C-434/24

OPINIA RZECZNICZKI GENERALNEJ TAMARY ĆAPETY przedstawiona w dniu 25 września 2025 r. ( ) Sprawa C‑434/24 JD przeciwko Ministerul Agriculturii şi Dezvoltării Rurale – Agenţia de Plăţi şi Intervenţie pentru Agricultură (APIA) – Centrul Judeţean Bistriţa-Năsăud [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Curtea de Apel Cluj (sąd apelacyjny w Klużu, Rumunia)] Odesłanie prejudycjalne – Rolnictwo – Wspólna polityka rolna – Systemy wsparcia bezpośredniego – System jednolitej płatności obszarowej – Rozporządzenie (UE) nr 1306/2013 – Artykuł 63 ust. 1 – Zwrot pomocy – Niespełnienie kryteriów kwalifikowalności – Unieważnienie z mocą wsteczną umowy dzierżawy użytków rolnych – Zasada proporcjonalności I. Wprowadzenie 1. W niniejszej sprawie wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Curtea de Apel Cluj (sąd apelacyjny w Klużu, Rumunia) dotyczy interpretacji art. 63 ust. 1 rozporządzenia (UE) nr 1306/2013 ( ) w sprawie finansowania wspólnej polityki rolnej (zwanej dalej „WPR”), zarządzania nią i monitorowania jej. 2. Artykuł 63 ust. 1 rozporządzenia nr 1306/2013 stanowi o zwrocie pomocy finansowej już przyznanej beneficjentowi, w przypadku gdy beneficjent ten nie spełnia kryteriów kwalifikowalności do przyznania pomocy. 3. Zasadniczą kwestią w niniejszej sprawie jest to, czy unieważnienie z mocą wsteczną umowy dzierżawy danych użytków rolnych, sprawia, że rolnik nie spełnia kryteriów kwalifikowalności, co uzasadnia zwrot pomocy na podstawie tego przepisu. II. Właściwe przepisy A.   Prawo Unii Europejskiej 4. Artykuł 63 ust. 1 rozporządzenia nr 1306/2013 stanowi: „W przypadku stwierdzenia, że beneficjent nie spełnia kryteriów kwalifikowalności, zobowiązań lub innych obowiązków związanych z warunkami przyznania pomocy lub wsparcia, określonymi w sektorowym prawodawstwie rolnym, pomoc nie zostaje wypłacona lub zostaje zwrócona w całości lub w części oraz, w stosownych przypadkach, nie zostają przyznane lub zostają zwrócone odpowiednie uprawnienia do płatności, o których mowa w art. 21 rozporządzenia (UE) nr 1307/2013. W przypadku nieprzestrzegania krajowych lub unijnych przepisów dotyczących zamówień publicznych część pomocy, która nie jest wypłacana lub która ma zostać zwrócona, jest określana w zależności od powagi nieprzestrzegania przepisów oraz zgodnie z zasadą proporcjonalności. Ma to wpływ na zgodność z prawem i prawidłowość transakcji jedynie do wysokości części pomocy, która nie jest wypłacana lub która ma zostać zwrócona”. B.   Prawo rumuńskie 5. Artykuł 1254 Codul civil (kodeksu cywilnego) stanowi: „1.   Umowę bezwzględnie nieważną lub unieważnioną uważa się za niezawartą. 2.   Unieważnienie umowy skutkuje, zgodnie z warunkami określonymi w ustawie, unieważnieniem kolejnych czynności prawnych dokonanych na podstawie tej umowy. 3.   W przypadku unieważnienia umowy, każda ze stron zwraca drugiej stronie w naturze lub ekwiwalencie otrzymane świadczenia, zgodnie z przepisami art. 1639–1647, nawet jeśli świadczenia te były świadczone sukcesywnie lub były świadczeniem ciągłym”. 6. Artykuł 6 ust. 1 OUG nr 66/2011 ( ) stanowi: „Organy właściwe do zarządzania funduszami europejskimi są obowiązane wyłączyć w całości lub w części ze zwrotu/wypłacenia wydatków poniesionych i zadeklarowanych przez beneficjentów wydatki niespełniające przesłanek legalności, prawidłowości lub zgodności określonych przepisami obowiązującego ustawodawstwa krajowego i [unijnego], w sytuacji, gdy w procedurze weryfikacji wniosków o płatność stwierdzą one istnienie takich wydatków”. 7. Artykuł 8 ust. 1 lit. n) OUG nr 3/2015 ( ) stanowi: „Aby skorzystać z dopłat bezpośrednich przewidzianych w art. 1 ust. 2, rolnicy muszą: […] przedstawić, w momencie składania wniosku o płatność jednolitą lub dokonanych w nim zmian, niezbędne dokumenty potwierdzające zgodne z prawem użytkowanie gruntów rolnych, łącznie z gruntami obejmującymi obszary o znaczeniu ekologicznym, oraz zwierząt. Dokumenty te muszą zostać podpisane przed złożeniem wniosku o płatność jednolitą i muszą być ważne przynajmniej do dnia 1 grudnia roku złożenia wniosku”. 8. Artykuł 5 ust. 2 rozporządzenia nr 619/2015 ( ) stanowi: „Dokumenty potwierdzające, że zadeklarowane kwalifikujące się grunty są w posiadaniu rolnika, zgodnie z art. 8 ust. 1 lit. n) [OUG nr 3/2015], to: […] b) poświadczona za zgodność z oryginałem kopia umowy dzierżawy lub koncesji na użytki rolne, zawarta między rolnikiem a jednostkami administracji terytorialnej, w zależności od przypadku; […]”. III. Postępowanie główne, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem 9. W dniu 24 maja 2018 r. JD zawarła umowę z lokalną radą gminy Chiochiș (Rumunia) dotyczącą dzierżawy pastwiska o powierzchni 58,32 ha (zwaną dalej „umową dzierżawy”). 10. Niecały rok później, w dniu 10 maja 2019 r., JD złożyła wniosek o przyznanie pomocy finansowej na rok 2019, obejmujący obszar 41,69 ha pastwiska, który JD mogła użytkować na podstawie tej umowy dzierżawy. Pomoc ta, którą JD otrzymała, była finansowana z unijnych funduszy rolnych, w szczególności w ramach systemu jednolitej płatności obszarowej (zwanego dalej „SJPO”), a także z funduszy krajowych. 11. W tym samym dniu, w którym JD złożyła wniosek o pomoc finansową, czyli 10 maja 2019 r., Tribunalul Bistrița-Năsăud (sąd okręgowy w Bistrița-Năsăud, Rumunia) stwierdził nieważność procedury przydzielenia pastwiska na rzecz JD ( ). Wyrok ten wynikał z ustaleń tego sądu, zgodnie z którymi nałożone przez rumuńskie prawo wymogi dotyczące procedury przydzielania pastwisk nie zostały spełnione, ponieważ lokalna rada nie opublikowała ogłoszenia o przetargu w drodze bezpośrednich negocjacji w wyznaczonym terminie. Konsekwencją tego wyroku było unieważnienie z mocą wsteczną wszystkich późniejszych czynności prawnych, w tym umowy dzierżawy. 12. Wyrokiem z dnia 5 marca 2020 r. ( ) Curtea de Apel Cluj (sąd apelacyjny w Klużu) odrzucił odwołanie wniesione przez JD od wyroku sądu niższej instancji jako złożone po terminie. 