C-513/23

WYROK TRYBUNAŁU (dziewiąta izba) z dnia 24 października 2024 r. ( *1 ) Odesłanie prejudycjalne – Procedury udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi – Dyrektywa 2014/24/UE – Zamówienia publiczne na roboty budowlane – Artykuł 42 ust. 3 lit. b) – Specyfikacje techniczne – Słowa „lub równoważne” – Odniesienie do norm technicznych – Rozporządzenie (UE) nr 305/2011 – Dyrektywa 2014/35/UE W sprawie C‑513/23 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Аdministrativen sad Pleven (sąd administracyjny w Plewnie, Bułgaria) postanowieniem z dnia 28 lipca 2023 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 9 sierpnia 2023 r., w postępowaniu: Obshtina Pleven przeciwko Rakovoditel na Upravlyavashtia organ na Operativna programa „Regioni v rastezh” 2014–2020, TRYBUNAŁ (dziewiąta izba), w składzie: C. Lycourgos (sprawozdawca), prezes trzeciej izby, pełniący obowiązki prezesa dziewiątej izby, S. Rodin i O. Spineanu-Matei, sędziowie, rzecznik generalny: M. Campos Sánchez-Bordona, sekretarz: A. Calot Escobar, uwzględniając pisemny etap postępowania, rozważywszy uwagi, które przedstawili: – w imieniu Obshtina Pleven – M. Manolova-Naydenova, advokat, – w imieniu rządu austriackiego – A. Posch i J. Schmoll, w charakterze pełnomocników, – w imieniu Komisji Europejskiej – A. Spina, G. Wils i I. Zaloguin, w charakterze pełnomocników, podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii, wydaje następujący Wyrok Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 42 ust. 3 lit. b) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/24/UE z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie zamówień publicznych, uchylającej dyrektywę 2004/18/WE (Dz.U. 2014, L 94, s. 65), zmienionej rozporządzeniem delegowanym Komisji (UE) 2019/1828 z dnia 30 października 2019 r. (Dz.U. 2019, L 279, s. 25) (zwanej dalej „dyrektywą 2014/24”), w związku z pkt 2 załącznika VII do tej dyrektywy. Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy Obshtina Pleven (gminą Plewen, Bułgaria) a rakovoditel na Upravliavashtia organ na Operativna programa „Regioni v rastezh” 2014–2020 (dyrektorem instytucji zarządzającej programem operacyjnym „Rozwój regionów” 2014–2020, Bułgaria) w przedmiocie decyzji, w której nałożył on na tę gminę korektę wydatków kwalifikujących się do finansowania projektu dotyczącego zrównoważonego środowiska miejskiego w ramach tego programu operacyjnego ze względu na zarzucane naruszenie przepisów dotyczących zamówień publicznych. Ramy prawne Prawo Unii Dyrektywa 98/34 Dyrektywa 98/34/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 czerwca 1998 r. ustanawiająca procedurę udzielania informacji w dziedzinie norm i przepisów technicznych oraz zasad dotyczących usług społeczeństwa informacyjnego (Dz.U. 1998, L 204, s. 37), która w czasie zaistnienia okoliczności faktycznych sporu w postępowaniu głównym już nie obowiązywała, ma jednak znaczenie ze względu na mające zastosowanie przepisy Unii. Załącznik I do tej dyrektywy, zatytułowany „Europejskie organy normalizacyjne”, zawierał następujący wykaz: „CEN Europejski Komitet Normalizacyjny CENELEC Europejski Komitet Normalizacyjny Elektrotechniki ETSI Europejski Instytut Norm Telekomunikacyjnych”. Artykuł 6 ust. 3 wspomnianej dyrektywy przewidywał, że Komisja Europejska może wezwać europejskie organy normalizacyjne do sporządzenia normy europejskiej w określonym terminie. Rozporządzenie nr 305/2011 Artykuł 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 305/2011 z dnia 9 marca 2011 r. ustanawiającego zharmonizowane warunki wprowadzania do obrotu wyrobów budowlanych i uchylającego dyrektywę Rady 89/106/EWG (Dz.U. 2011, L 88, s. 5) ma następujące brzmienie: „Na użytek niniejszego rozporządzenia stosuje się następujące definicje: […] 11) »norma