C-485/24

WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba) z dnia 11 grudnia 2025 r. ( *1 ) Odesłanie prejudycjalne – Konwencja rzymska o prawie właściwym dla zobowiązań umownych – Artykuł 6 – Umowa o pracę – Wybór przez strony – Bezwzględnie obowiązujące przepisy prawa właściwego, które miałyby zastosowanie w przypadku braku wyboru prawa – Ustalenie tego prawa – Miejsce, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę – Zmiana miejsca, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę, w trakcie trwania stosunku pracy – Ściślejszy związek między umową o pracę i innym państwem – Kryteria oceny – Uwzględnienie ostatniego miejsca, w którym pracownik zazwyczaj świadczył pracę W sprawie C‑485/24 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Cour de cassation (Francja) postanowieniem z dnia 10 lipca 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 10 lipca 2024 r., w postępowaniu: Locatrans Sàrl przeciwko ES, TRYBUNAŁ (pierwsza izba), w składzie: F. Biltgen, prezes izby, I. Ziemele, A. Kumin (sprawozdawca), S. Gervasoni i M. Bošnjak, sędziowie, rzecznik generalny: R. Norkus, sekretarz: A. Calot Escobar, uwzględniając pisemny etap postępowania, rozważywszy uwagi, które przedstawili: – w imieniu Locatrans Sàrl – O. Coudray, M. Grévy i G. Thouvenin, avocats, – w imieniu ES – A. Lyon-Caen, T. Lyon-Caen i F. Thiriez, avocats, – w imieniu rządu francuskiego – B. Dourthe i M. Guiresse, w charakterze pełnomocników, – w imieniu rządu czeskiego – A. Pagáčová, M. Smolek i J. Vláčil, w charakterze pełnomocników, – w imieniu Komisji Europejskiej – S. Noë i W. Wils, w charakterze pełnomocników, po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 3 lipca 2025 r., wydaje następujący Wyrok Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 3 i 6 Konwencji o prawie właściwym dla zobowiązań umownych, otwartej do podpisu w Rzymie w dniu 19 czerwca 1980 r. (Dz.U. 1980, L 266, s. 1, zwanej dalej „konwencją rzymską”). Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy Locatrans Sàrl a ES w przedmiocie różnych żądań odszkodowawczych podniesionych przez ES wobec Locatrans, spółki będącej jego byłym pracodawcą, w następstwie rozwiązania umowy o pracę ES. Ramy prawne Konwencja rzymska Artykuł 3 ust. 1 konwencji rzymskiej stanowi: „Umowa podlega prawu wybranemu przez strony. Wybór prawa powinien być wyraźny lub w sposób dostatecznie pewny wynikać z postanowień umowy lub okoliczności sprawy. Strony mogą dokonać wyboru prawa właściwego dla całej umowy lub tylko dla jej części”. Artykuł 6 konwencji rzymskiej, zatytułowany „Indywidualne umowy o pracę”, przewiduje: „1.   Bez względu na artykuł 3, w umowach o pracę wybór prawa dokonany przez strony nie może prowadzić do pozbawienia pracownika ochrony, która przysługuje mu na podstawie bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa, które miałyby zastosowanie zgodnie z ustępem 2 niniejszego artykułu w przypadku braku wyboru prawa. 2.   Bez względu na artykuł 4 i w przypadku braku wyboru prawa zgodnie z artykułem 3, do umów o pracę stosuje się: a) prawo państwa, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę w wykonaniu umowy, i to nawet wówczas, gdy jest tymczasowo oddelegowany do innego państwa; albo b) prawo państwa, w którym znajduje się przedsiębiorstwo, w którym pracownik został zatrudniony, jeżeli zazwyczaj nie świadczy on pracy w jednym i tym samym państwie, chyba że z całokształtu okoliczności wynika, że umowa o pracę wykazuje ściślejszy związek z innym państwem; w takim przypadku stosuje się prawo tego innego państwa”. Pierwszy protokół w sprawie wykładni przez Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich Konwencji o prawie właściwym dla zobowiązań umownych, otwartej do podpisu w Rzymie dnia 19 czerwca 1980 r. (Dz.U. 1989, L 48, s. 1), stanowi w art. 2: „Każdy z niżej wymienionych sądów może zwrócić się do Trybunału Sprawiedliwości o wydanie orzeczenia wstępnego w przedmiocie zagadnienia, które powstało w rozpoznawanej przez niego sprawie i które dotyczy wykładni postanowień zawartych w aktach, o których mowa w art. 1, jeżeli sąd ten uzna, że decyzja w tej kwestii jest niezbędna dla wydania wyroku: […] b) sądy Umawiających się Państw, działające jako sądy odwoławcze”. Rozporządzenie Rzym I Konwencja rzymska została zastąpiona przez rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I) (Dz.U. 2008, L 177, s. 6, zwane dalej „rozporządzeniem Rzym I”). Rozporządzenie to stosuje się do umów zawartych począwszy od dnia 17 grudnia 2009 r. Artykuł 8 rozporządzenia Rzym I, zatytułowany „Indywidualne umowy o pracę”, przewiduje: „1.   