C-44/08

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO PAOLA MENGOZZIEGO przedstawiona w dniu 22 kwietnia 2009 r.(1) Sprawa C‑44/08 Akavan Erityisalojen Keskusliitto AEK ry i in. przeciwko Fujitsu Siemens Computers Oy [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Korkein oikeus (Finlandia)] Dyrektywa 98/59/WE – Artykuł 2 – Ochrona pracowników – Zwolnienia grupowe – Informowanie pracowników i przeprowadzanie z nimi konsultacji – Moment powstania obowiązku przeprowadzenia konsultacji – Grupa przedsiębiorstw – Spółka dominująca – Spółka zależna I –    Wprowadzenie 1.        W niniejszym wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, który został złożony postanowieniem z dnia 6 lutego 2008 r., Korkein oikeus (sąd najwyższy) (Finlandia) zwraca się do Trybunału o wykładnię dyrektywy Rady 98/59/WE z dnia 20 lipca 1998 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do zwolnień grupowych(2). Źródłem tego wniosku jest spór między Akavan Erityisalojen Keskusliitto AEK ry i in. (zwanymi dalej „powodami w postępowaniu przed sądem krajowym”) a Fujitsu Siemens Computers Oy (zwaną dalej „pozwaną w postępowaniu przed sądem krajowym”) dotyczący obowiązku przeprowadzenia konsultacji z przedstawicielami pracowników w przypadku zwolnień grupowych. 2.        Niniejsze postępowanie po raz pierwszy stwarza Trybunałowi okazję do wyjaśnienia zakresu obowiązku przeprowadzenia konsultacji przewidzianego przez dyrektywę 98/59, w przypadku gdy w ramach grupy przedsiębiorstw zarząd spółki dominującej podejmuje decyzję o „odłączeniu” lub likwidacji jednego z przedsiębiorstw. II – Ramy prawne A –    Prawo wspólnotowe 3.        Zgodnie z motywem 2 dyrektywy 98/59 „[n]ależy zwiększyć stopień ochrony pracowników w przypadku zwolnień grupowych, uwzględniając potrzebę zrównoważonego rozwoju gospodarczego i społecznego we Wspólnocie”. 4.        Zgodnie z motywem 11 dyrektywy 98/59 „[n]ależy zapewnić, by obowiązki pracodawców w zakresie informacji, konsultacji i notyfikacji stosowane są [były] niezależnie od tego, czy źródłem decyzji w sprawie zwolnienia grupowego jest pracodawca lub przedsiębiorstwo, które sprawuje kontrolę nad pracodawcą”. 5.        Artykuł 2 ust. 1 dyrektywy 98/59 przewiduje: „W przypadku gdy pracodawca ma zamiar dokonać zwolnień grupowych, jest on zobowiązany, we właściwym czasie, do przeprowadzenia konsultacji z przedstawicielami pracowników w celu osiągnięcia porozumienia”. 6.        Artykuł 2 ust. 2 akapit pierwszy tej dyrektywy stanowi: „Takie konsultacje obejmują przynajmniej sposoby i możliwości uniknięcia zwolnień grupowych lub ograniczenia liczby dotkniętych [objętych] nimi pracowników, jak również możliwości złagodzenia ich konsekwencji poprzez wykorzystanie towarzyszących im środków socjalnych, mających na celu między innymi pomoc w przeszeregowaniu lub przekwalifikowaniu zwalnianych pracowników”. 7.        Zgodnie z art. 2 ust. 3 akapit pierwszy dyrektywy 98/59: „Aby umożliwić przedstawicielom pracowników przedstawienie konstruktywnych propozycji, pracodawca, we właściwym czasie w trakcie trwania konsultacji, zobowiązany jest do: a)      dostarczenia im wszystkich istotnych informacji i b)      notyfikowania im, w każdym przypadku, na piśmie: i)      przyczyn zamierzonego zwolnienia; ii)      liczby i kategorii pracowników przewidzianych do zwolnienia; iii)  liczby i kategorii pracowników zwykle zatrudnionych; iv)      okresu, w którym przewidywane są zwolnienia; v)      przewidzianych kryteriów selekcji pracowników, którzy mają zostać zwolnieni, o ile ustawodawstwo i/lub praktyka krajowa dają taką możliwość pracodawcy; vi)      przewidzianej metody obliczeń [obliczania] odszkodowań za zwolnienia, niewynikającej z prawodawstwa i/lub praktyki krajowej”. 8.        Artykuł 2 ust. 4 tej dyrektywy stanowi: „Obowiązki ustanowione w ust. 1, 2 i 3 stosuje się niezależnie od faktu, czy decyzja dotycząca zwolnień grupowych pochodzi od pracodawcy, czy od przedsiębiorstwa, które sprawuje kontrolę nad pracodawcą. Przy rozpatrywaniu naruszeń obowiązków informacyjnych, konsultacyjnych i notyfikacji, przewidzianych niniejszą dyrektywą, nie uwzględnia się jakichkolwiek uzasadnień ze strony pracodawcy opierających się na fakcie, że przedsiębiorstwo, które podjęło decyzję prowadzącą do zwolnień grupowych, nie dostarczyło mu wymaganych informacji”. 9.        Artykuł 3 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 98/59 nakłada na pracodawcę obowiązek notyfikowania na piśmie właściwemu organowi władzy publicznej każdy zamiar przeprowadzenia zwolnień grupowych. Zgodnie z art. 3 ust. 1 akapit trzeci notyfikacja ta zawiera wszystkie istotne informacje dotyczące planowanych zwolnień grupowych i konsultacji z przedstawicielami pracowników. B –    Prawo krajowe 10.      Zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy znajdującej zastosowanie w chwili zaistnienia stanu faktycznego w postępowaniu przed sądem krajowym, a mianowicie yhteistoiminnasta yrityksissä annettu laki 725/1978 (ustawy 725/1978 w sprawie współpracy w ramach przedsiębiorstw), zmienionej ustawami 51/1993 i 906/1996 (zwanej dalej „ustawą o współpracy”) przed podjęciem decyzji w kwestii, o której mowa w art. 6 (planowane zwolnienia grupowe), pracodawca jest zobowiązany przeprowadzić konsultacje z pracownikami lub przedstawicielami pracowników, których dany środek dotyczy, na temat powodów jego przyjęcia, jego skutków oraz alternatywnych względem niego rozwiązań. 11.      Zgodnie z art. 7 ust. 2 ustawy o współpracy przed wszczęciem postępowania z zakresu współpracy wewnątrzzakładowej pracodawca jest zobowiązany udzielić zainteresowanym pracownikom oraz przedstawicielom załogi informacji niezbędnych do rozpatrzenia danej kwestii. Wyżej wspomniane informacje, dotyczące przyczyn planowanych zwolnień, szacowanej liczby pracowników poszczególnych kategorii, których zwolnienie może dotyczyć, szacowanego okresu, w jakim planuje się przeprowadzenie zwolnień, podobnie jak informacje dotyczące zasad, na jakich będą wybierani pracownicy podlegający zwolnieniu, winny zostać przedstawione na piśmie, jeżeli pracodawca zamierza zwolnić, wysłać na urlop na okres ponad 90 dni lub zatrudnić w niepełnym wymiarze czasu przynajmniej dziesięciu pracowników. 12.      Artykuł 7a ust. 1 ustawy o współpracy przewiduje, że propozycja przeprowadzenia konsultacji w kwestii, o której mowa w art. 6 ust. 1–5 tej ustawy, winna zostać przedstawiona na piśmie na co najmniej pięć dni przed ich rozpoczęciem, jeżeli omawiany środek w sposób oczywisty prowadzi do zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy, zwolnienia lub wysłania na urlop przynajmniej jednego pracownika. 13.      