C-436/03

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO CHRISTINE STIX‑HACKL przedstawiona w dniu 12 lipca 2005 r.(1) Sprawa C‑436/03 Parlament Europejski przeciwko Radzie Unii Europejskiej Rozporządzenie Rady nr 1435/2003 – Spółdzielnia europejska (SCE) – Podstawa prawna – Artykuł 95 WE – Artykuł 308 WE I –    Wprowadzenie 1.     Spór pomiędzy Parlamentem a Radą dotyczy powołania do życia spółdzielni europejskiej. W niniejszej skardze Parlament żąda stwierdzenia nieważności wydanego na podstawie art. 308 WE rozporządzenia Rady (WE) nr 1435/2003 z dnia 22 lipca 2003 r. w sprawie statutu spółdzielni europejskiej (SCE)(2) (zwanego dalej „rozporządzeniem”). Chodzi przy tym o zasadniczą kwestię, czy i pod jakimi warunkami Rada może przyjmować akty prawne na podstawie art. 308 WE. W tych okolicznościach niniejsze postępowanie ma w istocie za przedmiot wykładnię art. 95 WE. II – Sporne rozporządzenie A –    Procedura legislacyjna 2.     W dniu 6 marca 1992 r. Komisja przekazała Radzie swój wstępny projekt(3) dotyczący spółdzielni europejskiej. Projekt ten został sporządzony na podstawie art. 100a traktatu WE, będącego poprzednikiem przepisu art. 95 WE. W dniu 6 lipca 1993 r., po pierwszym czytaniu w Parlamencie, Komisja przyjęła swój zmieniony wniosek(4) i przekazała go Radzie. 3.     W konsekwencji zmian wprowadzonych do traktatów przez traktaty z Maastricht i z Amsterdamu podstawę prawną dostosowano do art. 95 WE(5). Parlament potwierdził wybór tej podstawy prawnej w swojej opinii. 4.     Od wiosny 2002 r. prowadzone były w Radzie dyskusje, w trakcie których dokonano zmiany podstawy prawnej na art. 308 WE w miejsce art. 95 WE. Ze względu na tę modyfikację Rada zdecydowała się na ponowną konsultację z Parlamentem. 5.     W dniu 14 maja 2003 r. Parlament wydał opinię, w której zażądał ponownej zmiany podstawy prawnej na art. 95 WE. Do tego stanowiska przychyliła się Komisja, ustosunkowując się do poprawek zaproponowanych przez Parlament. 6.     W dniu 22 lipca 2003 r. Rada formalnie przyjęła rozporządzenie, pozostawiając art. 308 WE jako podstawę prawną. B –    Cel i treść rozporządzenia 7.     W odniesieniu do celu rozporządzenia motyw drugi tego rozporządzenia stanowi: „Wprowadzenie rynku wewnętrznego oraz związana z tym poprawa sytuacji gospodarczej i społecznej w obrębie całej Wspólnoty pociąga za sobą nie tylko konieczność wyeliminowania barier handlowych, lecz również, konieczność reorganizacji struktur produkcji w wymiarze wspólnotowym. Do tego celu niezbędne jest, aby wszystkie rodzaje spółek, których działalność nie jest ograniczona do realizacji wyłącznie celów lokalnych, miały możliwość planowania i przeprowadzania reorganizacji swojej działalności w skali Wspólnoty”. 8.     Motyw trzeci stanowi: „Ramy prawne, w jakich działalność gospodarcza przedsiębiorstw musi być prowadzona we Wspólnocie, opierają się nadal w znacznym stopniu na prawie krajowym i dlatego nie odpowiadają już one ramom gospodarczym, w jakich działalność taka ma się rozwijać, jeżeli cele określone w art. 18 traktatu mają zostać osiągnięte. Taka sytuacja stanowi znaczną przeszkodę w tworzeniu grup spółek z różnych państw członkowskich”. 9.     Z motywu szóstego wynika, że Wspólnota musi zapewnić spółdzielniom, które stanowią formę organizacji ogólnie uznaną we wszystkich państwach członkowskich, właściwe instrumenty prawne, wspierające rozwój ich transgranicznej działalności. 10.   Motyw jedenasty objaśnia sytuację w następujący sposób: „Współpraca transgraniczna między spółdzielniami napotyka obecnie w ramach Wspólnoty na trudności natury prawnej i administracyjnej, które w ramach rynku bez granic powinny zostać wyeliminowane”. 11.   Motyw dwunasty zawiera następujące objaśnienie dotyczące środka niezbędnego dla osiągnięcia celu: „Wprowadzenie dla spółdzielni europejskiej formy prawnej odwołującej się do wspólnych zasad, lecz równocześnie uwzględniającej jej szczególne cechy, powinno stworzyć warunki dla transgranicznej działalności na obszarze całej Wspólnoty bądź też jej części”. 12.   Motyw trzynasty jako główny cel rozporządzenia określa „umożliwienie utworzenia SCE zarówno osobom fizycznym, zamieszkałym w różnych państwach członkowskich, jak również osobom prawnym utworzonym na mocy przepisów prawnych różnych państw członkowskich”. 13.   Motyw szesnasty wskazuje na fakt, że rozporządzenie nie odnosi się do takich kwestii prawnych, jak kwestie podatkowe, konkurencja, własność intelektualna czy przepisy o niewypłacalności. 14.   Motyw osiemnasty wyjaśnia, dlaczego część ram prawnych jest określana poprzez odesłanie do przepisów wydanych przez państwa członkowskie: „W pracach nad zbliżaniem krajowych ustawodawstw w dziedzinie prawa spółek osiągnięto znaczne postępy, tak że dla obszarów, w których dla funkcjonowania SCE nie jest konieczne istnienie jednolitej regulacji wspólnotowej, może mieć miejsce odesłanie do odpowiednich przepisów, wydanych przez państwo członkowskie statutowej siedziby SCE w celu implementacji niżej wymienionych dyrektyw, dotyczących spółek handlowych, jeśli przepisy te nadają się do zastosowania w stosunku do SCE”. 15.   Jako zasadniczy cel działalności SCE art. 1 ust. 3 wskazuje zaspokajanie potrzeb jej członków lub wspieranie ich działalności gospodarczej lub społecznej. 16.   Artykuł 1 ust. 5 rozporządzenia stanowi wyraźnie, że SCE posiada osobowość prawną. Zgodnie z art. 18 nabycie jej następuje poprzez wpis do rejestru. 