Indywidualna umowa o pracę podlega prawu wybranemu przez strony zgodnie z art. 3. Taki wybór prawa nie może jednak prowadzić do pozbawienia pracownika ochrony przyznanej mu na podstawie przepisów, których nie można wyłączyć w drodze umowy, na mocy prawa, jakie, w przypadku braku wyboru, byłoby właściwe zgodnie z ust. 2, 3 i 4 niniejszego artykułu. 2.   W zakresie, w jakim strony nie dokonały wyboru prawa właściwego dla indywidualnej umowy o pracę, umowa podlega prawu państwa, w którym lub – gdy takiego brak – z którego pracownik zazwyczaj świadczy pracę w wykonaniu umowy. Za zmianę państwa, w którym zazwyczaj świadczona jest praca, nie uważa się tymczasowego zatrudnienia w innym państwie. 3.   Jeżeli nie można ustalić prawa właściwego zgodnie z ust. 2, umowa podlega prawu państwa, w którym znajduje się przedsiębiorstwo, za pośrednictwem którego zatrudniono pracownika. 4.   Jeżeli ze wszystkich okoliczności wynika, że umowa wykazuje ściślejszy związek z państwem innym niż wskazane w ust. 2 lub 3, stosuje się prawo tego innego państwa”. Konwencja brukselska Konwencja z Brukseli z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 1972, L 299, s. 32), zmienionej kolejnymi konwencjami o przystąpieniu do tej konwencji nowych umawiających się państw (zwana dalej „konwencją brukselską”), stanowi w art. 5: „Osoba, która ma miejsce zamieszkania na terytorium jednego z umawiających się państw, może być pozwana w innym umawiającym się państwie: 1) jeżeli przedmiotem postępowania jest umowa lub roszczenia wynikające z umowy – przed sąd miejsca, gdzie zobowiązanie zostało wykonane albo miało być wykonane; jeżeli przedmiotem postępowania jest indywidualna umowa o pracę albo roszczenia wynikające z indywidualnej umowy o pracę – przed sąd miejsca, gdzie pracownik zazwyczaj świadczy pracę; gdy pracownik zazwyczaj nie świadczy pracy w jednym i tym samym państwie – pracodawca może być również pozwany przed sąd miejsca, gdzie znajduje się albo znajdował się oddział, który pracownika zatrudnił. […]” [tłumaczenie nieoficjalne]. Rozporządzenie Bruksela I Konwencja brukselska została zastąpiona przez rozporządzenie Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2001, L 12, s. 1, zwane dalej „rozporządzeniem Bruksela I”). Artykuł 19 tego rozporządzenia stanowi: „Pracodawca mający miejsce zamieszkania w państwie członkowskim może być pozwany: 1) przed sądy państwa członkowskiego, w którym ma miejsce zamieszkania; lub 2) w innym państwie członkowskim a) przed sąd miejsca, w którym pracownik zazwyczaj świadczy lub ostatnio zazwyczaj świadczył pracę; lub b) jeżeli pracownik zazwyczaj nie świadczy lub zazwyczaj nie świadczył pracy w jednym i tym samym państwie – przed sąd miejsca, w którym znajduje się albo znajdował się oddział, który pracownika zatrudnił”. Rozporządzenie Bruksela I bis Rozporządzenie Bruksela I zostało uchylone i zastąpione rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012 z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2012, L 351, s. 1; sprostowanie Dz.U. 2020, L 338, s. 12, zwanym dalej „rozporządzeniem Bruksela I bis”). Artykuł 19 rozporządzenia Bruksela I to obecnie art. 21 rozporządzenia Bruksela I bis. Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne Na podstawie umowy o pracę zawartej w dniu 15 października 2002 r. ES został zatrudniony przez spółkę Locatrans, będącą przedsiębiorstwem przewozowym z siedzibą w Bettembourgu (Luksemburg), jako kierowca z miesięcznym wymiarem czasu pracy wynoszącym 166 godzin. W umowie postanowiono, że prawem właściwym dla tej umowy jest prawo luksemburskie, a jako państwa, których głównie dotyczyć miały przewozy dokonywane przez ES, wskazano Niemcy, kraje Beneluksu, Włochy, Hiszpanię, Portugalię i Austrię. Pismem z dnia 14 stycznia 2014 r. Locatrans poinformował ES, że podjął decyzję o zmniejszeniu jego tygodniowego wymiaru czasu pracy do 35 godzin, czyli 151,55 godzin w wymiarze miesięcznym, ze skutkiem od dnia 16 lipca 2014 roku. ES sprzeciwił się tej zmianie. W piśmie z dnia 31 marca 2014 r. Locatrans poinformował ES, że po przeanalizowaniu jego pracy w ciągu ostatnich 18 miesięcy stwierdził, iż zasadniczą część swojej pracy, a mianowicie ponad 50 %, wykonywał on we Francji i że jego obowiązkiem jest zgłoszenie go do francuskiego systemu zabezpieczenia społecznego. Pismem z dnia 17 kwietnia 2014 r. Locatrans potwierdził, że ES otrzymał propozycję zatrudnienia w spółce francuskiej, i poinformował go, że z dniem 16 lipca 2014 r. jego umowa z Locatransem zostanie rozwiązana ze względu na odmowę wyrażenia zgody na skrócenie czasu pracy. W dniu 8 stycznia 2015 r. ES wniósł do conseil de prud’hommes de Dijon (sądu pracy w Dijon, Francja) powództwo mające na celu zakwestionowanie rozwiązania jego umowy o pracę i o zapłatę różnych kwot tytułem odszkodowania. W wyroku z dnia 4 kwietnia 2017 r. wspomniany sąd oddalił żądania ES z tego względu, że do wykonywania i rozwiązania jego umowy o pracę zastosowanie miało prawo luksemburskie, że rozwiązanie z nim umowy było jasne i jednoznaczne oraz że nie było podstaw do uznania tegoż rozwiązania za stanowiące nadużycie. ES wniósł apelację od tego wyroku do cour d’appel de Dijon (sądu apelacyjnego w Dijon, Francja), który wyrokiem z dnia 2 maja 2019 r. uchylił wspomniany wyrok. Cour d’appel de Dijon (sąd apelacyjny w Dijon) zauważył, że strony rozpatrywanej umowy o pracę postanowiły zastosować do stosunku pracy prawo luksemburskie, lecz że w piśmie z dnia 31 marca 2014 r., o którym mowa w pkt 14 niniejszego wyroku, Locatrans przyznał, iż ES wykonywał zasadniczą część swojej pracy we Francji, co zostało potwierdzone przez samego ES. W świetle art. 6 konwencji rzymskiej wspomniany sąd zauważył, że dokonanie przez strony umowy wyboru prawa luksemburskiego nie może skutkować pozbawieniem ES ochrony, jaką zapewniają mu bezwzględnie obowiązujące przepisy prawa francuskiego, w szczególności przepisy dotyczące zmiany i rozwiązania umowy o pracę. W konsekwencji cour d’appel de Dijon (sąd apelacyjny w Dijon) uznał rozwiązanie umowy o pracę za zwolnienie i stwierdził, że zwolnienie to nie było oparte na rzeczywistej i poważnej przyczynie, w związku z czym zasądził od spółki Locatrans na rzecz ES określone kwoty tytułem odszkodowania. Locatrans wniósł skargę kasacyjną od tego wyroku do Cour de cassation (sądu kasacyjnego, Francja), który jest sądem odsyłającym w niniejszej sprawie. Sąd ten przypomniał, że zgodnie z art. 6 ust. 1 konwencji rzymskiej wybór przez strony prawa właściwego dla umowy o pracę nie może prowadzić do pozbawienia pracownika ochrony, jaka przysługuje mu na podstawie bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa, które miałyby zastosowanie w przypadku braku wyboru prawa. Sąd ten zauważył ponadto, że w art. 6 ust. 2 wymieniono łączniki umowy o pracę, na podstawie których należy określić lex contractus w przypadku braku wyboru prawa przez strony, przy czym łącznikiem przewidzianym we wspomnianym art. 6 ust. 2 lit. a) jest łącznik państwa, w którym pracownik „zazwyczaj świadczy pracę”. Sąd odsyłający wskazuje również, że w wyroku z dnia 15 marca 2011 r., Koelzsch (C‑29/10, EU:C:2011:151, pkt 50), Trybunał orzekł, iż ten ostatni przepis należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy pracownik wykonuje działalność w więcej niż jednym umawiającym się państwie, państwem, w którym zazwyczaj świadczy pracę w wykonaniu umowy, w rozumieniu tego przepisu jest państwo, w którym lub z którego – przy uwzględnieniu ogółu elementów cechujących wspomnianą działalność – pracownik wywiązuje się z zasadniczej części swoich obowiązków wobec pracodawcy. We wskazanym wyroku Trybunał odniósł się również do swojego orzecznictwa dotyczącego wykładni łączników przewidzianych w art. 5 pkt 1 konwencji brukselskiej, co zdaniem sądu odsyłającego świadczy o woli dokonania przez Trybunał