zharmonizowana« oznacza normę przyjętą przez jeden z europejskich organów normalizacyjnych wymienionych w załączniku I do dyrektywy 98/34/WE, na podstawie wniosku wydanego przez Komisję, zgodnie z art. 6 tej dyrektywy; […]”. Artykuł 17 ust. 5 tego rozporządzenia stanowi: „Komisja ocenia zgodność norm zharmonizowanych ustanowionych przez europejskie organy normalizacyjne z odpowiednimi mandatami. Komisja publikuje w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej wykaz odniesień do norm zharmonizowanych, które są zgodne z odpowiednimi mandatami. Dla każdej normy zharmonizowanej w wykazie wskazuje się: a) odniesienia do zastępowanych zharmonizowanych specyfikacji technicznych, o ile istnieją; b) datę początkową okresu koegzystencji; c) datę końcową okresu koegzystencji. Komisja publikuje aktualizacje tego wykazu. Od daty początkowej okresu koegzystencji możliwe jest stosowanie normy zharmonizowanej do sporządzenia deklaracji właściwości użytkowych dla wyrobu budowlanego objętego tą normą. Krajowe organy normalizacyjne są zobowiązane do transpozycji norm zharmonizowanych zgodnie z dyrektywą 98/34/WE. Bez uszczerbku dla art. 36–38[, które ustanawiają procedury uproszczone,] od daty końcowej okresu koegzystencji norma zharmonizowana jest wyłącznym środkiem służącym sporządzaniu deklaracji właściwości użytkowych dla wyrobu budowlanego objętego tą normą. Wraz z końcem okresu koegzystencji wycofuje się normy krajowe sprzeczne z normą zharmonizowaną, a państwa członkowskie pozbawiają ważności wszystkie przepisy krajowe sprzeczne z daną normą zharmonizowaną”. Rozporządzenie nr 1025/2012 Zgodnie z art. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1025/2012 z dnia 25 października 2012 r. w sprawie normalizacji europejskiej, zmieniającego dyrektywy Rady 89/686/EWG i 93/15/EWG oraz dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 94/9/WE, 94/25/WE, 95/16/WE, 97/23/WE, 98/34/WE, 2004/22/WE, 2007/23/WE, 2009/23/WE i 2009/105/WE oraz uchylającego decyzję Rady 87/95/EWG i decyzję Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1673/2006/WE (Dz.U. 2012, L 316, s. 12): „Do celów niniejszego rozporządzenia stosuje się następujące definicje: 1) »norma« oznacza specyfikację techniczną przyjętą przez uznaną jednostkę normalizacyjną do wielokrotnego lub ciągłego stosowania, zgodność z którą nie jest obowiązkowa i którą jest jedna z następujących norm: a) »norma międzynarodowa« oznacza normę przyjętą przez międzynarodową jednostkę normalizacyjną; b) »norma europejska« oznacza normę przyjętą przez europejską organizację normalizacyjną; c) »norma zharmonizowana« oznacza normę europejską przyjętą na podstawie złożonego przez Komisję wniosku do celów zastosowania prawodawstwa harmonizacyjnego Unii; d) »norma krajowa« oznacza normę przyjętą przez krajową jednostkę normalizacyjną; […]”. Dyrektywa 2014/24 Motyw 74 dyrektywy 2014/24 ma następujące brzmienie: „Specyfikacje techniczne sporządzane przez publicznych nabywców muszą umożliwiać otwarcie zamówień publicznych na konkurencję oraz realizację celów w zakresie zrównoważonego rozwoju. W tym celu należy umożliwić składanie ofert odzwierciedlających różnorodność rozwiązań technicznych, norm i specyfikacji technicznych na rynku, w tym ofert opracowanych na podstawie kryteriów wykonania związanych z cyklem życia procesu produkcji robót budowlanych, dostaw i usług oraz ich zgodności z zasadą zrównoważonego rozwoju. W związku z powyższym specyfikacje techniczne powinny być opracowywane w taki sposób, aby uniknąć sztucznego zawężania konkurencji poprzez wymogi, które faworyzują konkretnego wykonawcę, odzwierciedlając kluczowe cechy dostaw, usług lub robót budowlanych oferowanych zwykle przez tego wykonawcę. Opracowanie specyfikacji technicznych pod względem wymagań wydajnościowych i funkcjonalnych