17.   W rozporządzeniu zawarte są także przepisy dotyczące kapitału (art. 3 i 4), statutu (art. 5), siedziby statutowej i jej przeniesienia (art. 6 i 7), rejestracji i ogłaszania informacji (art. 11–13), członkostwa (art. 14–16), sposobów tworzenia, a mianowicie połączenia i przekształcenia (art. 2 i 19–35), struktury (art. 36–63), emisji papierów wartościowych (art. 64), przeznaczenia zysków (art. 65–67), rocznego sprawozdania finansowego i skonsolidowanego sprawozdania finansowego (art. 68–71) oraz likwidacji, rozwiązania, niewypłacalności i wstrzymania płatności (art. 72–76). 18.   W kwestii specyfiki SCE należy podkreślić, że zgodnie z art. 7 przeniesienie siedziby statutowej SCE jest możliwe bez likwidacji SCE. 19.   Artykuł 8 stanowi główny przepis określający prawo właściwe. Ustala on wyraźną hierarchię, według której SCE podlega w pierwszej kolejności przepisom rozporządzenia, a dopiero potem postanowieniom każdorazowego statutu odpowiedniej SCE – o ile rozporządzenie dopuszcza w sposób wyraźny taką możliwość – oraz przepisom prawa krajowego. 20.   Artykuł 9 zawiera objaśnienie dotyczące traktowania SCE w państwach członkowskich, w świetle którego, z zastrzeżeniem przepisów tego rozporządzenia, SCE traktuje się w każdym państwie członkowskim tak jak spółdzielnię utworzoną zgodnie z prawem państwa członkowskiego, w którym ma ona swoją statutową siedzibę. 21.   W związku z powyższym rozporządzenie dotyczy zgodnie ze swoim celem i swoją treścią ustanowienia szczególnej formy spółki, mianowicie spółdzielni europejskiej (SCE). III – Postępowanie przed Trybunałem i żądania stron 22.   Skarga Parlamentu została wpisana do rejestru Trybunału w dniu 15 października 2003 r. Postanowieniem prezesa Trybunału Królestwo Hiszpanii i Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej zostały dopuszczone do udziału w sprawie w charakterze interwenientów po stronie Rady, a Komisja została dopuszczona do udziału w sprawie w charakterze interwenienta po stronie Parlamentu. 23.   Parlament wnosi do Trybunału o stwierdzenie nieważności rozporządzenia, w przypadku stwierdzenia nieważności rozporządzenia utrzymanie w mocy jego skutków do czasu wejścia w życie nowego rozporządzenia w tej dziedzinie, przyjętego w odpowiednim terminie na właściwej podstawie prawnej i obciążenie Rady kosztami postępowania. 24.   Rada wnosi do Trybunału o oddalenie skargi jako bezzasadnej oraz obciążenie strony skarżącej kosztami postępowania. IV – Podstawowe argumenty stron i interwenientów A –    Strona skarżąca oraz interwenient ją wspierający 25.   Parlament uzasadnia swoje żądanie stwierdzenia nieważności rozporządzenia, argumentując, że Rada wydała rozporządzenie na podstawie art. 308 WE, mimo że właściwą podstawę prawną stanowi art. 95 WE. Podczas gdy art. 308 WE przewiduje tylko konsultację z Parlamentem, zgodnie z art. 95 WE stosuje się procedurę współdecydowania zgodnie z art. 251 WE. 26.   Parlament uważa, że art. 95 WE stanowi właściwą podstawę prawną dla przyjęcia statutu SCE, ponieważ rozporządzenie dokonuje zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich w celu umożliwienia utworzenia SCE. Parlament podnosi, że formą prawną SCE jest spółka krajowa o charakterze europejskim, ponieważ odwołuje się ona do prawa krajowego, które w odniesieniu do określonych aspektów jest nadal stosowane. 27.   Komisja występująca w charakterze interwenienta wspierającego Parlament stoi również na stanowisku, że pojęcie zbliżania ustawodawstw należy interpretować szeroko i że obejmuje ono także wprowadzenie nowych uregulowań, więc również uzupełnienie krajowych przepisów prawa spółdzielczego przez statut SCE. Zgodnie z argumentacją Komisji rozporządzenie należało przyjąć, biorąc pod uwagę jego cel i treść, na podstawie art. 95 WE, w szczególności z tego powodu, że przyczynia się ono do ustanowienia i funkcjonowania rynku wewnętrznego. B –    Strona pozwana i interwenienci ją wspierający 28.   Rada, występująca w charakterze strony pozwanej, argumentuje w obronie swojego postępowania, że rozporządzenie ustanawia nową formę prawną. Podnosi ona, że ponadto art. 95 WE nie jest jedyną podstawą prawną służącą realizacji wspólnego rynku. Jakkolwiek prewencyjne zbliżanie ustawodawstw jest dopuszczalne, zakłada ono jednak możliwość przyjęcia takiego środka przez państwa członkowskie. Nie odnosi się to jednak jej zdaniem do ustanowienia równoległej struktury wspólnotowej. 29.   Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej wspiera Radę, występując w charakterze interwenienta i również uważa art. 95 WE za niedopuszczalną podstawę prawną dla przyjęcia rozporządzenia, ponieważ państwa członkowskie nie mogłyby przyjąć podobnego uregulowania, a ponadto nie wyeliminowałyby przeszkód dla rynku wewnętrznego w postaci odmienności przepisów prawnych państw członkowskich. W związku z powyższym właściwą podstawę prawną stanowi jego zdaniem art. 308 WE. 30.   Królestwo Hiszpanii, występujące w charakterze interwenienta wspierającego Radę, podkreśla, że ustanowiona rozporządzeniem forma prawna SCE jest nowa i w związku z tym nie może opierać się na art. 95 WE, ponieważ nie chodzi tu o zbliżanie ustawodawstw w rozumieniu tego przepisu. V –    Ocena 31.   