jednoznacznej wykładni łączników dotyczących jurysdykcji i prawa właściwego. Tymczasem w odniesieniu do tego art. 5 pkt 1 Trybunał orzekł w wyroku z dnia 27 lutego 2002 r., Weber (C‑37/00, EU:C:2002:122), że w przypadku umowy o pracę, w ramach której pracownik wykonuje taką samą działalność na rzecz swojego pracodawcy w więcej niż jednym umawiającym się państwie, należy co do zasady uwzględnić cały czas trwania stosunku pracy w celu ustalenia miejsca, w którym zainteresowany zazwyczaj świadczył pracę w rozumieniu tego przepisu. Niemniej jednak ostatni okres pracy należy uwzględniać w przypadku, gdy pracownik, po wykonywaniu pracy przez pewien okres w określonym miejscu, wykonuje następnie stale działalność w innym miejscu, o ile zgodnie z wyraźną wolą stron to ostatnie ma się stać nowym miejscem, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę w rozumieniu wskazanego art. 5 pkt 1. W świetle tego orzecznictwa sąd odsyłający zastanawia się, czy dla ustalenia prawa właściwego w przypadku niedokonania wyboru prawa przez strony, aby określić miejsce, w którym zainteresowany zazwyczaj świadczył pracę w rozumieniu art. 6 ust. 2 lit. a) konwencji rzymskiej, należy w rozpoznawanej sprawie uwzględnić cały okres trwania stosunku pracy, czy też należy uwzględnić tylko ostatni okres pracy. Zdaniem tego sądu, chociaż łącznik ostatniego miejsca, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę, ma znaczenie dla określenia sądu, do którego ów pracownik może wnieść powództwo, ponieważ umożliwia pracownikowi wytoczenie powództwa najmniejszym kosztem, to jednak istnieje wątpliwość co do możliwości zastosowania tego rozwiązania w celu określenia prawa właściwego w przypadku niedokonania wyboru prawa przez strony umowy o pracę, w szczególności z uwagi na okoliczność, że takie podejście mogłoby prowadzić do sytuacji, w której ta sama umowa o pracę podlegałaby kolejno różnym bezwzględnie obowiązującym przepisom prawa w zależności od zmian miejsca wykonywania pracy pracownika. W tych okolicznościach Cour de cassation (sąd kasacyjny) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy art. 3 i 6 [konwencji rzymskiej] należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy pracownik wykonuje tę samą działalność na rzecz pracodawcy w więcej niż jednym umawiającym się państwie, dla ustalenia prawa właściwego, w sytuacji gdy strony nie dokonały wyboru tego prawa, należy uwzględnić cały okres trwania stosunku pracy, aby ustalić miejsce, w którym pracownik zazwyczaj świadczył pracę, czy też należy uwzględnić ostatni okres pracy, jeżeli pracownik, po wykonywaniu pracy przez pewien okres w określonym miejscu, wykonuje następnie stale działalność w wykonaniu umowy o pracę w innym miejscu, które zgodnie z wyraźną wolą stron ma stać się nowym zwykłym miejscem pracy?”. W przedmiocie pytania prejudycjalnego Na wstępie należy zauważyć, że ES, bez podnoszenia wprost zarzutu niedopuszczalności pytania prejudycjalnego, kwestionuje założenie faktyczne, na którym opiera się to pytanie, twierdząc, że w rzeczywistości nie zmienił miejsca pracy w trakcie trwania stosunku pracy. Przeciwnie, musiał on wykonywać działalność transportową w kilku miejscach, z czego głównie we Francji, co Locatrans ostatecznie potwierdził dopiero w momencie rozwiązania jego umowy o pracę. Zadane pytanie nie ma zatem znaczenia dla sprawy. W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem art. 267 TFUE ustanawia procedurę bezpośredniej współpracy między Trybunałem a sądami państw członkowskich. W ramach tej procedury, opartej na wyraźnym rozdziale zadań sądów krajowych i Trybunału, wszelka ocena stanu faktycznego sprawy wchodzi w zakres kompetencji sądu krajowego, do którego należy, przy uwzględnieniu okoliczności konkretnej sprawy, ocena zarówno tego, czy do wydania wyroku jest mu niezbędne uzyskanie orzeczenia prejudycjalnego, jak i znaczenia skierowanych do Trybunału pytań, podczas gdy Trybunał jest uprawniony wyłącznie do orzekania o wykładni lub ważności aktów prawa Unii w oparciu o fakty przedstawione mu przez sąd krajowy [zob. podobnie wyroki: z dnia 16 marca 1978 r., Oehlschläger,104/77, EU:C:1978:69, pkt 