C-510/21

WYROK TRYBUNAŁU (trzecia izba) z dnia 6 lipca 2023 r. ( *1 ) Odesłanie prejudycjalne – Transport lotniczy – Konwencja montrealska – Artykuł 17 ust. 1 – Odpowiedzialność przewoźników lotniczych w razie śmierci lub uszkodzenia ciała pasażera – Pojęcie „wypadku” – Pierwsza pomoc medyczna udzielona w następstwie wypadku na pokładzie statku powietrznego, która spotęgowała uszkodzenia ciała W sprawie C‑510/21 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy, Austria) postanowieniem z dnia 5 sierpnia 2021 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 19 sierpnia 2021 r., w postępowaniu: DB przeciwko Austrian Airlines AG, TRYBUNAŁ (trzecia izba), w składzie: K. Jürimäe, prezes izby, M. Safjan, N. Piçarra (sprawozdawca), N. Jääskinen i M. Gavalec, sędziowie, rzecznik generalny: N. Emiliou, sekretarz: A. Calot Escobar, uwzględniając pisemny etap postępowania, rozważywszy uwagi, które przedstawili: – w imieniu DB – L. Specht, Rechtsanwalt, – w imieniu Austrian Airlines AG – A. Danner, Rechtsanwalt, – w imieniu rządu niemieckiego – J. Möller, J. Heitz i M. Hellmann, w charakterze pełnomocników, – w imieniu Komisji Europejskiej – G. Braun, K. Simonsson, G. Wilms i N. Yerrell, w charakterze pełnomocników, po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 12 stycznia 2023 r., wydaje następujący Wyrok Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 17 ust. 1 oraz art. 29 i 35 Konwencji o ujednoliceniu niektórych zasad dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego, zawartej w Montrealu w dniu 28 maja 1999 r., podpisanej przez Wspólnotę Europejską w dniu 9 grudnia 1999 r. i zatwierdzonej w jej imieniu decyzją Rady 2001/539/WE z dnia 5 kwietnia 2001 r. (Dz.U. 2001, L 194, s. 38, zwanej dalej „konwencją montrealską”), która weszła w życie w Unii Europejskiej w dniu 28 czerwca 2004 r. Wniosek ten został złożony w ramach sporu między DB a Austrian Airlines AG, przewoźnikiem lotniczym, w przedmiocie wysuniętego przez DB żądania naprawienia szkody spowodowanej udzieleniem mu pierwszej pomocy medycznej na pokładzie statku powietrznego podczas lotu obsługiwanego przez tego przewoźnika. Ramy prawne Prawo międzynarodowe Motywy trzeci i piąty konwencji montrealskiej stanowią: „[Państwa strony uznają] wagę zapewnienia ochrony interesów konsumentów w międzynarodowym przewozie lotniczym i potrzebę sprawiedliwej rekompensaty opartej na zasadzie naprawienia szkody; […] [Z]biorowe działanie państw dla dalszej harmonizacji i kodyfikacji niektórych zasad regulujących międzynarodowy przewóz lotniczy, poprzez nową konwencję, jest najwłaściwszym środkiem do osiągnięcia sprawiedliwej równowagi interesów”. Artykuł 17 tej konwencji, zatytułowany „Śmierć i uszkodzenie ciała pasażerów – uszkodzenie bagażu” stanowi w ust. 1: „Przewoźnik ponosi odpowiedzialność za szkodę wynikłą w razie śmierci lub uszkodzenia ciała pasażera jedynie pod warunkiem, że wypadek, który spowodował śmierć lub uszkodzenie ciała, miał miejsce na pokładzie statku powietrznego lub w trakcie jakiejkolwiek z czynności związanych z wsiadaniem i wysiadaniem”. Zgodnie z art. 29 zdanie pierwsze rzeczonej konwencji, zatytułowanym „Podstawa roszczeń”: „W przewozie osób, bagażu i ładunku jakiekolwiek powództwo dla uzyskania odszkodowania, jakkolwiek uzasadnione, zarówno na podstawie niniejszej konwencji, jak i z umowy lub deliktu, może zostać wszczęte