C-515/12

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO ELEANOR SHARPSTON przedstawiona w dniu 19 grudnia 2013 r. ( ) Sprawa C‑515/12 „4finance” UAB przeciwko Valstybinė vartotojų teisių apsaugos tarnybai Valstybinė mokesčių inspekcija prie Lietuvos Respublikos finansų ministerijos [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas (Litwa)] „Ochrona konsumentów — Nieuczciwe praktyki handlowe stosowane przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów — System typu „piramida” — Czy konsument musi wykonać świadczenie w celu przystąpienia do systemu typu „piramida” — Czy istnieje związek pomiędzy świadczeniem wykonywanym przez nowo przystępujących członków a wynagrodzeniem na rzecz obecnych członków — Czy kwota świadczenia ma znaczenie” 1.  Dyrektywa 2005/29/WE (zwana dalej „dyrektywą o nieuczciwych praktykach handlowych lub „dyrektywą”) ( ) zakazuje m.in. systemów promocyjnych typu „piramida” (zwanych dalej także systemami typu „piramida”). Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas (najwyższy sąd administracyjny) (Litwa) przedstawił trzy pytania prejudycjalne w przedmiocie wykładni przepisów dyrektywy odnoszących się do powyższych systemów. Sąd ten chciałby uzyskać odpowiedź na pytanie, czy zastosowanie przepisów dyrektywy do systemów typu „piramida” jest uzależnione od wykonania przez konsumenta świadczenia. Jeśli tak – czy należy ustalić, że rozważany system jest finansowany przez takie świadczenia i czy kwota, którą należy wpłacić, aby przystąpić do systemu, jest okolicznością, która ma tu istotne znaczenie? Stan prawny Dyrektywa 2. W motywach 2–6 preambuły do dyrektywy wyjaśniono, że jej podstawowym celem jest ustanowienie jednolitych zasad, które poprawią funkcjonowanie rynku wewnętrznego. Motywy 7 i 8 stanowią odpowiednio, że dyrektywa „odnosi się do praktyk handlowych bezpośrednio związanych z wywieraniem wpływu na decyzje dotyczące transakcji podejmowane przez konsumentów względem produktów” oraz „chroni bezpośrednio interesy gospodarcze konsumentów przed nieuczciwymi praktykami handlowymi stosowanymi wobec nich przez przedsiębiorstwa”. Zgodnie z motywem 11 dyrektywa „zapewnia wysoki wspólny poziom ochrony konsumentów” poprzez ustanowienie „jednego ogólnego zakazu stosowania tych spośród nieuczciwych praktyk handlowych, które zniekształcają zachowanie gospodarcze konsumentów”. Motyw 12 stanowi: „Harmonizacja przepisów w istotny sposób zwiększy pewność prawną zarówno konsumentów, jak i przedsiębiorstw. Zarówno konsumenci, jak i przedsiębiorstwa będą mogli polegać na jednolitych ramach regulacyjnych, opartych na jasno zdefiniowanych pojęciach prawnych, regulujących wszystkie aspekty nieuczciwych praktyk handlowych w całej Unii Europejskiej. Efektem tych działań będzie wyeliminowanie barier wynikających z rozdrobnienia przepisów w zakresie nieuczciwych praktyk handlowych szkodzących interesom gospodarczym konsumentów oraz umożliwienie powstania wewnętrznego rynku na tym obszarze”. Motyw 17 stanowi: „W celu zapewnienia większej pewności prawnej wskazane jest zidentyfikowanie tych praktyk handlowych, które są nieuczciwe w każdych okolicznościach. W związku z tym załącznik I zawiera pełen wykaz tego typu praktyk. Są to jedyne praktyki handlowe, które można uznać za nieuczciwe bez konieczności oceny konkretnego przypadku w świetle przepisów art. 5–9. Wykaz ten może być zmodyfikowany wyłącznie poprzez poddanie niniejszej dyrektywy przeglądowi”. 3. Artykuł 1 definiuje cel dyrektywy jako „przyczynienie się do właściwego funkcjonowania rynku wewnętrznego i osiągnięcie wysokiego poziomu ochrony konsumentów poprzez zbliżenie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich odnoszących się do nieuczciwych praktyk handlowych szkodzących interesom gospodarczym konsumentów”. 