4; a także z dnia 4 października 2024 r., Schrems (Przekazywanie danych do wiadomości publicznej),C‑446/21, EU:C:2024:834, pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo]. W związku z tym na zadane pytanie należy odpowiedzieć z uwzględnieniem okoliczności faktycznych, na których się ono opiera, przedstawionych przez sąd odsyłający. Poprzez swoje pytanie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 3 i 6 konwencji rzymskiej należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy pracownik, po wykonywaniu pracy przez określony czas w określonym miejscu, zostaje skierowany do wykonywania pracy w innym miejscu, które ma stać się nowym miejscem, w którym ten pracownik będzie zazwyczaj świadczył pracę, to właśnie to ostatnie miejsce należy wziąć pod uwagę w celu ustalaniu prawa, które będzie właściwe w przypadku braku wyboru prawa przez strony. W celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie należy przede wszystkim przypomnieć, że zgodnie z zasadą ogólną zawartą w art. 3 konwencji rzymskiej umowa podlega prawu wybranemu przez strony. Artykuł 6 konwencji rzymskiej ustanawia szczególne normy kolizyjne dotyczące indywidualnych umów o pracę, które stanowią odstępstwo od ogólnych reguł zawartych, po pierwsze, w ust. 1 tego artykułu, ograniczając wybór przez strony prawa właściwego, oraz po drugie, w ust. 2 tego artykułu, ustanawiając kryteria określania tego prawa w przypadku niedokonania takiego wyboru. W związku z tym zgodnie z art. 6 ust. 1 konwencji rzymskiej w umowach o pracę wybór prawa właściwego dokonany przez strony na podstawie art. 3 tej konwencji nie może prowadzić do pozbawienia pracownika ochrony, która przysługuje mu na podstawie bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa, które miałyby zastosowanie zgodnie z art. 6 ust. 2 omawianej konwencji w przypadku braku wyboru prawa. W tym ostatnim przepisie wymieniono łączniki stosujące się do umowy o pracę, na podstawie których należy ustalić lex contractus w przypadku braku wyboru prawa przez strony. Niemniej jednak z odesłania zawartego w art. 6 ust. 1 konwencji rzymskiej do ust. 2 tego artykułu wynika, że kryteria wymienione w tym ostatnim przepisie mają zastosowanie również wtedy, gdy strony dokonały wyboru prawa właściwego dla umowy. Również w takiej sytuacji kryteria te pozwalają bowiem, w celu zagwarantowania pracownikowi, zgodnie z art. 6 ust. 1 konwencji rzymskiej, ochrony, jaka przysługuje mu na podstawie bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa, które byłoby właściwe na podstawie tych łączników, na ustalenie, które prawo jest prawem właściwym. Zastosowanie tych kryteriów może zatem prowadzić do zastosowania innego prawa niż prawo wybrane przez strony umowy. Wskazane łączniki to łącznik państwa, w którym pracownik „zazwyczaj świadczy pracę”, określony w art. 6 ust. 2 lit. a) konwencji rzymskiej, zaś w braku takiego miejsca, łącznik siedziby „przedsiębiorstwa, w którym pracownik został zatrudniony”, przewidziany przez art. 6 ust. 2 lit. b) tej konwencji. Ponadto, zgodnie ze wspomnianym ust. 2 in fine, oba te łączniki nie znajdują zastosowania, gdy z „całokształtu okoliczności wynika, że umowa o pracę wykazuje ściślejszy związek z innym państwem; w takim przypadku stosuje się prawo tego innego państwa”. W związku z tym, stosując art. 6 konwencji rzymskiej, sąd musi w pierwszej kolejności przystąpić do ustalenia prawa właściwego na podstawie specyficznych łączników zawartych w ust. 2 lit. a) i b) tego artykułu, które spełniają ogólny wymóg przewidywalności prawa, a zatem pewności prawa w stosunkach umownych (wyrok z dnia 12 września 2013 r., Schlecker,C‑64/12, EU:C:2013:551, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo). Co się tyczy, w tym względzie, art. 6 ust. 2 lit. a) konwencji rzymskiej, Trybunał orzekł, że łącznik państwa, w którym pracownik „zazwyczaj świadczy pracę”, ustanowiony w tym przepisie, należy interpretować rozszerzająco, podczas gdy łącznik siedziby „przedsiębiorstwa, w którym pracownik został zatrudniony”, określony w art. 6 ust. 2 lit. b) tej konwencji, powinien mieć zastosowanie, gdy sąd, przed którym toczy się postępowanie, nie