13. W dniu 24 listopada 2022 r., dowiedziawszy się w następstwie postępowania wyjaśniającego, że umowa dzierżawy została unieważniona, APIA ( ) jako organ właściwy wydała protokół, w którym zobowiązała JD do zwrotu całej pomocy finansowej ( ). 14. JD złożyła na ten protokół skargę do APIA, która została oddalona decyzją z dnia 5 stycznia 2023 r. 15. Następnie JD wniosła skargę na tę decyzję APIA do Tribunalul Bistrița-Năsăud (sądu okręgowego w Bistrița-Năsăud). 16. W dniu 15 czerwca 2023 r. sąd ten oddalił skargę JD ( ). Orzekł on, że zgodnie z prawem rumuńskim umowa dzierżawy, która stanowiła podstawę przyznania pomocy finansowej, została uznana za nigdy niezawartą. Jednocześnie, aby kwalifikować się do pomocy finansowej, rolnicy muszą spełniać pewne kryteria kwalifikowalności, które obejmują dysponowania dokumentem potwierdzającym, że dane grunty rolne są w ich posiadaniu. Sąd ten potwierdził zatem, że JD musi zwrócić nienależnie otrzymane kwoty i uznał, że taki zwrot nie stanowi kary administracyjnej, więc brak winy po stronie JD nie miał znaczenia. 17. JD wniosła odwołanie od tego wyroku do Curtea de Apel Cluj (sądu apelacyjnego w Klużu), który jest sądem odsyłającym w niniejszej sprawie. 18. Sąd ten powziął wątpliwości, czy w niniejszej sprawie zachodzi sytuacja, w której beneficjent pomocy finansowej nie spełnia kryteriów kwalifikowalności w rozumieniu art. 63 ust. 1 rozporządzenia nr 1306/2013. Wskazuje on, że w przypadku unieważnienia umowy z mocą wsteczną beneficjent spełniał kryterium kwalifikowalności dotyczące zgodnego z prawem posiadania gruntu w momencie składania wniosku i do momentu unieważnienia umowy. Niemniej jednak, niezależnie od winy beneficjenta, unieważnienie umowy ma moc wsteczną, w tym w odniesieniu do momentu złożenia wniosku. 19. Zdaniem sądu odsyłającego art. 63 ust. 1 rozporządzenia nr 1306/2013 należy interpretować w ten sposób, że uwzględnia on spełnienie kryteriów kwalifikowalności w momencie ich badania, niezależnie od unieważnienia umowy z mocą wsteczną. Unieważnienie umowy z mocą wsteczną powinno być raczej uwzględnione przy ocenie posiadania tytułu do przedmiotowego gruntu od chwili stwierdzenia nieważności. W przeciwnym razie beneficjent jest zobowiązany do zwrotu otrzymanych kwot w sytuacji, w której nie ponosi winy i, w zasadzie, do momentu stwierdzenia nieważności wszystkie kryteria kwalifikowalności były spełnione. 20. W przypadku gdyby Trybunał interpretował art. 63 ust. 1 rozporządzenia nr 1306/2013 w ten sposób, że wymaga on zwrotu pomocy w sytuacji unieważnienia z mocą wsteczną umowy dzierżawy, sąd odsyłający zastanawia się, czy ma zastosowanie zasada proporcjonalności. Zauważa on między innymi, że art. 64 tego rozporządzenia dotyczący stosowania kar administracyjnych – który stanowi, że kary te nie powinny być nakładane, jeżeli beneficjent nie ponosi winy, a jeżeli są nakładane, powinny być proporcjonalne – nie odwołuje się do art. 63 ust. 1 tego rozporządzenia, a zatem nie ma znaczenia dla stosowania tego ostatniego przepisu. 21. Sąd odsyłający zauważa ponadto, że art. 63 ust. 1 rozporządzenia nr 1306/2013 nie zawiera żadnych szczegółów dotyczących okoliczności, w których zwrot pomocy ma być całkowity lub częściowy. Sąd ten uważa, że zasada proporcjonalności ma zastosowanie również do stosowania tego przepisu, i sugeruje uwzględnienie momentu, w którym nastąpiło unieważnienie umowy z mocą wsteczną, oraz stopnia winy po stronie beneficjenta w odniesieniu do przyczyny tego unieważnienia. 22. W tych okolicznościach Curtea de Apel Cluj (sąd apelacyjny w Klużu) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału Sprawiedliwości z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy w ramach interpretacji art. 63 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1306/2013 stwierdzenie nieważności z mocą wsteczną, zgodnie z przepisami prawa krajowego, umowy obowiązującej w momencie badania warunków kwalifikowalności stanowi sytuację, w której beneficjent nie spełnia kryteriów kwalifikowalności, niezależnie od momentu, w którym takie stwierdzenie nieważności następuje? 2) W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie [pierwsze], czy można zastosować zasadę proporcjonalności w odniesieniu do zwrotu płatności na podstawie art. 63 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1306/2013?”. 23. Uwagi na piśmie zostały wniesione do Trybunału przez rząd rumuński i Komisję Europejską. 24. Trybunał postanowił, zgodnie z art. 76 § 2 regulaminu postępowania, wydać orzeczenie bez przeprowadzania rozprawy. Pismem wysłanym w dniu 4 kwietnia 2025 r. Trybunał skierował do rządu rumuńskiego i Komisji pytania wymagające odpowiedzi na piśmie, które to odpowiedzi wpłynęły w wyznaczonym terminie. IV. Analiza 25. Z postanowienia odsyłającego wynika, że niniejsza sprawa dotyczy sytuacji, w której rolnikowi przyznano pomoc finansową w ramach unijnych funduszy rolnych na grunty objęte umową dzierżawy. Umowa ta została unieważniona z mocą wsteczną na podstawie właściwego prawa krajowego, wobec czego uznano ją za nigdy niezawartą. W konsekwencji, o ile w momencie składania wniosku rolnik spełniał warunki kwalifikowalności do pomocy, w tym posiadał dowód zgodnego z prawem użytkowania gruntów, o tyle już tak nie jest. 26. W tych okolicznościach poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy unieważnienie umowy dzierżawy z mocą wsteczną stanowi niespełnienie kryteriów kwalifikowalności skutkujące koniecznością zwrotu pomocy na podstawie art. 63 ust. 1 rozporządzenia nr 1306/2013, jeżeli w momencie składania wniosku o przyznanie pomocy umowa istniała. 27. Jeżeli tak jest, to w pytaniu drugim sąd odsyłający zastanawia się w istocie, czy cała przyznana pomoc powinna zostać zwrócona, czy też decyzja o zwrocie pomocy zależy od zastosowania zasady proporcjonalności w szczególnych okolicznościach niniejszej sprawy. 28. Sąd odsyłający zasadniczo wydaje się obawiać negatywnych konsekwencji zwrotu pomocy z powodu unieważnienia umowy dzierżawy z mocą wsteczną w sytuacji, gdy nie ma winy rolnika, który do czasu tego unieważnienia spełniał kryteria kwalifikowalności do pomocy. 