Zgodnie z art. 8 ustawy o współpracy, jeżeli między pracodawcą a przedstawicielami załogi nie zostanie uzgodniony żaden inny sposób postępowania, uznaje się, że pracodawca spełnił ciążący na nim obowiązek przeprowadzenia konsultacji, jeżeli kwestia zostanie rozpatrzona w sposób uregulowany w art. 7. Jeżeli natomiast dany środek z dużym prawdopodobieństwem będzie prowadzić do zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy, zwolnienia lub wysłania na urlop na okres ponad 90 dni przynajmniej dziesięciu pracowników, ciążący na pracodawcy obowiązek przeprowadzenia konsultacji zostanie uznany za spełniony dopiero po upływie przynajmniej sześciu tygodni od rozpoczęcia konsultacji. Ponadto z zastrzeżeniem odmiennych ustaleń rozpatrywanie alternatywnych w stosunku do planowanego środka rozwiązań może rozpocząć się najwcześniej siedem dni po rozpatrzeniu jego przyczyn i następstw. 14.      Na podstawie art. 15a ustawy o współpracy, jeżeli dana decyzja zostanie podjęta umyślnie lub w wyniku oczywistego niedbalstwa z naruszeniem uregulowania postanowień art. 7 ust. 1–3, art. 7a lub art. 8 oraz jeżeli z przyczyn związanych z takim rozstrzygnięciem dany pracownik zostanie zatrudniony w niepełnym wymiarze czasu pracy, wysłany na urlop lub zwolniony, przysługuje mu względem pracodawcy roszczenie o odszkodowanie w maksymalnej wysokości 20 miesięcznych wynagrodzeń. III – Spór przed sądem krajowym, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem 15.      Grupa Fujitsu Siemens Computers rozpoczęła działalność w dniu 1 października 1999 r. w następstwie połączenia niektórych aspektów działalności handlowej w sektorze informatycznym Fujitsu Ltd i Siemens AG w ramach wspólnego przedsiębiorstwa. 16.      Pozwana w postępowaniu przed sądem krajowym stała się spółką zależną Fujitsu Siemens Computers (Holding) BV (Niderlandy) (zwanej dalej „spółką dominującą”). W tamtym czasie koncern miał zakłady produkcyjne w Kilo – części miasta Espoo (Finlandia) oraz w Augsburgu, Paderborn i Sömmerdzie (Niemcy). 17.      W dniu 7 grudnia 1999 r. dyrekcja spółki dominującej, składająca się z aktywnych członków zarządu, odbyła naradę telefoniczną. W toku tej narady postanowiono o przedłożeniu zarządowi propozycji odłączenia fabryki w Kilo. 18.      Na posiedzeniu zarządu spółki dominującej w dniu 14 grudnia 1999 r. zdecydowano się przyjąć tę propozycję dyrekcji, jednak zgodnie z protokołem z tego posiedzenia nie podjęto żadnych konkretnych decyzji dotyczących fabryki w Kilo. 19.      W tym samym dniu pozwana w postępowaniu przed sądem krajowym wystąpiła z propozycją przeprowadzenia konsultacji w ramach współpracy wewnątrzzakładowej. Konsultacje te odbyły się w dniach od 20 grudnia 1999 r. do 31 stycznia 2000 r., to znaczy w okresie sześciu tygodni. 20.      Zarząd pozwanej w postępowaniu przed sądem krajowym, któremu przewodniczył zastępca prezesa zarządu spółki dominującej, podjął w dniu 1 lutego 2000 r. decyzję o zaprzestaniu działalności przez spółkę, z wyjątkiem sprzedaży komputerów w Finlandii. Pozwana w postępowaniu przed sądem krajowym przystąpiła w dniu 8 lutego 2000 r. do zwolnień pracowników. W sumie z zatrudnionych w spółce 490 pracowników zwolniono około 450 osób. 21.      Niektórzy z pracowników pozwanej w postępowaniu przed sądem krajowym utrzymywali, że przy okazji podjętych pod koniec 1999 r. i na początku 2000 r. decyzji dotyczących zamknięcia zakładu produkcyjnego w Kilo ta ostatnia naruszyła ustawę o współpracy. Na podstawie art. 15a ustawy o współpracy pracownicy przenieśli swe roszczenia o wypłatę przewidzianego tą ustawą odszkodowania za niezgodne z prawem dokonanie zwolnień grupowych, do celów ich dochodzenia, na powodów w postępowaniu przed sądem krajowym, w tym na Akavan Erityisalojen Keskusliitto AEK ry, który jest jednym z największych związków zawodowych w Finlandii. 22.      Powodowie w postępowaniu przed sądem krajowym wnieśli do Espoon käräjäoikeus (sądu pierwszej instancji w Espoo) powództwo o nakazanie pozwanej zapłaty odszkodowania przewidzianego ustawą o współpracy. W toku postępowania przed tym sądem powodowie podnosili, że w rzeczywistości zarząd spółki dominującej podjął ostateczną decyzję o odłączeniu zakładu produkcyjnego w Kilo najpóźniej w dniu 14 grudnia 1999 r., przed przeprowadzeniem konsultacji z pracownikami. Pozwana w postępowaniu przed sądem krajowym naruszyła zatem ustawę o współpracy umyślnie lub w wyniku oczywistego niedbalstwa. 23.      Espoon käräjäoikeus uznał, że powodowie nie wykazali, iż zarząd spółki dominującej podjął decyzję o zamknięciu zakładu produkcyjnego w Kilo w taki sposób, że wzajemne stosunki między pracodawcą a pracownikami w ramach pozwanej nie mogły zostać urzeczywistnione w sposób przewidziany w ustawie o współpracy. Zdaniem tego sądu inne rozwiązania, poza zamknięciem tego zakładu produkcyjnego, były rzeczywiste i stanowiły przedmiot rozważań w ramach konsultacji. Espoon käräjäoikeus oddalił powództwo, stwierdzając, że decyzja dotycząca zamknięcia zakładu produkcyjnego w Kilo została podjęta na posiedzeniu zarządu pozwanej w dniu 1 lutego 2000 r., kiedy znalezienie innego rozwiązania okazało się niemożliwe, oraz że konsultacje w ramach współpracy wewnątrzzakładowej zostały przeprowadzone w sposób rzeczywisty i właściwy. 24.      Helsingin hovioikeus (sąd odwoławczy w Helsinkach) utrzymał w mocy rozstrzygnięcie Espoon käräjäoikeus. 25.      Korkein oikeus, przed którym zaskarżono ten wyrok, stwierdził, że między przepisami dyrektywy 98/59 a przepisami ustawy krajowej istnieją rozbieżności zarówno z punktu widzenia ich struktury, jak i treści. 26.      Uznawszy, że wykładnia przepisów dyrektywy 98/59 jest niezbędna w celu wydania orzeczenia w tej sprawie, Korkein oikeus postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1)      Czy art. 2 ust. 1 dyrektywy 98/59 […] należy interpretować w ten sposób, że ustanowiony w nim obowiązek rozpoczęcia konsultacji »we właściwym czasie«, w przypadku gdy pracodawca »ma zamiar dokonać zwolnień grupowych«, wymaga, by konsultacje zostały rozpoczęte w momencie, kiedy ze strategicznych decyzji lub zmian w zakresie działalności przedsiębiorstwa wynika konieczność dokonania zwolnień grupowych? Czy też przepis ten należy rozumieć w ten sposób, że obowiązek podjęcia konsultacji istnieje już w momencie, w którym pracodawca ma zamiar podjąć decyzje lub dokonać zmian w zakresie działalności przedsiębiorstwa, które mogłyby prowadzić do zmiany zdolności produkcyjnej lub do koncentracji produkcji, w wyniku których należy spodziewać się zwolnień grupowych? 