zasadniczo umożliwia optymalne osiągnięcie tego celu. Wymagania funkcjonalne i odnoszące się do wydajności są również odpowiednim środkiem sprzyjającym innowacji w zamówieniach publicznych i powinny być stosowane jak najszerzej. W przypadku odwołania do normy europejskiej albo, w przypadku jej braku, do normy krajowej, oferty oparte na równoważnych rozwiązaniach powinny być brane pod uwagę przez instytucje zamawiające. Udowodnienie równoważności w odniesieniu do wymaganej etykiety powinno być obowiązkiem wykonawcy. W celu udowodnienia równoważności powinna istnieć możliwość zobowiązania oferentów do przedstawienia dowodów zweryfikowanych przez osoby trzecie. Należy jednak dopuścić również inne odpowiednie środki dowodowe, takie jak dokumentacja techniczna producenta, jeżeli dany wykonawca nie ma dostępu do zaświadczeń bądź raportów z testów ani nie ma możliwości ich uzyskania w stosownym terminie, pod warunkiem że dany wykonawca tym samym dowiedzie, że roboty budowlane, dostawy lub usługi spełniają wymogi lub kryteria określone w specyfikacjach technicznych, kryteriach udzielenia zamówienia lub warunkach realizacji zamówienia”. Artykuł 4 tej dyrektywy przewiduje: „Niniejsza dyrektywa ma zastosowanie do zamówień, których wartość, bez podatku od wartości dodanej (VAT), oszacowano na poziomie lub powyżej następujących progów: a) 5350000 EUR w przypadku zamówień publicznych na roboty budowlane; […]”. Artykuł 42 wspomnianej dyrektywy stanowi: „[…] 2.   Specyfikacje techniczne zapewniają równy dostęp wykonawców do postępowania o udzielenie zamówienia i nie tworzą nieuzasadnionych przeszkód dla otwarcia zamówienia publicznego na konkurencję. 3.   Bez uszczerbku dla wiążących krajowych przepisów technicznych, w zakresie, w jakim są one zgodne z prawem unijnym, specyfikacje techniczne formułuje się w jeden z poniższych sposobów: […] b) poprzez odniesienie do specyfikacji technicznych oraz, w kolejności preferencji do: norm krajowych przenoszących normy europejskie, europejskich ocen technicznych, wspólnych specyfikacji technicznych, norm międzynarodowych, innych systemów referencji technicznych ustanowionych przez europejskie organy normalizacyjne lub – w przypadku ich braku – do norm krajowych, krajowych aprobat technicznych lub krajowych specyfikacji technicznych dotyczących projektowania, wyliczeń i realizacji robót budowlanych oraz wykorzystania dostaw; każdemu odniesieniu towarzyszą słowa »lub równoważne«; […] 5.   W przypadku gdy instytucja zamawiająca korzysta z możliwości zastosowania odniesienia do specyfikacji technicznych, o których mowa w ust. 3 lit. b), nie może ona odrzucić oferty na podstawie faktu, iż roboty budowlane, dostawy lub usługi będące przedmiotem oferty nie są zgodne ze specyfikacjami technicznymi, do których się ona odnosi, jeżeli oferent udowodni w swojej ofercie za pomocą dowolnych odpowiednich środków, w tym za pomocą środków dowodowych, o których mowa w art. 44, że proponowane rozwiązania w równoważnym stopniu spełniają wymagania określone w specyfikacjach technicznych. […]”. Zgodnie z art. 44 owej dyrektywy: „1.   Instytucje zamawiające mogą wymagać od wykonawców przedstawienia raportu z testów opracowanego przez jednostkę oceniającą zgodność lub zaświadczenia wystawionego przez taką jednostkę jako środka dowodowego potwierdzającego zgodność z wymaganiami lub kryteriami określonymi w specyfikacjach technicznych, kryteriach udzielenia zamówienia lub warunkach realizacji zamówienia. W przypadku gdy instytucje zamawiające wymagają przedstawienia zaświadczeń sporządzonych przez określoną jednostkę oceniającą zgodność, instytucje zamawiające akceptują również zaświadczenia wystawione przez inne równoważne jednostki oceniające zgodność. […] 2.   