Kwestia prawna, która ma być rozstrzygnięta w niniejszym postępowaniu, dotyczy pytania, czy przyjęcie spornego rozporządzenia na podstawie art. 308 WE było dopuszczalne. W związku z tym należy w pierwszej kolejności zbadać przesłanki stosowania tego przepisu. W ramach tej analizy należy zbadać następnie, czy rozporządzenie mogło zostać przyjęte na podstawie art. 95 WE. 32.   Na wstępie należy podkreślić, że w ramach systemu kompetencji Wspólnoty wybór podstawy prawnej aktu prawnego nie może zależeć tylko od tego, jaki cel należy osiągnąć w przekonaniu danej instytucji, lecz musi on być uzasadniony przez obiektywne i możliwe do sądowego zweryfikowania okoliczności. Do tych okoliczności zaliczają się przede wszystkim cel i treść aktu prawnego(6). A –    Przesłanki stosowania art. 308 WE 33.   Już z samego brzmienia art. 308 WE wynikają istotne przesłanki dopuszczalności powołania tej podstawy prawnej. 34.   Parlament wskazał przy tym słusznie na obydwie przesłanki: po pierwsze, działanie Wspólnoty musi być niezbędne do osiągnięcia, w ramach funkcjonowania wspólnego rynku, jednego z celów Wspólnoty, a po drugie traktat WE nie przewiduje kompetencji do działania wymaganego w tym celu. 35.   Pozwala to jednoznacznie stwierdzić subsydiarność art. 308 WE względem innych podstaw prawnych, jak choćby również względem art. 95 WE. Podkreślił to Trybunał w utrwalonym orzecznictwie, zgodnie z którym powołanie art. 308 WE jako podstawy prawnej aktu jest uzasadnione jedynie wtedy, gdy żaden inny przepis traktatu nie przyznaje organom Wspólnoty kompetencji niezbędnej dla wydania takiego aktu(7). B –    Przesłanki stosowania art. 95 WE 36.   Powołanie art. 95 WE jako podstawy prawnej jest możliwe tylko wtedy, gdy spełnione są wymienione w nim przesłanki, rozumiane w sposób określony przez orzecznictwo. W niniejszym przypadku dotyczy to przesłanek wymienionych w ust. 1 tego artykułu, mianowicie przepis ten umożliwia przyjęcie środków zmierzających do zbliżenia ustawodawstw służących tworzeniu i funkcjonowaniu rynku wewnętrznego. Do tego należy dodać wyrażoną słowami „z zastrzeżeniem, że niniejszy traktat nie stanowi inaczej” subsydiarność względem kompetencji szczególnych w zakresie harmonizacji przepisów prawnych. 1.      Subsydiarność art. 95 WE 37.   Jeżeli chodzi o realizację celu przyjętego na jego podstawie aktu prawnego, art. 95 WE odsyła do art. 14 WE, czyli do rynku wewnętrznego. Artykuł 95 WE nie stanowi jednak w żadnym wypadku jedynego postanowienia traktatu dotyczącego realizacji celów rynku wewnętrznego ani, jak wyraziła to Rada, żadnej ogólnej kompetencji do regulowania rynku wewnętrznego. 38.   Artykuł 95 WE jest nieodpowiednią podstawą prawną nie tylko wtedy, gdy mający zostać przyjęty akt prawny dokonuje harmonizacji warunków funkcjonowania rynku wewnątrz Wspólnoty tylko „mimochodem”(8), lecz także wtedy, gdy możliwe byłoby zastosowanie jednego z przepisów szczególnych stanowiących podstawę dla harmonizacji przepisów prawnych. 39.   Do tych przepisów, które mają pierwszeństwo w stosowaniu przed art. 95 WE, należą także postanowienia dotyczące kompetencji koordynacyjnych w zakresie podstawowych swobód. 40.   Ponieważ rozporządzenie w sprawie SCE, jako akt prawny dotyczący określonej formy spółdzielni, zawiera przepisy w zakresie prawa spółek handlowych, należy w pierwszej kolejności wziąć pod uwagę art. 44 WE. 41.   To postanowienie może być powołane w przypadku zbliżania przepisów krajowego prawa spółek. Niniejszy przepis umożliwiałby tym samym harmonizację przepisów krajowego prawa spółdzielczego. Akt prawny wydany na podstawie art. 44 WE mógłby zawierać również takie przepisy, jak te zawarte w rozporządzeniu, przykładowo dotyczące zakładania spółdzielni lub zachowania kapitału. 42.   Koordynacja będąca przesłanką stosowania tego przepisu stanowi jednocześnie granicę, i to w odniesieniu do tworzenia nowych form spółek. Z tego względu odnośne akty prawne nie mogłyby zostać przyjęte na podstawie art. 44 WE(9). 43.   Kolejne ograniczenie stosowania art. 44 WE jest związane z okolicznością, że przepis ten pozwala jedynie na eliminowanie przeszkód w korzystaniu ze swobody przedsiębiorczości, nie pozwala jednak na eliminowanie przeszkód w korzystaniu ze swobody świadczenia usług. Jeśli więc celem aktu prawnego jest wyeliminowanie takich przeszkód w kontekście działalności spółdzielni, to art. 44 WE nie może być brany pod uwagę. 44.   Podczas gdy przepisy dotyczące siedziby statutowej SCE oraz jej przeniesienia dotyczą swobody przedsiębiorczości, inne przepisy rozporządzenia wykraczają poza zakres tej podstawowej swobody i służą eliminowaniu przeszkód w korzystaniu również z innych swobód ustanowionych w art. 14 WE. 45.   Ponieważ strona skarżąca nie uzasadniła swojego żądania argumentem, że jako podstawę prawną rozporządzenia należało powołać art. 44 WE, kwestia, czy rozporządzenie mogłoby zostać przyjęte na podstawie art. 44WE, nie wymaga konkretnej oceny. 46.   Podsumowując, należy zatem stwierdzić, że art. 95 WE ma znaczenie również dla prawa spółek, i to dla harmonizacji przepisów w takim zakresie, który nie jest objęty zakresem zastosowania art. 44 WE. 2.      Cel art. 95 WE: ustanowienie i funkcjonowanie rynku wewnętrznego 47.   