2)      Czy w świetle zawartego w art. 2 ust. 3 akapit pierwszy dyrektywy [98/59] odniesienia do udzielenia informacji we właściwym czasie w trakcie konsultacji art. 2 ust. 1 dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że ustanowiony w nim obowiązek rozpoczęcia konsultacji »we właściwym czasie« w przypadku »zamiaru« dokonania zwolnień grupowych wymaga, by konsultacje rozpoczęto, zanim plany pracodawcy będą na tyle zaawansowane, by był on w stanie opracować dane, o których mowa w art. 2 ust. 3 lit. b) [wspomnianej dyrektywy], i przekazać je pracownikom? 3)      Czy art. 2 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 4 dyrektywy [98/59] należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy pracodawca jest przedsiębiorstwem zależnym od innego przedsiębiorstwa, ciążący na nim obowiązek rozpoczęcia konsultacji z przedstawicielami pracowników powstaje w momencie, w którym albo pracodawca, albo sprawująca nad nim kontrolę spółka dominująca ma zamiar dokonać zwolnień grupowych pracowników zatrudnionych u tego pracodawcy? 4)      W przypadku konsultacji, które mają zostać przeprowadzone w należącej do koncernu spółce zależnej, gdy ocenie podlega ustanowiony w art. 2 ust. 1 dyrektywy [98/59] obowiązek rozpoczęcia konsultacji »we właściwym czasie« w razie »zamiaru« dokonania zwolnień grupowych przy uwzględnieniu przepisu art. 2 ust. 4 tej dyrektywy, czy obowiązek rozpoczęcia konsultacji istnieje już wtedy, gdy zarząd koncernu lub spółki dominującej ma zamiar dokonać zwolnień grupowych, chociaż zamiar ten nie został jeszcze skonkretyzowany względem pracowników jednej określonej spółki zależnej? Czy też obowiązek podjęcia konsultacji w spółce zależnej istnieje dopiero na etapie, na którym zarząd koncernu lub spółki dominującej ma zamiar dokonania zwolnień grupowych wyraźnie w konkretnej spółce zależnej? 5)      W przypadku gdy pracodawca jest przedsiębiorstwem (należącą do koncernu spółką zależną), które jest zależne od innego przedsiębiorstwa (spółki dominującej lub zarządu koncernu) w rozumieniu art. 2 ust. 4 dyrektywy [98/59], czy art. 2 tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że przewidziana w nim procedura konsultacji musi zostać zakończona, zanim w ramach spółki dominującej lub zarządu koncernu zostanie podjęta decyzja o przeprowadzeniu zwolnień grupowych w spółce zależnej? 6)      W przypadku gdyby dyrektywę [98/59] należało interpretować w ten sposób, że przeprowadzana w spółce zależnej procedura konsultacji musi zostać zakończona, zanim w ramach spółki dominującej lub zarządu koncernu zostanie podjęta decyzja prowadząca do zwolnień grupowych [w tej spółce zależnej], czy w takim kontekście należy brać pod uwagę wyłącznie decyzję, której bezpośrednim następstwem są zwolnienia grupowe w spółce zależnej, czy też procedura konsultacji musi zostać zakończona, zanim spółka dominująca lub zarząd koncernu podejmą decyzję o charakterze gospodarczym lub strategicznym, która prawdopodobnie, chociaż nie na pewno, będzie prowadzić do zwolnień grupowych w spółce zależnej?”. 27.      Zgodnie z art. 23 statutu Trybunału powodowie w postępowaniu przed sądem krajowym, pozwana w postępowaniu przed sądem krajowym, rządy fiński i Zjednoczonego Królestwa oraz Komisja Wspólnot Europejskich przedstawili uwagi na piśmie. Strony te zostały również wysłuchane w przedmiocie ich żądań na rozprawie w dniu 14 stycznia 2009 r., oprócz rządu Zjednoczonego Królestwa, który nie był reprezentowany na rozprawie. IV – Analiza A –    W przedmiocie dopuszczalności czterech pierwszych pytań 28.      Zdaniem pozwanej w postępowaniu przed sądem krajowym cztery pierwsze pytania są niedopuszczalne, ponieważ nie są istotne dla rozstrzygnięcia sporu przed sądem krajowym. W jej przekonaniu pytania te mają na celu określenie momentu, w którym przedsiębiorstwo powinno rozpocząć konsultacje w ramach współpracy wewnątrzzakładowej w przypadku zwolnień, podczas gdy ta kwestia prawna nie jest sporna w postępowaniu przed sądem krajowym, jako że żadna ze stron nie podnosiła, że pracodawca zaniechał wszczęcia konsultacji we właściwym czasie. 29.      Ten zarzut podważający dopuszczalność czterech pierwszych pytań nie może moim zdaniem zostać uwzględniony. 30.      Na wstępie należy przypomnieć, że w ramach współpracy pomiędzy Trybunałem a sądami krajowymi przewidzianej w art. 234 WE wyłącznie do sądu krajowego, przed którym toczy się spór i który wobec tego musi przyjąć na siebie odpowiedzialność za wydane orzeczenie, należy ocena, w świetle konkretnych okoliczności sprawy, zarówno niezbędności orzeczenia prejudycjalnego do wydania wyroku, jak i istotnego charakteru pytań skierowanych do Trybunału(3). 31.      Z powyższego wynika, że pytania dotyczące wykładni prawa wspólnotowego, z którymi zwrócił się do Trybunału sąd krajowy w ramach stanu prawnego i faktycznego, za którego ustalenie jest on odpowiedzialny i którego prawidłowość nie podlega kontroli Trybunału, korzystają z domniemania, iż mają one znaczenie dla sprawy(4). To domniemanie istotności może zostać wzruszone jedynie w wyjątkowych przypadkach, gdy oczywiste jest, że wykładnia przepisów prawa wspólnotowego, o którą wniesiono, nie ma żadnego związku z okolicznościami lub przedmiotem sporu przed sądem krajowym, gdy zagadnienie ma charakter hipotetyczny albo gdy Trybunał nie dysponuje danymi dotyczącymi faktów lub prawa niezbędnymi do udzielenia przydatnej odpowiedzi na zadane mu pytania(5). 32.      W niniejszej sprawie cztery pierwsze pytania – wbrew temu, co sugeruje pozwana w postępowaniu przed sądem krajowym – nie dotyczą wyłącznie precyzyjnego określenia momentu powstania obowiązku przeprowadzenia konsultacji, a raczej mają na celu ustalenie, jakie działanie lub zamiar spółki dominującej lub kontrolowanego przez nią pracodawcy można zakwalifikować jako działanie lub zamiar, w drodze którego ta spółka lub pracodawca planuje dokonać zwolnień grupowych i którego konsekwencją jest powstanie obowiązku rozpoczęcia konsultacji z pracownikami w rozumieniu dyrektywy 98/59. Z akt sprawy wynika, że wykładnia ta jest niezbędna do rozstrzygnięcia, czy projekt odłączenia opracowany przez spółkę dominującą a dotyczący pozwanej w postępowaniu przed sądem krajowym może zostać zakwalifikowany jako decyzja o dokonaniu zwolnień grupowych, jak utrzymują powodowie w postępowaniu przed sądem krajowym, czy jako decyzja stwarzająca ewentualnie obowiązek przeprowadzenia konsultacji w związku ze zwolnieniami grupowymi, przewidzianych przez ustawę o współpracy, stanowiącą transpozycję dyrektywy 98/59. Nie mamy tutaj zatem do czynienia z problemem hipotetycznym ani z pytaniem niemającym żadnego związku z okolicznościami lub przedmiotem sporu zawisłego przed sądem krajowym. 33.      Z powyższego wynika, że na cztery pierwsze pytania prejudycjalne należy udzielić odpowiedzi. B –    Co do istoty 1.      Uwagi wstępne 34.      