jest w stanie określić państwa, w którym praca jest zazwyczaj świadczona (wyroki: z dnia 15 marca 2011 r., Koelzsch,C‑29/10, EU:C:2011:151, pkt 43; z dnia 15 grudnia 2011 r., Voogsgeerd,C‑384/10, EU:C:2011:842, pkt 35). Tak więc w przypadku gdy pracownik wykonuje działalność w więcej niż jednym z umawiających się państw, łącznik zawarty w art. 6 ust. 2 lit. a) konwencji rzymskiej można stosować również w sytuacji, gdy sąd, przed którym toczy się postępowanie, jest w stanie określić państwo, z którym praca wykazuje istotne powiązanie (wyroki: z dnia 15 marca 2011 r., Koelzsch,C‑29/10, EU:C:2011:151, pkt 44; z dnia 15 grudnia 2011 r., Voogsgeerd,C‑384/10, EU:C:2011:842, pkt 36). W takim przypadku łącznik państwa, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę, powinien być rozumiany w ten sposób, że odnosi się on do miejsca, w którym lub z którego pracownik rzeczywiście wykonuje swoją działalność zawodową, a w przypadku braku centrum działalności – do miejsca, w którym pracownik wykonuje największą część swojej działalności (wyroki: z dnia 15 marca 2011 r., Koelzsch,C‑29/10, EU:C:2011:151, pkt 45; z dnia 15 grudnia 2011 r., Voogsgeerd,C‑384/10, EU:C:2011:842, pkt 37). Należy jednak zauważyć, że sprawy, w których zapadły wyroki z dnia 15 marca 2011 r., Koelzsch (C‑29/10, EU:C:2011:151), i z dnia 15 grudnia 2011 r., Voogsgeerd (C‑384/10, EU:C:2011:842), dotyczyły pracowników, którzy przez cały okres trwania stosunku pracy wykonywali swoją działalność w więcej niż jednym umawiającym się państwie i w odniesieniu do których łączniki prowadziły do ustalenia tego samego miejsca, w którym ci pracownicy zazwyczaj świadczyli pracę. Natomiast, biorąc pod uwagę stan faktyczny opisany przez sąd odsyłający, sprawa w postępowaniu głównym dotyczy sytuacji pracownika, który również wykonywał pracę w kilku państwach, ale którego miejsce, w jakim zazwyczaj świadczy pracę, zostało w ostatnim okresie wykonywania jego umowy o pracę przeniesione na terytorium innego umawiającego się państwa. W odniesieniu do sytuacji wskazanej w poprzednim punkcie należy stwierdzić, że brzmienie art. 6 ust. 2 lit. a) konwencji rzymskiej nie zawiera żadnych wskazówek co do okresu trwania stosunku pracy, jaki należy wziąć pod uwagę w celu ustalenia państwa, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę w rozumieniu tego przepisu. W braku takich wskazówek w celu dokonania tego ustalenia należy zatem wziąć pod uwagę cały stosunek pracy. Tymczasem w przypadku gdy w trakcie trwania całego stosunku pracy nastąpiła zmiana miejsca, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę, nie można wskazać żadnego państwa w rozumieniu art. 6 ust. 2 lit. a) konwencji rzymskiej. To właśnie w takim kontekście sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy łącznik państwa, w którym pracownik „zazwyczaj świadczy pracę” w rozumieniu art. 6 ust. 2 lit. a) konwencji rzymskiej, może być interpretowany w sposób analogiczny do łącznika „miejsca, gdzie pracownik zazwyczaj świadczy pracę”, zawartego w art. 5 pkt 1 konwencji brukselskiej, zgodnie z jego wykładnią dokonaną przez Trybunał w wyroku z dnia 27 lutego 2002 r., Weber (C‑37/00, EU:C:2002:122). Sąd odsyłający wskazuje, że w tym ostatnim względzie Trybunał orzekł, że w odniesieniu do umowy o pracę, w ramach której pracownik wykonuje tę samą działalność na rzecz pracodawcy w więcej niż jednym umawiającym się państwie, w celu ustalenia miejsca, w którym zainteresowany zazwyczaj świadczył pracę, w rozumieniu art. 5 pkt 1 konwencji brukselskiej, należy co do zasady uwzględnić cały okres trwania stosunku pracy (wyrok z dnia 27 lutego 2002 r., Weber,C‑37/00, EU:C:2002:122, pkt 58). Niemniej to jednak ostatni okres pracy należy uwzględniać w przypadku, gdy pracownik, po wykonywaniu pracy przez pewien okres w określonym miejscu, wykonuje następnie stale działalność w innym miejscu, o ile zgodnie z wyraźną wolą stron to ostatnie ma się stać nowym miejscem, gdzie pracownik zazwyczaj świadczy pracę w rozumieniu wskazanego art. 5 pkt 1 (wyrok z dnia 27 lutego 2002 r., Weber,C‑37/00, EU:C:2002:122, pkt 54). W tym względzie nie ulega wątpliwości, że w pkt 33 