Instytucje zamawiające akceptują odpowiednie środki dowodowe, inne niż te, o których mowa w ust. 1, takie jak dokumentacja techniczna producenta, w przypadku gdy dany wykonawca nie ma dostępu do zaświadczeń ani raportów z testów, o których mowa w ust. 1, ani możliwości ich uzyskania w odpowiednim terminie, o ile ten brak dostępu nie może być przypisany danemu wykonawcy, oraz pod warunkiem że dany wykonawca tym samym dowiedzie, że wykonywane przez niego roboty budowlane, dostawy lub usługi spełniają wymogi lub kryteria określone w specyfikacjach technicznych, kryteriach udzielenia zamówienia lub warunkach realizacji zamówienia. 3.   Państwa członkowskie udostępniają innym państwom członkowskim na ich wniosek wszelkie informacje związane z dowodami i dokumentami przedstawianymi zgodnie z […] ust. 1 i 2 niniejszego artykułu. […]”. Załącznik VII do dyrektywy 2014/24 przewiduje: „Do celów niniejszej dyrektywy: […] 2) »norma« oznacza specyfikację techniczną przyjętą przez uznaną instytucję normalizacyjną w celu powtarzalnego i stałego stosowania, której przestrzeganie nie jest obowiązkowe i która należy do jednej z następujących kategorii: a) »norma międzynarodowa« oznacza normę przyjętą przez międzynarodową organizację normalizacyjną oraz dostępną publicznie; b) »norma europejska« oznacza normę przyjętą przez jedną z europejskich organizacji normalizacyjnych oraz dostępną publicznie; c) »norma krajowa« oznacza normę przyjętą przez jedną z krajowych organizacji normalizacyjnych oraz dostępną publicznie; […]”. Dyrektywa 2014/35 Artykuł 2 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/35/UE z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do udostępniania na rynku sprzętu elektrycznego przewidzianego do stosowania w określonych granicach napięcia (Dz.U. 2014, L 96, s. 357) ma następujące brzmienie: „Na potrzeby niniejszej dyrektywy stosuje się następujące definicje: […] 9) »norma zharmonizowana« oznacza normę zharmonizowaną w rozumieniu art. 2 pkt 1 lit. c) rozporządzenia [nr 1025/2012]; […]”. Prawo bułgarskie Zgodnie z art. 48 ust. 2 zakon za obshtestvenite porachki (ustawy o zamówieniach publicznych, DV nr 13 z dnia 16 lutego 2016 r.), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym, (zwanej dalej „ustawą o zamówieniach publicznych”) wszelkie odniesienia do norm, specyfikacji, ocen technicznych lub aprobat technicznych uzupełnia się słowami „lub równoważne”. Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne W dniu 10 lipca 2020 r. gmina Plewen zawarła umowę administracyjną z Ministerstvo na regionalnoto razvitie i blagoustroystvoto (ministerstwem rozwoju regionalnego i robót publicznych, Bułgaria) w celu uzyskania w ramach Operativna programa „Regioni v rastezh” 2014–2020 (programu operacyjnego „Rozwój regionów” 2014–2020) dotacji na finansowanie projektu przyczyniającego się do zapewnienia zrównoważonego środowiska miejskiego. W tym kontekście wspomniana gmina zorganizowała postępowanie przetargowe pod nazwą „Realizacja robót budowlano-montażowych w zakresie przebudowy obiektów liniowych środowiska miejskiego w mieście Plewen, w podziale na trzy odrębne części”. Specyfikacje techniczne dla części nr 1 odnosiły się do norm BDS 624:87 (Krawężniki betonowe), BDS EN 1340:2005 (Krawężniki betonowe dla chodników. Wymagania i metody badań) oraz EN 60332‑1-2 (Badania palności kabli i przewodów elektrycznych oraz światłowodowych. Część 1–2. Sprawdzanie odporności pojedynczego izolowanego przewodu lub kabla na pionowe rozprzestrzenianie się płomienia. Metoda badania palnikiem z płomieniem mieszankowym 1 kW). Owe specyfikacje techniczne nie zawierały słów „lub równoważne”. W dniu 19 lutego 2021 r. dla każdej części odnośnego zamówienia publicznego wyłoniono wykonawcę. W dniu 23 marca 2021 r. z wykonawcą wyłonionym dla części nr 1 zawarto umowę o wartości 1449180,17 BGN (lewów bułgarskich, około 740000 EUR) bez VAT. Decyzją z dnia 20 marca 2023 r. dyrektor instytucji zarządzającej programem operacyjnym „Rozwój regionów” 2014–2020 nałożył odpowiadającą 25 % wartości umowy korektę finansową wydatków kwalifikujących się do objęcia dotacją państwa bułgarskiego. Wspomnianą korektę finansową nałożono w szczególności ze względu na to, że rozpatrywanego postępowania o udzielenie zamówienia publicznego nie przeprowadzono zgodnie z art. 48 ust. 2 ustawy o zamówieniach publicznych, który stanowi transpozycję art. 42 dyrektywy 2014/24 i przewiduje w szczególności, że wszelkie specyfikacje techniczne zamówienia publicznego formułowane poprzez odniesienie do normy muszą być uzupełnione słowami „lub równoważne”. Nie dodając takiego uzupełnienia, gmina Plewen w sposób nieuzasadniony ograniczyła możliwość wzięcia udziału w tym postępowaniu przez każdego zainteresowanego wykonawcę, co miało skutki finansowe, ponieważ stwarzało ryzyko szkody dla budżetu Unii Europejskiej. Gmina Plewen wniosła do Administrativen sad Pleven (sądu administracyjnego w Plewnie, Bułgaria), który jest sądem odsyłającym, skargę o uchylenie tej decyzji. Podnosi ona, że pominięcie słów „lub równoważne” nie skutkowało zniechęceniem potencjalnych uczestników wspomnianego postępowania. Wyroby budowlane powinny bowiem spełniać zasadnicze wymogi określone w rozporządzeniu nr 305/2011. Otóż normy BDS EN 1340:2005 i EN 60332‑1-2 są „normami zharmonizowanymi” w rozumieniu tego rozporządzenia. W związku z tym nie istnieją normy równoważne z tymi normami, a wszelkie inne normy byłyby sprzeczne z obowiązującymi przepisami. W tym względzie, zgodnie z wyjaśnieniami zawartymi w przedłożonym sądowi odsyłającemu piśmie Balgarski institut po standartizatsia (bułgarskiego instytutu normalizacyjnego), w 2005 r. norma bułgarska BDS EN 1340:2005, która obowiązywała w chwili sporządzenia tego pisma, zastąpiła normę bułgarską BDS 624:1987. Z kolei norma BDS EN 60332‑1-2:2006 jest normą bułgarską wprowadzającą normę europejską identyczną z normą międzynarodową IEC 60332‑1-2:2004. W dziedzinie normalizacji międzynarodowej, europejskiej czy krajowej, w której obowiązuje zasada polegająca na ustanawianiu dla każdego obiektu jednej tylko normy, pojęcie równoważności jest pozbawione znaczenia. Biorąc pod uwagę, że rozpatrywane zamówienie publiczne jest finansowane z budżetu Unii, sąd odsyłający zauważa, że zgodnie z pkt 2 załącznika VII do dyrektywy 2014/24 „norma” jest specyfikacją techniczną, której przestrzeganie nie jest obowiązkowe. Jednakże zdaniem tego sądu rozpatrywane przez niego normy są normami zharmonizowanymi w rozumieniu rozporządzenia nr 305/2011. W świetle pkt 40 wyroku z dnia 27 października 2016 r., James Elliott Construction (C‑613/14, EU:C:2016:821), oraz pkt 65 i 66 wyroku z dnia 17 grudnia 2020 r., Niemcy/Komisja (C‑475/19 P i C‑688/19 P, EU:C:2020:1036), wspomniany sąd uważa, że takie normy można uznać za wiążące. Na tej podstawie ów sąd zastanawia się, czy normy te wchodzą w zakres stosowania art. 42 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2014/24 i czy instytucja zamawiająca ma obowiązek lub prawo wymagać normy równoważnej. W tych okolicznościach Administrativen sad Pleven (sąd administracyjny w Plewnie) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy art. 42 ust. 3 lit. b) w związku z pkt 2 załącznika VII do dyrektywy [2014/24] należy interpretować w ten sposób, że dopuszczalne są przepisy i orzecznictwo krajowe, zgodnie z którymi zamawiający jest zawsze zobowiązany do wskazania w ogłoszeniu o zamówieniu wyrażenia »lub równoważne« w odniesieniu do wymaganej normy, w tym również w przypadku gdy wymaga się zgodności ze zharmonizowaną normą, obowiązującą na podstawie rozporządzenia [nr 305/2011], odpowiednio przyjętą na podstawie uchylonej dyrektywy Rady 89/106/EWG [z dnia 21 grudnia 1988 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich odnoszących się do wyrobów budowlanych (Dz.U. 1989, L 40, s. 12)]?”