C-439/23

WYROK TRYBUNAŁU (szósta izba) z dnia 19 września 2024 r. ( *1 ) Odesłanie prejudycjalne – Polityka społeczna – Dyrektywa 1999/70/WE – Porozumienie ramowe w sprawie pracy na czas określony zawarte przez UNICE, CEEP oraz ETUC – Klauzula 4 – Zasada niedyskryminacji – Zatrudnienie w charakterze pracownika na czas nieokreślony pracownika zatrudnionego na czas określony – Ustalenie stażu pracy – Nieuwzględnienie okresów zatrudnienia na podstawie zakończonych umów o pracę na czas określony zawartych przed upływem terminu transpozycji dyrektywy 1999/70 – Natychmiastowe stosowanie do przyszłych skutków sytuacji zaistniałej pod rządami poprzedniej ustawy W sprawie C‑439/23 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Tribunale civile di Padova (sąd cywilny w Padwie, Włochy) postanowieniem z dnia 22 czerwca 2023 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 13 lipca 2023 r., w postępowaniu: KV przeciwko Consiglio Nazionale delle Ricerche (CNR) TRYBUNAŁ (szósta izba), w składzie: T. von Danwitz, prezes izby, A. Arabadjiev (sprawozdawca) prezes pierwszej izby i P. G. Xuereb, sędzia, rzecznik generalny: J. Kokott, sekretarz: A. Calot Escobar, uwzględniając pisemny etap postępowania, rozważywszy uwagi, które przedstawili: – w imieniu KV – F. Americo, avvocato, – w imieniu rządu włoskiego – G. Palmieri, w charakterze pełnomocnika, którą wspierały L. Fiandaca i M. T. Lubrano Lobianco, avvocati dello stato, – w imieniu Komisji Europejskiej – D. Recchia i F. van Schaik, w charakterze pełnomocników, podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii, wydaje następujący Wyrok Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego w dniu 18 marca 1999 r. (zwanego dalej „porozumieniem ramowym”), stanowiącego załącznik do dyrektywy Rady 1999/70/WE z dnia 28 czerwca 1999 r. dotyczącej Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego przez UNICE, CEEP oraz ETUC (Dz.U. 1999, L 175, s. 43). Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu między KV a Consiglio Nazionale delle Ricerche (CNR) (krajową radą ds. badań naukowych, Włochy), w przedmiocie obliczania stażu pracy KV w chwili zawarcia z tym ostatnim umowy o pracę na czas nieokreślony. Ramy prawne Prawo Unii Z motywu 14 dyrektywy 1999/70, wydanej na podstawie art. 139 ust. 2 WE, wynika, że sygnatariusze porozumienia ramowego zmierzali, poprzez zawarcie tego porozumienia ramowego, do poprawy jakości pracy na czas określony poprzez wprowadzenie zasady niedyskryminacji oraz do ustalenia sposobów przeciwdziałania nadużyciom wynikającym ze stosowania następujących po sobie umów o pracę na czas określony i nawiązywania następujących po sobie stosunków pracy na czas określony. Zgodnie z art. 1 dyrektywy 1999/70 celem tej dyrektywy jest „wykonanie załączonego do niej [p]orozumienia ramowego […] zawartego […] między głównymi organizacjami międzybranżowymi (UNICE, CEEP oraz ETUC)”. Artykuł 2 akapity pierwszy i trzeci tej dyrektywy stanowi: „Państwa członkowskie wprowadzają w życie przepisy ustawowe, wykonawcze i administracyjne, niezbędne do wykonania niniejszej dyrektywy, w terminie do dnia 10 lipca 2001 r. lub zapewniają, że najpóźniej w tym terminie partnerzy społeczni wprowadzą, w drodze porozumienia, niezbędne ku temu środki, przy czym od państw członkowskich wymaga się podjęcia wszelkich środków niezbędnych dla umożliwienia im stałego zapewniania realizacji celów określonych w niniejszej dyrektywie. Państwa członkowskie niezwłocznie powiadamiają o tym Komisję Europejską. […] Przepisy przyjęte przez państwa członkowskie, o których mowa