4. Artykuł 2 zawiera najważniejsze definicje: „[…] c) »produkt« oznacza każdy towar lub usługę, w tym nieruchomości, prawa i obowiązki; d) »praktyki handlowe stosowane przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów« (zwane dalej również »praktykami handlowymi«) oznaczają każde działanie przedsiębiorcy, jego zaniechanie, sposób postępowania, oświadczenie lub komunikat handlowy, w tym reklamę i marketing, bezpośrednio związane z promocją, sprzedażą lub dostawą produktu do konsumentów; e) »istotne zniekształcenie zachowania gospodarczego konsumentów« oznacza wykorzystanie praktyki handlowej w celu znacznego ograniczenia zdolności konsumenta do podjęcia świadomej decyzji i skłonienia go tym samym do podjęcia decyzji dotyczącej transakcji, której inaczej by nie podjął; […] h) »staranność zawodowa« oznacza standard dotyczący szczególnej wiedzy i staranności, których można w racjonalny sposób oczekiwać od przedsiębiorcy w jego relacjach z konsumentami, zgodnie z uczciwymi praktykami rynkowymi i/lub ogólną zasadą dobrej wiary w zakresie jego działalności; […] k) »decyzja dotycząca transakcji« oznacza każdą podejmowaną przez konsumenta decyzję co do tego, czy, jak i na jakich warunkach dokona zakupu, zapłaci za produkt w całości lub w części, zatrzyma produkt, rozporządzi nim lub wykona uprawnienie umowne związane z produktem, bez względu na to, czy konsument postanowi dokonać czynności, czy też powstrzymać się od jej dokonania. […]”. 5. Artykuł 3 stanowi, w szczególności, że przepisy dyrektywy: „1.   […] stosuje się do nieuczciwych praktyk handlowych w rozumieniu art. 5, stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów przed zawarciem transakcji handlowej dotyczącej produktu, w trakcie jej zawierania oraz po jej zawarciu”. 6. Artykuł 3 ust. 9 stanowi: „W odniesieniu do »usług finansowych« zdefiniowanych w dyrektywie 2002/65/WE oraz w odniesieniu do nieruchomości państwa członkowskie mogą nakładać wymogi o charakterze bardziej restrykcyjnym lub nakazowym niż wymogi nałożone przez niniejszą dyrektywę w objętej nią dziedzinie zbliżania ustawodawstw”. 7. Stosownie do art. 5 ust. 1 dyrektywy nieuczciwe praktyki handlowe są zabronione. Zgodnie z art. 5 ust. 2 praktyka handlowa jest nieuczciwa, jeżeli jest „sprzeczna z wymogami staranności zawodowej i „w sposób istotny zniekształca lub może w sposób istotny zniekształcić zachowanie gospodarcze względem produktu przeciętnego konsumenta, do którego dociera bądź do którego jest skierowana […]”. Artykuł 5 ust. 5 stanowi: „Załącznik I zawiera wykaz praktyk handlowych, które uznaje się za nieuczciwe w każdych okolicznościach. Wykaz ten obowiązuje jednolicie we wszystkich państwach członkowskich i może zostać zmodyfikowany wyłącznie poprzez zmianę niniejszej dyrektywy”. 8. Artykuły 6–9 nie mają znaczenia w niniejszej sprawie. Regulują one (odpowiednio) wprowadzające w błąd praktyki handlowe, zaniechania wprowadzające w błąd, agresywne praktyki handlowe oraz stosowanie nękania, przymusu i bezprawnego nacisku. 9. Punkt 14 tzw. czarnej listy zawartej w załączniku I do dyrektywy brzmi następująco: „Zakładanie, prowadzenie lub propagowanie systemów promocyjnych typu »piramida«, w ramach których konsument wykonuje świadczenie w zamian za możliwość otrzymania wynagrodzenia, które jest uzależnione przede wszystkim od wprowadzenia innych konsumentów do systemu, a nie od sprzedaży lub konsumpcji produktów” ( ). Prawo krajowe 10. Stosownie do art. 7 ust. 22 Lietuvos Respublikos nesąžiningos komercinės veiklos vartotojams draudimo įstatymas (ustawy Republiki Litewskiej o zakazie nieuczciwych praktyk handlowych wobec konsumentów) praktykę handlową uważa się za wprowadzającą w błąd, a tym