Akty prawne mogą być wydawane na podstawie art. 95 WE tylko wtedy, gdy mają za przedmiot ustanowienie i funkcjonowanie rynku wewnętrznego. Ponadto należy zwrócić uwagę, że to kryterium odnosi się do harmonizacji przepisów, a nie, co może sugerować brzmienie art. 95 WE, do przepisów prawa państw członkowskich, które należy zbliżyć do siebie. Wynika to również z orzecznictwa Trybunału, zgodnie z którym „akty prawne wydawane na podstawie tego postanowienia powinny przyczyniać się do poprawienia warunków ustanawiania i funkcjonowania rynku wewnętrznego i muszą rzeczywiście zmierzać do tego celu, przyczyniając się do zniesienia ograniczeń swobodnego przepływu towarów i usług bądź do wyeliminowania zakłóceń konkurencji”(10). 48.   Taka sytuacja miałaby miejsce, gdyby sporne rozporządzenie znosiło lub zmniejszało różnice w przepisach ustawowych, wykonawczych lub administracyjnych państw członkowskich, mogących naruszyć podstawowe swobody i w ten sposób bezpośrednio oddziaływać na funkcjonowanie rynku wewnętrznego(11). 49.   Z motywu trzeciego rozporządzenia wynika, że ramy prawne, w jakich działalność gospodarcza przedsiębiorstw musi być prowadzona we Wspólnocie, opierają się w znacznym stopniu na prawie krajowym i że taka sytuacja stanowi znaczną przeszkodę w tworzeniu grup spółek z różnych państw członkowskich. 50.   Motyw jedenasty wyjaśnia sytuację w państwach członkowskich w ten sposób, że współpraca transgraniczna między spółdzielniami napotyka obecnie w ramach Wspólnoty trudności natury prawnej i administracyjnej, które powinny zostać wyeliminowane. 51.   Takie przeszkody mogą co prawda zostać zmniejszone przez dyrektywę, która dokonałaby zbliżenia przepisów z zakresu prawa spółdzielczego państw członkowskich, czyli dyrektywą typową dla prawa spółek handlowych. Dyrektywa zbliżająca przepisy prawa spółdzielczego mogłaby jednak zostać wydana na podstawie art. 95 WE tylko wtedy, gdyby nie mogło zostać zastosowane żadne szczególne postanowienie dotyczące harmonizacji przepisów. 52.   Tymczasem forma prawna rozporządzenia umożliwia zastąpienie przepisów prawa krajowego dotyczących spółdzielni jednolitymi przepisami o zasięgu wspólnotowym. Jak jednak przyznają Parlament i Komisja, nie jest to metoda, którą stosuje sporne rozporządzenie. 53.   Parlament słusznie zwrócił uwagę, że art. 95 WE umożliwia także przyjmowanie rozporządzeń. Nie można z tego wyciągać jednak wniosku, że przepisy rozporządzenia są tym samym automatycznie środkami harmonizującymi, odpowiadającymi kryteriom określonym w art. 95 WE. 54.   Co się tyczy przyczyn wyboru w przedmiotowym przypadku formy prawnej rozporządzenia, trzeba ich szukać w tym, że dyrektywa wymagałaby najpierw transpozycji do prawa krajowego. To z kolei doprowadziłoby do mnogości przepisów dokonujących transpozycji(12), które każdorazowo obowiązywałyby tylko na terytorium odpowiedniego państwa członkowskiego. W ten sposób korzyści związane z przyjęciem rozporządzenia nie zostałyby osiągnięte nawet w zbliżonym stopniu, ponieważ rozporządzenie może stworzyć jednolite prawo podlegające bezpośredniemu zastosowaniu. Prawodawca wspólnotowy może więc przy pomocy rozporządzenia, tworzącego dodatkową formę prawną, rozwiązać problemy wynikające z zasady terytorialności(13). 55.   Z pewnością prawdą jest, że rozporządzenie przyczynia się do osiągnięcia rynku wewnętrznego w ogólności. Jednak, wbrew argumentom powołanym w toku postępowania, okoliczność ta nie wystarcza, by można je było w sposób dopuszczalny przyjąć na podstawie art. 95 WE, a to z tej przyczyny, że taki „wkład” w osiągnięcie rynku wewnętrznego może nastąpić także za pomocą innych środków harmonizujących. 3.      Zbliżanie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich 56.   Co się tyczy warunku, zgodnie z którym powoływanie się na art. 95 WE wymaga, by akt prawny służył zbliżaniu ustawodawstw, należy zwrócić uwagę, że do spełnienia tego wymogu należy przywiązywać znaczenie o tyle, że w ten sposób państwa członkowskie, będące „suwerenami traktatów”, chciały ustanowić dodatkowy warunek dla wykonywania przez Wspólnotę kompetencji prawodawczej, o którym nie wspominał jeszcze projekt treści art. 100a traktatu WE przedstawiony przez Komisję, który przewidywał także inne środki służące urzeczywistnieniu rynku wewnętrznego. 57.   Nie można jednak dokonywać również nadmiernie zawężającej wykładni art. 95 WE. Jak zgodnie wyjaśniają Parlament i Rada, niniejsza podstawa prawna dopuszcza mianowicie także tak zwane antycypowane zbliżanie ustawodawstw, tzn. przyjmowanie przepisów, gdy w państwach członkowskich nie istnieją porównywalne przepisy, które miałyby zostać w ten sposób zbliżone. 58.   Potwierdzenie tego stanowiska można znaleźć również w orzecznictwie Trybunału, zgodnie z którym „art. 95 WE może być co prawda stosowany jako podstawa prawna dla aktu prawnego mającego na celu zapobieżenie powstaniu przeszkód dla handlu wynikających z niejednorodnej ewolucji krajowych przepisów prawnych, jednak wystąpienie tego rodzaju przeszkód musi być prawdopodobne, a ustanawiane przepisy muszą mieć na celu zapobieganie ich powstaniu”(14). 59.   Cel zbliżania ustawodawstw w rozumieniu art. 95 WE polega na zbliżeniu systemów prawnych. 60.   Wynika z tego jednocześnie, że środek zbliżania ustawodawstw nie wymaga zastąpienia przepisów prawa krajowego przepisami wspólnotowego aktu prawnego. W konsekwencji transpozycja dyrektywy dokonującej zbliżania ustawodawstw doprowadza także do zmiany dotychczasowego prawa krajowego niezgodnego z prawem WE, a przez to w gruncie rzeczy również do zastąpienia dotychczas obowiązującego prawa, jednak w przedmiotowych rozważaniach ten aspekt nie jest istotny. 