w pierwszym akapicie, zawierają odniesienie do niniejszej dyrektywy lub odniesienie takie towarzyszy ich urzędowej publikacji. Metody dokonywania takiego odniesienia określane są przez państwa członkowskie”. Na podstawie art. 3 dyrektywy 1999/70 weszła ona w życie w dniu 10 lipca 1999 r., w dniu jej opublikowania w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich. Zgodnie z klauzulą 1 porozumienia ramowego celem tego porozumienia jest: „a) poprawa warunków pracy na czas określony, poprzez zagwarantowanie przestrzegania zasady niedyskryminacji; b) ustanowienie ram dla zapobiegania nadużyciom wynikającym z wykorzystywani[a] kolejnych umów lub stosunków pracy zawieranych na czas określony”. Klauzula 2 pkt 1 porozumienia ramowego ma następujące brzmienie: „Niniejsze Porozumienie ma zastosowanie do pracowników zatrudnionych na czas określony, na podstawie umowy lub w ramach stosunku pracy określonego przez ustawodawstwo, układy zbiorowe lub praktykę obowiązującą w każdym z państw członkowskich”. Klauzula 4 porozumienia ramowego stanowi: „1. Jeżeli chodzi o warunki pracy, pracownicy zatrudnieni na czas określony nie będą traktowani w sposób mniej korzystny niż porównywalni pracownicy zatrudnieni na czas nieokreślony, jedynie z tego powodu, że pracują na czas określony, chyba że zróżnicowane traktowanie uzasadnione jest powodami o charakterze obiektywnym. […] 4. Kryteria w zakresie długości okresu zatrudnienia dotyczące szczególnych warunków zatrudnienia będą takie same w odniesieniu do pracowników zatrudnionych na czas określony, jak w odniesieniu do pracowników zatrudnionych na czas nieokreślony, chyba że zróżnicowanie kryteriów w zakresie długości okresu zatrudnienia uzasadnione jest powodami o charakterze obiektywnym”. Prawo włoskie Artykuł 6 ust. 1 decreto legislativo n. 368 – Attuazione della direttiva 1999/70/CE relativa all’accordo quadro sul lavoro a tempo determinato concluso dall’UNICE, dal CEEP e dal CES (dekretu ustawodawczego nr 368 w sprawie wykonania [dyrektywy 1999/70]) z dnia 6 września 2001 r. (GURI nr 235 z dnia 9 października 2001 r., s. 4) który transponował dyrektywę 1999/70 do włoskiego porządku prawnego, stanowi: „Pracownikowi zatrudnionemu na podstawie umowy na czas określony przysługuje proporcjonalnie do okresu świadczenia pracy płatny urlop i dodatek świąteczny lub trzynasta pensja, a także odprawa z tytułu rozwiązania umowy i wszelkie inne świadczenia przyznane w przedsiębiorstwie pracownikom, zatrudnionym na podstawie porównywalnej umowy na czas nieokreślony, to znaczy pracownikom, którzy są zaszeregowani na tym samym poziomie zgodnie z kryteriami klasyfikacji określonymi w układzie zbiorowym, pod warunkiem że nie jest to obiektywnie niezgodne z charakterem umowy o pracę na czas określony”. Artykuł 36 legge n. 70 – Disposizioni sul riordinamento degli enti pubblici e del rapporto di lavoro del personale dipendente (ustawy nr 70 w sprawie reorganizacji instytucji publicznych i stosunku pracy pracowników) z dnia 20 marca 1975 r. (GURI nr 87 z dnia 2 kwietnia 1975 r.), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym, przewiduje: „W celu zaspokojenia szczególnych potrzeb badań naukowych [CNR] może zatrudniać zaawansowany personel badawczy, w tym cudzoziemców, na podstawie umowy na czas określony na okres nieprzekraczający pięciu lat. W ramach indywidualnych programów badawczych i przez cały czas trwania programu zezwala się również na zatrudnianie na podstawie umowy personelu badawczego i wysoko wyspecjalizowanego personelu technicznego”. Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne Powód w postępowaniu głównym, KV, był zatrudniony przez CNR, osobę prawną prawa publicznego, na podstawie trzech umów o pracę na czas określony w okresach, odpowiednio, od dnia 2 listopada 1993 r. do dnia 31 marca 1995 r., od dnia 1 sierpnia 1995 r. do dnia 1 sierpnia 2000 r. i od dnia 4 września 2000 r. do dnia 30 września 2001 r., w celu wykonywania zadań jako technolog i pracownik naukowy. Ponieważ powód ten pomyślnie przeszedł konkurs publiczny, został on zatrudniony przez CNR od dnia 1 października 2001 r. na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony w celu wykonywania tych samych zadań. W chwili podjęcia tego zatrudnienia CNR nie uznał, do celów ustalenia stażu pracy i wynagrodzenia skarżącego w postępowaniu głównym, żadnego stażu tytułem pracy najemnej wykonywanej przez niego na podstawie umów o pracę na czas określony zawartych przed upływem terminu wyznaczonego państwom członkowskim na dokonanie transpozycji dyrektywy 1999/70, czyli, zgodnie z jej art. 2 akapit pierwszy, przed dniem 10 lipca 2001 r. W dniu 8 lutego 2022 r. powód w postępowaniu głównym wniósł do Tribunale civile di Padova (sądu cywilnego w Padwie, Włochy), który jest sądem odsyłającym, powództwo, żądając w szczególności stwierdzenia, na podstawie klauzuli 4 porozumienia ramowego, istnienia jego prawa do uznania stażu pracy nabytego w ramach tej pracy najemnej i wynikających z tego podwyżek wynagrodzenia. Przed tym sądem CNR wniósł o oddalenie pozwu, powołując się w szczególności na brak mocy wstecznej dyrektywy 1999/70. Zdaniem sądu odsyłającego dla celów wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym znaczenie ma jedynie kwestia stosowania w czasie tej dyrektywy. W tym względzie sąd ten zauważa, po pierwsze, że stosunek pracy powoda w postępowaniu głównym, który trwał od dnia 2 listopada 1993 r. do dnia 31 marca 1995 r., został całkowicie wykonany przed wejściem w życie tej dyrektywy, po drugie, że jego stosunek pracy, który trwał od dnia 1 sierpnia 1995 r. do dnia 1 sierpnia 2000 r., powstał przed wejściem w życie tej dyrektywy i zakończył się po jej wejściu w życie, jednakże przed upływem terminu wyznaczonego na dokonanie jej transpozycji, a po trzecie, stosunek pracy powoda w postępowaniu głównym, który rozpoczął się w dniu 4 września 2000 r. i zakończył się przed okresem, na jaki umowa została zawarta, w dniu 30 września 2001 r. z powodu pomyślnego przejścia konkursu publicznego, powstał i został wykonany prawie w całości w okresie pomiędzy wejściem w życie dyrektywy 1999/70 a upływem tego terminu. Republika Włoska dokonała transpozycji tej dyrektywy do swojego wewnętrznego porządku prawnego kilka miesięcy po upływie tego terminu, tj. w dniu 24 października 2001 r., czyli w dniu wejścia w życie dekretu ustawodawczego nr 368 z dnia 6 września 2001 r. Umowy o pracę na czas określony rozpatrywane w postępowaniu głównym nie stanowią przedłużenia początkowego stosunku pracy na czas określony, lecz są aktami ustanawiającymi ex novo kolejne i niezależne stosunki pracy na czas określony. Sąd odsyłający uściśla, że gdyby rozpatrywane okresy pracy zostały wykonane na podstawie umów o pracę na czas nieokreślony, zostałyby one uwzględnione przy obliczaniu łącznego stażu pracy powoda w postępowaniu głównym. Sąd ten wskazuje na istnienie we włoskim porządku prawnym dwóch rozbieżnych nurtów orzecznictwa w odniesieniu do zakresu stosowania ratione temporis klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego. Zgodnie z pierwszym nurtem zasada niedziałania prawa Unii wstecz, zgodnie z którą