C-450/19

WYROK TRYBUNAŁU (druga izba) z dnia 14 stycznia 2021 r. ( *1 ) Odesłanie prejudycjalne – Konkurencja – Artykuł 101 TFUE – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Manipulowanie postępowaniami przetargowymi – Określenie czasu trwania naruszenia – Włączenie okresu, w którym uczestnicy kartelu wprowadzili w życie antykonkurencyjne porozumienie – Skutki gospodarcze antykonkurencyjnego zachowania – Zaprzestanie naruszenia w chwili ostatecznego udzielenia zamówienia W sprawie C‑450/19 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Korkein hallinto-oikeus (naczelny sąd administracyjny, Finlandia) postanowieniem z dnia 10 czerwca 2019 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 13 czerwca 2019 r., w postępowaniu wszczętym przez: Kilpailu- ja kuluttajavirasto przy udziale: Eltel Group Oy, Eltel Networks Oy, TRYBUNAŁ (druga izba), w składzie: A. Arabadjiev (sprawozdawca), prezes izby, R. Silva de Lapuerta, wiceprezes Trybunału, pełniąca obowiązki sędziego drugiej izby, A. Kumin, T. von Danwitz i P.G. Xuereb, sędziowie, rzecznik generalny: G. Pitruzzella, sekretarz: A. Calot Escobar, uwzględniając pisemny etap postępowania, rozważywszy uwagi, które przedstawili: – w imieniu Kilpailu- ja kuluttajavirasto – J. Nyländen, J. Broms, K. Leivo oraz T. Mattila, w charakterze pełnomocników, – w iminiu Eltel Group Oy i Eltel Networks Oy – T. Saraste, M. Joutsimo, C. Wik i A. Paanajärvi, asianajajat, – w imieniu rządu fińskiego – J. Heliskoski i A. Laine, w charakterze pełnomocników, – w imieniu rządu niemieckiego – R. Kanitz i J. Möller, w charakterze pełnomocników, – w imieniu rządu włoskiego – G. Palmieri, w charakterze pełnomocnika, którą wspierał S. Fiorentino, avvocato dello Stato, – w imieniu rządu łotewskiego – V. Soņeca, L. Juškeviča i K. Pommere, w charakterze pełnomocników, – w imieniu Komisji Europejskiej – E. Paasivirta i G. Meessen oraz L. Wildpanner, w charakterze pełnomocników, po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 10 września 2020 r., wydaje następujący Wyrok Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 101 TFUE. Wniosek ten został złożony w ramach postępowania wszczętego przez Kilpailu- ja kuluttajavirasto (urząd ochrony konkurencji i konsumentów, Finlandia) w przedmiocie zgodności z prawem orzeczenia markkinaoikeus (sądu gospodarczego, Finlandia) o oddaleniu żądania solidarnego obciążenia Eltel Group Oy i Eltel Networks Oy (zwanych dalej łącznie „spółką Eltel”) grzywną z tytułu naruszenia fińskiego i unijnego prawa konkurencji, którego miały się dopuścić. Prawo fińskie Zgodnie z § 22 kilpailunrajoituksista annettu laki 480/1992 (ustawy 480/1992 o przeciwdziałaniu ograniczeniom konkurencji), ze zmianami wynikającycmi z ustawy 318/2004 (zwanej dalej „ustawą o przeciwdziałaniu ograniczeniom konkurencji” grzywna za naruszenie – między innymi – § 4 tej ustawy lub art. 101 TFUE nie może zostać wymierzona, jeżeli do markkinaoikeus (sądu gospodarczego) nie skierowano wniosku w tym zakresie przed upływem pięciu lat od momentu, w którym ograniczenie konkurencji ustało lub urząd ochrony konkurencji i konsumentów uzyskał wiedzę o tym ograniczeniu. Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne W dniu 16 kwietnia 2007 r. Fingrid Oyj, przedsiębiorstwo będące właścicielem sieci przesyłowej energii elektrycznej wysokiego napięcia i podmiotem odpowiedzialnym za jej rozwój oraz największym zleceniodawcą prac na liniach przesyłowych takiej energii elektrycznej w Finlandii, opublikowało – zredagowane w języku angielskim – skierowane do podmiotów działających w tym sektorze ogłoszenie o przetargu na roboty budowlane w zakresie budowy linii przesyłowej energii elektrycznej wysokiego napięcia (400 kV) pomiędzy fińskimi zakładami w Keminmai i Petäjäskoski (zwanej dalej „rozpatrywaną linią wysokiego napięcia”). W zaproszeniu do składania ofert wskazano, że oferty przewidujące ustaloną cenę powinny zostać złożone najpóźniej do dnia 5 czerwca 2007 r. Termin zakończenia robót został określony w zaproszeniu do składania ofert na dzień 12 listopada 2009 r. W dniu 4 czerwca 2007 r. spółka Eltel złożyła ofertę, a następnie wygrała przetarg. W dniu 19 czerwca 2007 r. spółki Eltel i Fingrid podpisały umowę o roboty budowlane, której przedmiotem było wykonanie rozpatrywanej linii wysokiego napięcia. Roboty te zostały ukończone w dniu 12 listopada 2009 r. W dniu 7 stycznia 2010 r. spółka Fingrid wypłaciła spółce Eltel ostatnią ratę na poczet ceny wykonania tych robót. W dniu 31 stycznia 2013 r. spółka Empower Oy złożyła do urzędu ochrony konkurencji i konsumentów wniosek o złagodzenie sankcji, który skłonił ten organ do wszczęcia dochodzenia w sprawie ewentualnego kartelu między tą spółką a spółką Eltel. W dniu 31 października 2014 r. organ ten przychylił się do złożonego przez spółkę Empower wniosku o złagodzenia sankcji i całkowite zwolnienie z grzywny. Decyzją z dnia 31 października 2014 r. organ ten złożył do markkinaoikeus (sądu gospodarczego) wniosek o solidarne obciążenie spółek Eltel Group i Eltel Networks grzywną w wysokości 35000000 EUR za naruszenie § 4 ustawy o przeciwdziałaniu ograniczeniom konkurencji oraz art. 101 TFUE w związku z zawartym ze spółką Empower porozumieniem w przedmiocie cen, marż i podziału rynków projektowania i budowy linii energetycznych w Finlandii. W decyzji tej urząd ochrony konkurencji i konsumentów uznał ponadto, że chodzi tu o jednolite i ciągłe naruszenie, do którego doszło podczas spotkań między przedstawicielami spółek Empower i Eltel, przy okazji których wspólnie omawiali oni, a niekiedy finalizowali, posiadające formę tabeli szacunki dotyczące przyszłych zamówień publicznych mających za przedmiot linie przesyłowe energii elektrycznej, ich ceny, możliwych do zastosowania marż, a także podziału niektórych rynków. Kartel ten rozpoczął się najpóźniej w październiku 2004 r. i był kontynuowany nieprzerwanie co najmniej do marca 2011 r. Naruszenie to dotyczyło całego terytorium fińskiego i mogło wpływać na handel między państwami członkowskimi w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE. Decyzją z dnia 30 marca 2016 r. markkinaoikeus (sąd gospodarczy), działając na podstawie § 22 ustawy o przeciwdziałaniu ograniczeniom konkurencji, oddalił wniosek o nałożenie grzywny, uznając, że spółka Eltel przestała uczestniczyć w ograniczeniu konkurencji przed dniem 31 października 2009 r. i że w związku z tym naruszenie to uległo przedawnieniu w chwili złożenia wniosku przez urząd ochrony konkurencji i konsumentów, tj. w dniu 31 października 2014 r. Według tego sądu kartel dotyczył z pewnością prac koncepcyjnych poprzedzających prace związane z budową rozpatrywanej linii wysokiego napięcia, które były przewidziane oddzielnie i zakończyły się w styczniu 2007 r., ale nie obejmował on prac budowlanych związanych z budową tej linii wysokiego napięcia. Urząd ochrony konkurencji i konsumentów wniósł do sądu odsyłającego – Korkein hallinto-oikeus (naczelnego sądu administracyjnego, Finlandia) odwołanie