61.   Artykuł 95 WE umożliwia jednak nie tylko zbliżanie przepisów prawa krajowego w wąskim rozumieniu, lecz także tak zwane ujednolicenie przepisów odnośnej dziedziny prawa. Dopuszczalność takiego działania można uzasadnić w ten sposób, że art. 95 WE dopuszcza po pierwsze nie tylko zastosowanie formy prawnej dyrektywy, lecz także rozporządzenia, po drugie, różnica między ujednolicaniem przepisów a zbliżaniem przepisów sensu stricto dotyczy, dokładnie rzecz ujmując, jedynie stopnia harmonizacji, ponieważ także ujednolicanie przepisów powoduje co do istoty zbliżenie systemów prawnych, i to w najdalej idącej postaci. W odniesieniu do niniejszego postępowania ujednolicenie oznaczałoby tyle co wprowadzenie jednolitego prawa spółdzielczego. 62.   Niniejsze postępowanie dotyczy pytania, czy, i jeśli tak, pod jakimi warunkami art. 95 WE może być wykorzystywany jako podstawa prawna również dla aktów prawnych, dzięki którym określone przepisy obowiązują obok przepisów prawa krajowego i w związku z tym je uzupełniają. 63.   Tym samym poruszona została kwestia prawna, czy art. 95 WE umożliwia także tworzenie zupełnie nowych form prawnych, dla przykładu typów spółek. 4.      Ustanowienie nowych form prawnych 64.   W pierwszej kolejności należy wyjaśnić zasadniczą kwestię, czy dopuszczalne jest powołanie art. 95 WE jako podstawy prawnej także dla ustanowienia nowej formy prawnej. Następnie należy zbadać, czy rozporządzenie, w którym ustanowiono formę prawną SCE, mogło było zostać przyjęte na podstawie art. 95 WE. a)      Kwestia dopuszczalności powołania art. 95 WE jako podstawy prawnej w ogólności 65.   W celu wyjaśnienia kwestii, czy ustanowienie nowych form prawnych przy pomocy aktu prawnego przyjętego na podstawie art. 95 WE jest dopuszczalne, względnie czy podstawę prawną może stanowić jedynie art. 308 WE, należy po pierwsze przywołać orzecznictwo Trybunału dotyczące ustanawiania nowych tytułów prawnych w dziedzinie prawa własności intelektualnej. 66.   Trybunał podkreślił, że na podstawie art. 308 WE Wspólnota może ustanowić nowe tytuły prawne, które następnie nakładają się na tytuły krajowe(15). Dotyczyło to tytułów prawnych ustanowionych rozporządzeniem Rady (WE) nr 40/94 z dnia 20 grudnia 1993 r. w sprawie wspólnotowego znaku towarowego(16). 67.   Z orzecznictwa wynika jednak ogólne stwierdzenie, że w celu ustanowienia podległych prawu wspólnotowemu instytucji prawnych oraz form prawnych jako podstawę prawną należy stosować art. 308 WE. 68.   W związku z powyższym doktryna przytacza ustanowienie nowych tytułów prawnych w dziedzinie własności intelektualnej wyłącznie jako możliwy przykład ustanawiania nowych form prawnych podległych prawu wspólnotowemu. Ponadto reprezentowane jest zdecydowanie dominujące(17) stanowisko, że również ustanowienie europejskiej formy spółki nie jest dopuszczalne poprzez akt prawny oparty na art. 95 WE. Jako przykład wymienia się tu europejską spółkę akcyjną (SE) (18). 69.   Kontrargument Parlamentu, jakoby orzecznictwo to dotyczyło dziedziny prawa własności intelektualnej, która ze względu na art. 295 WE jest traktowana w szczególny sposób, nie jest przekonujący. 70.   Po pierwsze, art. 295 WE dotyczy nie tylko prawa własności intelektualnej, czy też określonych tytułów prawnych. Po drugie, sam ten przepis ma nawet w owej dziedzinie prawnej tylko ograniczone znaczenie(19): w związku z tym odpowiednie wykonywanie praw własności podlega bezspornie traktatowi, tzn. pozostałym postanowieniom prawa pierwotnego. 71.   W odniesieniu do dopuszczalności powoływania podstawy prawnej z orzecznictwa nie wynika żadne wyraźne rozróżnienie między harmonizacją w rozumieniu z jednej strony zbliżania przepisów a z drugiej strony ustanawiania nowych form prawnych. Jak słusznie wywodzi Parlament, ustanowione spornym rozporządzeniem nowe ramy prawne przyczyniają się dodatkowo do zbliżania przepisów, mianowicie poprzez respektowanie tych jednolitych wspólnotowych przepisów przez państwa członkowskie. 72.   Stanowisko przeciwne(20), zgodnie z którym art. 95 WE umożliwia także ustanawianie nowych form prawnych, opiera się m.in. na tym, że to postanowienie dopuszcza obok formy aktu prawnego w postaci dyrektywy także rozporządzenie. Jako kontrargument należy jednak przytoczyć, że z dopuszczalności stosowania formy aktu prawnego w postaci rozporządzenia nie można jednoznacznie wnioskować, że zgodnie z tym postanowieniem dopuszczalne jest także ustanawianie nowych wspólnotowych form prawnych, ponieważ rozporządzenia są niezbędne także dla osiągnięcia innych celów, jak na przykład dla zastąpienia krajowego prawa spółdzielczego jednolitym wspólnotowym prawem spółdzielczym, przy czym nie muszą one ustanawiać dodatkowo żadnej nowej wspólnotowej formy prawnej. 73.   W trakcie ustanawiania nowych wspólnotowych form prawnych pojawiających się obok krajowych form prawnych, tj. nieobjętych art. 95 WE, sytuacja prawna form prawnych, które nie obowiązują niezależnie od regulacji krajowych(21), względnie sytuacja prawna tytułów prawnych chronionych niezależnie od przepisów prawa krajowego(22), nie jest tak jasna. Kwestią otwartą jest w szczególności rozgraniczenie prawdziwych lub całkowicie nowych form prawnych i takich nowych form prawnych, które podlegają także prawu krajowemu. 74.   