przepisy prawa materialnego mają zastosowanie wyłącznie do sytuacji powstałych po ich wejściu w życie, wyklucza stosowanie tej klauzuli do stosunków pracy na czas określony wykonywanych w całości przed upływem terminu na dokonanie transpozycji dyrektywy 1999/70. Zgodnie z drugim nurtem orzecznictwa zasada, zgodnie z którą nowy przepis stosuje się, z zastrzeżeniem wyjątków, bezpośrednio do przyszłych skutków sytuacji powstałych pod rządami dawnej ustawy, pozwala na uwzględnienie, do celów obliczenia całkowitego stażu pracy pracownika zatrudnionego na czas nieokreślony, również okresów zatrudnienia na czas określony ostatecznie zakończonych przed wejściem w życie tej dyrektywy. Sąd odsyłający uważa, że tę ostatnią zasadę należy interpretować w sposób przyjęty w pierwszym nurcie orzeczniczym. Ta ostatnia zasada dotyczy bowiem sytuacji powstałych przed wejściem w życie nowego przepisu, które utrzymują się, co do zasady, w okresie późniejszym, a nie sytuacji całkowicie powstałych i zakończonych przed wejściem w życie tego nowego przepisu. Taka wykładnia jest zgodna z zasadami pewności prawa i ochrony uzasadnionych oczekiwań, które wykluczają stosowanie z mocą wsteczną przepisów materialnych prawa Unii do stosunków prawnych określonych przed wejściem w życie tych przepisów, chyba że z ich treści, celu lub systematyki jasno wynika, że należy im przypisać taki skutek. Uznając, że wspomniana wykładnia znajduje również potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału, sąd odsyłający uważa, że klauzulę 4 pkt 1 porozumienia ramowego, interpretowaną w świetle tego orzecznictwa, należy rozumieć w ten sposób, że nie obejmuje ona stosunków pracy na czas określony, takich jak te, które istniały między stronami postępowania głównego w okresie od dnia 2 listopada 1993 r. do dnia 31 marca 1995 r. oraz od dnia 1 sierpnia 1995 r. do dnia 1 sierpnia 2000 r., ponieważ każdy z tych stosunków całkowicie przestał wywoływać skutki przed upływem terminu transpozycji dyrektywy 1999/70. Klauzula ta może natomiast obejmować stosunek pracy na czas określony, który trwał od dnia 4 września 2000 r. do dnia 30 września 2001 r., ponieważ trwał on w dniu upływu tego terminu. W tych okolicznościach Tribunale civile di Padova (sąd cywilny w Padwie) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy klauzula 4 pkt 1 [porozumienia ramowego] – ma zastosowanie ratione temporis do stosunków pracy na czas określony nawiązanych i zakończonych z powodu upływu uzgodnionego w umowie terminu przed wejściem w życie dyrektywy [1999/70] (w dniu 10 lipca 1999 r.); – ma zastosowanie ratione temporis do stosunków pracy na czas określony nawiązanych na podstawie indywidualnej umowy o pracę zawartej przed wejściem w życie dyrektywy [1999/70] (w dniu 10 lipca 1999 r.) i zakończonych z powodu upływu uzgodnionego w umowie terminu w dniu między wejściem w życie tej dyrektywy [1999/70] a upływem terminu wyznaczonego państwom członkowskim na jej transpozycję (w dniu 10 lipca 2001 r.); – ma zastosowanie ratione temporis do stosunków pracy na czas określony nawiązanych na podstawie indywidualnej umowy o pracę zawartej w okresie między wejściem w życie dyrektywy [1999/70] (w dniu 10 lipca 1999 r.) a upływem terminu wyznaczonego państwom członkowskim na jej transpozycję (w dniu 10 lipca 2001 r.) oraz zakończonych z powodu upływu uzgodnionego w umowie terminu po tej ostatniej dacie?”