wyłącznie z zastrzeżeniem warunków i takich granic odpowiedzialności, jak określone w niniejszej konwencji […]”. Artykuł 35 tej konwencji, zatytułowany „Przedawnienie roszczeń”, przewiduje w ust. 1: „Prawo do odszkodowania wygasa, jeśli powództwo nie zostanie wytoczone w okresie [terminie] dwóch lat, liczonym od daty przylotu do miejsca przeznaczenia lub od dnia, w którym statek powietrzny powinien był przylecieć lub od dnia, w którym przewóz ustał”. Prawo Unii Zgodnie z art. 3 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 2027/97 z dnia 9 października 1997 r. w sprawie odpowiedzialności przewoźnika lotniczego z tytułu wypadków lotniczych [przewozu pasażerów i ich bagażu drogą powietrzną] (Dz.U. 1997, L 285, s. 1), zmienionego rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 889/2002 z dnia 13 maja 2002 r. (Dz.U. 2002, L 140, s. 2), „[o]dpowiedzialność przewoźnika lotniczego Wspólnoty w odniesieniu do pasażerów i ich bagażu podlega postanowieniom konwencji montrealskiej określającym tę odpowiedzialność”. Prawo austriackie Na podstawie § 1489 Allgemeines bürgerliches Gesetzbuch (austriackiego kodeksu cywilnego), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwanego dalej „ABGB”), poszkodowany może wnieść powództwo o odszkodowanie przeciwko sprawcy szkody w terminie trzech lat. Postępowanie główne i pytania prejudycjalne W dniu 18 grudnia 2016 r. DB podróżował z Tel Awiwu (Izrael) do Wiednia (Austria) lotem obsługiwanym przez Austrian Airlines. W trakcie tego lotu z wózka cateringowego używanego do obsługi pasażerów spadł dzbanek z gorącą kawą i poparzył DB. Na pokładzie statku powietrznego została mu udzielona pierwsza pomoc medyczna. W dniu 31 maja 2019 r. DB wytoczył przed Handelsgericht Wien (sądem gospodarczym w Wiedniu, Austria) powództwo przeciwko Austrian Airlines, żądając, po pierwsze, zapłaty kwoty 10196 EUR tytułem odszkodowania, a po drugie, stwierdzenia odpowiedzialności tego przewoźnika lotniczego za wszystkie przyszłe szkody wynikające ze spotęgowania jego oparzeń z powodu udzielenia mu nieodpowiedniej pierwszej pomocy medycznej na pokładzie statku powietrznego. DB podniósł, że Austrian Airlines ponoszą odpowiedzialność nie tylko za nieuwagę swojego personelu, która spowodowała upadek dzbanka z kawą, ale również za udzielenie nieodpowiedniej pierwszej pomocy medycznej na pokładzie statku powietrznego w celu opatrzenia doznanych przez niego oparzeń. Ponieważ takiej pierwszej pomocy medycznej nie można uznać za „wypadek” w rozumieniu art. 17 ust. 1 konwencji montrealskiej, podlega ona przepisom prawa krajowego. W konsekwencji nie upłynął przewidziany w § 1489 ABGB trzyletni termin na wniesienie powództwa o odszkodowanie w celu naprawienia szkód spowodowanych udzieleniem wspomnianej pierwszej pomocy. Na swoją obronę Austrian Airlines podniosły, że obrażenia, jakich doznał DB, zostały prawidłowo opatrzone, a ponieważ w niniejszej sprawie zastosowanie ma konwencja montrealska, upłynął dwuletni termin na wniesienie powództwa o odszkodowanie, przewidziany w art. 35 ust. 1 tej konwencji. Handelsgericht Wien (sąd gospodarczy w Wiedniu) oddalił to powództwo wyrokiem z dnia 17 czerwca 2020 r. Wyrok ten został utrzymany w mocy w postępowaniu apelacyjnym wyrokiem Oberlandesgericht Wien (wyższego sądu krajowego w Wiedniu, Austria) z dnia 28 października 2020 r., który orzekł, że obrażenia, jakich doznał