Kwestię, czy art. 95 WE stanowi prawidłową podstawę prawną, należy więc stale badać w odniesieniu do konkretnego aktu prawnego, w niniejszej sprawie – w odniesieniu do spornego rozporządzenia. W szczególności należy przy tym zbadać, do której z dwóch przedstawionych powyżej kategorii nowo ustanowionych form prawnych należy SCE. b)      Ocena dopuszczalności powołania art. 95 WE jako podstawy prawnej rozporządzenia w szczególności 75.   Co do oceny SCE należy na wstępie zwrócić uwagę, że jej kwalifikacja, i to rozumiana jako oznaczenie, nie może być decydująca. Nie ma w związku z tym potrzeby rozstrzygania, czy SCE, zgodnie z twierdzeniem Komisji i Parlamentu, jest rzeczywiście „spółką krajową o charakterze europejskim”. Ponadto w literaturze przedmiotu reprezentowane jest raczej stanowisko, że chodzi tu o formę spółki mającej zasięg ogólnoeuropejski(23), europejską formę prawną(24), osobę prawną europejskiego prawa wspólnotowego(25) lub ponadnarodową strukturę organizacyjną(26). Miarodajna jest zatem treść przepisów rozporządzenia. 76.   Tak jak w przypadku ogólnego badania kwestii, czy art. 95 WE umożliwia ogólnie rzecz biorąc ustanawianie nowych form prawnych, ocena prawna spornego rozporządzenia powinna nastąpić w oparciu o orzecznictwo Trybunału. 77.   Dla oceny dopuszczalności stosowania podstawy prawnej wybranej dla aktu prawnego ustanawiającego tytuł prawny decydujące znaczenie miało dla Trybunału to, że „patenty przyznawane na podstawie dyrektywy [są] patentami krajowymi, przyznawanymi zgodnie z krajowymi procedurami obowiązującymi w państwach członkowskich […]. Dyrektywa nie ma na celu wprowadzenia patentu wspólnotowego, a także nie powoduje jego wprowadzenia, nie ustanawia nowego tytułu prawnego, co byłoby możliwe tylko na podstawie art. 235 traktatu WE”(27). 78.   W odróżnieniu od owych tytułów prawnych utworzone zgodnie ze spornym rozporządzeniem spółdzielnie nie są jednak spółdzielniami krajowymi, założonymi zgodnie z prawem krajowym, lecz raczej spółdzielniami zakładanymi zgodnie z odnośnymi przepisami rozporządzenia. 79.   Istotnej wskazówki dostarcza w tym kontekście motyw czternasty rozporządzenia, w którym podkreślony został „specyficzny wspólnotowy charakter” SCE. 80.   W motywie dwunastym prawodawca wspólnotowy wyraża to w sposób dobitniejszy, mówiąc wyraźnie o „wprowadzeni[u] dla spółdzielni europejskiej formy prawnej odwołującej się do wspólnych zasad, lecz jednocześnie uwzględniającej jej szczególne cechy […]”. 81.   Poza tym również Parlament nie kwestionuje tego, że rozporządzenie w każdym razie ustanawia nową formę prawną. W związku z tym należy dokładniej zbadać, jakie argumenty przemawiałyby za zastosowaniem art. 95 WE jako podstawy prawnej pomimo kwalifikacji SCE jako nowej formy prawnej. c)      Argumenty przemawiające za zastosowaniem art. 95 WE 82.   Za zastosowaniem art. 95 WE mogłoby jednak przemawiać, że rozporządzenie nie zawiera kompletnych ram prawnych lub, zgodnie ze sformułowaniem Parlamentu, że SCE może istnieć tylko wspólnie z prawem krajowym. 83.   Co prawda w stosunku do spółdzielni opartych na prawie krajowym SCE są samodzielne. Jest to jednak widoczne w najlepszym wypadku w aspekcie formalnym. W aspekcie materialnym nie jest to tak jednoznaczne, ponieważ w odniesieniu do SCE obowiązują także przepisy krajowego prawa spółdzielczego. 84.   Rozporządzenie odsyła mianowicie w wielu miejscach do prawa krajowego i przewiduje jego stosowanie w odniesieniu do SCE w szerokim zakresie(28), przykładowo w odniesieniu do przepisów dotyczących wpisu do rejestru (art. 11) oraz publikacji dokumentów (art. 12), jak również do przepisów dotyczących łączenia się spółdzielni (art. 28). 85.   Prawdą jest zatem, że rozporządzenie reguluje niektóre kwestie, odwołując się do prawa krajowego. Rozporządzenie zawiera jednak wyraźny przepis jednoznacznie ustalający hierarchię każdorazowo właściwego prawa: art. 8 przewiduje przy tym wyraźnie pierwszeństwo przepisów rozporządzenia(29). 86.   Znaczące części rozporządzenia zawierają zupełnie nową treść. Dotyczy to w pierwszym rzędzie przepisów dotyczących utworzenia SCE, a mianowicie założenia ex nihilo, tzn. utworzenia nowej SCE bez łączenia się lub przekształcenia istniejących osób prawnych(30). 87.   Sporne rozporządzenie ustanawia zatem nową formę prawną SCE. Jak Rada i Parlament zgodnie utrzymują, rozporządzenie ustanawia z tego względu obok krajowych struktur równoległą strukturę wspólnotową. 88.   Pojawienie się SCE obok krajowych form prawnych spółdzielni uwypukla w szczególności art. 9, zgodnie z którym SCE traktuje się w zasadzie jak spółdzielnię utworzoną zgodnie z prawem państwa członkowskiego, w którym ma ona swoją statutową siedzibę. 89.   Przepisy rozporządzenia uzupełniają zatem przepisy prawa krajowego. Tym samym SCE należy pomimo okazjonalnego odniesienia do prawa krajowego traktować jako całkowicie nową formę prawną. W konsekwencji art. 95 WE nie stanowi dostatecznej podstawy prawnej(31). 90.   Na zakończenie należy podkreślić, że krajowe prawo spółdzielcze pozostaje nietknięte przez rozporządzenie. Forma prawna SCE nie zastępuje form prawnych krajowego prawa spółdzielczego, lecz jest od nich odmienna i występuje obok nich(32). 91.   Ponadto w niniejszym postępowaniu użyto argumentu, że art. 95 WE umożliwia jedynie przyjęcie takich aktów prawnych, które mogłoby wydać państwo członkowskie. Takie uzasadnienie jest w różnych formach reprezentowane także w doktrynie(33). 