. W przedmiocie pytania prejudycjalnego W przedmiocie dopuszczalności Rząd włoski twierdzi, że pytanie prejudycjalne jest niedopuszczalne, ponieważ wykładnia klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego nie jest w żaden sposób użyteczna dla udzielenia odpowiedzi na to pytanie. Pytanie to nie dotyczy bowiem traktowania powoda w postępowaniu głównym w trakcie jego stosunków pracy na czas określony, lecz uznania pracy świadczonej w ramach tych stosunków pracy do celów określenia jego wynagrodzenia za okres po przekształceniu jego stosunku pracy w stosunek pracy na czas nieokreślony. Tymczasem problematyka ta jest regulowana klauzulą 4 pkt 4 porozumienia ramowego, a nie klauzulą 4 pkt 1 tego porozumienia. W zakresie, w jakim argument ten dotyczy ustalenia przepisu prawa Unii mającego zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym, dotyczy on istoty przedstawionego pytania prejudycjalnego, a nie jego dopuszczalności, w związku z czym należy go rozpatrzyć w ramach badania tego pytania co do istoty (zob. wyrok z dnia 18 stycznia 2024 r., Lietuvos notarų rūmai i in., C‑128/21, EU:C:2024:49, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo). W związku z powyższym pytanie prejudycjalne należy uznać za dopuszczalne. Co do istoty Poprzez swoje pytanie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy klauzulę 4 pkt 1 porozumienia ramowego należy interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie temu, by staż pracy nabyty przez pracownika na podstawie umów o pracę na czas określony, które zostały wykonane w całości lub w części przed upływem terminu transpozycji dyrektywy 1999/70, nie był uwzględniany przy ustalaniu wynagrodzenia tego pracownika przy jego zatrudnieniu na czas nieokreślony po tej dacie. W ramach ustanowionej w art. 267 TFUE procedury współpracy między sądami krajowymi a Trybunałem do tego ostatniego należy udzielenie sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi mu rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu. Zadaniem Trybunału jest bowiem dokonanie wykładni wszystkich przepisów prawa Unii, jakie są niezbędne sądom krajowym do rozstrzygnięcia zawisłych przed nimi sporów, nawet jeżeli przepisy te nie są wyraźnie wskazane w pytaniach zadanych Trybunałowi [wyrok z dnia 21 grudnia 2021 r., Skarb Państwa (Suma gwarancyjna ubezpieczenia komunikacyjnego), C‑428/20, EU:C:2021:1043, pkt 24]. W tym względzie należy przypomnieć, że klauzula 4 pkt 1 porozumienia ramowego ustanawia, jeżeli chodzi o warunki pracy, zakaz traktowania pracowników zatrudnionych na czas określony w sposób mniej korzystny niż porównywalnych pracowników zatrudnionych na czas nieokreślony jedynie z tego powodu, że pracują na czas określony, chyba że zróżnicowane traktowanie uzasadnione jest powodami o charakterze obiektywnym. Punkt 4 tej klauzuli wprowadza ten sam zakaz w odniesieniu do kryteriów w zakresie stażu pracy dotyczących szczególnych warunków zatrudnienia (wyroki: z dnia 18 października 2012 r., Valenza i in., od C‑302/11 do C‑305/11, EU:C:2012:646, pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 20 września 2018 r., Motter, C‑466/17, EU:C:2018:758, pkt 26; a także z dnia 30 listopada 2023 r., Ministero dell’Istruzione i INPS, C‑270/22, EU:C:2023:933, pkt 52, 53). Bezsporne jest, że spór w postępowaniu głównym, który dotyczy obliczania stażu pracy powoda w postępowaniu głównym w chwili zawarcia umowy o pracę na czas nieokreślony, dotyczy takich kryteriów. W tych okolicznościach w celu udzielenia sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi należy dokonać również wykładni klauzuli 4 pkt 4 porozumienia ramowego. W tym względzie należy przypomnieć, że Trybunał orzekł już, że wykładni klauzuli 4 porozumienia ramowego należy