Jak wskazano przy okazji badania dopuszczalności, jedno z kluczowych dla rozstrzygnięcia sporu przed sądem krajowym pytań dotyczy kwalifikacji prawnej „decyzji” spółki dominującej i definicji konsekwencji w zakresie przeprowadzenia przewidzianych dyrektywą 98/59 konsultacji z przedstawicielami pracowników. Kwestia ta wywołała zresztą pewne zamieszanie w uwagach stron uczestniczących w postępowaniu przed Trybunałem. 35.      W rezultacie wydaje się użyteczne, aby przed rozpatrzeniem poszczególnych pytań prejudycjalnych przeanalizować podmiotowy zakres stosowania dyrektywy 98/59(6), a w szczególności podnoszoną również na rozprawie kwestię, czy wspomniana dyrektywa ustanawia obowiązki nie tylko po stronie pracodawcy, ale również po stronie przedsiębiorstwa, które sprawuje kontrolę nad tym pracodawcą. 36.      Odpowiedzi na to pytanie można moim zdaniem udzielić, opierając się bezpośrednio na brzmieniu właściwych przepisów omawianej dyrektywy. 37.      Należy bowiem stwierdzić, że brzmienie dyrektywy 98/59, a zwłaszcza art. 2 ust. 1, 3 i 4 oraz art. 3 ust. 1 i 2, nie pozostawia miejsca na żadne racjonalne wątpliwości co do adresata obowiązków w zakresie informacji, konsultacji i notyfikacji. 38.      Artykuł 2 ust. 1 wspomnianej dyrektywy przewiduje wyraźnie, że jedynie pracodawca jest zobowiązany do przeprowadzenia, we właściwym czasie, konsultacji z przedstawicielami pracowników. Artykuł 2 ust. 3 akapit pierwszy tej dyrektywy wskazuje wyłącznie na pracodawcę jako podmiot odpowiedzialny za dostarczenie przedstawicielom pracowników wszystkich istotnych informacji. Zgodnie z art. 2 ust. 3 akapit drugi pracodawca jest zobowiązany do przesyłania właściwemu organowi władzy publicznej kopii zawierającej przynajmniej dane zawarte w pisemnym komunikacie, który jest przewidziany w akapicie pierwszym tego artykułu. 39.      Artykuł 2 ust. 4 dyrektywy 98/59 w żadnym razie nie ustanawia po stronie spółki dominującej jakiegokolwiek obowiązku. Artykuł ten wskazuje jedynie, że obowiązki w zakresie informacji i konsultacji przewidziane przez dyrektywę 98/59 istnieją niezależnie od tego, czy decyzja dotycząca zwolnień grupowych została podjęta przez pracodawcę, czy przez przedsiębiorstwo, które sprawuje nad nim kontrolę. Zgodnie z art. 2 ust. 4 akapit drugi pracodawca ponosi odpowiedzialność za decyzje podjęte przez spółkę dominującą, nawet jeśli o nich nie wiedział. 40.      Mimo że wspomniany art. 2 ust. 4 akapit drugi dyrektywy 98/59 nie przewiduje wyraźnie żadnego obowiązku, który ciążyłby w zakresie informacji, konsultacji i notyfikacji na spółce dominującej, nie ulega wątpliwości, że w sytuacji gdy to spółka dominująca podejmuje decyzję prowadzącą do zwolnień grupowych, to do niej należy dostarczenie niezbędnych informacji pracodawcy, nad którym sprawuje kontrolę, tak aby ten ostatni był w stanie prawidłowo dopełnić wszystkich obowiązków w zakresie informacji, konsultacji i notyfikacji, które zostały przewidziane w dyrektywie 98/59. Ten obowiązek spółki dominującej, polegający na dostarczeniu wszystkich niezbędnych informacji, istnieje zatem wyłącznie w ramach stosunku pracodawca–spółka dominująca i nie obejmuje obowiązku przeprowadzenia konsultacji jako takiego. 41.      Artykuł 3 dyrektywy 98/59, który określa reguły procedury notyfikacji, przewiduje, że obowiązek notyfikacji ciąży wyłącznie na pracodawcy, który jest zobowiązany powiadomić właściwy organ władzy publicznej o każdym zamiarze przeprowadzenia zwolnień (art. 3 ust. 1) i przekazać przedstawicielom pracowników kopię tej notyfikacji (art. 3 ust. 2). 42.      W rezultacie z interpretowanych przepisów nie mogę wywieść żadnego elementu, który pozwoliłby mi na stwierdzenie, że dyrektywa 98/59 przewiduje po stronie spółki dominującej obowiązki w zakresie informacji, konsultacji i notyfikacji względem przedstawicieli pracowników pracodawcy lub względem organów władzy publicznej(7). Odnosząc się bardziej szczegółowo do obowiązku przeprowadzenia konsultacji, należy zwrócić uwagę, że dopełnienie tego obowiązku ciąży wyłącznie na pracodawcy, nawet jeżeli decyzja prowadząca do zwolnień grupowych została podjęta przez spółkę dominującą, która sprawuje nad nim kontrolę. 43.      Po tych uwagach można następnie przystąpić do rozpatrzenia sześciu pytań prejudycjalnych. 2.      W przedmiocie pytania pierwszego 44.      W pytaniu pierwszym sąd krajowy zmierza, nawet jeśli wyraża to w nieco skomplikowany sposób, do wyjaśnienia znaczenia wyrażenia „ma zamiar dokonać zwolnień grupowych” zawartego w art. 2 ust. 1 dyrektywy 98/59. Wyjaśnienie to jest mu potrzebne do określenia momentu, w którym pracodawca planuje dokonać tych zwolnień, ponieważ obowiązek przeprowadzenia konsultacji powstaje właśnie w tym momencie. Sąd krajowy sugeruje dwie możliwe interpretacje. Zgodnie z pierwszą z nich moment ten odnosi się do stwierdzenia, że ze strategicznych decyzji lub zmian, które nastąpiły w działalności, wynikła konieczność przeprowadzenia zwolnień grupowych. Zgodnie z drugą z tych interpretacji wspomniany moment zbiega się z momentem, w którym pracodawca postanawia podjąć działania lub dokonać zmian wpływających na działalność spółki, w przypadku których można oczekiwać, że wyniknie konieczność przeprowadzenia zwolnień grupowych pracowników(8). 45.      Należy przypomnieć, że art. 2 ust. 1 dyrektywy 98/59 przewiduje, że pracodawca jest zobowiązany do przeprowadzenia, „we właściwym czasie”, konsultacji z przedstawicielami pracowników, jeżeli „ma zamiar dokonać zwolnień grupowych”. 46.      Przepis ten, stanowiąc, że obowiązek przeprowadzenia konsultacji powstaje z chwilą powzięcia przez pracodawcę zamiaru dokonania zwolnień grupowych, posługuje się sformułowaniem „mieć zamiar” [„envisager” we francuskiej wersji językowej], które już samo w sobie nie pozwala na ustalenie precyzyjnego momentu, w którym powstaje obowiązek przeprowadzenia konsultacji. W celu określenia tego momentu należy dokonać dalszej wykładni. 47.      Dokonanie tej wykładni należy zacząć przede wszystkim od zapoznania się z różnymi wersjami językowymi art. 2 ust. 1 dyrektywy 98/59. Następnie trzeba też mieć na uwadze wyrok Trybunału, który miał już okazję, w sprawie analogicznej do będącej przedmiotem niniejszego postępowania, dokonać wykładni tego przepisu i jego celu. 48.      W pozostałych wersjach językowych dyrektywy 98/59, poza wersją francuską, czasownik „envisager” został wyrażony za pomocą takich sformułowań jak „tener la intención” (wersja hiszpańska), „beabsichtigen” (wersja niemiecka), „contemplate” (wersja angielska) i „prevedere” (wersja włoska). 49.      Już z tego porównania poszczególnych wersji językowych art. 2 ust. 1 dyrektywy 98/59 wydaje się wynikać, że prawodawca wspólnotowy pragnął uzależnić obowiązek przewidziany w tym przepisie od istnienia po stronie pracodawcy zamiaru dokonania zwolnień grupowych. 50.      