życie w dniu 2 lutego 2005 r. (zwany dalej „ROSE z 2005 r.”). ( ) Punkt 76 i sentencja. ( ) Postanowienie z dnia 18 czerwca 2020 r. (T‑42/20, niepublikowane, EU:T:2020:278). ( ) Punkty 22 i 63. ( ) W odniesieniu do skargi wniesionej na podstawie art. 26 KSSE zob. wyrok z dnia 2 lutego 2012 r., Komisja/Zjednoczone Królestwo (C‑545/09, EU:C:2012:52, pkt 2, 27, 33, 106). Sprawa ta dotyczyła wykładni i stosowania art. 12 pkt 4 lit. a) i art. 25 pkt 1 KSSE, a jej przedmiot obejmował, po pierwsze, prawo do wynagrodzenia nauczycieli oddelegowanych do Szkół Europejskich, a po drugie, wyłączenie podczas oddelegowania dostosowania wynagrodzenia przysługującego nauczycielom zatrudnionym w szkołach krajowych. ( ) W każdym wypadku wskazane postanowienie przyznaje Trybunałowi właściwość do orzekania w przedmiocie wykładni lub stosowania KSSE, nie ograniczając jednak jego właściwości do orzekania w trybie prejudycjalnym w przedmiocie wykładni tej konwencji. ( ) Dla jasności warto przypomnieć, że w przeszłości Trybunał orzekł, iż nie jest właściwy do orzekania w trybie prejudycjalnym w przedmiocie wykładni statutu Szkoły Europejskiej z dnia 12 kwietnia 1957 r. (Recueil des traités des Nations Unies, vol. 443, s. 129) i protokołu dotyczącego tworzenia Szkół Europejskich, sporządzonego na podstawie statutu Szkoły Europejskiej, podpisanego w Luksemburgu dnia 13 kwietnia 1962 r. (Recueil des traités des Nations Unies, vol. 752, s. 267), jak również zobowiązań wynikających z tych umów dla państw członkowskich, ponieważ – niezależnie od powiązań tych konwencji ze Wspólnotą i funkcjonowaniem jej instytucji – były to umowy międzynarodowe zawarte pomiędzy sześcioma państwami członkowskimi, które zapoczątkowały Wspólnoty Europejskie, i nie stanowiły one integralnej części prawa wspólnotowego. Zobacz podobnie wyrok z dnia 15 stycznia 1986 r., Hurd (44/84, EU:C:1986:2, pkt 20). Zobacz także opinia rzecznika generalnego G. Slynna w sprawie Hurd (44/84, niepublikowana, EU:C:1985:222). W kontekście postępowania przewidzianego w art. 226 WE, mającego na celu stwierdzenie uchybienia przez państwo członkowskie zobowiązaniom ciążącym na nim na mocy traktatu WE, zob. wyrok z dnia 5 kwietnia 1990 r., Komisja/Belgia (C‑6/89, EU:C:1990:166, pkt 44, 45). Sytuacja ta zmieniła się jednak, jak wiadomo, wraz z wejściem w życie KSSE w dniu 1 października 2002 r. Artykuł 34 tej konwencji stanowi: „Niniejsza konwencja unieważnia i zastępuje Statut z dnia 12 kwietnia 1957 roku oraz Protokół z dnia 13 kwietnia 1962 roku”. ( ) Decyzja Rady (Euratom) z dnia 17 czerwca 1994 r. upoważniająca Wspólnotę Europejską i Europejską Wspólnotę Energii Atomowej do podpisania i zawarcia Konwencji określającej statut Szkół Europejskich (Dz.U. 1994, L 212, s. 1). Motyw 3 tej decyzji stanowi, że „udział Wspólnot w wykonywaniu [KSSE] jest konieczny, aby zapewnić osiągnięcie celów [Wspólnot]”. ( ) Zobacz podobnie wyrok Oberto i O’Leary (pkt 29, 30, 31). Zobacz także opinia rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawach połączonych Oberto i O’Leary (C‑464/13 i C‑465/13, EU:C:2014:2169, pkt 7–16). ( ) Ze względu na wagę art. 61, 62, 66 i 67 ROSE z 2014 r. dla analizy pytania zadanego przez sąd odsyłający konieczne okazuje się przeformułowanie tego