samym nieuczciwą, jeśli przybiera ona formę założenia systemu dystrybucji dóbr typu „piramida” oferującego konsumentom możliwość otrzymania wynagrodzenia przede wszystkim za skłonienie innych konsumentów do wejścia do systemu, a nie za sprzedaż lub konsumpcję produktów, jak również prowadzenie lub propagowanie takiego systemu. Stan faktyczny, postępowanie i przedłożone pytania prejudycjalne 11. „4finance” UAB (zwana dalej także „spółką 4finance”) udziela konsumentom drobnych pożyczek w drodze umów zawieranych na odległość. W okresie od 26 października 2010 r. do 15 lutego 2011 r. spółka 4finance prowadziła kampanię reklamową, w ramach której ogłosiła, że każdy, kto zarejestruje się na stronie internetowej spółki 4finance otrzyma premię przelewem bankowym za każdego zaproszonego „przyjaciela”, który na skutek takiego zaproszenia dokona rejestracji na powyższej stronie internetowej. Proces ten wyglądał następująco. W celu dokonania rejestracji konsumenci musieli wypełnić on-line formularz i zapłacić czysto symboliczną opłatę rejestracyjną w wysokości 0,01 LTL. Spółka 4finance zwróciła się z prośbą, aby osoby rejestrujące się zapraszały swoich „przyjaciół” do dokonania rejestracji poprzez wskazanie w odpowiednim miejscu na stronie internetowej numeru telefonu komórkowego lub adresu e-mail takich osób. Uzyskanie niniejszych informacji umożliwiało spółce 4finance oferowanie drobnych pożyczek tym „przyjaciołom”, którzy byli zapraszani do zarejestrowania się. Jeśli taka osoba dokonała rejestracji, konsument, który dostarczył jej dane kontaktowe otrzymywał nagrodę (dalej zwaną „premią”) w wysokości 10 LTL lub 20 LTL ( ). Po dokonaniu rejestracji osoba taka nabywała prawo do ubiegania się o udzielenie jej przez spółkę 4finance drobnej pożyczki w drodze umowy zawieranej na odległość ( ). 12. Valstybinė vartotojų teisių apsaugos tarnyba (krajowy urząd ochrony praw konsumentów) uznał, że spółka 4finance zorganizowała system sprzedaży typu „piramida”, w ramach którego konsumenci uzyskiwali prawo do otrzymania wynagrodzenia przede wszystkim w zamian za wprowadzenie do systemu nowych członków, a nie za sprzedaż lub konsumpcję produktów. W tym stanie rzeczy urząd ten wydał decyzję, na mocy której nałożył na spółkę 4finance grzywnę w wysokości 8000 LTL z tytułu naruszenia przepisów prawa krajowego zakazujących takich systemów. 13. Spółka 4finance odwołała się od powyższej decyzji, wnosząc o nakazanie Valstybinė mokesčių inspekcija prie Lietuvos Respublikos finansų ministerijos (ministerstwu finansów) zwrotu uiszczonej grzywny. W dniu 25 października 2011 r. sąd pierwszej instancji oddalił ten wniosek. Spółka 4finance odwołała się następnie do Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas, który zwrócił się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy pkt 14 załącznika I [do dyrektywy] należy interpretować w ten sposób, że zakładanie, prowadzenie lub propagowanie systemów promocyjnych typu »piramida« należy uważać za praktykę handlową wprowadzającą w błąd w każdych okolicznościach wyłącznie wtedy, gdy konsument jest zobowiązany do wykonania świadczenia w zamian za otrzymanie wynagrodzenia przede wszystkim za wprowadzenie innych konsumentów do systemu, a nie za sprzedaż lub konsumpcję produktów? 2) Jeśli jest konieczne, aby konsument [wykonał świadczenie] w zamian za prawo do otrzymania wynagrodzenia, to czy wysokość [świadczenia wykonanego] przez konsumenta w zamian za możliwość otrzymania wynagrodzenia przede wszystkim za wprowadzenie innych konsumentów do systemu, a nie za sprzedaż lub konsumpcję produktów, ma wpływ na zakwalifikowanie systemu promocyjnego typu »piramida« do praktyk handlowych wprowadzających w błąd w rozumieniu pkt 14 załącznika I do dyrektywy? Czy świadczenia wykonane przez konsumentów, które stanowią kwotę czysto symboliczną i są wpłacane w celu umożliwienia identyfikacji konsumentów, mogą być uważane za wykonanie świadczenia w zamian za możliwość otrzymania wynagrodzenia w rozumieniu pkt 14 załącznika I do dyrektywy? 