DB, powstały w wyniku „wypadku” w rozumieniu art. 17 ust. 1 konwencji montrealskiej, nawet jeśli te obrażenia można było zminimalizować, a nawet ich uniknąć, gdyby DB udzielono odpowiedniej pierwszej pomocy medycznej. Sąd ten uznał zatem, że wniesione przez DB powództwo o odszkodowanie jest objęte zakresem stosowania tej konwencji i że na mocy jej art. 35 ust. 1 upłynął dwuletni termin na wniesienie takiego powództwa. DB wniósł skargę rewizyjną od tego wyroku do Oberster Gerichtshof (sądu najwyższego, Austria), sądu odsyłającego, podnosząc, że pierwsza pomoc medyczna udzielona na pokładzie statku powietrznego nie wchodzi w zakres pojęcia „wypadku” w rozumieniu art. 17 ust. 1 konwencji montrealskiej, w związku z czym konwencja ta nie ma zastosowania w niniejszej sprawie. W związku z tym do wytoczonego przez niego powództwa o odszkodowanie zastosowanie ma trzyletni termin przedawnienia przewidziany w § 1489 ABGB. Sąd ten uważa, że upadek dzbanka z kawą z wózka cateringowego używanego do obsługi pasażerów, który nastąpił na pokładzie statku powietrznego i który spowodował u pasażera oparzenia, stanowi „wypadek” w rozumieniu art. 17 ust. 1 konwencji montrealskiej, zgodnie z wykładnią tego przepisu dokonaną w wyroku z dnia 19 grudnia 2019 r., Niki Luftfahrt (C‑532/18, EU:C:2019:1127). Sąd ten zastanawia się natomiast, czy pierwsza pomoc medyczna udzielona na pokładzie statku powietrznego w wyniku takiego wypadku stanowi zdarzenie wywołujące szkodę odrębne od tego wypadku, czy też te dwa zdarzenia stanowią jeden „wypadek” w rozumieniu tego przepisu. Zdaniem sądu odsyłającego pojęcie „spowodowania” [przyczynowości] zawarte w art. 17 ust. 1 konwencji montrealskiej, a także systematyka i cel ujednolicenia przewidziany w tej konwencji przemawiają za wykładnią, zgodnie z którą w niniejszej sprawie upadek dzbanka z kawą z jednej strony i pierwszą pomoc medyczną udzieloną na pokładzie statku powietrznego z drugiej strony należy uznać za stanowiące ten sam „wypadek” w rozumieniu tego postanowienia. Gdyby bowiem nie doszło do upadku dzbanka z kawą, pierwsza pomoc medyczna nie zostałaby udzielona, a zatem nie doszłoby ani do właściwych uszkodzeń ciała, ani do spotęgowania doznanych uszkodzeń ciała. Sąd ten wyjaśnia, że gdyby przyjąć tezę, że był to jeden wypadek, powództwo DB o odszkodowanie uległoby przedawnieniu na podstawie art. 35 ust. 1 tej konwencji. Jednakże sąd ten nie wyklucza, że upadek dzbanka z kawą i pierwszą pomoc medyczną udzieloną na pokładzie statku powietrznego z powodu uszkodzenia ciała spowodowanego tym upadkiem można uznać za niezależne zdarzenia wywołujące szkodę, i zwraca się do Trybunału o wydanie orzeczenia w tym względzie. W takiej sytuacji sąd odsyłający zastanawia się nad kwestią, czy w świetle art. 29 konwencji montrealskiej można wytoczyć powództwo o odszkodowanie na podstawie prawa krajowego w celu naprawienia szkody wyrządzonej pasażerowi przez wspomniane udzielenie pierwszej pomocy medycznej. Zdaniem tego sądu takie powództwo można by wytoczyć na podstawie prawa krajowego tylko wtedy, gdyby konwencję montrealską należało interpretować w ten sposób, że nie obejmuje ona, uznanych za niezależne zdarzenie wywołujące szkodę, uszkodzeń ciała doznanych przez pasażera na pokładzie statku powietrznego nie w wyniku wypadku lub niezależnie od jakiegokolwiek wypadku. W tych okolicznościach Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy pierwszą pomoc medyczną udzieloną na pokładzie statku powietrznego w następstwie wypadku w rozumieniu art. 17 ust. 1 [konwencji montrealskiej], prowadzącą do dalszego uszkodzenia ciała pasażera, które można oddzielić od właściwych skutków wypadku, należy wraz ze zdarzeniem prowadzącym do wypadku uznać za jedno zdarzenie stanowiące wypadek? 