pytania, tak aby objąć nim te przepisy. Zobacz w tym względzie pkt 57 niniejszej opinii. ( ) Wyrok z dnia 14 czerwca 2011 r., Miles i in. (C‑196/09, zwany dalej wyrokiem Miles i in., EU:C:2011:388); wyrok Oberto i O’Leary. ( ) Zobacz wyrok Oberto i O’Leary (pkt 32–38 i przytoczone tam orzecznictwo). Zobacz także opinie rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawach połączonych Oberto i O’Leary (C‑464/13 i C‑465/13, EU:C:2014:2169), a także w sprawie Komisja/Zjednoczone Królestwo (C‑545/09, EU:C:2011:461); opinia rzecznik generalnej E. Sharpston w sprawie Miles i in. (C‑196/09, EU:C:2010:777). ( ) Motyw trzeci KSSE brzmi następująco: „uwzględniając, że system Szkół Europejskich jest systemem sui generis; uwzględniając, że stanowi on formę współpracy między państwami członkowskimi oraz między nimi a Wspólnotami Europejskimi, w pełni akceptując odpowiedzialność państw członkowskich za treść nauczania oraz organizację ich systemów edukacyjnych oraz [za] ich różnorodność kulturową i językową”. ( ) Pomimo funkcjonalnych powiązań tej organizacji międzynarodowej z Unią. Wyrok Oberto i O’Leary (pkt 33). ( ) Wyrok Oberto i O’Leary (pkt 34). Zobacz też pkt 34 niniejszej opinii. ( ) Chodzi tu o koncepcję „osobowości równoległych w prawie międzynarodowym powszechnym” – z jednej strony Unii, a z drugiej strony państw członkowskich. Zobacz w tym względzie J. Malenovský, À la recherche d’une solution intersystémique aux rapports du droit international au droit de l’Union européenne, Annuaire français de droit international, LXV, 2019, CNRS Éditions, Paris, s. 3–36, w szczególności s. 32. Koncepcja ta wynika z wyroku z dnia 25 lutego 2010 r., Brita (C‑386/08, EU:C:2010:91, pkt 42), w którym Trybunał orzekł, że „jakkolwiek konwencja wiedeńska nie wiąże ani Wspólnoty, ani wszystkich państw członkowskich, to szereg jej postanowień odzwierciedla zasady zwyczajowego prawa międzynarodowego, które jako takie wiążą instytucje Wspólnoty i wchodzą w zakres wspólnotowego porządku prawnego”. ( ) Wyrok Oberto i O’Leary (pkt 36). Co prawda art. 1 konwencji wiedeńskiej przewiduje, że konwencja ta „ma zastosowanie do traktatów między państwami”. Należy jednak przypomnieć, że zgodnie z art. 3 lit. b) tej konwencji „[f]akt, że […] nie stosuje się [jej] […] do porozumień międzynarodowych zawartych między państwami a innymi podmiotami prawa międzynarodowego […], nie wpływa na […] zastosowanie do nich którejkolwiek z norm sformułowanych w [tej] konwencji, którym podlegałyby one na postawie prawa międzynarodowego, niezależnie od tej konwencji”. ( ) Wyrok Oberto i O’Leary (pkt 37). ( ) Wyrok Oberto i O’Leary (pkt 38). ( ) Zobacz pkt 64, 65, 68–71, 74, 97 niniejszej opinii. W przedmiocie definicji „późniejszej praktyki” zob. także przypis 50 do niniejszej opinii. ( ) W postanowieniu tym uściślono, że „[w] szczególności właściwość sądów krajowych w odniesieniu do spraw związanych z odpowiedzialnością cywilną i karną nie jest naruszona przez [ten] artykuł”. ( ) Zobacz w tym względzie opinia rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawach połączonych Oberto i O’Leary (C‑464/13 i C‑465/13, EU:C:2014:2169, pkt 17). ( ) Jurysdykcja ta opierała się na art. 80 regulaminu pracowniczego personelu oddelegowanego do Szkół