. W przedmiocie pytania prejudycjalnego Poprzez pytanie prejudycjalne sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 42 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2014/24 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które wymaga od instytucji zamawiających dodania słów „lub równoważne” we wszystkich przypadkach, w których specyfikacje techniczne zawarte w dokumentach zamówienia formułuje się poprzez odniesienie do norm krajowych przenoszących normy europejskie, w tym normy zharmonizowane objęte rozporządzeniem nr 305/2011. Na wstępie należy zauważyć, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie pozwala na stwierdzenie, że szacunkowa wartość zamówienia rozpatrywanego w postępowaniu głównym jest równa wynoszącej 5350000 EUR kwocie progowej określonej w art. 4 lit. a) dyrektywy 2014/24 w odniesieniu do zamówień publicznych na roboty budowlane lub wyższa od niej, a w związku z tym – na stwierdzenie, że zamówienie to jest objęte zakresem stosowania tej dyrektywy. W każdym wypadku, jak wynika z utrwalonego orzecznictwa Trybunału, jeżeli w odniesieniu do rozwiązań dotyczących sytuacji nieobjętych aktem prawa Unii przepisy krajowe dostosowują się w sposób bezpośredni i bezwarunkowy do rozwiązań przyjętych w tym akcie, istnieje niewątpliwy interes Unii w tym, by przepisy przejęte z tego aktu były interpretowane w sposób jednolity. Pozwala to bowiem na uniknięcie przyszłych rozbieżności w wykładni i na zapewnienie identycznego traktowania tych sytuacji i sytuacji objętych zakresem stosowania wspomnianych przepisów (wyrok z dnia 7 grudnia 2023 r., Obshtina Razgrad, C‑441/22 i C‑443/22, EU:C:2023:970, pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo). W tym względzie Trybunał orzekł już, że ustawa o zamówieniach publicznych, która transponowała dyrektywę 2014/24 do bułgarskiego porządku prawnego, ma bardziej ogólne zastosowanie do wszystkich postępowań o udzielenie zamówienia publicznego dotowanego ze środków europejskich, niezależnie od wartości danych zamówień (wyrok z dnia 7 grudnia 2023 r., Obshtina Razgrad, C‑441/22 i C‑443/22, EU:C:2023:970, pkt 40 i przytoczone tam orzecznictwo). Otóż z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że zamówienie publiczne rozpatrywane w postępowaniu głównym jest finansowane z budżetu Unii oraz że ustawa o zamówieniach publicznych transponuje do prawa bułgarskiego art. 42 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2014/24, w związku z czym zasady określone w tym przepisie mają do tego zamówienia publicznego zastosowanie. Wobec tego okoliczność, że na podstawie wspomnianego wniosku nie da się określić szacunkowej wartości zamówienia rozpatrywanego w postępowaniu głównym, nie stoi na przeszkodzie udzieleniu przez Trybunał odpowiedzi na pytanie prejudycjalne. Poczyniwszy te wstępne wyjaśnienia, należy zauważyć, że art. 42 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2014/24 stanowi, iż specyfikacje techniczne formułuje się poprzez odniesienie w szczególności, w kolejności preferencji, do norm krajowych przenoszących normy europejskie, do norm międzynarodowych lub do norm krajowych. Przepis ten przewiduje również, że „każdemu odniesieniu” towarzyszą słowa „lub równoważne”. Z brzmienia wspomnianego przepisu wynika, że w przypadku gdy specyfikacje techniczne formułuje się poprzez odniesienie do norm, w tym norm krajowych przenoszących normy europejskie, należy zawsze dodać słowa „lub równoważne”. Ów przepis nie przewiduje żadnego wyjątku w odniesieniu do norm zharmonizowanych w rozumieniu art. 2 pkt 11 rozporządzenia nr 305/2011. Taki wymóg jest