wyroku z dnia 15 marca 2011 r., Koelzsch (C‑29/10, EU:C:2011:151), Trybunał odniósł się do wykładni art. 5 pkt 1 konwencji brukselskiej w celu dokonania wykładni art. 6 ust. 2 konwencji rzymskiej. Tymczasem, chociaż z pewnością jest pożądane, aby przedmiotowy zakres stosowania i postanowienia konwencji rzymskiej były spójne z konwencją brukselską, to wykładni tych przepisów nie należy dokonywać w świetle postanowień konwencji brukselskiej (zob. podobnie wyrok z dnia 3 października 2019 r., Petruchová,C‑208/18, EU:C:2019:825, pkt 63 i przytoczone tam orzecznictwo). Konwencja rzymska i konwencja brukselska realizują bowiem różne cele. Podczas gdy postanowienia konwencji rzymskiej, zgodnie z jej art. 1 ust. 1, mają zastosowanie do zobowiązań umownych w sytuacjach powiązanych z prawem różnych państw, w celu ustalenia właściwego prawa materialnego, konwencja brukselska ustanawia zasady pozwalające na ustalenie sądu właściwego do orzekania w sporze z zakresu spraw cywilnych i handlowych. Z tego względu, nawet jeśli w dziedzinie indywidualnej umowy o pracę obie konwencje ustanawiają normy mające na celu ochronę pracownika będącego słabszą stroną stosunku umownego, nie zawsze jest możliwe przełożenie wykładni postanowień jednej konwencji na postanowienia innej konwencji. W szczególności nie można interpretować łącznika państwa, w którym pracownik „zazwyczaj świadczy pracę”, w rozumieniu art. 6 ust. 2 lit. a) konwencji rzymskiej, w sposób analogiczny do wykładni przedstawionej przez Trybunał w wyroku z dnia 27 lutego 2002 r., Weber (C‑37/00, EU:C:2002:122) w odniesieniu do łącznika „miejsca, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę” w rozumieniu art. 5 pkt 1 konwencji brukselskiej. Należy bowiem zauważyć, że ów art. 5 pkt 1 stał się art. 19 rozporządzenia Bruksela I, a następnie art. 21 rozporządzenia Bruksela I bis, przy czym te ostatnie przepisy wyraźnie odnoszą się zarówno do „miejsca, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę”, jak i do „miejsca, w którym pracownik ostatnio zazwyczaj świadczył pracę”. Natomiast art. 6 konwencji rzymskiej stał się art. 8 rozporządzenia Rzym I, który nie dokonuje takiego rozróżnienia, ponieważ prawodawca Unii nie dostosował tego przepisu do art. 19 rozporządzenia Bruksela I. Ponieważ nie jest możliwe określenie państwa, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę, w rozumieniu art. 6 ust. 2 lit. a) konwencji rzymskiej, należy zatem odnieść się do łącznika siedziby „przedsiębiorstwa, w którym pracownik został zatrudniony”, o którym mowa w art. 6 ust. 2 lit. b) konwencji rzymskiej, który w niniejszym przypadku znajduje się w Bettembourgu. Jednakże, i zgodnie z art. 6 ust. 2 in fine konwencji rzymskiej, jeżeli z całokształtu okoliczności wynika, że umowa o pracę wykazuje ściślejszy związek z innym państwem niż państwo określone na podstawie łączników określonych w art. 6 ust. 2 lit. a) i b) konwencji rzymskiej, to na sądzie krajowym spoczywa obowiązek odstąpienia od stosowania tych łączników i zastosowania prawa tego innego państwa (zob. wyrok z dnia 12 września 2013 r., Schlecker,C‑64/12, EU:C:2013:551, pkt 36). To samo dotyczy sytuacji, w której strony, tak jak w niniejszej sprawie, dokonały wyboru prawa w umowie, jeżeli pozbawia ono pracownika ochrony wynikającej z bezwzględnie obowiązujących przepisów tego innego prawa. W tym celu sąd krajowy musi wziąć pod uwagę całokształt okoliczności charakteryzujących stosunek pracy i ustalić, która bądź które z nich są według jego oceny najważniejsze. Do wspomnianych okoliczności należą, po pierwsze, państwo, w którym pracownik najemny płaci podatek dochodowy, oraz państwo, w którym należy on do systemu zabezpieczenia społecznego oraz do rozmaitych systemów emerytalnych, ubezpieczenia zdrowotnego i na wypadek inwalidztwa. Sąd krajowy musi również uwzględnić całokształt okoliczności danej sprawy, takich jak między innymi elementy związane z określeniem wynagrodzenia i innych warunków pracy (zob. podobnie wyrok z dnia 12 września 2013 r., Schlecker,C‑64/12, EU:C:2013:551, pkt 40, 41). W tym względzie miejsce, w którym pracownik świadczył pracę w ostatnim okresie