Europejskich. Zobacz sprawozdanie z działalności Rady ds. Zażaleń za 2007 r., Zarząd Szkół Europejskich, 21, 22 i 23 stycznia 2008 r., s. 3. ( ) Zobacz motyw czwarty tiret piąte KSSE. ( ) Wyróżnienie moje. ( ) W tym względzie art. 68a ust. 3 ROSE z 1996 r. stanowił, że „[d]ecyzje rady pedagogicznej nie podlegają odwołaniu ze strony przedstawiciela rodziny, z wyjątkiem wystąpienia uchybień formalnych lub nowych okoliczności faktycznych, uznanych przez przedstawiciela Zarządu Szkół po przeprowadzeniu przez niego dochodzenia. […]”. Zobacz pkt 22 niniejszej opinii. Szkoła Europejska w Varese wskazuje w swoich uwagach na piśmie, że na gruncie tej wersji ROSE podważenie decyzji o powtarzaniu klasy następowało w trybie wewnętrznym w ramach administracji Szkół Europejskich. Jego skutkiem było wszczęcie dochodzenia przez przedstawiciela Zarządu Szkół, które mogło co najwyżej doprowadzić do skierowania przez tego przedstawiciela do rady pedagogicznej wniosku o zmianę pierwotnie podjętej decyzji o powtarzaniu klasy. ( ) Zobacz art. 67 ROSE z 2005 r. ( ) Jest to „odwołanie od decyzji o powtarzaniu klasy”, które należy wnieść w terminie siedmiu dni kalendarzowych od końca roku szkolnego (art. 62 ust. 2 ROSE z 2014 r.). ( ) Wyróżnienie moje. ( ) Muszę w tym miejscu wyjaśnić, że wbrew temu, co twierdzą rodzice, prawidłowa wykładnia art. 67 ust. 1 ROSE z 2014 r. nie prowadzi w żaden sposób do rozumienia „możliwości” wniesienia skargi przewidzianej w tym artykule („przysługuje […] skarga”) w ten sposób, że przedstawiciele ustawowi uczniów mogą wybrać między Radą ds. Zażaleń a sądami krajowymi. Przypominam w tym względzie, że zgodnie z art. 31 ust. 1 konwencji wiedeńskiej zarówno postanowienia KSSE, jak i w szczególności art. 67 ROSE z 2014 r. należy interpretować w dobrej wierze. ( ) Wyrok Oberto i O’Leary (pkt 36). Zobacz również pkt 43 niniejszej opinii. ( ) Punkt 76 i sentencja. Sprawa ta toczyła się między Szkołą Europejską w Monachium a dwiema nauczycielkami kontraktowymi, S. Oberto i B. O’Leary, w przedmiocie właściwości niemieckich organów sądowych do rozpoznania powództwa mającego na celu kontrolę ważności określonego charakteru czasu trwania umowy o pracę zawartej przez zainteresowane. Chociaż jej stan faktyczny różni się od stanu faktycznego niniejszej sprawy, wydaje mi się, że może ona stanowić źródło wskazówek użytecznych dla mojej analizy. ( ) Wyrok Oberto i O’Leary (pkt 58). ( ) Zobacz pkt 42 i nast. niniejszej opinii. ( ) Zobacz podobnie wyrok Oberto i O’Leary (pkt 37). ( ) Artykuł 31 ust. 3 lit. b) i c) konwencji wiedeńskiej. ( ) Artykuł 31 ust. 3 lit. a) konwencji wiedeńskiej. ( ) Powinienem jednocześnie przypomnieć, że art. 14 KSSE stanowi, iż „Sekretarz Generalny reprezentuje Zarząd Szkół oraz prowadzi Sekretariat zgodnie z zasadami pełnienia obowiązków Sekretarza Generalnego, przewidzianymi w artykule 12 ustęp [pkt] 1. Reprezentuje również Szkoły w przypadku prowadzenia postępowania sądowego. Jest on odpowiedzialny przed Zarządem Szkół. ( ) Artykuł 10 KSSE przewiduje, że „Zarząd Szkół nadzoruje stosowanie niniejszej konwencji; w tym celu ma on prawo do podejmowania decyzji w kwestiach edukacyjnych, budżetowych i administracyjnych […]. Zarząd Szkół ustanawia Regulamin [ogólny] Szkół”. Zobacz także art. 