29. Zanim przejdę do analizy pierwszego (sekcja B) i drugiego (sekcja C) pytania, uważam za przydatne przedstawienie kilku wstępnych uwag na temat kryteriów kwalifikowalności do przedmiotowej pomocy (sekcja A). A.   Kryteria kwalifikowalności do jednolitych płatności obszarowych 30. Ważnym celem WPR, jednej z pierwszych wspólnych polityk utworzonych na mocy Traktatów, jest „zapewnienie […] odpowiedniego poziomu życia ludności wiejskiej, zwłaszcza przez podniesienie indywidualnego dochodu osób pracujących w rolnictwie” ( ). 31. Jednym ze sposobów osiągnięcia tego celu są płatności bezpośrednie, które zapewniają wsparcie dochodowe. 32. WPR jest zarządzana i finansowana na poziomie Unii z budżetu Unii Europejskiej ( ). Jednak wdrażanie tej polityki oraz płatności w jej ramach są zarządzane bezpośrednio przez państwa członkowskie. Oznacza to, że władze krajowe są odpowiedzialne za administrowanie płatnościami bezpośrednimi dla rolników w ich krajach i kontrolę nad tymi płatnościami ( ). 33. Na przestrzeni lat ramy WPR przeszły szereg reform ( ). Nie ulega wątpliwości, że prawodawstwo Unii mające zastosowanie w niniejszej sprawie odnosi się do finansowania WPR w okresie 2014–2020 ( ). Dla niniejszej sprawy istotne są rozporządzenie (UE) nr 1307/2013 ( ) dotyczące płatności bezpośrednich dla rolników i rozporządzenie nr 1306/2013, które ustanawia wspólne zasady finansowania WPR, zarządzania nią i monitorowania jej. 34. System pomocy będący przedmiotem niniejszej sprawy, czyli SJPO, został wprowadzony w ramach WPR w 2003 r. jako system przejściowy dla niektórych państw członkowskich, które przystąpiły do Unii Europejskiej w latach 2004 i 2007. Jest to system wsparcia dochodowego rolników, niezależny od produkcji, który jest wdrażany poprzez płatności bezpośrednie dla rolników wypłacane na podstawie kwalifikujących się hektarów, które ci zadeklarowali ( ). 35. Rozporządzenie nr 1307/2013 zezwalało, zgodnie z akapitem pierwszym art. 36 ust. 1, państwom członkowskim, które przystąpiły do Unii Europejskiej w latach 2004 i 2007 i które stosowały SJPO w 2014 roku, na kontynuowanie stosowania tego systemu do dnia 31 grudnia 2020 r. ( ) Dziesięć państw członkowskich, w tym Rumunia, kontynuowało stosowanie SJPO po 2014 roku. 36. Zgodnie z art. 36 ust. 2 rozporządzenia nr 1307/2013 jednolita płatność obszarowa przyznawana jest w ujęciu rocznym do każdego kwalifikującego się hektara zadeklarowanego przez rolnika ( ). 37. Pojęcie kwalifikującego się hektara zostało zdefiniowane w art. 32 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1307/2013 jako „wszelkie użytki rolne gospodarstwa rolnego […] wykorzystywane do prowadzenia działalności rolniczej”. 38. Orzecznictwo ( ) następnie wyjaśniło, że aby zostać uznanym za „kwalifikujący się hektar” w rozumieniu art. 32 ust. 2 rozporządzenia nr 1307/2013, grunt musi spełniać trzy warunki, a mianowicie (i) musi stanowić powierzchnię użytków rolnych; (ii) na tej powierzchni musi być prowadzona działalność rolnicza; oraz (iii) powierzchnia ta musi być związana z gospodarstwem rolnym ( ). 39. Innymi słowy, rolnik, który składa wniosek o SJPO, musi być w posiadaniu gruntów rolnych, aby wykorzystywać je do prowadzenia działalności rolniczej. W tym względzie Trybunał orzekł, że „okoliczność, iż dany grunt znajduje się w posiadaniu rolnika, oznacza co do zasady, że jest on w stanie użytkować go według własnego uznania w celu faktycznego umożliwienia mu prowadzenia na nim działalności rolniczej” ( ). 40. W celu ustalenia, czy dana działka jest w posiadaniu rolnika, prawodawstwo Unii nie wymaga, aby rolnik ten przedstawił formalny tytuł prawny, gdyż w tym celu wystarczające jest wykazanie rzeczywistego charakteru użytkowania tego gruntu oraz wystarczającej autonomii tego rolnika w zakresie prowadzenia przez niego działalności rolniczej na tym gruncie ( ). 41. Niemniej jednak Trybunał orzekł, że państwom członkowskim przysługuje zakres swobodnego uznania w zakresie dokumentów i dowodów wymaganych od wnioskodawcy dotyczących obszarów uwzględnionych we wniosku o przyznanie pomocy ( ). 42. W niniejszej sprawie przepisy rumuńskie wymagają, aby w momencie składania wniosku rolnik przedstawił dokumenty konieczne do udowodnienia, że kwalifikujące się hektary są zgodnie z prawem w jego posiadaniu, w przeciwnym zaś razie płatność jest wykluczona z finansowania Unii. 43. Z istniejącego orzecznictwa nie wynika, aby taki wymóg był co do zasady sprzeczny z prawem Unii. Wymaganie dowodu istnienia tytułu prawnego pozwalającego na użytkowanie gruntów objętych wnioskiem o płatność jednolitą jest zdaniem Trybunału dopuszczalne, gdyż zapewnia realizację celów WPR, uniemożliwiając wnioskodawcy bezprawne czerpanie korzyści z terenów innych osób ( ). 44. W związku z tym, jeżeli zgodnie z prawem krajowym tytuł do użytkowania gruntu zostaje unieważniony, prawo Unii nie stoi na przeszkodzie przepisowi krajowemu, zgodnie z którym uznaje się, że kryterium kwalifikowalności do pomocy nie zostało spełnione. 45. Jednakże Trybunał nie wypowiedział się jeszcze co do sytuacji, w której tytuł prawny do użytkowania gruntu, będący jednym z kryteriów kwalifikowalności na podstawie prawa krajowego, istniał w chwili składania wniosku, ale został następnie unieważniony z mocą wsteczną. Tak więc przechodzę do pierwszego pytania sądu odsyłającego. B.   Pytanie pierwsze 46. W przypadku stwierdzenia, że jedno z kryteriów kwalifikowalności do przyznania pomocy nie jest spełnione, art. 63 ust. 1 rozporządzenia 1306/2013 nakłada wymóg, aby pomoc nie została wypłacona lub, jeżeli została już wypłacona, została zwrócona w całości lub w części. 47. Jednocześnie, zgodnie z art. 36 ust. 5 rozporządzenia nr 1307/2013, z wyjątkiem przypadku działania siły wyższej lub okoliczności nadzwyczajnych, kwalifikujące się hektary muszą pozostawać w posiadaniu rolnika w dniu ustalonym przez państwo członkowskie. W przypadku Rumunii jest to dzień 15 maja 2019 r. w odniesieniu do właściwego okresu płatności w niniejszej sprawie. 48. Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający zmierza zatem do ustalenia, czy art. 63 ust. 1 rozporządzenia nr 1306/2013 należy stosować nawet wówczas, gdy w momencie składania wniosku o pomoc wszystkie kryteria kwalifikowalności były spełnione, a tytuł prawny do użytkowania gruntu został unieważniony z mocą wsteczną dopiero później, bez winy rolnika, który otrzymał taką pomoc. 49. Nawet jeśli pytanie to odnosi się wyłącznie do art. 63 ust. 1 rozporządzenia nr 1306/2013, moim zdaniem wymaga ono również wykładni art. 36 ust. 5 w związku z art. 32 ust. 4 rozporządzenia nr 1307/2013. 50. Obaj uczestnicy postępowania przed Trybunałem, czyli rząd rumuński i Komisja, zgadzają się, że art. 63 ust. 1 rozporządzenia nr 1306/2013 ma zastosowanie w okolicznościach niniejszej sprawy. 51. W istocie, jak wskazali obaj uczestnicy, art. 32 ust. 4 rozporządzenia nr 1307/2013 stanowi, że grunty uznaje się za kwalifikujące się hektary tylko wtedy, gdy są zgodne z definicją kwalifikującego się hektara przez cały rok kalendarzowy, z wyjątkiem przypadku siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności. 52. W związku z tym jestem zdania, że przewidziany w art. 36 ust. 5 rozporządzenia nr 1307/2013 wymóg, aby kwalifikujące się hektary pozostawały w posiadaniu rolnika w momencie składania wniosku, nie oznacza, że nie powinny one pozostawać w jego posiadaniu przez cały rok, na który przyznano pomoc. Przepis ten stanowi jedynie, że w tej dacie, wybranej jako data kontrolna, grunty te muszą logicznie być w posiadaniu rolnika. 53. Jednakże pomoc w ramach SJPO jest przyznawana w ujęciu rocznym w celu wsparcia dochodu rolnika z danego gruntu w danym roku. Zakłada to, że rolnik prowadzi działalność rolniczą na tych gruntach przez cały rok objęty pomocą. Byłoby sprzeczne z takim celem, gdyby wystarczyło, że grunty są zgodnie z prawem w posiadaniu rolnika tylko w dniu złożenia wniosku. 54. W tym sensie, nawet gdyby umowa dzierżawy została unieważniona na przyszłość, uniemożliwiając tym samym rolnikowi użytkowanie gruntów od określonego momentu w roku, na który pomoc została przyznana, kryterium kwalifikowalności określone w art. 32 ust. 4 rozporządzenia nr 1307/2013 nie byłoby spełnione. Skutkowałoby to obowiązkiem zwrotu przyznanej pomocy. 55. Prawo rumuńskie, które przewiduje unieważnienie umowy dzierżawy z mocą wsteczną, a nie na przyszłość, prowadzi do tego samego skutku – rolnik nie może zgodnie z prawem zbyć gruntu w roku, na który to rok złożył wniosek o pomoc. 56. W takim przypadku kryteria kwalifikowalności nie są spełnione, a art. 63 ust. 1 rozporządzenia nr 1306/2013 nakłada obowiązek zwrotu przyznanej pomocy. 57. Celem takiego odzyskania nienależnych płatności jest ochrona interesów finansowych Unii Europejskiej oraz zapobieganie bezpodstawnemu wzbogaceniu ( ). 58. Interesy finansowe Unii Europejskiej są zasadniczo chronione, jeżeli pomoc jest przyznawana tylko wtedy, gdy spełnione są wszystkie kryteria kwalifikowalności. 59. Zgodnie z art. 58 ust. 1 rozporządzenia 1306/2013 do państw członkowskich wdrażających WPR należy dbanie o interesy finansowe Unii Europejskiej. Państwa członkowskie nie dysponują uznaniem w tym zakresie ( ). Muszą one zażądać zwrotu pomocy, która została przyznana w sytuacji, gdy kryteria kwalifikowalności nie zostały spełnione. 60. Obowiązek zwrotu otrzymanej pomocy nie jest sankcją. Jak konsekwentnie wskazywał Trybunał ( ) i jak podkreślają rząd rumuński i Komisja, w ramach WPR zwrot pomocy z powodu niespełnienia warunków kwalifikowalności do pomocy jest jedynie konsekwencją niespełnienia tych warunków ( ). 61. Zwrot jest zatem wymagany po prostu dlatego, że pomoc nie powinna była zostać przyznana. W tym sensie, jak wskazała Komisja, nie ma znaczenia, czy umowa dzierżawy została unieważniona z mocą wsteczną bez winy rolnika, który otrzymał pomoc ( ). Pomoc ma zostać zwrócona po prostu dlatego, że rolnik nigdy nie był uprawniony do jej otrzymania. 62. Dla kompletności analizy należy wskazać, że unieważnienie umowy dzierżawy z mocą wsteczną w okolicznościach niniejszej sprawy nie wydaje się stanowić siły wyższej ani nadzwyczajnych okoliczności w rozumieniu rozporządzenia nr 1306/2013 ( ) lub przepisów art. 32 ust. 4 i art. 36 ust. 5 nr rozporządzenia 1307/2013. 63. W kontekście WPR Trybunał konsekwentnie wskazywał, że pojęcie siły wyższej lub nadzwyczajnych okoliczności oznacza każde zdarzenie spowodowane niezwykłymi i nieprzewidywalnymi okolicznościami niezależnymi od beneficjenta, których następstw nie można było uniknąć mimo zachowania należytej staranności ( ). 64. W niniejszej sprawie należy przypomnieć (zobacz pkt 11 niniejszej opinii), że data wyroku, który z mocą wsteczną unieważnił umowę dzierżawy, zbiegła się z datą wniosku o płatność. W zasadzie gdy JD złożyła ten wniosek, toczyło się postępowanie sądowe z udziałem JD dotyczące gruntów będących przedmiotem umowy dzierżawy. 65. W związku z tym, z zastrzeżeniem weryfikacji przez sąd odsyłający, moim zdaniem wydaje się wątpliwe, aby unieważnienie umowy dzierżawy z mocą wsteczną w okolicznościach niniejszej sprawy stanowiło zdarzenie na tyle nietypowe i niemożliwe do przewidzenia, że nie można było oczekiwać go w dniu składania wniosku. 66. W świetle powyższego uważam, że odpowiedź na pytanie pierwsze powinna brzmieć: art. 63 ust. 1 rozporządzenia nr 1306/2013 w związku z art. 32 ust. 4 i art. 36 ust. 5 rozporządzenia nr 1307/2013 należy interpretować w ten sposób, że ma on zastosowanie do sytuacji, w której w momencie składania wniosku o pomoc wszystkie kryteria kwalifikowalności były spełnione, ale tytuł prawny do użytkowania gruntów został następnie unieważniony z mocą wsteczną, nawet jeśli takie unieważnienie nie wynika z winy rolnika, który otrzymał taką pomoc. C.   Pytanie drugie 67. Pytanie drugie, jak wskazano w pkt 27 niniejszej opinii, dotyczy zasadniczo tego, czy art. 63 ust. 1 rozporządzenia nr 1306/2013 zawsze wymaga zwrotu pomocy, w przypadku gdy jedno z kryteriów kwalifikowalności przestało być spełnione z powodu unieważnienia z mocą wsteczną umowy dzierżawy, czy też pozostawia organowi właściwemu lub sądowi pewien zakres uznania w oparciu o stosowanie zasady proporcjonalności. 