Taka wykładnia art. 2 ust. 1 dyrektywy 98/59 może zostać utrzymana w świetle wyroku w sprawie Dansk Metalarbejderforbund oraz Specialarbejderforbundet i Danmark (9), w którym Trybunał wypowiedział się w kwestii, czy art. 2 ust. 1 dyrektywy 75/129 znajduje zastosowanie, gdy z uwagi na swą sytuację finansową pracodawca był zmuszony zaplanować dokonanie zwolnień grupowych, jednak tego nie uczynił. Trybunał stwierdził, że przepis ten ma zastosowanie wyłącznie wówczas, gdy pracodawca rzeczywiście ma zamiar dokonać zwolnień grupowych lub gdy opracował plan zwolnień grupowych(10). 51.      Ponadto ta wykładnia znajduje potwierdzenie w celu obowiązku przeprowadzenia konsultacji, który dyrektywa 98/59 wiąże z faktem, że pracodawca ma zamiar dokonać zwolnień grupowych. 52.      Jak wynika bowiem z doprecyzowania zawartego w art. 2 ust. 2 dyrektywy 98/59, omawiany obowiązek został przewidziany jedynie „w celu osiągnięcia porozumienia” z przedstawicielami pracowników w przedmiocie planowanych zwolnień grupowych. Obowiązek ten służy również podjęciu próby złagodzenia konsekwencji takich zwolnień poprzez wykorzystanie towarzyszących im środków socjalnych mających na celu, między innymi, pomoc w przeszeregowaniu lub przekwalifikowaniu zwalnianych pracowników. 53.      W obu tych przypadkach konsultacje mają w istocie umożliwić przeprowadzenie negocjacji(11), przy czym pracodawca jest zobowiązany przeprowadzić te konsultacje we właściwym czasie, czyli w momencie, w którym przedstawiciele pracowników mogą, ze względu na funkcję konsultacji, w sposób skuteczny uczestniczyć w tych negocjacjach. 54.      Aby jednak uczestnictwo to było skuteczne, konsultacje muszą zostać przeprowadzone w momencie, w którym negocjacje mogą mieć wystarczająco określony przedmiot. Taki moment może zbiegać się tylko z momentem, w którym można stwierdzić, że po stronie pracodawcy istnieje intencja dokonania zwolnień grupowych lub przynajmniej że przewiduje on już możliwość ich przeprowadzenia wskutek planowanych działań. Jedynie w takim momencie można uznać, że pracodawca jest zobowiązany przeprowadzić konsultacje. Przed tą chwilą rzeczywisty udział przedstawicieli pracowników w podejmowaniu decyzji dotyczących ich zatrudnienia i realnych rozwiązań alternatywnych wobec zwolnień grupowych nie może mieć miejsca. W konsekwencji takie konsultacje nie byłyby użyteczne. 55.      Z uwagi na to, że – jak można jasno wnioskować z brzmienia art. 2 ust. 1 dyrektywy 98/59 – konsekwencje wynikające z faktu powzięcia zamiaru dokonania zwolnień grupowych są automatyczne oraz że taki skutek następuje jedynie wówczas, gdy po stronie pracodawcy istnieje zamiar lub projekt przeprowadzenia zwolnień grupowych, należy przyjąć, że fakt ten, a mianowicie zamiar dokonania zwolnień grupowych, istnieje tylko wtedy, gdy może prowadzić do konsultacji prowadzonych w drodze negocjacji i mających wystarczająco określony przedmiot. 56.      Zważywszy na cel obowiązku przeprowadzenia konsultacji i konieczność stwierdzenia istnienia po stronie pracodawcy zamiaru dokonania zwolnień grupowych, decyzja, która spowoduje prawdopodobnie konieczność przystąpienia w przyszłości do zwolnień grupowych, nie może być objęta terminem „mieć zamiar” [„envisager” we francuskiej wersji językowej], ponieważ decyzja ta charakteryzuje się brakiem, po stronie pracodawcy, intencji dokonania zwolnień grupowych lub opracowania szczegółowego planu ich przeprowadzenia. 57.      W konsekwencji uważam, że pierwsza z wykładni sugerowanych przez sąd krajowy w pytaniu pierwszym, dotycząca sytuacji, w której pracodawca podejmuje działania, z których wynika konieczność przeprowadzenia zwolnień grupowych pracowników, przypomina sytuację, w której pracodawca jest być może zmuszony rozważyć dokonanie zwolnień grupowych, ale wciąż nie planuje ich przeprowadzić. Mając na względzie ww. wyrok w sprawie Dansk Metalarbejderforbund oraz Specialarbejderforbundet i Danmark, jak również znaczenie, jakie należy przypisać terminowi „mieć zamiar” [„envisager” we francuskiej wersji językowej] w świetle funkcji obowiązku przeprowadzenia konsultacji, uważam, że w takiej sytuacji dyrektywa 98/59 nie może mieć jeszcze zastosowania. Wydaje mi się bowiem, że wyrażenie „wynika konieczność” użyte przez sąd krajowy odnosi się do wcześniejszego stadium, na którym pracodawca nie planował ani nie przewidywał zwolnień grupowych. 58.      Mając powyższe na uwadze, należy zauważyć, że druga z wykładni sugerowanych przez sąd krajowy w pytaniu pierwszym, zgodnie z którą art. 2 ust. 1 dyrektywy 98/59 należy rozumieć w ten sposób, że obowiązek przeprowadzenia konsultacji powstawałby w razie powzięcia przez pracodawcę zamiaru podjęcia działań, w przypadku których można oczekiwać, że wyniknie konieczność przeprowadzenia zwolnień grupowych pracowników, opisuje przypadek jeszcze bardziej oddalony od sytuacji rozważanej w ramach pierwszej z możliwych wykładni. W takiej sytuacji nie tylko pracodawca nie planuje ani nie przewiduje zwolnień grupowych, ale zaistnienie takich zdarzeń pozostaje w sferze czystego prawdopodobieństwa. 59.      Wynika stąd, w moim przekonaniu, że zarówno pierwsza, jak i druga z proponowanych w pierwszym pytaniu interpretacji odnosi się do sytuacji, w których dyrektywa 98/59 nie może znajdować zastosowania. 60.      Zważywszy na powyższe rozważania, proponuję Trybunałowi, aby na pierwsze pytanie zadane przez sąd krajowy odpowiedział, iż art. 2 ust. 1 dyrektywy 98/59 należy interpretować w ten sposób, że ani sytuacja, w której pracodawca podejmuje działania, z których wynika konieczność przeprowadzenia zwolnień grupowych pracowników, ani sytuacja, w której pracodawca planuje podjąć działania, w przypadku których można oczekiwać, że wyniknie konieczność przeprowadzenia zwolnień grupowych pracowników, nie może zostać objęta wyrażeniem „ma zamiar dokonać zwolnień grupowych” [„envisage d’effectuer des licenciements collectifs” we francuskiej wersji językowej]. Wyrażenie to należy rozumieć w ten sposób, że odnosi się ono do momentu, w którym można stwierdzić, iż po stronie pracodawcy istnieje intencja dokonania zwolnień grupowych lub przynajmniej iż przewiduje on już możliwość ich przeprowadzenia wskutek planowanych działań. 3.      W przedmiocie pytania drugiego 61.      W pytaniu drugim sąd krajowy zmierza zasadniczo do ustalenia, czy w przypadku zamiaru dokonania zwolnień grupowych obowiązek rozpoczęcia konsultacji we właściwym czasie wymaga, by konsultacje rozpoczęły się, nawet zanim pracodawca będzie w stanie opracować dane, o których mowa w art. 2 ust. 3 lit. b) dyrektywy 98/59. Pytanie to dotyczy zatem związku między momentem rozpoczęcia konsultacji a obowiązkiem przekazania przedstawicielom pracowników danych, o których mowa w art. 2 ust. 3 dyrektywy 98/59. 