27 ust. 2 akapit drugi KSSE oraz pkt 53 niniejszej opinii. ( ) Dla przypomnienia: konkluzja 4 ust. 1 rezolucji nr 73/202 przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w dniu 20 grudnia 2018 r. na 62. sesji plenarnej stanowi, że „[p]óźniejsze porozumienie jako autentyczny środek wykładni na podstawie art. 31 ust. 3 lit. a) to porozumienie w sprawie wykładni traktatu lub stosowania jego postanowień, które strony osiągnęły po zawarciu traktatu”. Wyróżnienie moje. ( ) Co się tyczy odwołań na podstawie art. 61–67 ROSE z 2014 r., Rada ds. Zażaleń wielokrotnie orzekała w przedmiocie odwołań od decyzji o powtarzaniu klasy wydanych przez rady pedagogiczne niektórych szkół europejskich; zob. orzeczenia: 07/48R z dnia 5 września 2007 r.; 08/40 z dnia 29 grudnia 2008 r.; 08/43 z dnia 30 stycznia 2009 r.; 15/49 z dnia 10 października 2015 r.; 15/57 z dnia 10 lutego 2016 r. oraz 16/62 z dnia 14 marca 2017 r. W odniesieniu do orzeczeń wydanych w latach 2018–2022 zob. w szczególności orzeczenia: 20/65 z dnia 16 października 2020 r. i 22/53 z dnia 6 września 2022 r. ( ) Zobacz analogicznie wyrok Oberto i O’Leary (pkt 65, 66). Nawet jeśli, jak właśnie stwierdziłem w pkt 63–68 niniejszej opinii, wykładnia przedstawiona w poprzednich punktach znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Rady ds. Zażaleń, mam wątpliwości, czy orzecznictwo tej rady można uznać za późniejszą praktykę w rozumieniu art. 31 ust. 3 lit. b) konwencji wiedeńskiej. Pragnę bowiem zauważyć, że konkluzja 4 ust. 2 ww. rezolucji nr 73/202 stanowi, iż „[p]óźniejszą praktykę jako środek wykładni autentycznej zgodnie z art. 31 ust. 3 [lit.] b) stanowi każde zachowanie przy stosowaniu traktatu, po jego zawarciu, w drodze którego powstaje porozumienie stron co do wykładni traktatu”. Pragnę również zauważyć, że konkluzja 5 tej rezolucji stanowi w ust. 1, że „[p]óźniejszą praktykę na podstawie art. 31 i 32 [konwencji wiedeńskiej] może stanowić każde zachowanie strony przy stosowaniu traktatu w ramach wykonywania jej funkcji wykonawczych, ustawodawczych, sądowych lub innych”. Należy przypomnieć, że Rada ds. Zażaleń nie jest ani stroną KSSE, ani sądem żadnego z państw członkowskich. Niemniej jednak należy dodać w tym względzie, że o ile prawdą jest, iż konkluzja 5 ust. 2 zdanie pierwsze wspomnianej rezolucji stanowi, że „[ż]adne inne zachowania […] nie stanowią późniejszej praktyki w rozumieniu [tych artykułów]”, o tyle w zdaniu drugim tego ustępu uściślono jednak, że „[w]szelkie inne zachowania, w tym podmiotów niepaństwowych […], mogą jednak być istotne dla oceny późniejszej praktyki stron […]” (wyróżnienie moje). Zatem, moim zdaniem, orzecznictwo Rady ds. Zażaleń wpisuje się w ramy tego właśnie ostatniego ustępu. Innymi słowy, orzecznictwo wspomnianej rady potwierdza zatem wykładnię, za którą opowiadam się w pkt 63–68 niniejszej opinii, nie tyle jako „późniejsza praktyka”, co raczej jako zachowanie istotne dla oceny późniejszej praktyki stron. ( ) Wyrok Oberto i O’Leary (pkt 66). ( ) Zobacz moje rozważania w przypisie 50 do niniejszej opinii. ( ) Zobacz analogicznie wyrok Oberto i O’Leary (pkt 67). ( ) Postanowienie z dnia 18 czerwca 2020 r. (T‑42/20, niepublikowane, EU:T:2020:278). ( ) Z postanowienia odsyłającego można wywnioskować, że