92.   Parlament reprezentuje m.in. stanowisko, że zbliżanie ustawodawstw może polegać również na usuwaniu przeszkód wynikających z każdorazowo ograniczonego terytorialnego skutku przepisów prawnych państw członkowskich. W ten sposób Parlament usiłuje uzasadnić, że art. 95 WE umożliwia także ustanawianie nowych struktur o zasięgu wspólnotowym. 93.   Pogląd Parlamentu, zgodnie z którym wyeliminowanie przeszkód wynikających z ograniczonego terytorialnego skutku prawa krajowego przez same tylko przepisy państwa członkowskiego nie jest z założenia możliwe, jest słuszny. 94.   Celem wyjaśnienia należy jednak zwrócić uwagę na to, że oczywiście nie chodzi o możliwość wydania przez pojedyncze państwo członkowskie aktu prawnego o tej samej treści i o tych samych skutkach. Decydujący jest raczej rozdział kompetencji, co odpowiada podstawowej koncepcji klasyfikowania kompetencji w dziedzinie zbliżania ustawodawstw jako kompetencji konkurencyjnej. 95.   Celem uniknięcia nieporozumień powinno się w związku z tym mówić raczej o kompetencji w określonych sprawach(34) lub w określonej dziedzinie(35), a nie w przyjmowaniu przepisów o tej samej treści. W niniejszym postępowaniu nie byłaby to jednak kompetencja do stanowienia przepisów w dziedzinie prawa spółdzielczego, lecz, dokładniej ujmując, kompetencja do ustanowienia w dziedzinie prawa spółdzielczego formy prawnej o zasięgu wspólnotowym. 96.   Na argument Parlamentu, zgodnie z którym art. 95 WE umożliwia ustanawianie nowych struktur, o ile zostają tym samym wyeliminowane przeszkody wynikające z ograniczonego terytorialnego skutku prawa krajowego, należy odpowiedzieć, że jakkolwiek może być zgodne z prawdą, że art. 95 WE umożliwia także zniesienie obszarowych granic prawa państw członkowskich, to jednak nie należy z tego wnioskować, że art. 95 WE obejmuje także wszystkie środki prawne, np.: rozporządzenia jakiejkolwiek treści, za pomocą których można przezwyciężyć takie granice. Właśnie w odniesieniu do ustanawiania struktur o zasięgu wspólnotowym nie jest to w żadnym wypadku jasne(36). Wręcz przeciwnie, ustanawianie takich struktur, jak przykładowo ustanawianie form prawnych w dziedzinie prawa spółek, tak jak forma SCE, jest ze swej istoty ustanawianiem czegoś nowego. To właśnie stanowi istotną cechę charakterystyczną rozporządzenia dotyczącego SCE. Realizowany w ten sposób cel jest drugorzędny. 97.   Nie kwestionuję, że określone skutki mogą być osiągnięte tylko poprzez ustanowienie struktur o zasięgu wspólnotowym. Nie oznacza to jednak, że środki mające osiągnąć takie skutki mogą być przyjmowane na podstawie art. 95 WE. Wykładnia tej podstawy prawnej i tym samym kwestia jej dopuszczalności nie może zależeć tylko od tego, że akt prawny realizuje tylko jakikolwiek cel polegający na zbliżaniu ustawodawstw. Ponadto nie jest słuszne wyciąganie z tego celu wniosków, że tym samym automatycznie na tej podstawie prawnej dozwolone jest stosowanie każdego środka, tzn. każdego działania, zmierzającego do jego zrealizowania. 98.   Artykuł 95 WE, co należy niniejszym jeszcze raz podkreślić, stanowi bowiem tylko jedną z podstaw prawnych służących realizowaniu celów zbliżania ustawodawstw. To, że możliwość ustanawiania struktur o zasięgu wspólnotowym jest zastrzeżona dla prawa wspólnotowego, nie oznacza jeszcze, że tym samym należy jednocześnie powołać określoną podstawę prawną, mianowicie art. 95 WE. Określone cele, jak przykładowo ustanowienie nowych form prawnych o zasięgu wspólnotowym, mogą być bowiem realizowane tylko przy pomocy art. 308 WE. C –    Wnioski 99.   Ponieważ sporne rozporządzenie nie mogło zostać wydane na podstawie art. 95 WE i spełnione są także inne przesłanki stosowania art. 308 WE, art. 308 WE stanowi dopuszczalną podstawę prawną. VI – Utrzymanie w mocy skutków rozporządzenia 100. W związku z tym, że moim zdaniem nie ma podstawy do stwierdzenia nieważności rozporządzenia, kwestia utrzymania w mocy jego skutków stała się bezprzedmiotowa. VII – W przedmiocie kosztów 101. Zgodnie z art. 69 § 2 regulaminu Trybunału kosztami zostaje obciążona strona przegrywająca sprawę. Ponieważ Parlament przegrał sprawę, należy obciążyć go kosztami postępowania. Zgodnie z art. 69 §4 regulaminu Trybunału Królestwo Hiszpanii, Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej oraz Komisja, występujące w charakterze interwenientów, pokrywają koszty własne. VIII – Wnioski 102. W świetle powyższych rozważań proponuję, by Trybunał: 1)         oddalił skargę Parlamentu jako bezzasadną; 2)         obciążył Parlament kosztami postępowania; 3)         obciążył Królestwo Hiszpanii, Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej oraz Komisję każdorazowo ich kosztami własnymi. 1 – Język oryginału: niemiecki. 2 – Dz.U. L 207, str. 1. 3 – COM(91) 273 wersja ostateczna (Dz.U. 1992, C 99, str. 14). 4 – COM(93) 252 wersja ostateczna (Dz.U. 1993, C 236, str. 17). 5 – COM(93) 570 wersja ostateczna oraz SEC(99) 581 wersja ostateczna. 6 – Wyroki: z dnia 26 marca 1987 r. w sprawie 45/86 Komisja przeciwko Radzie, Rec. str. 1493, pkt 11 i z dnia 11 czerwca 1991 r. w sprawie C‑300/89 Komisja przeciwko Radzie, Rec. str. I‑2867, pkt 10. 