dokonywać w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które wyklucza całkowicie uwzględnienie okresów służby ukończonych przez pracownika organu publicznego zatrudnionego dotąd na czas określony przy ustalaniu jego stażu pracy w związku z zatrudnieniem go na czas nieokreślony w charakterze urzędnika służby cywilnej przez ten organ w ramach szczególnej procedury stabilizacji jego stosunku pracy, chyba że takie wykluczenie jest uzasadnione „powodami o charakterze obiektywnym” w rozumieniu klauzuli 4 pkt 1 lub 4. Sama tylko okoliczność, że pracownik zatrudniony na czas określony ukończył te okresy służby na podstawie umów o pracę lub stosunku pracy na czas określony, nie stanowi takiego powodu o charakterze obiektywnym (zob. podobnie wyrok z dnia 18 października 2012 r., Valenza i in., od C‑302/11 do C‑305/11, EU:C:2012:646, pkt 71). W niniejszej sprawie z informacji przedstawionych przez sąd odsyłający wynika, że powód w postępowaniu głównym, gdy wykonywał swoje obowiązki w CNR na podstawie umów o pracę na czas określony, znajdował się w sytuacji porównywalnej z sytuacją pracowników zatrudnionych przez tę instytucję na czas nieokreślony, ponieważ wykonywał zadania, które mogły być wykonywane przez pracowników zatrudnionych na czas nieokreślony. Co się tyczy rozpatrywanego w postępowaniu głównym mniej korzystnego traktowania pracowników zatrudnionych na czas określony, sąd ten uściśla, że gdyby praca ukończona przez powoda w postępowaniu głównym na podstawie jego umów o pracę na czas określony została ukończona na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony, zostałaby ona uwzględniona przy obliczaniu łącznego stażu pracy. Tymczasem Trybunał orzekł, że uregulowania, takie jak te będące przedmiotem postępowania głównego, dotyczące okresów pracy wymaganych do tego, by pracownik mógł zostać zakwalifikowany do kategorii zaszeregowania płacowego, o jakiej mowa w postępowaniu głównym, wchodzą w zakres pojęcia „warunków zatrudnienia” w rozumieniu klauzuli 4 porozumienia ramowego (wyrok z dnia 30 listopada 2023 r., Ministero dell’Istruzione i INPS, C‑270/22, EU:C:2023:933, pkt 55 i przytoczone tam orzecznictwo). Sam fakt, że pracownik nabył status pracownika zatrudnionego na czas nieokreślony, nie wyklucza możliwości powołania się przez niego, w określonych okolicznościach, na zasadę niedyskryminacji zapisaną w tej klauzuli 4 (wyrok z dnia 18 października 2012 r., Valenza i in., od C‑302/11 do C‑305/11, EU:C:2012:646, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo). Jeśli chodzi o zastosowanie rzeczonej klauzuli 4 w czasie, należy przypomnieć, że co do zasady nowy przepis stosuje się od momentu wejścia w życie aktu, który go wprowadza. O ile nie znajduje on zastosowania do sytuacji prawnych powstałych i ostatecznie zakończonych pod rządami dawnej ustawy, o tyle stosuje się go do przyszłych skutków sytuacji powstałej pod rządami dawnego przepisu, jak również do nowych sytuacji prawnych. Inaczej jest tylko – i to z zastrzeżeniem zasady niedziałania wstecz aktów prawnych – jeżeli wraz z nowym przepisem zostają wydane przepisy szczególne, które określają konkretnie przesłanki jego stosowania ratione temporis (wyrok z dnia 22 czerwca 2022 r., Volvo i DAF Trucks, C‑267/20, EU:C:2022:494, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo). Tym samym akty przyjęte w celu transpozycji dyrektywy muszą mieć zastosowanie do przyszłych skutków stanu faktycznego powstałego pod rządami dawnej ustawy z dniem upływu terminu transpozycji, chyba że dyrektywa ta stanowi inaczej [wyrok z dnia 21 grudnia 2021 