rodzice nie wyczerpali drogi administracyjnej przewidzianej w art. 66 ROSE z 2014 r., co stanowi warunek wstępny wniesienia do Rady ds. Zażaleń, o której mowa w art. 27 ust. 2 KSSE, skargi na podstawie art. 67 tego regulaminu. Zobacz pkt 15 i 16 niniejszej opinii. ( ) Należy również zauważyć, że zgodnie z art. 62 ust. 2 akapit szósty ROSE z 2014 r. „oceny umiejętności uczniów, przyznanie ocen za pracę egzaminacyjną lub pracę w roku szkolnym oraz ocena szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 61.B‑5, podlegają swobodnemu uznaniu rady pedagogicznej”, a „od tych ocen nie przysługuje odwołanie”. Zobacz w tym względzie orzeczenia Rady ds. Zażaleń: 15/49 z dnia 10 października 2015 r., pkt 4, 10, 11; 16/62 z dnia 14 marca 2017 r., pkt 12. ( ) Rzecznik generalny P. Mengozzi stwierdził natomiast w opinii w sprawach połączonych Oberto i O’Leary (C‑464/13 i C‑465/13, EU:C:2014:2169, pkt 59, 60), że o ile Rada ds. Zażaleń deklaruje gotowość do uznania, iż zasady podstawowe mogą służyć jako punkt odniesienia dla działalności organów Szkół Europejskich poza właściwymi im normami prawnymi, nie zmienia to faktu, że zakres uznania, który zachowuje dla siebie w ten sposób Rada ds. Zażaleń przy określaniu norm i zasad wynikających w szczególności z prawa Unii, nie pozwala zapewnić względem osób objętych tą sprawą, czyli nauczycieli kontraktowych, poszanowania ogólnej zasady zakazu nadużywania prawa, którego konkretny wyraz stanowi w dziedzinie stosunków pracy w Unii dyrektywa Rady 99/70/WE z dnia 28 czerwca 1999 r. dotycząca Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego przez Europejską Unię Konfederacji Przemysłowych i Pracodawców (UNICE), Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych (CEEP) oraz Europejską Konfederację Związków Zawodowych (ETUC) (Dz.U. 1999, L 175, s. 43). Zobacz w tym względzie przypis 68 do niniejszej opinii. ( ) Co się tyczy w szczególności skargi o stwierdzenie nieważności decyzji rady pedagogicznej Szkoły Europejskiej w Varese i decyzji zastępcy sekretarza generalnego zob. orzeczenie 14/44 z dnia 24 września 2014 r., pkt 22–24. Co do istoty Rada ds. Zażaleń stwierdziła, że „zaskarżona decyzja […] oddalająca odwołanie skarżących zawiera błędne uzasadnienie w zakresie, w jakim, jak twierdzą skarżący i jak przyznają [Szkoły Europejskie], oceny, które miał otrzymać syn skarżących, są błędne, co stanowi zarówno uchybienie w zakresie uzasadnienia, jak i błąd w ustaleniach faktycznych” (wyróżnienie moje). Rada ds. Zażaleń stwierdziła, że „chociaż [nie jest ona] właściwa do kontrolowania zasadności oceny pedagogicznej dokonanej przez radę pedagogiczną, to jednak [Szkoły Europejskie] powinny ze stwierdzenia nieważności decyzji o nieotrzymaniu przez syna skarżących promocji do wyższej klasy wyciągnąć odpowiednie wnioski”. ( ) O ile z niektórych orzeczeń Rady ds. Zażaleń z 2010 r. i późniejszych wynika, że wykładnia przepisów ROSE z 2005 r. i z 2014 r. dokonywana była w oparciu o zasadę skutecznej ochrony sądowej, o tyle inne orzeczenia wydają się mniej jasne w tym względzie; zob. w szczególności orzeczenie 16/62 z dnia 14 marca 2017 r., pkt 13, 14: „[…] Tylko wtedy, gdy okaże się, że naruszenie właściwego przepisu mogło mieć wpływ na taką ocenę, ocena ta może