zresztą spójny z pkt 2 załącznika VII do dyrektywy 2014/24, który definiuje termin „norma” jako specyfikację techniczną przyjętą przez uznaną instytucję normalizacyjną – międzynarodową, europejską czy krajową – w celu powtarzalnego lub stałego stosowania, której przestrzeganie nie jest obowiązkowe i która jest dostępna publicznie. Nie można zatem poddawać uregulowania krajowego krytyce ze względu na to, że wymaga od instytucji zamawiających dodania słów „lub równoważne” we wszystkich przypadkach, w których specyfikacje techniczne formułuje się poprzez odniesienie do norm. Wykładnię tę potwierdza stwierdzenie, że – zgodnie z art. 42 ust. 5 tej dyrektywy – w przypadku gdy roboty budowlane, dostawy lub usługi będące przedmiotem oferty nie są zgodne ze specyfikacjami technicznymi formułowanymi, stosownie do art. 42 ust. 3 lit. b) wspomnianej dyrektywy, poprzez odniesienie do norm, oferent może udowodnić w swojej ofercie, że proponowane rozwiązania w równoważnym stopniu spełniają wymagania określone w tych specyfikacjach technicznych. Ocenę przedstawioną w pkt 34 niniejszego wyroku potwierdza również cel dyrektywy 2014/24, o którym mowa w jej motywie 74, polegający na tym, że specyfikacje techniczne sporządzane przez publicznych nabywców muszą umożliwiać otwarcie zamówień publicznych na konkurencję oraz odzwierciedlenie w szczególności różnorodności rozwiązań technicznych na rynku. Z powyższego wynika, że w niniejszym przypadku nie ma znaczenia, że norma EN 1340:2003, przeniesiona przez normę BDS EN 1340:2005, o której wspomina sąd odsyłający, znajduje się w wykazie norm zharmonizowanych zawartym w ostatnim komunikacie Komisji opublikowanym w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej w ramach wykonania rozporządzenia nr 305/2011 (Dz.U. 2018, C 92, s. 139) i nie została następnie zastąpiona ani uznana za nieaktualną. Podobnie nie jest istotne to, że w czasie zaistnienia okoliczności faktycznych leżących u podstaw sporu w postępowaniu głównym norma EN 60332‑1-2:2004 znajdowała się w wykazie norm zharmonizowanych opublikowanym w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej w komunikacie Komisji w ramach wdrażania dyrektywy 2014/35 (Dz.U. 2018, C 326, s. 4). Mając na względzie całość powyższych rozważań, na zadane pytanie trzeba odpowiedzieć, iż art. 42 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2014/24 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które wymaga od instytucji zamawiających dodania słów „lub równoważne” we wszystkich przypadkach, w których specyfikacje techniczne zawarte w dokumentach zamówienia formułuje się poprzez odniesienie do norm krajowych przenoszących normy europejskie, w tym normy zharmonizowane objęte rozporządzeniem nr 305/2011. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (dziewiąta izba) orzeka, co następuje:   Artykuł 42 ust. 3 lit. b) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/24/UE z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie zamówień publicznych, uchylającej dyrektywę 2004/18/WE, zmienionej rozporządzeniem delegowanym Komisji (UE) 2019/1828 z dnia 30 października 2019 r.,   należy interpretować w ten sposób, że:   nie stoi on na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które wymaga od instytucji zamawiających dodania słów „lub równoważne” we wszystkich przypadkach, w których specyfikacje techniczne zawarte w dokumentach zamówienia formułuje się poprzez odniesienie do norm krajowych przenoszących normy europejskie, w tym normy zharmonizowane objęte rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 305/2011 z dnia 9 marca 2011 r. ustanawiającym zharmonizowane warunki wprowadzania do obrotu wyrobów budowlanych i uchylającym dyrektywę Rady 89/106/EWG.   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: bułgarski.