62.      Należy stwierdzić, że brzmienie art. 2 ust. 3 akapit pierwszy dyrektywy 98/59 wskazuje wyraźnie na to, że wspomniane informacje muszą zostać dostarczone przez pracodawcę „we właściwym czasie w trakcie trwania konsultacji”, „aby umożliwić przedstawicielom pracowników przedstawienie konstruktywnych propozycji”. 63.      Mając na uwadze fakt, że zgodnie z art. 2 ust. 3 akapit pierwszy wspomnianej dyrektywy informacje, o których mowa we wspomnianym art. 2 ust. 3 lit. b) ppkt (i)–(vi), należy dostarczyć w trakcie trwania konsultacji, można logicznie przyjąć, że obowiązek dostarczenia wszystkich wymaganych informacji nie musi być bezwzględnie spełniony w chwili rozpoczęcia konsultacji, ale że można go dopełnić w ich toku. 64.      Zgodnie z logiką tego przepisu bowiem pracodawca musi na bieżąco informować pracowników o zaistniałych zdarzeniach i dostarczyć im wszystkich istotnych informacji w toku konsultacji. Ta elastyczność okazuje się konieczna, zważywszy, że poszczególne dane mogą być dostępne na różnych etapach konsultacji, co oznacza, że pracodawca musi mieć możliwość uzupełniania w toku konsultacji danych, o których mowa w art. 2 ust. 3 lit. b) dyrektywy 98/59. 65.      Ta elastyczność jest tym bardziej niezbędna, że – jak to wyraźnie wynika z art. 2 ust. 3 wspomnianej dyrektywy – przekazanie informacji „we właściwym czasie” ma na celu „umożliwić przedstawicielom pracowników przedstawienie konstruktywnych propozycji” w trakcie konsultacji. W konsekwencji przekazanie informacji musi być rozumiane jako obowiązek, którego celem jest umożliwienie przedstawicielom pracowników tak dalece pełnego i skutecznego udziału w konsultacjach jak to tylko możliwe, a zatem aby można było to osiągnąć, informacje muszą być dostarczane do ostatniej chwili prowadzonych konsultacji. 66.      Wynika stąd, że moment rozpoczęcia konsultacji nie zależy od tego, czy pracodawca jest w stanie dostarczyć pracownikom wszystkie dane, o których mowa w art. 2 ust. 3 lit. b) dyrektywy 98/59. 67.      Mając na względzie powyższe rozważania, proponuję Trybunałowi, aby na zadane przez sąd krajowy pytanie drugie odpowiedział, że powstanie ciążącego na pracodawcy obowiązku rozpoczęcia konsultacji w przedmiocie zwolnień grupowych nie zależy od tego, czy pracodawca jest w stanie dostarczyć przedstawicielom pracowników wszystkie dane wymagane przez art. 2 ust. 3 lit. b) dyrektywy 98/59. 4.      W przedmiocie pytań trzeciego i czwartego 68.      W pytaniu trzecim sąd krajowy zwraca się do Trybunału o wyjaśnienie, czy art. 2 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 4 dyrektywy 98/59 należy interpretować w ten sposób, że obowiązek przeprowadzenia konsultacji z przedstawicielami pracowników powstaje z chwilą, gdy albo pracodawca, albo spółka dominująca, która sprawuje nad nim kontrolę, ma zamiar dokonać zwolnień grupowych. W swym pytaniu czwartym sąd krajowy zmierza do ustalenia, czy powstanie obowiązku rozpoczęcia konsultacji wymaga w przypadku grupy przedsiębiorstw, by ocena konieczności dokonania zwolnień grupowych zamierzonych przez spółkę dominującą została skonkretyzowana względem pracowników określonego pracodawcy. 69.      Na wstępie należy przypomnieć, że zgodnie z art. 2 ust. 4 akapit pierwszy dyrektywy 98/59 obowiązki pracodawcy w zakresie informacji, konsultacji i notyfikacji istnieją niezależnie od faktu, czy decyzja dotycząca zwolnień grupowych pochodzi od pracodawcy, czy od przedsiębiorstwa, które sprawuje kontrolę nad tym pracodawcą. 70.      Co się tyczy brzmienia tego przepisu, sąd krajowy zwraca uwagę na rozbieżne sformułowanie art. 2 ust. 1 i art. 2 ust. 4 dyrektywy 98/59 (ust. 1 odnosi się do przypadku, w którym pracodawca „ma zamiar” dokonać zwolnień grupowych, podczas gdy w ust. 4 mowa jest o „decyzji” dotyczącej zwolnień grupowych) oraz na różne czasy użyte w czasownikach odnoszących się do tej „decyzji” w niektórych wersjach językowych ust. 4 [na przykład zastosowanie czasu przeszłego Imperfekt w wersji niemieckiej („getroffen wurde”), czasu teraźniejszego ciągłego w wersji angielskiej („is being taken”), czasu teraźniejszego w wersji francuskiej („émane”), czasu przeszłego złożonego w wersji fińskiej („on päättänyt”)]. 71.      Jeżeli chodzi o rozbieżności w sformułowaniu art. 2 ust. 1 i 4 dyrektywy 98/59, uważam, że należy wziąć pod uwagę, po pierwsze, wykładnię systematyczną dyrektywy 98/59 i po drugie, cel art. 2 ust. 4 tej dyrektywy. 72.      W odniesieniu do wykładni systematycznej dyrektywy 98/59 należy zauważyć, że podstawowa reguła dotycząca powstania obowiązku przeprowadzenia konsultacji została ustanowiona w art. 2 ust. 1 tej dyrektywy, a zatem art. 2 ust. 4 pełni jedynie funkcję pomocniczą względem art. 2 ust. 1 wspomnianej dyrektywy. Artykuł 2 ust. 4 ma bowiem na celu potwierdzenie zakresu ustanowionego w art. 2 ust. 1 obowiązku przeprowadzenia przez pracodawcę konsultacji, gdy ten ostatni jest spółką zależną innego przedsiębiorstwa. Z tego względu różnica sformułowań, która wynika z pomocniczego przepisu wspomnianego ust. 4, nie może zmieniać znaczenia podstawowej reguły. Przeciwnie, to w świetle podstawowej reguły należy interpretować ten pomocniczy przepis. 73.      W konsekwencji termin „decyzja” użyty w art. 2 ust. 4 dyrektywy 98/59 należy rozumieć szeroko, w świetle art. 2 ust. 1 tej dyrektywy, który – na co zwrócono już uwagę w pkt 54 niniejszej opinii – zawierając wyrażenie „mieć zamiar” [„envisager” w wersji francuskiej], odnosi się do momentu, w którym dokonanie zwolnień grupowych jest planowane lub przewidziane i który poprzedza podjęcie decyzji dotyczącej tych zwolnień. 74.      W rezultacie, moim zdaniem, art. 2 ust. 4 dyrektywy 98/59 nie może być interpretowany w ten sposób, że obowiązek przeprowadzenia konsultacji powstaje z chwilą podjęcia przez spółkę dominującą decyzji dotyczącej zwolnień grupowych, ale że, przeciwnie, powstaje on w momencie, w którym albo pracodawca, albo sprawujące nad nim kontrolę przedsiębiorstwo poweźmie zamiar, czyli zacznie planować lub przewidywać dokonanie zwolnień grupowych. 75.      Wykładnia ta znajduje potwierdzenie w celu dyrektywy 98/59, wyrażonym w jej art. 2 ust. 2, polegającym na uniknięciu zwolnień grupowych lub przynajmniej ograniczeniu liczby objętych nimi pracowników. Osiągnięcie tego celu byłoby zagrożone, gdyby konsultacje były przeprowadzane po podjęciu decyzji dotyczącej zwolnień grupowych przez spółkę dominującą, która sprawuje kontrolę nad pracodawcą zmuszonym do przeprowadzenia tych zwolnień(12). 76.      Zważywszy na powyższe rozważania, nie ma potrzeby rozpatrywania różnic między poszczególnymi wersjami językowymi dotyczącymi czasów użytych w przypadku czasowników odnoszących się do terminu „decyzja” i należy uznać za nieistotne użycie czasu przeszłego w niektórych wersjach językowych art. 2 ust. 4 dyrektywy 98/59. 