68. W odniesieniu do tego pytania uczestnicy postępowania zajmują różne stanowiska. Rząd rumuński uważa, że zasada proporcjonalności nie ma zastosowania i że w związku z tym państwo członkowskie musi zawsze nakazać zwrot pomocy w sytuacji takiej jak w niniejszej sprawie. Komisja, przeciwnie, uważa, że zasada proporcjonalności ma zastosowanie. Twierdzi jednak, że niczego to nie zmienia w niniejszej sprawie i że przedmiotowa pomoc musi zostać zwrócona. 69. Artykuł 63 ust. 1 rozporządzenia nr 1306/2013 odnosi się do zasady proporcjonalności jedynie w akapicie drugim, nie zaś w akapicie pierwszym. Rząd rumuński utrzymuje, że akapit drugi nie ma zastosowania do niniejszej sprawy, natomiast Komisja twierdzi, że akapit ten ma zastosowanie, ale względy proporcjonalności nie stoją na przeszkodzie całkowitemu zwrotowi pomocy ( ). 70. Sąd odsyłający nie wspomniał w postanowieniu odsyłającym o art. 63 ust. 1 akapicie drugim rozporządzenia nr 1306/2013, zatem wydaje się, że poprzez swoje drugie pytanie pragnie ustalić, czy względy proporcjonalności mogą zmienić wynik niniejszej sprawy, ponieważ zasada ta wynika z akapitu pierwszego tego przepisu. 71. Jestem skłonna zgodzić się z rządem rumuńskim, że art. 63 ust. 1 akapit drugi rozporządzenia nr 1306/2013 nie ma zastosowania do sytuacji zaistniałej w niniejszej sprawie. Według rządu rumuńskiego przepis ten został wprowadzony w celu zapewnienia, aby w przypadku gdy rolnicy wnioskują o finansowanie w ramach procedur zamówień publicznych (w szczególności w ramach środków rozwoju obszarów wiejskich finansowanych z EFRROW), jakikolwiek zwrot pomocy był proporcjonalny do wagi naruszenia popełnionego w trakcie tych procedur. Jednak SJPO, finansowany z EFRG, nie obejmuje procedur zamówień publicznych dla rolników; pomoc jest przyznawana bezpośrednio na podstawie zadeklarowanego kwalifikującego się obszaru. W tym przypadku kwalifikowalność zależy wyłącznie od spełnienia określonych warunków, takich jak istnienie tytułu prawnego do użytkowania gruntów. Przepis ten nie ma zatem bezpośredniego zastosowania do tego systemu. 72. Interpretacja ta wydaje się możliwa do przyjęcia. Pytanie drugie dotyczące zastosowania zasady proporcjonalności powinno być zatem rozumiane jako odnoszące się do art. 63 ust. 1 akapit pierwszy rozporządzenia nr 1306/2013. 73. W tym kontekście należy przypomnieć, że zasada proporcjonalności jest ogólną zasadą prawa Unii. Wymaga ona, aby akty prawne instytucji Unii były odpowiednie do realizacji prawnie uzasadnionych celów zamierzonych przez te uregulowania i nie wykraczały poza to, co jest konieczne do realizacji tych celów, przy czym tam, gdzie istnieje możliwość wyboru spośród większej liczby odpowiednich rozwiązań, należy stosować te najmniej dotkliwe, a wynikające z nich niedogodności nie mogą być nadmierne w stosunku do zamierzonych celów ( ). 74. Ta sama zasada dotyczy również państw członkowskich podczas implementowania prawa Unii. Tak więc Trybunał potwierdzając uznanie państw członkowskich co do wprowadzenia dodatkowych wymogów kwalifikowalności do pomocy, wyjaśnił, że korzystanie z takiego uznania powinno uwzględniać cele odnośnych przepisów Unii i przestrzegać ogólnych zasad prawa Unii, w szczególności zasady proporcjonalności ( ). 75. Przepisy krajowe, które stanowią, że kryteria kwalifikowalności nie są spełnione, jeżeli umowa dzierżawy zostaje unieważniona z mocą wsteczną, co skutkuje obowiązkiem zwrotu otrzymanej pomocy, są co do zasady zgodne z celami WPR. Jest tak, ponieważ z jednej strony jest to zgodne z celem płatności bezpośrednich w ramach WPR w postaci zapewnienia odpowiedniego poziomu życia rolników poprzez podniesienie ich dochodów, a z drugiej strony, zgodne z interesami finansowymi Unii Europejskiej, aby jej budżet nie był wykorzystywany niezgodnie z tymi celami. 76. Co dzieje się jednak w sytuacji, gdy z uwagi na takie przepisy krajowe i okoliczności konkretnej sprawy zastosowanie art. 63 ust. 1 rozporządzenia nr 1306/2013 doprowadziłoby do rezultatu sprzecznego z tymi celami? Według mnie to właśnie jest przedmiotem obaw sądu odsyłającego. 77. Artykuł 63 ust. 1 rozporządzenia nr 1306/2013 rzeczywiście zezwala na częściowy zwrot pomocy, nawet jeśli nie precyzuje, w jakich okolicznościach jedynie częściowy zwrot jest wystarczający. Prawdą jest, że art. 35 ust. 1 rozporządzenia (UE) nr 640/2014 ( ), które uzupełnia to rozporządzenie, stanowi: „[o]dmawia się wnioskowanego wsparcia bądź cofa się je w całości, jeżeli nie spełniono kryteriów kwalifikowalności” ( ). 78. Rozporządzenie (UE) nr 809/2014 ( ), które ustanawia zasady stosowania rozporządzenia 1306/2013, stanowi jednak w art. 7 ust. 3, że obowiązek beneficjenta zwrotu danej kwoty nie ma zastosowania „jeżeli dana płatność została dokonana na skutek pomyłki właściwego organu lub innego organu oraz jeśli błąd nie mógł zostać wykryty przez beneficjenta w zwykłych okolicznościach” ( ). 79. Nawet jeżeli nie wydaje się, aby przepis ten miał zastosowanie w niniejszej sprawie ( ), pokazuje on jednak, że wymóg żądania zwrotu nienależnie wypłaconej pomocy nie jest bezwarunkowy. Wskazuje również, że prawodawca Unii chciał chronić rolników w sytuacji, w której pomoc została im błędnie przyznana bez żadnej winy po ich stronie. 80. Jak wyjaśnił Trybunał wsparcie rolników w ramach SJPO „ma na celu zapewnienie odpowiedniego poziomu życia rolnikom, którzy rzeczywiście prowadzą działalność rolniczą, a zatem faktycznie mają w posiadaniu grunt rolny, na którym prowadzona jest ta działalność” ( ). 81. W niniejszej sprawie, co powinien zweryfikować sąd odsyłający, rolnik, którego zachowanie podlega ocenie, mógł w dobrej wierze uznać, że kryteria kwalifikowalności były spełnione przez cały okres, w którym rzeczywiście użytkował przedmiotowe grunty do prowadzenia działalności rolniczej. Czy wymóg zwrotu pomocy w takich okolicznościach nie byłby w istocie sprzeczny z celem zapewnienia odpowiedniego poziomu życia osobie, która utrzymuje się z działalności rolniczej? Wymaganie od takiego rolnika zwrotu pomocy w rzeczywistości wpłynęłoby negatywnie na jego poziom życia. Jednocześnie, jeśli przedmiotowe grunty były rzeczywiście wykorzystywane do działalności rolniczej, czy interesy finansowe Unii Europejskiej rzeczywiście ucierpiałyby, gdyby taka pomoc nie została zwrócona? 