3) Czy pkt 14 załącznika I do dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że aby uznać system promocyjny typu »piramida« za praktykę handlową wprowadzającą w błąd, wyłączne znaczenie ma to, aby wynagrodzenie zostało zapłacone konsumentowi już zarejestrowanemu przede wszystkim za wprowadzenie innych konsumentów do systemu, a nie za sprzedaż lub konsumpcję produktów, czy ma też znaczenie zakres, w jakim wynagrodzenie wypłacone uczestnikom tego systemu za wprowadzenie nowych konsumentów jest finansowane poprzez wkłady nowych członków? Czy w niniejszej sprawie [będącej przedmiotem postępowania głównego] wynagrodzenie wypłacone już zarejestrowanym uczestnikom systemu promocyjnego typu »piramida« powinno być w całości lub w znacznej części finansowane poprzez wkłady członków nowo wprowadzonych do tego systemu?”. 14. Uwagi na piśmie przedłożyły spółka 4finance, rządy czeski, włoski, litewski i polski oraz Komisja Europejska. Nie zażądano przeprowadzenia rozprawy i nie została ona przeprowadzona. Ocena Uwagi wstępne 15. Bezsporne jest, że przedmiotem postępowania głównego jest praktyka handlowa stosowana przez przedsiębiorstwa w stosunkach z konsumentami polegająca na promowaniu, sprzedaży lub dostawie produktów na rzecz konsumentów w rozumieniu dyrektywy. 16. W niniejszym postępowaniu krajowy urząd chce doprowadzić do wykonania przepisów prawa krajowego transponujących dyrektywę. Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że dokonując ustaleń, sąd odsyłający powinien poczynić wszystko, co leży w zakresie jego właściwości, biorąc pod uwagę całość norm prawa krajowego, aby zagwarantować pełną skuteczność dyrektywy i osiągnąć cel, jaki jej przyświeca ( ). Pierwsze pytanie prejudycjalne 17. W pierwszym pytaniu prejudycjalnym sąd odsyłający zmierza do uzyskania odpowiedzi na pytanie, czy aby system typu „piramida” stanowił wprowadzającą w błąd praktykę handlową w rozumieniu pkt 14 załącznika I, konsument musi wykonać świadczenie. 18. Dla udzielenia odpowiedzi na to pytanie niezbędne jest zdefiniowanie systemu typu „piramida”. Definicje takich systemów zostały przedstawione we wszystkich uwagach na piśmie przedłożonych w niniejszej sprawie (z wyjątkiem uwag Komisji ( )), ale ich opisy różnią się od siebie. 19. Spółka 4finance podnosi, że prowadzi działającą zgodnie z prawem sieć marketingową, nie zaś system typu „piramida”. W ocenie spółki 4finance istnienie systemu typu „piramida” wymaga spełnienia następujących przesłanek: (i) system powinien mieć charakter inwestycji; (ii) wykorzystanie zainwestowanych kwot jest powiązane z oszustwem; (iii) wypłaty dokonywane na rzecz dotychczasowych inwestorów są dokonywane ze środków wpłacanych przez nowych inwestorów; (iv) istnieje obietnica niezwykle wysokiego zysku; oraz (v) dochód jest generowany dzięki wielu nowym inwestorom przystępującym do systemu, a nie poprzez sprzedaż produktów. 20. Rząd czeski uważa, że istotą tego typu systemów jest to, że każdy konsument płaci za przystąpienie do niego, wiedząc, że otrzyma wynagrodzenie pochodzące od konsumentów, którzy przystępują do systemu później. Brak jest pomnożenia kapitału, występuje jedynie ponowny podział środków. Rząd włoski podnosi, że w takich systemach sam produkt na znaczenie drugorzędne i stanowi jedynie pretekst do pozyskiwania innych konsumentów; najważniejszy jest tu sam system. Rząd litewski zauważa, że w orzecznictwie Trybunału nie wypracowano definicji systemu typu „piramida”, jednak