być przedmiotem kontroli sądowej. Inaczej byłoby w sytuacji, gdyby wystarczyło stwierdzić, że dokonana przez radę pedagogiczną ocena dotycząca niezdolności [ucznia] do przejścia do wyższej klasy nie może w żadnym razie zostać uznana za dotkniętą oczywistym błędem w świetle akt sprawy i zaskarżonej decyzji, którą przyjęto niemal jednomyślnie i która jest zrozumiale uzasadniona”. Wyróżnienie moje. ( ) Spór, który doprowadził do wydania tej decyzji, toczył się między stowarzyszeniem rodziców uczniów a zainteresowaną szkołą europejską. Zarząd Szkół ograniczył bowiem prawo głosu stowarzyszeń rodziców uczniów i personelu w radzie administracyjnej do jednego głosu, z naruszeniem art. 19, 20 i 23 KSSE. Jednakże art. 66 i 67 KSSE nie przewidywały procedury umożliwiającej rodzicowi ucznia lub stowarzyszeniu rodziców bezpośrednie zakwestionowanie zgodności z prawem uchwały Zarządu Szkół, takiej jak rozpatrywana w tym sporze. ( ) Istotne wydaje mi się, że Rada ds. Zażaleń uznała w tym orzeczeniu (pkt 26), iż „jeżeli decyzja Zarządu Szkół, nawet o charakterze generalnym lub regulacyjnym, wpływa bezpośrednio na prawo lub uprawnienie, jakie [KSSE] przyznaje wyraźnie określonej osobie lub kategorii osób, którą można wyodrębnić z ogółu pozostałych zainteresowanych osób, przy czym nie ma pewności, czy ta osoba lub kategoria osób ma możliwość zakwestionowania decyzji indywidualnej wydanej na podstawie takiej decyzji, należy uznać, że decyzja ta stanowi akt niekorzystny dla tej osoby lub dla tej kategorii w rozumieniu art. 27 ust. 2 [KSSE]. Rada jest zatem, co do zasady, właściwa do orzekania w przedmiocie skargi na taki akt”. Wyróżnienie moje. ( ) Zobacz w szczególności orzeczenie Rady ds. Zażaleń 22/62 z dnia 2 grudnia 2022 r., pkt 8: „Rada ds. Zażaleń miała już okazję wyjaśnić, że brak środków zaskarżenia w aktach prawnych nie stanowi przeszkody dla wniesienia do niej skargi i że decyzja oddalająca wniosek, w tym przypadku wniosek o zmianę opcji, może być przedmiotem kontroli sądowej. W rezultacie Rada ds. Zażaleń uznała, że decyzja, która ma istotny wpływ na fundamentalny związek między szkołą a uczniem i jego prawem do nauki uznanym w art. 14 [karty], może podlegać kontroli sądowej na podstawie zasad mających zastosowanie w państwie prawnym (art. 47 [karty])”. Zobacz również orzeczenia Rady ds. Zażaleń: 15/38 z dnia 11 lutego 2016 r., pkt 12; 19/35 z dnia 29 sierpnia 2019 r., pkt 10. ( ) Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 13 marca 2007 r., Unibet (C‑432/05, EU:C:2007:163, pkt 37); z dnia 18 grudnia 2014 r., Abdida (C‑562/13, EU:C:2014:2453, pkt 45); z dnia 12 stycznia 2023 r., Nemzeti Adatvédelmi és Információszabadság Hatóság (C‑132/21, EU:C:2023:2, pkt 50). ( ) Zobacz w tym względzie pkt 41 i nast. niniejszej opinii. ( ) Dla przypomnienia – sprawa, w której zapadł ten wyrok, toczyła się między 137 nauczycielami oddelegowanymi do Szkół Europejskich przez Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej a Szkołami Europejskimi i dotyczyła, po pierwsze, odmówienia przez rzeczone szkoły dostosowania ich wynagrodzeń za okres przed dniem 1 lipca 2008 r. w następstwie deprecjacji funta szterlinga, oraz po drugie, sposobu obliczania stosowanego po tym dniu w celu dostosowania wynagrodzeń do