82. Moim zdaniem sąd odsyłający powinien być w stanie ocenić, czy zastosowanie art. 63 ust. 1 rozporządzenia nr 1306/2013 w okolicznościach konkretnej sprawy byłoby zgodne z celem WPR polegającym na zapewnieniu rolnikom odpowiedniego poziomu życia oraz czy byłoby właściwe i konieczne dla ochrony interesów finansowych Unii Europejskiej. 83. Dokonując takiej oceny, sąd odsyłający powinien wziąć pod uwagę wszystkie okoliczności konkretnej sprawy, w tym to, czy rolnik korzystał z przedmiotowego gruntu, w dobrej wierze twierdząc, że jest do tego upoważniony zgodnie z prawem, czy też przeciwnie, był świadomy, że tytuł prawny do użytkowania gruntu może być unieważniony ( ). 84. W świetle powyższego jestem zdania, że na drugie pytanie należy odpowiedzieć w następujący sposób: zasada proporcjonalności ma zastosowanie w odniesieniu do zwrotu pomocy na podstawie art. 63 ust. 1 rozporządzenia nr 1306/2013. Sąd krajowy może zatem ocenić, biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności rozpatrywanej sprawy, czy zastosowanie tego przepisu byłoby sprzeczne z celem WPR polegającym na zapewnieniu rolnikom odpowiedniego poziomu życia oraz czy jego zastosowanie jest właściwe i konieczne dla zabezpieczenia interesów finansowych Unii Europejskiej w tych okolicznościach. V. Wnioski 85. W świetle powyższych rozważań proponuję, aby na pytania prejudycjalne Curtea de Apel Cluj (sądu apelacyjnego w Klużu, Rumunia) Trybunał odpowiedział w następujący sposób: 1) art. 63 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1306/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. w sprawie finansowania wspólnej polityki rolnej, zarządzania nią i monitorowania jej oraz uchylającego rozporządzenia Rady (EWG) nr 352/78, (WE) nr 165/94, (WE) nr 2799/98, (WE) nr 814/2000, (WE) nr 1290/2005 i (WE) nr 485/2008, w związku z art. 32 ust. 4 i art. 36 ust. 5 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1307/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. ustanawiającego przepisy dotyczące płatności bezpośrednich dla rolników na podstawie systemów wsparcia w ramach wspólnej polityki rolnej oraz uchylającego rozporządzenie Rady (WE) nr 637/2008 i rozporządzenie Rady (WE) nr 73/2009 należy interpretować w ten sposób, że ma on zastosowanie do sytuacji, w której w momencie składania wniosku o pomoc wszystkie kryteria kwalifikowalności były spełnione, ale tytuł prawny do użytkowania gruntów został następnie unieważniony z mocą wsteczną, nawet jeśli takie unieważnienie nie wynika z winy rolnika, który otrzymał taką pomoc. 2) Zasada proporcjonalności ma zastosowanie w odniesieniu do zwrotu pomocy na podstawie art. 63 ust. 1 rozporządzenia nr 1306/2013. Sąd krajowy może zatem ocenić, biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności rozpatrywanej sprawy, czy zastosowanie tego przepisu byłoby sprzeczne z celem WPR polegającym na zapewnieniu rolnikom odpowiedniego poziomu życia oraz czy jego zastosowanie jest właściwe i konieczne dla zabezpieczenia interesów finansowych Unii Europejskiej w tych okolicznościach. ( ) Język oryginału: angielski. ( ) Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 grudnia 2013 r. w sprawie finansowania wspólnej polityki rolnej, zarządzania nią i monitorowania jej oraz uchylające rozporządzenia Rady (EWG) nr 352/78, (WE) nr 165/94, (WE) nr 2799/98, (WE) nr 814/2000, (WE) nr 1290/2005 i (WE) nr 485/2008 (Dz.U. 2013, L 347, s. 549), w brzmieniu zmienionym. Zostało ono zastąpione przez rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/2116 z dnia 2 grudnia 2021 r. w sprawie finansowania wspólnej polityki rolnej, zarządzania nią i monitorowania jej oraz uchylenia rozporządzenia (UE) nr 1306/2013 (Dz.U. 2021, L 435, s. 187). ( ) Ordonanța de urgență a Guvernului nr. 66/2011 privind prevenirea, constatarea și sancționarea neregulilor apărute în obținerea și utilizarea fondurilor europene și/sau a fondurilor publice naționale aferente acestora (rozporządzenie nadzwyczajne rządu nr 66/2011 w sprawie zapobiegania, weryfikacji i karania nieprawidłowości stwierdzonych podczas przyznawania i wykorzystania funduszy europejskich lub odpowiednich krajowych środków publicznych, zwane dalej „OUG nr 66/2011”), w brzmieniu mającym zastosowanie w sporze w postępowaniu głównym. ( ) Ordonanța de urgență a Guvernului nr. 3/2015 pentru aprobarea schemelor de plăți care se aplică în agricultură în perioada 2015–2020 și pentru modificarea articolului 2 din Legea nr. 36/1991 privind societățile agricole și alte forme de asociere în agricultură (rozporządzenie nadzwyczajne rządu nr 3/2015 w sprawie zatwierdzenia systemów płatności mających zastosowanie w rolnictwie w okresie 2015–2020 oraz w sprawie zmiany art. 2 ustawy nr 36/1991 o spółkach rolnych i innych formach stowarzyszeń rolniczych, zwane dalej „OUG nr 3/2015”), w brzmieniu mającym zastosowanie w sporze w postępowaniu głównym. ( ) Ordinul ministrului agriculturii si dezvoltării rurale nr. 619/2015 pentru aprobarea criteriilor de eligibilitate, condițiilor specifice și a modului de implementare a schemelor de plăți prevăzute la articolul 1 alineatele (2) și (3) din Ordonanța de urgență a Guvernului nr. 3/2015 pentru aprobarea schemelor de plăți care se aplică în agricultură în perioada 2015–2020 și pentru modificarea articolului 2 din Legea nr. 36/1991 privind societățile agricole și alte forme de asociere în agricultură, precum și a condițiilor specifice de implementare pentru măsurile compensatorii de dezvoltare rurală aplicabile pe terenurile agricole, prevăzute în Programul Național de Dezvoltare Rurală 2014–2020 (rozporządzenie ministra rolnictwa i rozwoju obszarów wiejskich nr 619/2015 w sprawie zatwierdzenia kryteriów kwalifikowalności, warunków szczególnych