r., Skarb Państwa (Suma gwarancyjna ubezpieczenia komunikacyjnego), C‑428/20, EU:C:2021:1043, pkt 32]. Należy stwierdzić, że ani dyrektywa 1999/70, ani porozumienie ramowe nie zawierają przepisów szczególnych, które określają konkretnie warunki ich stosowania w czasie. Należy zatem ustalić, czy sytuacja prawna będąca przedmiotem postępowania głównego stanowi sytuację zakończoną przed upływem terminu transpozycji dyrektywy 1999/70. W tym względzie należy podkreślić, że sytuacja ta dotyczy uznania stażu pracy powoda w postępowaniu głównym, nabytego w wykonaniu umów o pracę na czas określony do dnia 1 października 2001 r., dla celów ustalenia jego wynagrodzenia od tej daty. Mimo że staż ten został nabyty głównie przed upływem terminu transpozycji dyrektywy 1999/70, rzeczona sytuacja dotyczy określenia skutków wspomnianego stażu pracy dla wynagrodzenia, które skarżący otrzymuje z tytułu zawartej po tej dacie umowy o pracę na czas nieokreślony, a zatem o zastosowanie klauzuli 4 porozumienia ramowego po tej samej dacie. Jak zauważyła w istocie Komisja, sytuacja prawna rozpatrywana w postępowaniu głównym jest analogiczna do sytuacji prawnej obliczania stażu pracy wymaganego do nabycia prawa do emerytury, rozpatrywanej w sprawach zakończonych wyrokami z dnia 10 czerwca 2010 r., Bruno i in. (C‑395/08 i C‑396/08, EU:C:2010:329) i z dnia 7 listopada 2018 r., O’Brien (C‑432/17, EU:C:2018:879), w których podniesiono kwestię uwzględnienia okresów przed upływem terminu transpozycji dyrektywy Rady 97/81/WE z dnia 15 grudnia 1997 r. dotycząca Porozumienia ramowego dotyczącego pracy w niepełnym wymiarze godzin zawartego przez UNICE, CEEP oraz ETUC (Dz.U. 1998, L 14, s. 9). W pkt 35 tego ostatniego wyroku Trybunał zauważył bowiem, że okoliczność, iż uprawnienia emerytalne nabywane są ostatecznie wraz z końcem odpowiadającego im okresu działalności zawodowej, nie przesądza, że sytuację prawną danego pracownika należy uważać za ukształtowaną ostatecznie, ponieważ pracownik ten może faktycznie powołać się na te uprawnienia w celu uzyskania wypłaty emerytury dopiero później i na podstawie odpowiedniego stażu pracy. Trybunał stwierdził w pkt 36 tego ostatniego wyroku, że skoro nabycie uprawnień emerytalnych odbywało się na przestrzeni okresów zarówno sprzed terminu transpozycji dyrektywy 97/81, jak i po jego upływie, należy uznać, że obliczenie wartości tych uprawnień regulują przepisy dyrektywy, w tym również o odniesieniu do stażu pracy sprzed jej wejścia w życie. Rozważania te odnoszą się również mutatis mutandis do dyrektywy 1999/70 i prawa do wynagrodzenia, którego domaga się powód w postępowaniu głównym z tytułu stażu pracy nabytego w ramach jego umów o pracę na czas określony, ponieważ powód ten może faktycznie powołać się na to prawo dopiero później i na podstawie odpowiedniego stażu pracy. Podkreślana przez sąd odsyłający i rząd włoski okoliczność, że staż pracy tego powoda został nabyty w szczególności na podstawie umów o pracę na czas określony, które zakończyły się przed upływem terminu na dokonanie transpozycji dyrektywy 1999/70, nie może prowadzić do odmiennego wniosku. Staż pracy nabywany jest bowiem przez pracownika stopniowo, nawet jeśli został nabyty na podstawie zakończonych już umów o pracę, i nadal charakteryzuje jego sytuację po tym okresie. Tym samym czas trwania każdego stosunku pracy i data jego zakończenia nie mają znaczenia dla obliczania stażu pracy pracownika, który zakłada co do zasady ustalenie całkowitej długości okresów zatrudnienia tego pracownika. Ponadto spór w postępowaniu głównym dotyczy