2) W przypadku udzielenia odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze: Czy art. 29 tej konwencji montrealskiej stoi na przeszkodzie roszczeniu o naprawienie szkody spowodowanej pierwszą pomocą medyczną, jeżeli roszczenie to dochodzone jest wprawdzie przed upływem terminu przedawnienia przewidzianego w prawie krajowym, lecz już po upływie terminu zawitego przewidzianego w art. 35 tej konwencji?”. W przedmiocie pytań prejudycjalnych W przedmiocie pytania pierwszego Poprzez to pytanie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 17 ust. 1 konwencji montrealskiej należy interpretować w ten sposób, że udzielenie pasażerowi na pokładzie statku powietrznego nieodpowiedniej pierwszej pomocy medycznej, która doprowadziła do spotęgowania uszkodzeń ciała spowodowanych przez „wypadek” w rozumieniu tego postanowienia, należy uznać za objęte tym wypadkiem. Na wstępie należy przypomnieć, że zgodnie z art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 2027/97, zmienionego rozporządzeniem nr 889/2002, odpowiedzialność przewoźnika lotniczego Unii w odniesieniu do pasażerów podlega postanowieniom konwencji montrealskiej określającym tę odpowiedzialność. W myśl art. 17 ust. 1 tej konwencji przewoźnik lotniczy ponosi odpowiedzialność za szkodę wynikłą w razie śmierci lub uszkodzenia ciała pasażera jedynie pod warunkiem, że wypadek, który spowodował śmierć lub uszkodzenie ciała, miał miejsce na pokładzie statku powietrznego lub w trakcie jakiejkolwiek z czynności związanych z wsiadaniem i wysiadaniem. Pojęcie „wypadku” należy rozumieć jako nieprzewidziane nieumyślne zdarzenie powodujące szkodę, które nie wymaga, aby szkoda powstała w wyniku materializacji ryzyka typowego dla przewozów lotniczych lub aby istniał związek między wypadkiem a eksploatacją bądź ruchem statku powietrznego [zob. podobnie wyroki: z dnia 19 grudnia 2019 r., Niki Luftfahrt, C‑532/18, EU:C:2019:1127, pkt 35, 41; a także z dnia 2 czerwca 2022 r., Austrian Airlines (Zwolnienie przewoźnika lotniczego z odpowiedzialności), C‑589/20, EU:C:2022:424, pkt 20]. W tym względzie należy stwierdzić, że nie zawsze możliwe jest przypisanie wystąpienia szkody odosobnionemu zdarzeniu, gdy szkoda ta jest wynikiem splotu współzależnych zdarzeń. Tak więc w przypadku wystąpienia szeregu ściśle ze sobą powiązanych zdarzeń, które następują po sobie w sposób nieprzerwany w przestrzeni i w czasie, należy uznać, że ów szereg zdarzeń stanowi jeden i ten sam „wypadek” w rozumieniu art. 17 ust. 1 konwencji montrealskiej. Taka sytuacja ma miejsce wówczas, gdy – tak jak w niniejszej sprawie – upadek dzbanka z gorącą kawą spowodował u pasażera oparzenia i konieczność natychmiastowego udzielenia pierwszej pomocy medycznej przez personel pokładowy. Biorąc bowiem pod uwagę ciągłość przestrzenną i czasową pomiędzy upadkiem rzeczonego dzbanka z kawą a udzieleniem tak poszkodowanemu pasażerowi pierwszej pomocy, nie sposób zakwestionować istnienia związku przyczynowego między tym upadkiem a spotęgowaniem uszkodzeń