od orzeczenia markkinaoikeus (sądu gospodarczego), żądając uchylenia tego orzeczenia oraz orzeczenia wobec spółki Eltel wnioskowanej grzywny. Organ ten podnosi, że jego wniosek o nałożenie grzywny wpłynął do markkinaoikeus (sądu gospodarczego) przed upływem przewidzianego w § 22 ustawy o przeciwdziałaniu ograniczeniom konkurencji terminu pięciu lat. Aż do dnia 7 stycznia 2010 r. – kiedy to spółka Fingrid zapłaciła spółce Eltel ostatnią ratę ceny za roboty budowlane wykonania rozpatrywanej linii wysokiego napięcia – nadal bowiem obowiązywała umowa wiążąca te spółki i zastosowany został niezgodny z prawem cennik wynikający z kartelu. Pomocniczo wspomniany organ twierdzi, że ograniczenie konkurencji ustało nie wcześniej niż w dniu 12 listopada 2009 r., czyli w dniu ukończenia tych robót. Zdaniem urzędu ochrony konkurencji i konsumentów umowa na roboty budowlane, która w wyniku rozstrzygnięcia przetargu została zawarta z podmiotem uczestniczącym w kartelu, wywołuje bardzo konkretne i długotrwałe skutki dla kontrahenta, który jest zobowiązany do zapłacenia wyższej ceny niż ta, która obowiązywałaby, gdyby nie doszło do zawarcia kartelu, ponieważ zapłata tej ceny rozkłada się na wiele lat w zależności od postępu prac. Taki kontrahent doświadczałby w ten sposób, przy okazji każdego, corocznego terminu płatności za część robót, które były przedmiotem kartelu, szkodliwych skutków umowy znajdujących odzwierciedlenie bezpośrednio w kosztach działalności w danym roku, w konsekwencji zaś – w jego wynikach ekonomicznych, a tym samym także w konkurencyjności na danym rynku. W niniejszym przypadku, zważywszy, że spółka Fingrid uiściła za rozpatrywane roboty budowlane wykonania linii wysokiego napięcia cenę wyższą niż cena, która zostałaby zastosowana, gdyby nie zawarto kartelu, wynikający stąd dodatkowy koszt wpłynął również na cenę przesyłu energii elektrycznej płaconą przez użytkowników końcowych. Spółka Eltel, ze względów związanych z oceną dowodów, zaprzecza istnieniu jakiegokolwiek kartelu między nią a spółką Empower, który miałby dotyczyć rozpatrywanej linii wysokiego napięcia. Ponadto podnosi ona, że czas trwania naruszenia reguł konkurencji Unii należy określać z uwzględnieniem okresu, w którym dopuszczające się naruszenia przedsiębiorstwa przejawiały zakazane zachowanie. W przypadku robót budowlanych będących przedmiotem przetargu bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się w dniu złożenia oferty, czyli w niniejszej sprawie w dniu 4 czerwca 2007 r. Posiłkowo spółka Eltel podnosi, że w przypadku, gdy po złożeniu oferty cena wciąż podlega negocjacjom, termin przedawnienia rozpoczyna bieg w dniu zawarcia ostatecznej umowy, czyli w niniejszym przypadku w dniu 19 czerwca 2007 r. Po złożeniu oferty lub najpóźniej po podpisaniu umowy zaoferowana lub uzgodniona cena nie ma żadnego wpływu na rynek, nawet jeśli realizacja danego projektu lub regulowanie płatności ratalnych odbywa się jeszcze przez wiele lat. Ani tempo postępu prac, ani harmonogram związanych z nimi płatności nie mają wpływu na konkurencję na danym rynku, ponieważ czynniki te nie zmieniają już uzgodnionej ceny. Sąd odsyłający uważa, że Trybunał nie wypowiedział się do tej pory w kwestii określenia skutków gospodarczych naruszenia art. 101 TFUE i czasu jego trwania w sytuacji, w której, po pierwsze, jedna ze stron kartelu w wyniku rozstrzygniętego przetargu zawarła z osobą trzecią umowę na roboty budowlane po cenie uzgodnionej w kontekście tego kartelu, po