oraz wdrażania systemów płatności przewidzianych w art. 1 ust. 2 i 3 [OUG nr 3/2015], a także szczególnych warunków wdrażania środków kompensacyjnych w zakresie rozwoju obszarów wiejskich mających zastosowanie do gruntów rolnych, przewidzianych w krajowym programie rozwoju obszarów wiejskich na okres 2014–2020, zwane dalej „rozporządzeniem nr 619/2015”), w brzmieniu mającym zastosowanie w sporze w postępowaniu głównym. ( ) Wyrok cywilny nr 151/2019, RO:TBBNS:2019:006.000151 (na podstawie tłumaczenia maszynowego). Jak wskazano w tym wyroku postępowanie zostało wszczęte przez osobę, która przegrała postępowanie w sprawie dzierżawy przedmiotowego pastwiska przeciwko gminie Chiochiș, burmistrzowi tej gminy i radzie lokalnej; JD była również stroną tego postępowania. ( ) Wyrok cywilny nr 286/2020, RO:CACLJ:2020:050.000286 (na podstawie tłumaczenia maszynowego). ( ) Ministerul Agriculturii și Dezvoltării Rurale – Agenția de Plăți și Intervenție pentru Agricultură – Centrul Județean Bistrița-Năsăud (ministerstwo rolnictwa i rozwoju wsi – agencja ds. płatności i interwencji w rolnictwie – centrum okręgowe Bistrița-Năsăud, Rumunia, zwane dalej „APIA”). ( ) Pomoc wynosiła 83334,01 lei rumuńskich (RON) (około 16743 EUR). Zgodnie z protokołem APIA przedmiotowa pomoc finansowa została przyznana JD poprzez zlecenia płatności w dniach 25 maja 2019 r., 15 stycznia 2020 r., 24 marca 2020 r., 17 sierpnia 2020 r. i 8 czerwca 2021 r. ( ) Wyrok cywilny nr 197/2023, RO:TBBNS:2023:006.000197 (na podstawie tłumaczenia maszynowego). ( ) Artykuł 39 ust. 1 lit. b) TFUE. ( ) Alokacja na WPR w budżecie Unii jest podzielona na dwa fundusze: Europejski Fundusz Rolniczy Gwarancji (w skrócie „EFRG”), którego większość dotyczy systemów wsparcia dochodowego, oraz Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (w skrócie „EFRROW”), który dotyczy rozwoju obszarów wiejskich. Zobacz stronę internetową Komisji Europejskiej dostępną pod adresem: https://agriculture.ec.europa.eu/common-agricultural-policy/financing-cap/cap-funds_en#eagf. Według sprawozdań w ramach finansowych Unii Europejskiej na lata 2021–2027 całkowita alokacja na WPR wynosi 386,6 mld EUR: EFRG wynosi 291,1 mld EUR, z czego do 270 mld EUR przewidziano na systemy wsparcia dochodowego, a pozostałą część przeznaczono na wspieranie rynków rolnych, podczas gdy EFRROW wynosi 95,5 mld EUR. ( ) Zobacz na przykład Dyrekcja Generalna Komisji Europejskiej ds. Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich, CAP explained – Direct payments for farmers 2015–2020, Luksemburg 2017, publikacja dostępna pod adresem: https://data.europa.eu/doi/10.2762/572019. ( ) Zobacz na przykład Parlament Europejski, The Common Agricultural Policy – Instruments and Reforms, publikacja dostępna pod adresem: https://www.europarl.europa.eu/factsheets/en/sheet/107/the-common-agricultural-policy-instruments-and-reforms. W przedmiocie ogólnej dyskusji na ten temat zobacz na przykład R. Barents, The Agricultural Law of the EU, 2nd ed., Alphen aan den Rijn 2022, rozdz. 2, w szczególności s. 27–49; P. Phoa, Unity and diversity in the Common Agricultural Policy, w: Balancing Unity and Diversity in EU Legislation, ed. A. van den Brink, V. Passalacqua, Cheltenham 2024, s. 231–254. ( ) Po przepisach przejściowych na lata 2021 i 2022 obowiązuje nowy pakiet przepisów Unii dotyczący finansowania WPR w latach 2023–2027. ( ) Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 grudnia 2013 r. ustanawiające przepisy dotyczące płatności bezpośrednich dla rolników na podstawie systemów wsparcia w ramach wspólnej polityki rolnej oraz uchylające rozporządzenie Rady (WE) nr 637/2008 i rozporządzenie Rady (WE) nr 73/2009 (Dz.U. 2013, L 347, s. 608). Zostało ono zastąpione przez rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/2115 z dnia 2 grudnia 2021 r. ustanawiające przepisy dotyczące wsparcia planów strategicznych sporządzanych przez państwa członkowskie w ramach wspólnej polityki rolnej (planów strategicznych WPR) i finansowanych z Europejskiego Funduszu Rolniczego Gwarancji (EFRG) i z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) oraz uchylające rozporządzenia (UE) nr 1305/2013 i (UE) nr 1307/2013 (Dz.U. 2021, L 435, s. 1). ( ) Zobacz na przykład Europejski Trybunał Obrachunkowy, The effectiveness of the Single Area Payment Scheme as a transitional system for supporting farmers in the new Member States. Special Report No 16, 2012, Luksemburg 2012, publikacja dostępna pod adresem: https://data.europa.eu/doi/10.2865/27543; J.A. McMahon, EU Agricultural Law and Policy, Cheltenham 2019, w szczególności s. 46–48. ( ) Zobacz też motyw 32 rozporządzenia 1307/2013. ( ) Przepis ten zawiera odesłanie do lit. a) akapitu pierwszego art. 72 ust. 1 rozporządzenia nr 1306/2013, zgodnie z którym każdego roku beneficjent między innymi SJPO ma złożyć wniosek o płatności bezpośrednie, obejmujący odpowiednio: wszystkie działki rolne w gospodarstwie, jak również grunty nierolnicze, których dotyczy wniosek o wsparcie, o którym mowa w art. 67 ust. 2. ( ) Zobacz na przykład wyroki: z dnia 29 kwietnia 2021 r., Piscicola Tulcea i Ira Invest (C‑294/19 i C‑304/19, EU:C:2021:340, pkt 64); z dnia 4 lipca 2024 r., Asoprovac (C‑708/22, EU:C:2024:573, pkt 18). ( ) Użytki rolne stanowią część gospodarstwa rolnika, gdy temu rolnikowi przysługuje uprawnienie do zarządzania nimi do celów prowadzenia działalności rolniczej, to znaczy gdy posiada on w odniesieniu do tego obszaru wystarczającą samodzielność przy prowadzeniu działalności rolniczej. Zobacz na przykład wyrok z dnia 16 grudnia 2021 r., Euro Delta Danube (C‑225/20, EU:C:2021:1021, pkt 41). Rolnik nie musi mieć nieograniczonego uprawnienia do rozporządzania danymi obszarami w ramach ich wykorzystywania do celów rolniczych, ale musi posiadać pewien stopień uprawnień decyzyjnych w prowadzeniu swojej działalności rolniczej na tych obszarach. Zobacz na przykład wyroki: z dnia 16 grudnia 2021 r., Euro Delta Danube (C‑225/20, EU:C:2021:1021, pkt 43); z dnia 7 kwietnia 2022 r., Avio Lucos (C‑116/20, EU:C:2022:273, pkt 