wykonywania umowy o pracę, które ma stać się nowym miejscem, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę, stanowi istotną okoliczność, którą należy wziąć pod uwagę w ramach badania wszystkich okoliczności przeprowadzanego na podstawie art. 6 ust. 2 in fine konwencji rzymskiej. Taka wykładnia art. 6 ust. 2 in fine konwencji rzymskiej jest zgodna z celami realizowanymi przez to postanowienie oraz przez całą tę konwencję. Po pierwsze, w zakresie, w jakim celem art. 6 konwencji rzymskiej jest zapewnienie odpowiedniej ochrony pracownikowi, przepis ten musi gwarantować stosowanie do umowy o pracę prawa państwa, z którym umowa ta jest najściślej związana (wyrok z dnia 12 września 2013 r., Schlecker,C‑64/12, EU:C:2013:551, pkt 34). Uwzględnienie wśród istotnych okoliczności w ramach badania wszystkich okoliczności przeprowadzanego na podstawie art. 6 ust. 2 in fine tej konwencji miejsca, w którym pracownik w ostatnim okresie wykonywania umowy o pracę stale świadczył pracę i które ma stać się nowym miejscem, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę, jest zgodna z tym celem. Po drugie, celem konwencji rzymskiej jako całości jest podwyższenie poziomu pewności prawa poprzez wzmocnienie zaufania do stabilności stosunków prawnych między stronami umowy, co zakłada, że system ustalania prawa właściwego jest jasny i że prawo to jest przewidywalne z pewnym stopniem pewności (zob. podobnie wyrok z dnia 6 października 2009 r., ICF,C‑133/08, EU:C:2009:617, pkt 44). W tym względzie należy zauważyć, że stosowanie łącznika przewidzianego w art. 6 ust. 2 in fine konwencji rzymskiej powinno, zgodnie z wymogiem pewności prawa i przewidywalności, opierać się na obiektywnych okolicznościach. Okolicznością taką, która może być przedmiotem obiektywnego stwierdzenia, jest okoliczność, że pracownik, po wykonaniu pracy przez określony czas w określonym miejscu, wykonuje swoją działalność w sposób stały w innym miejscu, mającym zgodnie z wyraźną wolą stron stać się nowym miejscem, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę. W niniejszej sprawie do sądu odsyłającego należy zatem ustalenie, czy zgodnie z art. 6 ust. 2 in fine konwencji rzymskiej ze wszystkich okoliczności wynika, że rozpatrywana w postępowaniu głównym umowa o pracę wykazuje ściślejszy związek z Francją niż z Luksemburgiem, którego prawo zostało wybrane przez strony jako prawo właściwe dla tej umowy i na którego terytorium znajduje się przedsiębiorstwo, w którym zatrudniono ES. W ramach tego badania należy wziąć pod uwagę wszystkie elementy charakteryzujące stosunek pracy, takie jak ostatnie miejsce, w którym ES zazwyczaj świadczył pracę, oraz obowiązek przynależności do francuskiego systemu zabezpieczenia społecznego. W świetle wszystkich powyższych rozważań na zadane pytanie należy udzielić następującej odpowiedzi: art. 3 i 6 konwencji rzymskiej, a w szczególności art. 6 ust. 2 in fine, należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy pracownik, po wykonywaniu pracy przez określony czas w określonym miejscu, zostaje skierowany do wykonywania działalności w innym miejscu, które ma stać się nowym miejscem, w którym ten pracownik będzie zazwyczaj świadczył pracę, to właśnie to ostatnie miejsce należy wziąć pod uwagę podczas badania wszystkich okoliczności w celu ustalenia prawa, które będzie właściwe w przypadku braku wyboru prawa przez strony. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:   Artykuły 3 i 6 Konwencji o prawie właściwym dla zobowiązań umownych, otwartej do podpisu w Rzymie w dniu 19 czerwca 1980 r., a w szczególności art. 6 ust. 2 in fine, należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy pracownik, po wykonywaniu pracy przez określony czas w określonym miejscu, zostaje skierowany do wykonywania działalności w innym miejscu, które ma stać się nowym miejscem, w którym ten pracownik będzie zazwyczaj świadczył pracę, to właśnie to ostatnie miejsce należy wziąć pod uwagę podczas badania wszystkich okoliczności w celu ustalenia prawa, które będzie właściwe w przypadku braku wyboru prawa przez strony.   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: francuski.