drugie, roboty zakończyły się wiele lat po zawarciu tej umowy, a po trzecie, zapłata ceny została rozłożona na raty, z których część została uregulowana już po zakończeniu prac. Z wyroków z dnia 15 czerwca 1976 r., EMI Records (51/75, EU:C:1976:85), z dnia 3 lipca 1985 r., Binon (243/83, EU:C:1985:284), i z dnia 30 maja 2013 r., Quinn Barlo i in./Komisja (C‑70/12 P, niepublikowanego, EU:C:2013:351), wynika, że to skutki gospodarcze antykonkurencyjnego zachowania, a nie jego forma prawna, mają znaczenie dla oceny czasu jego trwania. Skutki gospodarcze ograniczenia konkurencji mogą trwać nadal, nawet po formalnym zaprzestaniu jednolitego i ciągłego naruszenia, na przykład aż do końca okresu, w którym obowiązywały ceny będące wynikiem zmowy. Zdaniem sądu odsyłającego orzecznictwo to potwierdza tezę, zgodnie z którą naruszenie art. 101 TFUE, takie jak to stwierdzone przez urząd ochrony konkurencji i konsumentów w postępowaniu głównym, trwa do momentu, gdy kontrahent poszkodowany przez kartel zapłaci całość ceny będącej wynikiem zmowy, ponieważ cena ta wywiera skutki gospodarcze dla jego działalności przez cały okres wykonywania umowy. Jednakże wspomniane orzecznictwo może również pośrednio dowodzić tezy, zgodnie z którą skutki zmowy cenowej dla konkurencji trwają do dnia złożenia oferty lub zawarcia ostatecznej umowy, ponieważ po tej dacie cena ta nie wywiera już skutków na rynku. W tych okolicznościach Korkein hallinto-oikeus (naczelny sąd administracyjny) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy system ochrony konkurencji przewidziany w art. 101 TFUE można interpretować w ten sposób, że w sytuacji, w której uczestnik kartelu zawarł umowę o roboty budowlane odpowiadającą uzgodnieniom dokonanym w ramach kartelu z podmiotem, który w nim nie uczestniczył, naruszenie prawa konkurencji wynikające z powstałych w ten sposób skutków gospodarczych trwa przez cały okres, w którym wykonuje się zobowiązania umowne wynikające z tej umowy lub też dokonuje się na rzecz stron umowy płatności za roboty, tj. do momentu, w którym zostanie dokonana ostatnia płatność częściowa za roboty, lub przynajmniej do momentu, w którym roboty, o których mowa, zostaną ukończone; czy też należy założyć, że naruszenie konkurencji trwa jedynie do momentu, w którym przedsiębiorstwo winne naruszenia złożyło ofertę na wykonanie omawianych robót lub też zawarło umowę o ich wykonanie?”. W przedmiocie pytania prejudycjalnego Poprzez swoje pytanie sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, w którym momencie należy uznać, że ustaje domniemane uczestnictwo przedsiębiorstwa w naruszeniu art. 101 ust. 1 TFUE, polegającym na złożeniu uzgodnionej z konkurentami oferty przetargowej, w sytuacji gdy przedsiębiorstwo to wygrało przetarg i zawarło z instytucją zamawiającą umowę na roboty budowlane, której wykonanie i zapłata ceny są rozłożone w czasie. W tym względzie, zdaniem sądu odsyłającego, w celu ustalenia, w którym momencie kończy się domniemany udział przedsiębiorstwa w naruszeniu art. 101 ust. 1 TFUE, są możliwe do uwzględnienia cztery momenty, mianowicie, odpowiednio, moment złożenia oferty przez to przedsiębiorstwo, moment, w którym została zawarta umowa, moment, w którym nastąpiła zapłata ostatniej części uzgodnionej ceny, oraz moment, w którym został ukończony obiekt budowlany będący przedmiotem zamówienia. Zgodnie z art. 101 ust. 1 TFUE niezgodne z rynkiem wewnętrznym i zakazane są wszelkie porozumienia między przedsiębiorstwami, wszelkie decyzje związków przedsiębiorstw i wszelkie praktyki uzgodnione, które mogą wpływać na handel między państwami członkowskimi i których celem lub skutkiem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz rynku wewnętrznego. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału dla istnienia „porozumienia” w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE wystarczy, aby dane przedsiębiorstwa wyraziły wspólną wolę postępowania na rynku w określony sposób (zob. podobnie wyroki: z dnia 15 lipca 1970 r., ACF Chemiefarma/Komisja, 41/69, EU:C:1970:71, pkt 112; z dnia 29 października 1980 r., van Landewyck i in./Komisja, od 209/78 do 215/78 i 218/78, niepublikowany, EU:C:1980:248, pkt 86). Pojęcie „uzgodnionej praktyki”, w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE, oznacza pewien rodzaj koordynacji pomiędzy przedsiębiorstwami, która wprawdzie nie prowadzi jeszcze do zawarcia umowy we właściwym tego słowa znaczeniu, lecz pozwala świadomie na zastąpienie konkurencji wraz z jej zagrożeniami praktyczną współpracą przedsiębiorstw (wyrok z dnia 26 stycznia 2017 r.Duravit i in./Komisja, C‑609/13 P, EU:C:2017:46, pkt 70 i przytoczone tam orzecznictwo). Tak więc kryteria koordynacji i współpracy stanowiące przesłanki „uzgodnionej praktyki” w rozumieniu tego postanowienia należy postrzegać w świetle koncepcji właściwej postanowieniom traktatu FUE dotyczącym konkurencji, zgodnie z którą każdy podmiot gospodarczy winien określać w sposób autonomiczny politykę, jaką zamierza realizować na rynku wewnętrznym (zob. wyrok z dnia 26 stycznia 2017 r., Duravit i in./Komisja, C‑609/13 P, EU:C:2017:46, pkt 71). Artykuł 101 ust. 1 TFUE stoi więc na przeszkodzie wszelkim kontaktom między podmiotami gospodarczymi, tak bezpośrednim, jak i pośrednim, mogącym wywrzeć wpływ na postępowanie aktualnego lub potencjalnego konkurenta na rynku bądź ujawnić temu konkurentowi zachowanie, które dane przedsiębiorstwo postanowiło lub planuje realizować na rynku, jeżeli celem lub skutkiem tych kontaktów jest ograniczenie konkurencji (zob. podobnie wyrok z dnia 26 stycznia 2017 r., Duravit i in./Komisja, C‑609/13 P, EU:C:2017:46, pkt 72). Ponadto z orzecznictwa Trybunału wynika, że porozumienia w sprawie podziału klientów należą w sposób oczywisty, tak samo jak porozumienia w sprawie cen, do kategorii najpoważniejszych ograniczeń konkurencji (zob. podobnie wyrok z dnia 16 lipca 2015 r., ING Pensii, C‑172/14, EU:C:2015:484, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo). Należy również przypomnieć, że pojęcie „jednolitego i ciągłego naruszenia”, które zostało przyjęte w orzecznictwie Trybunału, zakłada istnienie „całościowego planu”, w który wpisują się różne działania ze względu na ich identyczny cel polegający na zakłóceniu konkurencji na rynku wewnętrznym, i to niezależnie od faktu, że jedno z tych działań lub większa ich liczba mogłyby również stanowić same w sobie i odrębnie naruszenie art. 101 TFUE (wyrok z dnia 22 października 2020 r., Silver Plastics i Johannes Reifenhäuser/Komisja, C‑702/19 P, EU:C:2020:857, pkt 81 i przytoczone tam orzecznictwo). W niniejszym przypadku z postanowienia odsyłającego wynika, że zachowania przedsiębiorstw, których dotyczyło dochodzenie urzędu ochrony konkurencji i konsumentów, polegały na odbywaniu spotkań między przedstawicielami tych przedsiębiorstw, podczas których wspólnie omawiali oni, a niekiedy finalizowali, posiadające formę tabeli szacunki dotyczące przyszłych zamówień publicznych na budowę linii przesyłowych energii