49, 50). ( ) Wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., Avio Lucos (C‑116/20, EU:C:2022:273, pkt 46). ( ) Zobacz na przykład wyroki: z dnia 14 października 2010 r., Landkreis Bad Dürkheim (C‑61/09, EU:C:2010:606, pkt 54); z dnia 7 kwietnia 2022 r., Avio Lucos (C‑116/20, EU:C:2022:273, pkt 53). ( ) Zobacz na przykład wyroki: z dnia 24 czerwca 2010 r., Pontini i in. (C‑375/08, EU:C:2010:365, pkt 82, 86); z dnia 17 grudnia 2020 r., Land Berlin (Uprawnienia do płatności związane z WPR) (C‑216/19, EU:C:2020:1046, pkt 35); z dnia 7 kwietnia 2022 r., Avio Lucos (C‑116/20, EU:C:2022:273, pkt 61, 63). ( ) Zobacz wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., Avio Lucos (C‑116/20, EU:C:2022:273, pkt 65). ( ) Zobacz w tym kontekście opinię rzecznika generalnego N. Wahla w sprawie Demmer (C‑684/13, EU:C:2015:131, pkt 69). ( ) Zobacz w tym kontekście wyrok z dnia 17 listopada 2022 r., Avicarvil Farms (C‑443/21, EU:C:2022:899, pkt 36), w którym Trybunał stwierdził, że „każdorazowe zastosowania przez państwo członkowskie uprawnień dyskrecjonalnych w odniesieniu do możliwości żądania zwrotu nienależnie lub nieprawidłowo przyznanych funduszy Unii lub odstąpienia od zwrotu jest niezgodne z ciążącym na administracji krajowej obowiązkiem odzyskania nienależnie lub nieprawidłowo przyznanych środków wynikającym ze WPR”. ( ) Zobacz na przykład wyroki: z dnia 24 maja 2007 r., Maatschap Schonewille-Prins (C‑45/05, EU:C:2007:296, pkt 47); z dnia 24 maja 2012 r., Hehenberger (C‑188/11, EU:C:2012:312, pkt 37); z dnia 29 lutego 2024 r., Eesti Vabariik (Põllumajanduse Registrite ja Informatsiooni Amet) (C‑437/22, EU:C:2024:176, pkt 56). ( ) Przepisy art. 64 rozporządzenia 1306/2013 dotyczące stosowania kar administracyjnych nie mają zatem zastosowania w niniejszej sprawie. ( ) Zobacz na przykład wyrok z dnia 23 listopada 2023 r., Instituto de Financiamento da Agricultura e Pescas (Działania w zakresie zalesiania) (C‑213/22, EU:C:2023:904, pkt 26–51), w którym stwierdzono, że beneficjent jest zobowiązany do zwrotu pomocy, ponieważ warunek przewidziany w przepisach krajowych nie został spełniony z powodu wystąpienia niekorzystnych warunków klimatycznych, a zatem z przyczyn niezależnych od tego beneficjenta. ( ) Zobacz w tym kontekście art. 2 ust. 2 i motyw 5 rozporządzenia nr 1306/2013. ( ) Zobacz na przykład wyroki: z dnia 7 września 2023 r., Groenland Poultry (C‑169/22, EU:C:2023:638, pkt 39); z dnia 18 stycznia 2024 r., Askos Properties (C‑656/22, EU:C:2024:56, pkt 47, 49). ( ) Komisja twierdzi, że niezgodność z krajowymi przepisami dotyczącymi zamówień publicznych musiała zostać uznana za istotną, skoro skutkowała sankcją w postaci unieważnienia całej umowy dzierżawy. W związku z tym warunek, że kwalifikujące się hektary muszą być w posiadaniu rolnika nie został spełniony nie tylko częściowo, ale w całości. Wynika z tego, że zgodnie z zasadą proporcjonalności pomoc musi zostać zwrócona w całości. ( ) Zobacz na przykład wyroki: z dnia 24 maja 2007 r., Maatschap Schonewille-Prins (C‑45/05, EU:C:2007:296, pkt 45); z dnia 7 września 2023 r., Groenland Poultry (C‑169/22, EU:C:2023:638, pkt 65). ( ) Zobacz na przykład wyroki: z dnia 24 czerwca 2010 r., Pontini i in. (C‑375/08, EU:C:2010:365, pkt 82, 86); z dnia 17 grudnia 2020 r., Land Berlin (Uprawnienia do płatności związane z WPR) (C‑216/19, EU:C:2020:1046, pkt 35); z dnia 7 kwietnia 2022 r., Avio Lucos (C‑116/20, EU:C:2022:273, pkt 61, 63). ( ) Rozporządzenie delegowane Komisji z dnia 11 marca 2014 r. uzupełniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1306/2013 w odniesieniu do zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli oraz warunków odmowy lub wycofania płatności oraz do kar administracyjnych mających zastosowanie do płatności bezpośrednich, wsparcia rozwoju obszarów wiejskich oraz zasady wzajemnej zgodności (Dz.U. 2014, L 181, s. 48). Zostało zastąpione przez rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2022/1172 z dnia 4 maja 2022 r. uzupełniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/2116 w odniesieniu do zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli we wspólnej polityce rolnej oraz stosowania i obliczania wysokości kar administracyjnych w związku z warunkowością (Dz.U. 2022, L 183, s. 12). ( ) Wyróżnienie moje. ( ) Rozporządzenie wykonawcze Komisji z dnia 17 lipca 2014 r. ustanawiające zasady stosowania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1306/2013 w odniesieniu do zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli, środków rozwoju obszarów wiejskich oraz zasady wzajemnej zgodności (Dz.U. 2014, L 227, s. 69). Zostało zastąpione przez rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2022/1173 z dnia 31 maja 2022 r. ustanawiające zasady stosowania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/2116 w odniesieniu do zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli we wspólnej polityce rolnej (Dz.U. 2022, L 183, s. 23). ( ) Zobacz w tym kontekście wyrok z dnia 2 lipca 2015 r., Demmer (C‑684/13, EU:C:2015:439, w szczególności pkt 85), w którym Trybunał stwierdził, że skoro przepis ten przewiduje wyjątek od obowiązku zwrotu nienależnych płatności, „powinien być przedmiotem ścisłej wykładni […] tym bardziej że obowiązek taki służy ochronie interesów finansowych Unii Europejskiej”. ( ) Biorąc pod uwagę, że data złożenia wniosku zbiegła się z datą wyroku unieważniającego umowę dzierżawy oraz że wypłaty pomocy zostały dokonane po wydaniu tego wyroku, wydaje się, że JD mogła racjonalnie wykryć, że umowa dzierżawy była nieważna. ( ) Wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., Avio Lucos (C‑116/20, EU:C:2022:273, pkt 52) (wyróżnienie własne). ( ) W tym względzie wydaje się istotne w okolicznościach niniejszej sprawy, że postępowanie sądowe, które zakończyło się unieważnieniem umowy dzierżawy z mocą wsteczną, dotyczyło JD, że postępowanie to rozpoczęło się przed złożeniem wniosku, a także że część pomocy została wypłacona po tym, jak wyrok unieważniający umowę dzierżawy stał się prawomocny.