77.      W konsekwencji art. 2 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 4 dyrektywy 98/59 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku grupy przedsiębiorstw obowiązek przeprowadzenia konsultacji z przedstawicielami pracowników powstaje z chwilą, gdy albo pracodawca, albo sprawujące nad nim kontrolę przedsiębiorstwo planuje lub przewiduje dokonanie zwolnień grupowych. 78.      Należy jednak przypomnieć, że dopełnienie tego obowiązku przeprowadzenia konsultacji ciąży, jak podkreślono w pkt 38 i 40 niniejszej opinii, na pracodawcy, niezależnie od tego, czy zwolnienia grupowe są planowane lub przewidywane przez samego pracodawcę, czy przez spółkę dominującą. 79.      Uważam, że stwierdzenie to winno posłużyć jako punkt wyjścia dla udzielenia odpowiedzi na czwarte pytanie sądu krajowego, w którym zmierza on do ustalenia, czy powstanie obowiązku rozpoczęcia konsultacji z pracownikami wymaga, by w przypadku grupy przedsiębiorstw spółka zależna, której pracownicy mają zostać objęci zwolnieniami grupowymi, była już wyraźnie określona. 80.      Z uwagi na to, że obowiązek przeprowadzenia konsultacji z przedstawicielami pracowników ciąży na pracodawcy, moim zdaniem obowiązek ten powstaje dopiero z chwilą określenia przez spółkę dominującą, w ramach sprawowanej przez nią kontroli, spółki zależnej, w której zamierza się przeprowadzić zwolnienia grupowe. Jedynie bowiem ta spółka zależna, jako pracodawca, może podjąć konsultacje, których celem jest osiągnięcie porozumienia z przedstawicielami pracowników. 81.      Ten cel obowiązku przeprowadzenia konsultacji, który służy – na co zwrócono uwagę w pkt 53 niniejszej opinii – zapewnieniu rzeczywistego udziału przedstawicieli pracowników w podejmowaniu decyzji dotyczących ich zatrudnienia, byłby zagrożony, gdyby obowiązek przeprowadzenia konsultacji powstawał w momencie, w którym spółka dominująca nie określiła jeszcze spółki zależnej, której pracownicy zostaną objęci zamierzonymi zwolnieniami grupowymi. W takim przypadku wszystkie spółki zależne danej grupy przedsiębiorstw byłyby zobowiązane przeprowadzić w tym samym czasie konsultacje w chwili, w której nie wiadomo byłoby jeszcze, jaki miałby być ich przedmiot i czy są one w ogóle konieczne. W rezultacie w takim przypadku skuteczny udział przedstawicieli pracowników byłby niemożliwy. 82.      W konsekwencji uważam, że obowiązek przeprowadzenia konsultacji powstaje z chwilą, gdy spółka dominująca, w ramach sprawowanej przez nią kontroli, określi spółkę zależną, której pracownicy zostaną objęci zamierzonymi zwolnieniami grupowymi. 83.      Mając na względzie powyższe rozważania, proponuję Trybunałowi, aby na zadane przez sąd krajowy pytania trzecie i czwarte odpowiedział, iż art. 2 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 4 dyrektywy 98/59 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku grupy przedsiębiorstw obowiązek przeprowadzenia konsultacji z przedstawicielami pracowników powstaje z chwilą, gdy albo pracodawca, albo sprawujące nad nim kontrolę przedsiębiorstwo planuje lub przewiduje dokonanie zwolnień grupowych. W przypadku gdy to spółka dominująca przewiduje dokonanie zwolnień grupowych, obowiązek przeprowadzenia konsultacji powstaje dopiero z chwilą określenia przez nią spółki zależnej, której pracownicy zostaną objęci tymi zwolnieniami. 5.      W przedmiocie pytań piątego i szóstego 84.      W pytaniu piątym sąd krajowy zmierza do ustalenia, czy procedura konsultacji przewidziana w art. 2 ust. 1 dyrektywy 98/59 winna zostać zakończona przez pracodawcę przed podjęciem decyzji dotyczącej zwolnień grupowych na poziomie spółki dominującej. W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej sąd krajowy zastanawia się w pytaniu szóstym, przed jakim rodzajem decyzji spółki dominującej winna się zakończyć procedura konsultacji. Sąd krajowy proponuje dwa rozwiązania, a mianowicie, po pierwsze, przed decyzją, której bezpośrednim następstwem są zwolnienia grupowe w spółce zależnej, i po drugie, przed decyzją o charakterze gospodarczym lub strategicznym, która prawdopodobnie, chociaż nie na pewno, będzie prowadzić do zwolnień grupowych w spółce zależnej. 85.      Uważam, że odpowiedź na pytanie piąte może zostać wywiedziona z ww. wyroku w sprawie Junk. W wyroku tym Trybunał potwierdził, że wypowiedzenie umowy o pracę może zostać dokonane jedynie po zakończeniu procedury konsultacji, czyli po tym, jak pracodawca wypełnił obowiązki wymienione w art. 2 dyrektywy 98/59(13). Wynika z tego, że procedura konsultacji musi zakończyć się przed podjęciem decyzji o dokonaniu zwolnień grupowych. 86.      Co się tyczy przypadku, w którym ta decyzja o dokonaniu zwolnień grupowych w spółce zależnej jest podejmowana przez spółkę dominującą, przypominam, iż art. 2 ust. 4 dyrektywy 98/59 przewiduje, że obowiązek przeprowadzenia konsultacji istnieje niezależnie od tego, czy decyzja dotycząca zwolnień grupowych pochodzi od pracodawcy, czy od sprawującego nad nim kontrolę przedsiębiorstwa, lub, jak to zostało wskazane w odpowiedzi na pytanie trzecie, niezależnie od tego, czy zwolnienia te są planowane przez pracodawcę, czy przez przedsiębiorstwo, które sprawuje nad nim kontrolę. 87.      W konsekwencji uważam, że każda decyzja spółki dominującej dotycząca przeprowadzenia zwolnień grupowych w spółce zależnej, która zobowiązuje spółkę zależną, jako pracodawcę, do rozwiązania umów o pracę z pracownikami, może zostać podjęta dopiero po zakończeniu procedury konsultacji przewidzianej w art. 2 ust. 1 dyrektywy 98/59. 88.      Wykładnia ta znajduje potwierdzenie w celu dyrektywy 98/59, wyrażonym w jej art. 2 ust. 2, polegającym na uniknięciu zwolnień grupowych lub przynajmniej ograniczeniu liczby objętych nimi pracowników. Osiągnięcie tego celu byłoby zagrożone, jak to wskazano już w pkt 75 niniejszej opinii, gdyby konsultacje były przeprowadzane po podjęciu decyzji dotyczącej zwolnień grupowych przez spółkę dominującą(14). 89.      Jeżeli chodzi o pytanie szóste, w drodze którego sąd krajowy pragnie ustalić, przed jakim rodzajem decyzji spółki dominującej winna zakończyć się procedura konsultacji, moim zdaniem z odpowiedzi udzielonej na pytania pierwsze i piąte wynika, że decyzją tą jest decyzja o dokonaniu zwolnień grupowych, będąca przedmiotem pierwszej opcji proponowanej przez sąd krajowy. 90.      Co się tyczy drugiego rozwiązania proponowanego przez sąd krajowy, zgodnie z którym procedura konsultacji winna zakończyć się przed podjęciem decyzji o charakterze gospodarczym lub strategicznym, która prawdopodobnie, chociaż nie na pewno, będzie prowadzić do zwolnień grupowych w spółce zależnej, pragnę przypomnieć odpowiedź udzieloną na pytanie pierwsze. 