różnic kursowych walut innych niż euro. ( ) Wyroki: Miles i in. (pkt 37–39); Oberto i O’Leary (pkt 72). ( ) Zobacz podobnie wyrok Miles i in. (pkt 45, 46). Jak orzekł Trybunał w pkt 41 tego wyroku, Rada ds. Zażaleń nie jest sądem wspólnym dla kilku państw członkowskich, porównywalnym z Cour de justice du Benelux (trybunałem sprawiedliwości Beneluksu). ( ) W pkt 44 i 45 wyroku Miles i in. oraz w pkt 74 wyroku Oberto i O’Leary Trybunał przyznał, że „możliwość – a nawet obowiązek – występowania przez Radę ds. Zażaleń do Trybunału w ramach sporu między [osobami, których dotyczy KSSE, a Szkołą Europejską], w którym należy stosować zasady ogólne prawa Unii, jest jak najbardziej możliwa do wyobrażenia, jednak to do państw członkowskich należy reforma aktualnie obowiązującego systemu ochrony sądowej ustanowionego w [KSSE]” (wyróżnienie moje). Chociaż zgadzam się z rozumowaniem Trybunału, nie można moim zdaniem zaprzeczyć, że niemożność skierowania przez Radę ds. Zażaleń pytań prejudycjalnych do Trybunału może w niektórych przypadkach naruszać jednolitość i spójność prawa Unii. W tym względzie zob. opinia rzecznik generalnej E. Sharpston w sprawie Miles i in. (C‑196/09, EU:C:2010:777, pkt 72, 73, 76). W szczególności lektura opinii rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawach połączonych Oberto i O’Leary (C‑464/13 i C‑465/13, EU:C:2014:2169, pkt 62) wyraźnie wskazuje na to, że pomimo poziomu ochrony sądowej gwarantowanego przez Radę ds. Zażaleń osobom, których dotyczy KSSE, taka reforma jest konieczna z punktu widzenia prawa materialnego Unii. Zobacz w tym względzie pkt 57 niniejszej opinii. ( ) Zobacz pkt 42 i 43 niniejszej opinii. ( ) Wyrok Miles i in. (pkt 38). Zobacz także motywy pierwszy i trzeci KSSE. Zobacz pkt 42 niniejszej opinii. ( ) Zobacz pkt 34 niniejszej opinii. ( ) Dla przypomnienia – Trybunał orzekł już, że pierwszeństwo przed aktami prawa pochodnego, z którego korzystają umowy międzynarodowe na płaszczyźnie prawa Unii, nie obejmuje prawa pierwotnego, a w szczególności zasad ogólnych, w których skład wchodzą prawa podstawowe. Zobacz wyrok z dnia 3 września 2008 r., Kadi i Al Barakaat International Foundation/Rada i Komisja (C‑402/05 P i C‑415/05 P, EU:C:2008:461, pkt 308). ( ) Trybunał może stwierdzić nieważność zawarcia umowy międzynarodowej z naruszeniem traktatów. Zobacz w szczególności wyrok z dnia 10 marca 1998 r., Niemcy/Rada (C‑122/95, EU:C:1998:94). Zobacz także analogicznie wyrok z dnia 26 lutego 2015 r., H/Trybunał Sprawiedliwości (C‑221/14 P, niepublikowany, EU:C:2015:126, pkt 41 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) T. Tridimas, The General Principles of EU Law, Oxford EC Law Library, Oxford 2009, s. 51. ( ) Zobacz pkt 7 i 66 niniejszej opinii. ( ) Zobacz pkt 7 powyżej. W każdym wypadku, jak wskazała Komisja w odpowiedzi na pytanie zadane przez Trybunał, prawo międzynarodowe nie może uzasadniać naruszenia ogólnej zasady skutecznej ochrony sądowej. Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 7 maja 2020 r., Rina (C‑641/18, EU:C:2020:349, pkt 57–60); moja opinia w tej sprawie (C‑641/18, EU:C:2020:3, pkt 129). ( ) Punkt 43. ( ) Punkt 73. ( ) O czym Rada ds. Zażaleń na pewno wie, zważywszy na jej orzecznictwo. Zobacz pkt 84–86 niniejszej opinii.