stosowania klauzuli 4 porozumienia ramowego po upływie terminu transpozycji dyrektywy 1999/70 w ramach uwzględniania stażu pracy wynikającego z umów o pracę na czas określony, a nie stosowania tej klauzuli do samych umów o pracę zawartych przed tą datą. Jak podkreśla w istocie Komisja, ponieważ pozew powoda w postępowaniu głównym nie ma na celu podważenia warunków wykonywania samych umów o pracę, zatem jego przedmiotem nie jest zastosowanie z mocą wsteczną tej klauzuli. W tych okolicznościach nie można uznać, że sytuacja prawna rozpatrywana w postępowaniu głównym zakończyła się ostatecznie w dniu upływu terminu na dokonanie transpozycji dyrektywy 1999/70. Wniosku tego nie podważają pkt 99–104 wyroku z dnia 22 czerwca 2022 r., Volvo i DAF Trucks (C‑267/20, EU:C:2022:494), na który powołują się sąd odsyłający i rząd włoski, w których Trybunał orzekł w istocie, że należy uznać, iż wzruszalne domniemanie ustanowione w art. 17 ust. 2 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/104/UE z dnia 26 listopada 2014 r. w sprawie niektórych przepisów regulujących dochodzenie roszczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia prawa konkurencji państw członkowskich i Unii Europejskiej, objęte przepisami prawa krajowego (Dz.U. 2014, L 349, s. 1), zgodnie z którym naruszenia popełnione w ramach kartelu powodują szkodę, nie może mieć zastosowania ratione temporis do powództwa o odszkodowanie, które wniesiono wprawdzie po wejściu w życie przepisów krajowych transponujących z opóźnieniem tę dyrektywę do prawa krajowego, ale dotyczy naruszenia prawa konkurencji, które ustało przed dniem upływu terminu jej transpozycji. Jak wynika bowiem z pkt 100–102 tego wyroku, rozwiązanie to było uzasadnione szczególnym charakterem i mechanizmem działania tego przepisu dyrektywy 2014/104, którego stosowanie w czasie wymaga istnienia działającego kartelu. Tymczasem sytuacja ta nie ma odpowiednika w odniesieniu do klauzuli 4 porozumienia ramowego. W świetle całości powyższych rozważań na zadane pytanie należy odpowiedzieć, iż klauzulę 4 pkt 1 i 4 porozumienia ramowego należy interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie temu, by staż pracy nabyty przez pracownika na podstawie umów o pracę na czas określony, które zostały wykonane w całości lub w części przed upływem terminu transpozycji dyrektywy 1999/70, nie był uwzględniany przy ustalaniu wynagrodzenia tego pracownika przy jego zatrudnieniu na czas nieokreślony po tej dacie, chyba że wykluczenie to jest uzasadnione obiektywnymi powodami. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (szósta izba) orzeka, co następuje:   Klauzulę 4 pkt 1 i 4 porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego w dniu 18 marca 1999 r., stanowiącego załącznik do dyrektywy Rady 1999/70/WE z dnia 28 czerwca 1999 r. dotyczącej Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego przez Europejską Unię Konfederacji Przemysłowych i Pracodawców (UNICE), Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych (CEEP) oraz Europejską Konfederację Związków Zawodowych (ETUC),   należy interpretować w ten sposób, że:   stoi ona na przeszkodzie temu, by staż pracy nabyty przez pracownika na podstawie umów o pracę na czas określony, które zostały wykonane w całości lub w części przed upływem terminu transpozycji tej dyrektywy, nie był uwzględniany przy ustalaniu wynagrodzenia tego pracownika przy jego zatrudnieniu na czas nieokreślony po tej dacie, chyba że wykluczenie to jest uzasadnione obiektywnymi powodami.   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: włoski.