7 – Wyżej wymieniony w przypisie 6 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Radzie, pkt 13, wyroki: z dnia 7 lipca 1992 r. w sprawie C‑295/90 Parlament przeciwko Radzie, Rec. str. I‑4193, pkt 11, z dnia 13 lipca 1995 r. w sprawie C‑350/92 Hiszpania przeciwko Radzie, Rec. str. I‑1985, pkt 26 i z dnia 10 lipca 2003 r. w sprawie C‑15/00 Komisja przeciwko EBI, Rec. str. I‑7281. 8 – Wyroki: z dnia 4 października 1991 r. w sprawie C‑70/88 Parlament przeciwko Radzie, Rec. str. I‑4529, pkt 17 i z dnia 17 marca 1993 r. w sprawie C‑155/91 Komisja przeciwko Radzie, Rec. str. I‑939, pkt 19. 9 – Deckert/Lilienthal, „Die Rechtsetzungskompetenzen der EG im Privatrecht”, w Europäisches Wirtschafts‑ & Steuerrecht 1999, str. 121 (str. 123 i nast.); Troberg/Tiedje, „Punkt 27 do art. 44”; z innych autorów Trüe, „Das System der Rechtsetzungskompetenzen der Europäischen Gemeinschaft und der Europäischen Union”, 2002, str. 231 i nast. 10 – Wyrok z dnia 10 grudnia 2002 r. w sprawie C‑491/01 British American Tobacco (Investments) i Imperial Tobacco, Rec. str. I‑11453, pkt 60. 11 – Wyżej wymieniony w przypisie 10 wyrok w sprawie British American Tobacco (Investments) i Imperial Tobacco, pkt 60, oraz wyrok z dnia 14 grudnia 2004 r. w sprawie C‑210/03 Swedish Match, Rec. str. I‑11891. 12 – Wahlers, „Artykuł 100a EWGV – Unzulässige Rechtsgrundlage für den geänderten Vorschlag einer Verordnung über das Statut der Europäischen Aktiengesellschaft?”, w Aktiengesellschaft 1990, str. 448 (str. 451). 13 – Wyżej wymieniony w przypisie 9 Trüe, str. 205 i 208. Zobacz również wyrok z dnia 22 czerwca 1994 r. w sprawie C‑9/93 IHT Internationale Heiztechnik i Danzinger, Rec. str. I‑2789, pkt 58. 14 – Wyżej wymieniony w przypisie 7 wyrok w sprawie Hiszpania przeciwko Radzie, pkt 35, wyroki: z dnia 5 października 2000 r. w sprawie C‑376/98 Niemcy przeciwko Parlamentowi i Radzie, Rec. str. I‑8419, pkt 86, z dnia 9 października 2001 r. w sprawie C‑377/98 Niderlandy przeciwko Parlamentowi i Radzie, Rec. str. I‑7079, pkt 15 oraz ww. w przypisie 10 wyrok w sprawie British American Tobacco (Investments) i Imperial Tobacco, pkt 61. 15 – Opinia w sprawie 1/94 z dnia 15 listopada 1994 r., Rec. str. I‑5267, pkt 59 oraz ww. w przypisie 7 wyrok w sprawie Hiszpania przeciwko Radzie, pkt 23 i 27, i ww. w przypisie 14 wyrok w sprawie Niderlandy przeciwko Parlamentowi i Radzie, pkt 24. 16 – Dz.U. 1994, L 11, str. 1. 17 – Dashwood, „The Limits of European Community Powers”, w European Law Review 1996, str. 113 (str. 120); Müller‑Graff, „Die Rechtsangleichung zur Verwirklichung des Binnenmarktes”, Europarecht 1989, str. 107 (str. 129); zob. także Tietje, w: Grabitz/Hilf, „Kommentar”, w „Art. 95 EGV”, pkt 52. 18 – Herrnfeld, Schwarze (Hrsg.), „EU‑Kommentar”, w „Artikel 95 EGV”, pkt 23; Schwartz, „30 Jahre EG‑Rechtsangleichung”, w „Eine Ordnungspolitik für Europa, Festschrift von der Groeben”, 1987, str. 330 (str. 365); ww. w przypisie 17 Tietje, pkt 52. 19 – Wyrok z dnia 20 października 1993 r. w sprawach połączonych C‑92/92 i C‑326/92 Phil Collins i in., Rec. str. I‑5145. 20 – Zobacz Pipkorn/Bardenhewer‑Rating/Taschner w Groeben/Schwarze (red.), „EU‑/EG‑Vertrag Kommentar”, wydanie VI, „Artikel 95 CE”, pkt 41, oraz Leible, Streinz/Ohler/Burgi (red.), „EUV/EGV: Vertrag über die Europäische Union und Vertrag zur Gründung der Europäischen Gemeinschaft”, 2003, „Art. 95 EGV”, pkt 29, którzy reprezentują pogląd Komisji. Zobacz ww. w przypisie 9 Trüe, str. 268, która jednak dla określonych aspektów, w szczególności dla uzupełnienia przez prawo krajowe, przyznaje pierwszeństwo stosowaniu art. 44 WE. 21 – Zobacz Ehlermann, „The Internal Market Following the Single European Act”, w Common Market Law Review 1987, str. 361 (str. 385). 22 – Arnull/Dashwood/Ross/Wyatt, „European Union Law”, wydanie IV, 2000, str. 521. 23 – Snaith, „Das anwendbare Recht”, w: R. Schulze (Hrsg.), „Europäische Genossenschaft”, 2004, str. 25. 24 – R. Schulze, „Einführung: Die Verordnung über das Statut der Europäischen Genossenschaft (SCE)”, w R. Schulze (red.), „Europäische Genossenschaft”, 2004, str. 1 (str. 2); ww. w przypisie 12 Wahlers, str. 451. 25 – Wyżej wymieniony w przypisie 24 Schulze, str. 4. 26 – Wyżej wymieniony w przypisie 23 Snaith, str. 19 (str. 38). 27 – Wyżej wymieniony w przypisie 14 wyrok w sprawie Niderlandy przeciwko Parlamentowi i Radzie, pkt 25. 28 – Wyżej wymieniony w przypisie 23 Snaith, str. 40 i nast. 29 – Wskazuje na to również ww. w przypisie 23 Snaith, str. 19. 30 – Parléani, „Le règlement relatif à la société coopérative européenne, et la subtile articulation du droit communautaire et des droits nationaux”, w Revue des sociétés 2004, str. 74 (str. 87). 31 – Zobacz ww. w przypisie  12 Wahlers, str. 454. 32 – Wyżej wymieniony w przypisie 24 Schulze, str. 1. 33 – Wyżej wymieniony w przypisie 17 Dashwood, str. 120; ww. w przypisie 9 Deckert/Lilienthal, str. 128; ww. w przypisie 17 Müller‑Graff, str. 129; ww. w przypisie 12 Wahlers, str. 453; ww. w przypisie 22 Arnull/Dashwood/Ross/Wyatt, str. 521. Zobacz natomiast autorów obecnie lub wcześniej pracujących w Komisji ww. w przypisie 20 Pipkorn/Bardenhewer‑Rating/Taschner, pkt 40. 34 – Wyżej wymieniony w przypisie 17 Dashwood, str. 120. 35 – Wyżej wymieniony w przypisie 9 Trüe, str. 217, która jednak co do zasady nie traktuje tego kryterium jako przydatne. 36 – Za tym opowiadają się ww. w przypisie 20 Pipkorn/Bardenhewer‑Rating/Taschner, pkt 40, oraz ww. w przypisie 20 Leible, pkt 28, w odniesieniu do praw własności. Zobacz ww. w przypisie 18 Herrnfeld, pkt 22.