91.      Zważywszy na dokonane w pkt 60 niniejszej opinii stwierdzenie, iż podjęta przez pracodawcę decyzja, z której wynika konieczność przeprowadzenia zwolnień grupowych pracowników, nie może zostać objęta wyrażeniem „ma zamiar dokonać zwolnień grupowych”, można uznać, że decyzja ta, która nie może służyć jako punkt wyjściowy rozpoczęcia konsultacji, nawet w mniejszym stopniu podlega zakwalifikowaniu jako moment zakończenia konsultacji. 92.      Ponieważ z punktu widzenia obowiązku przeprowadzenia konsultacji nie ma znaczenia, na podstawie art. 2 ust. 4 dyrektywy 98/59, czy decyzja dotycząca zwolnień grupowych pochodzi od pracodawcy, czy od przedsiębiorstwa, które sprawuje kontrolę nad tym pracodawcą, warto zauważyć, że dokonane w punkcie powyżej stwierdzenie odnoszące się do decyzji podjętej przez pracodawcę jest równie aktualne, gdy decyzja, z której wynika konieczność dokonania zwolnień grupowych u tego pracodawcy, została podjęta przez spółkę dominującą. 93.      W świetle powyższych rozważań proponuję Trybunałowi, aby na zadane przez sąd krajowy pytania piąte i szóste odpowiedział, że art. 2 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 4 dyrektywy 98/59 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku grupy przedsiębiorstw procedura konsultacji musi zostać zakończona przez pracodawcę przed podjęciem decyzji o zwolnieniach grupowych na poziomie spółki dominującej. Decyzja spółki dominującej o charakterze gospodarczym lub strategicznym, która prawdopodobnie, chociaż nie na pewno, będzie prowadzić do zwolnień grupowych w spółce zależnej, nie jest rozstrzygająca przy określeniu momentu zakończenia konsultacji prowadzonych z przedstawicielami pracowników. V –    Wnioski 94.      W świetle całości powyższych rozważań proponuję Trybunałowi, aby na pytania prejudycjalne postawione przez Korkein oikeus odpowiedział następująco: 1)      Artykuł 2 ust. 1 dyrektywy Rady 98/59/WE z dnia 20 lipca 1998 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do zwolnień grupowych należy interpretować w ten sposób, że ani sytuacja, w której pracodawca podejmuje działania, z których wynika konieczność przeprowadzenia zwolnień grupowych pracowników, ani sytuacja, w której pracodawca planuje podjąć działania, w przypadku których można oczekiwać, że wyniknie konieczność przeprowadzenia zwolnień grupowych pracowników, nie może zostać objęta wyrażeniem „ma zamiar dokonać zwolnień grupowych”. Wyrażenie to należy rozumieć w ten sposób, że odnosi się ono do momentu, w którym można stwierdzić, iż po stronie pracodawcy istnieje intencja dokonania zwolnień grupowych lub przynajmniej, że przewiduje on już możliwość ich przeprowadzenia wskutek planowanych działań. 2)      Powstanie ciążącego na pracodawcy obowiązku rozpoczęcia konsultacji w przedmiocie zwolnień grupowych nie zależy od tego, czy pracodawca jest w stanie dostarczyć przedstawicielom pracowników wszystkie dane wymagane przez art. 2 ust. 3 lit. b) dyrektywy 98/59. 3)      Artykuł 2 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 4 dyrektywy 98/59 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku grupy przedsiębiorstw obowiązek przeprowadzenia konsultacji z przedstawicielami pracowników powstaje z chwilą, gdy albo pracodawca, albo sprawujące nad nim kontrolę przedsiębiorstwo planuje lub przewiduje dokonanie zwolnień grupowych. W przypadku gdy to spółka dominująca przewiduje dokonanie zwolnień grupowych, obowiązek przeprowadzenia konsultacji powstaje dopiero z chwilą określenia przez nią spółki zależnej, której pracownicy zostaną objęci tymi zwolnieniami. 4)      Artykuł 2 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 4 dyrektywy 98/59 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku grupy przedsiębiorstw procedura konsultacji musi zostać zakończona przez pracodawcę przed podjęciem decyzji o zwolnieniach grupowych na poziomie spółki dominującej. Decyzja spółki dominującej o charakterze gospodarczym lub strategicznym, która prawdopodobnie, chociaż nie na pewno, będzie prowadzić do zwolnień grupowych w spółce zależnej, nie jest rozstrzygająca przy określeniu momentu zakończenia konsultacji prowadzonych z przedstawicielami pracowników. 1 – Język oryginału: francuski. – Dz.U. L 255, s. 16. 3 – Zobacz w szczególności wyrok Trybunału z dnia 6 listopada 2008 r. w sprawie C‑248/07 Trespa International, Zb.Orz. s. I‑8221, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo. 4 – Ibidem, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo. 5 – Idem. 6 – Dyrektywa 98/59 stanowi, co precyzuje jej motyw 1, wersję ujednoliconą dyrektywy Rady 75/129/EWG z dnia 17 lutego 1975 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do zwolnień grupowych (Dz.U. L 48, s. 29), zmienionej dyrektywą Rady 92/56/EWG z dnia 24 czerwca 1992 r. (Dz.U. L 245, s. 3). Jak miałem już bowiem okazję wspomnieć w pkt 35 i 36 mojej opinii przedstawionej w dniu 21 stycznia 2009 r. w sprawie C‑12/08 Mono Car Szyling, w toku, dyrektywę 98/59 można zatem uważać pod każdym względem za obowiązującą obecnie wersję dyrektywy 75/129. 7 – Za tą wykładnią przemawiają także intencje prawodawcy wspólnotowego. W tym zakresie warto odwołać się do prac przygotowawczych nad dyrektywą 92/56, które – poprzez między innymi wprowadzenie art. 4 ust. 2 w dyrektywie 75/129 – zakończyły się przyjęciem ostatecznego tekstu dyrektywy 75/129, przejętego następnie w dyrektywie 98/59. Zgodnie z pkt 16 uzasadnienia wniosku dotyczącego dyrektywy Rady zmieniającej dyrektywę 75/129/EWG w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do zwolnień grupowych [COM(91) 292 wersja ostateczna, Dz.U. C 310, s. 5)] „należy podkreślić, że będący przedmiotem rewizji tekst nie nakłada wyraźnie żadnych obowiązków na samo przedsiębiorstwo, które sprawuje kontrolę nad pracodawcą. W ten sposób można uniknąć problemów związanych z eksterytorialnością. Należy również zauważyć, że Komisja nie proponuje mechanizmu […] pozwalającego pracownikom domagać się przeprowadzenia konsultacji z centralnymi organami zarządczymi lub z dyrekcją przedsiębiorstwa, które sprawuje kontrolę nad koncernem (systemu zwanego »by‑pass«)”. 8 – Wyróżnienie moje. 9 – Wyrok z dnia 12 lutego 1985 r. w sprawie 284/83, Rec. s. 553. 10 – Ibidem, pkt 12–17. 11 – Dla podkreślenia funkcji konsultacji jako środka umożliwiającego przeprowadzenie negocjacji zob. pkt 59 opinii rzecznika generalnego A. Tizzana w sprawie C‑188/03 Junk (wyrok z dnia 27 stycznia 2005 r.), Zb.Orz. s. I‑885 oraz podobnie pkt 43 wyroku w tej sprawie. 12 – Zobacz podobnie ww. wyrok w sprawie Junk, pkt 44. 13 – Zobacz ww. wyrok w sprawie Junk, pkt 45. 14 – Zobacz podobnie ww. wyrok w sprawie Junk, pkt 44.