ciała spowodowanych wspomnianym upadkiem ze względu na udzielenie nieodpowiedniej pierwszej pomocy medycznej. Taka wykładnia jest zgodna z celami realizowanymi przez konwencję montrealską. Zgodnie bowiem z motywem trzecim tej konwencji państwa będące jej stronami, świadome „wag[i] zapewnienia ochrony interesów konsumentów w międzynarodowym przewozie lotniczym i potrzeb[y] sprawiedliwej rekompensaty opartej na zasadzie naprawienia szkody”, postanowiły przewidzieć system nieograniczonej odpowiedzialności przewoźników lotniczych. Taki system oznacza jednak – tak jak wynika to z motywu piątego wspomnianej konwencji – konieczność zachowania „sprawiedliwej równowagi interesów” przewoźników lotniczych i pasażerów (wyrok z dnia 12 maja 2021 r., Altenrhein Luftfahrt, C‑70/20, EU:C:2021:379, pkt 36). Otóż ograniczając pojęcie „wypadku” w rozumieniu art. 17 ust. 1 konwencji montrealskiej do splotu ściśle ze sobą powiązanych zdarzeń, które następują po sobie w sposób nieprzerwany w przestrzeni i w czasie, postanowienie to pozwala na łatwe i szybie uzyskanie odszkodowania przez pasażerów, bez nakładania przy tym na przewoźników lotniczych zbyt daleko idącego obowiązku naprawienia szkody, trudnego do określenia i obliczenia, który mógłby utrudnić, a nawet sparaliżować ich działalność gospodarczą (zob. podobnie wyrok z dnia 19 grudnia 2019 r., Niki Luftfahrt, C‑532/18, EU:C:2019:1127, pkt 40). Tego stwierdzenia nie może podważyć okoliczność – nawet gdyby została wykazana – że dany przewoźnik lotniczy uchybił swoim obowiązkom w zakresie zachowania należytej dbałości i staranności [zob. podobnie wyrok z dnia 2 czerwca 2022 r., Austrian Airlines (Zwolnienie przewoźnika lotniczego z odpowiedzialności), C‑589/20, EU:C:2022:424, pkt 22]. Dla uznania zdarzenia za „wypadek” w rozumieniu art. 17 ust. 1 konwencji montrealskiej wystarczy bowiem, by zdarzenie, które spowodowało śmierć lub uszkodzenie ciała pasażera, miało miejsce na pokładzie statku powietrznego lub w trakcie jakiejkolwiek z czynności związanych z wsiadaniem i wysiadaniem. W świetle powyższych rozważań na pytanie pierwsze trzeba odpowiedzieć, że art. 17 ust. 1 konwencji montrealskiej należy interpretować w ten sposób, że udzielenie pasażerowi na pokładzie statku powietrznego nieodpowiedniej pierwszej pomocy medycznej, która doprowadziła do spotęgowania uszkodzeń ciała spowodowanych przez „wypadek” w rozumieniu tego postanowienia, należy uznać za objęte tym wypadkiem. W przedmiocie pytania drugiego Ponieważ pytanie drugie zostało zadane jedynie na wypadek udzielenia odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze, nie ma potrzeby jego rozpatrywania. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje:   Artykuł 17 ust. 1 Konwencji o ujednoliceniu niektórych zasad dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego, zawartej w Montrealu w dniu 28 maja 1999 r., podpisanej przez Wspólnotę Europejską w dniu 9 grudnia 1999 r. i zatwierdzonej w jej imieniu decyzją Rady 2001/539/WE z dnia 5 kwietnia 2001 r.,   należy interpretować w ten sposób, że:   udzielenie pasażerowi na pokładzie statku powietrznego nieodpowiedniej pierwszej pomocy medycznej, która doprowadziła do spotęgowania uszkodzeń ciała spowodowanych przez „wypadek” w rozumieniu tego postanowienia, należy uznać za objęte tym wypadkiem.   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: niemiecki.