elektrycznej, ich cen, możliwych do zastosowania marż, a także podziału niektórych przetargów, jak również uzgodnionego składania ofert. Organ ten zakwalifikował te zachowania jako jednolite i ciągłe naruszenie art. 101 ust. 1 TFUE. Z akt sprawy przedłożonych Trybunałowi wynika, że ostatnimi zrachowaniami spółki Eltel, które organ ten uznał za stanowiące część wspomnianego naruszenia, było – mające miejsce przed złożeniem ofert w ramach przetargu na budowę rozpatrywanej linii wysokiego napięcia, który wymagał od każdego oferenta podania z góry ustalonej ceny – uzgodnienie przez spółkę Eltel ze swym konkurentem, spółką Empower, cen ich indywidualnych ofert. Następnie spółki te złożyły oferty, a spółka Eltel swoją ofertą wygrała przetarg. Oferta spółki Eltel obowiązywała do dnia 19 czerwca 2007 r., kiedy to spółka ta zawarła umowę ze spółką Fingrid po cenie wskazanej we wspomnianej ofercie. Z rozważań przedstawionych w pkt 20–26 niniejszego wyroku wynika, że takie zachowania, o ile ich prawdziwość zostanie wykazana, mogą co do zasady stanowić naruszenie art. 101 ust. 1 TFUE. Co się tyczy zakończenia udziału przedsiębiorstwa w tego rodzaju naruszeniu, z utrwalonego orzecznictwa wynika, że systemu konkurencji ustanowiony przez art. 101 i 102 TFUE dotyczy raczej skutków gospodarczych porozumień lub wszelkiej innej porównywalnej formy uzgodnienia lub koordynacji aniżeli ich formy prawnej. W konsekwencji, w przypadku karteli, które przestały istnieć, dla zastosowania art. 101 TFUE wystarczy, aby ich skutki utrzymywały się również w okresie po formalnym zaniechaniu kontaktów mających znamiona zmowy. Wynika z tego, że okres naruszenia można ustalić na podstawie okresu, w którym przedsiębiorstwa, którym zarzuca się popełnienie naruszenia, podjęły zachowanie zakazane we wspomnianym postanowieniu. Przykładowo czas trwania naruszenia może obejmować cały okres, w którym obowiązywały wynikające ze zmowy ceny, mimo że kartel formalnie przestał istnieć (zob. podobnie wyrok z dnia 30 maja 2013 r., Quinn Barlo i in./Komisja, C‑70/12 P, niepublikowany, EU:C:2013:351, pkt 40 i przytoczone tam orzecznictwo). W niniejszej sprawie z postanowienia odsyłającego wynika – jak przypomniano w pkt 28 niniejszego wyroku – że uzgodnione złożenie ofert w ramach przetargu na budowę rozpatrywanej linii wysokiego napięcia stanowi ostatnie zachowanie spółki Eltel, jakie urząd ochrony konkurencji i konsumentów uznał za stanowiące jednolite i ciągłe naruszenie art. 101 ust. 1 TFUE. Ponadto sąd odsyłający wskazuje, że zdaniem tego organu spółki Eltel i Empower z jednej strony doszły do porozumienia co do cen ich ofert, a z drugiej strony wykonały zawarte porozumienie, składając skoordynowane w ten sposób oferty. W tych okolicznościach, z zastrzeżeniem ostatecznej oceny dokonanej przez sąd odsyłający w świetle wszystkich istotnych okoliczności, które zostały mu przedstawione, należy uznać, że czas uczestnictwa spółki Eltel w zarzucanym naruszeniu art. 101 ust. 1 TFUE obejmuje cały okres, w którym przedsiębiorstwo to realizowało antykonkurencyjne porozumienie, które zawarło z konkurentami, wliczając w to okres, w którym obowiązywała złożona przez to przedsiębiorstwo oferta o ustalonej cenie lub w którym oferta ta mogła zostać przekształcona w ostateczną umowę pomiędzy spółkami Eltel a Fingrid. Wbrew temu, co twierdzą w swych uwagach na piśmie urząd ochrony konkurencji i konsumentów, a także rządy fiński, niemiecki i łotewski, nie można uznać, że uczestnictwo spółki Eltel w zarzucanym naruszeniu art. 101 ust. 1 TFUE odnosi się do okresu wykraczającego poza datę ostatecznego określenia istotnych cech zamówienia na budowę rozpatrywanej linii wysokiego napięcia, a w szczególności całkowitej ceny stanowiącej świadczenie wzajemne za wykonane przez nią roboty budowlane. Jak bowiem w istocie wskazał rzecznik generalny w pkt 33–35 opinii, cel realizowany przez unijne reguły konkurencji, przypomniany w pkt 38 wyroku z dnia 4 czerwca 2009 r., T-Mobile Netherlands i in. (C‑8/08, EU:C:2009:343), polegający na ochronie nie tylko bezpośrednich interesów konkurentów lub konsumentów, lecz również struktury rynku właściwego, a tym samym konkurencji jako takiej, wymaga uznania, że naruszenie art. 101 ust. 1 TFUE trwa tak długo, jak długo trwa ograniczenie konkurencji wynikające z danego zachowania. Otóż w odniesieniu do zakazanych art. 101 ust. 1 TFUE zachowań, polegających na manipulowaniu postępowaniami przetargowymi organizowanymi w ramach udzielania zamówienia publicznego za pomocą zawieranych między konkurentami porozumień w przedmiocie ceny oferowanej w ramach przetargu lub udzielenia zamówienia, ograniczające konkurencję skutki kartelu znikają, co do zasady, najpóźniej w chwili, gdy istotne cechy zamówienia – a w szczególności całkowita cena, jaką należy zapłacić tytułem świadczenia wzajemnego za roboty budowlane – zostały ostatecznie określone, w niniejszym przypadku poprzez zawarcie umowy pomiędzy wybranym oferentem a instytucją zamawiającą, ponieważ to w tym momencie instytucja zamawiająca zostaje ostatecznie pozbawiona możliwości uzyskania przedmiotowych towarów, robót lub usług na normalnych warunkach rynkowych. Do sądu odsyłającego należy w takim przypadku ustalenie daty ostatecznego określenia istotnych cech danego zamówienia, a w szczególności całkowitej ceny stanowiącej świadczenie wzajemne w stosunku do robót budowlanych polegających na wykonaniu rozpatrywanej linii wysokiego napięcia. Wniosku tego nie podważa argument podniesiony przez urząd ochrony konkurencji i konsumentów oraz przez rządy fiński, niemiecki i łotewski w uwagach na piśmie, zgodnie z którym szkodliwe skutki gospodarcze kartelu dla ceny uzgodnionej w umowie zawartej między spółkami Eltelą a Fingrid nie ujawniły się aż do momentu uiszczenia ostatniej raty tej ceny i mogły mieć niekorzystne następstwa gospodarcze na poziomie niższego szczebla, w szczególności w postaci wyższych cenników za dystrybucję energii elektrycznej ponoszonych przez klientów Fingrid. Jak bowiem wskazał w istocie rzecznik generalny w pkt 39 opinii, należy odróżnić ograniczające konkurencję skutki kartelu, które polegają na wykluczeniu konkurentów będących oferentami lub ewentualnie sztucznym ograniczeniu wyboru klienta i które wywierają wpływ na istniejącą po stronie instytucji zamawiającej możliwość uzyskania uzgodnionych towarów, robót lub usług na warunkach konkurencyjnych, od bardziej szkodliwych dla innych uczestników rynku skutków gospodarczych, z tytułu których podmioty te mogą, jak podkreśliła Komisja Europejska w uwagach na piśmie, żądać naprawienia wynikającej stąd szkody przed sądem krajowym. Ponadto kwestie terminu przedawnienia takiego powództwa odszkodowawczego, jak również pozwu, jaki może złożyć instytucja zamawiająca w celu zakwestionowania zgodności z prawem zaproszenia do składania ofert lub uzyskania rozwiązania umowy – stanowią kwestie prawne odrębne od kwestii daty, z którą ustaje naruszenie reguł konkurencji, oraz terminu, w którym można zastosować sankcję za to naruszenie przed upływem terminu przedawnienia. Należy również oddalić argument podniesiony przez urząd ochrony konkurencji i konsumentów, a także przez rządy fiński i niemiecki w uwagach na piśmie – zgodnie z którym przyjęcie zbyt krótkiego czasu trwania naruszenia w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym byłoby sprzeczne z ustanowionym w art. 101 TFUE wymogiem skuteczności, ponieważ większa liczba naruszeń pozostaje, ze względu na stosowanie przepisów dotyczących przedawnienia, bezkarna. Jak bowiem wskazał w istocie rzecznik generalny w pkt 45 i 46 opinii – skoro prawo Unii, zgodnie z zasadami charakterystycznymi dla unii prawa, dopuszcza samą zasadę przedawnienia działań Komisji i krajowych organów ochrony konkurencji, zmierzających do ścigania naruszeń art. 101 TFUE i karania za nie – skuteczne wprowadzenie w życie tego postanowienia nie może uzasadniać sztucznego przedłużania czasu trwania naruszenia w celu umożliwienia jego ścigania. Z całości powyższych rozważań wynika, że na przedłożone pytanie należy udzielić odpowiedzi, zgodnie z którą art. 101 ust. 1 TFUE należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy przedsiębiorstwo, które miało jakoby uczestniczyć w jednolitym i ciągłym naruszeniu tego postanowienia, którego to naruszenia ostatnim elementem składowym było uzgodnione z konkurentami przedstawienie oferty w celu uzyskania zamówienia publicznego na roboty budowlane - które to zamówienie przedsiębiorstwo to uzyskało, zawierając z instytucją zamawiającą umowę na roboty budowlane, określającą istotne cechy tego zamówienia, a w szczególności całkowitą cenę, jaką należy uiścić tytułem świadczenia wzajemnego za rzeczone roboty, których wykonanie było rozłożone w czasie, tak jak następująca po nich zapłata ceny – okres naruszenia odpowiada okresowi kończącemu się w dniu podpisania umowy zawartej pomiędzy tym przedsiębiorstwem a instytucją zamawiającą na podstawie uzgodnionej oferty złożonej przez to przedsiębiorstwo. Do sądu odsyłającego należy ustalenie daty, kiedy to zostały ostatecznie określone istotne cechy rozpatrywanego zamówienia, a w szczególności całkowita cena, jaką należy uiścić tytułem świadczenia wzajemnego za roboty budowlane. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje:   Artykuł 101 ust. 1 TFUE należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy przedsiębiorstwo, które miało jakoby uczestniczyć w jednolitym i ciągłym naruszeniu tego postanowienia, którego to naruszenia ostatnim elementem składowym było uzgodnione z konkurentami przedstawienie oferty w celu uzyskania zamówienia publicznego na roboty budowlane - które to zamówienie przedsiębiorstwo to uzyskało, zawierając z instytucją zamawiającą umowę na roboty budowlane, określającą istotne cechy tego zamówienia, a w szczególności całkowitą cenę, jaką należy uiścić tytułem świadczenia wzajemnego za rzeczone roboty, których wykonanie było rozłożone w czasie, tak jak następująca po nich zapłata ceny – okres naruszenia odpowiada okresowi kończącemu się w dniu podpisania umowy zawartej pomiędzy tym przedsiębiorstwem a instytucją zamawiającą na podstawie uzgodnionej oferty złożonej przez to przedsiębiorstwo. Do sądu odsyłającego należy ustalenie daty, kiedy to zostały ostatecznie określone istotne cechy rozpatrywanego zamówienia, a w szczególności całkowita cena, jaką należy uiścić tytułem świadczenia wzajemnego za roboty budowlane.   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: fiński.