na podstawie licznych przeprowadzonych badań uznaje za oczywiste, że podstawowym elementem takich systemów jest istnienie związku pomiędzy korzyścią uzyskiwaną przez konsumenta (wynagrodzeniem lub zapłatą) a faktem, że zaprasza on inne osoby do tego, aby przystąpiły do systemu. To właśnie ten związek przesądza o tym, czy dany system jest zgodny z prawem, czy nie. Rząd polski wyraża pogląd, zgodnie z którym istotą systemu typu „piramida” jest to, że przychody lub zysk zależą od wpłat dokonywanych przez osoby znajdujące się na niższych poziomach w strukturze piramidy, a nie od sprzedaży produktów. 21. Punkt 14 załącznika I do dyrektywy określa wyczerpujący katalog przesłanek, które muszą być spełnione łącznie, aby zakaz zawarty w art. 5 ust. 1 dyrektywy miał zastosowanie do systemów typu „piramida”. Oszustwo nie zostało tam wymienione. Nie wskazano również, aby zysk uzyskiwany przez obecnych członków, którzy zaprosili nowych uczestników do przystąpienia do systemu lub dokonywana na ich rzecz zapłata musiały mieć (co najmniej) określoną wartość. Systemy, w ramach których są stosowane techniki promocji nieposiadające wymienionych przez spółkę 4finance cech, ale spełniające wszystkie przesłanki wymienione w pkt 14 załącznika I, stanowią praktyki handlowe wprowadzające w błąd, a tym samym nieuczciwe w rozumieniu art. 5 ust. 5 dyrektywy. 22. Nie ulega wątpliwości, że systemy typu „piramida” mogą mieć zgubne skutki, obiecując wysokie zyski w krótkim czasie w zamian za spełnienie tylko dwóch warunków, tj. uiszczenie opłaty wstępnej i pozyskiwanie nowych uczestników, którzy będą robili to samo, w ten sposób zachęcając konsumentów do inwestowania w oparciu o fałszywe lub nierealne oczekiwania. Porównanie kwoty zysku do opłaty wstępnej albo tempa, w jakim powstają przychody, nie należy jednak do przesłanek wymienionych w pkt 14 załącznika I. Nie mają one zatem istotnego znaczenia przy ustalaniu, czy dany system jest zakazany. 23. Trafnie jednak sąd odsyłający zwraca uwagę na niefortunną rozbieżność pomiędzy różnymi autentycznymi wersjami językowymi dyrektywy. W większości z nich, jako przesłankę konieczną do zaistnienia systemu typu „piramida” wymienia się wykonanie „świadczenia” w zamian za możliwość otrzymania wynagrodzenia ( ). W bułgarskiej, greckiej, litewskiej, niemieckiej, słoweńskiej, szwedzkiej i węgierskiej wersji językowej obowiązek „wykonania świadczenia” nie jest jednak wyrażony w sposób jasny. Wersja litewska i niemiecka (na które powołał się sąd odsyłający) stanowią, odpowiednio: „piramidės pobūdžio skatinimo sistemos sukūrimas, naudojimas ar reklamavimas, kai vartotojui suteikiama galimybė gauti atlygį visų pirma už kitų vartotojų įtraukimą į tą sistemą, o ne už produktų pardavimą ar naudojimą” oraz „Einführung, Betrieb oder Förderung eines Schneeballsystems zur Verkaufsförderung, bei dem der Verbraucher die Möglichkeit vor Augen hat, eine Vergütung zu erzielen, die hauptsächlich durch die Einführung neuer Verbraucher in ein solches System und weniger durch den Verkauf oder Verbrauch von Produkten zu erzielen ist”. Tym samym w tych wersjach językowych dyrektywy zapłata dokonywana przez konsumenta („świadczenie”) w zamian za uczestnictwo w systemie nie stanowi przesłanki decydującej o tym, czy mamy do czynienia z systemem typu „piramida”. Jednakże w innych wersjach językowych (np. francuskiej, hiszpańskiej i polskiej, które także zostały przeanalizowane przez sąd odsyłający) jest to przesłanka, która musi być spełniona. 24. Spółka 4finance podnosi, że opłata w kwocie 0,01 LTL wymagana do dokonania rejestracji nie była dokonywana w zamian za możliwość otrzymania wynagrodzenia, ale miała na celu wyłącznie umożliwienie identyfikacji danego konsumenta. Opłata ta jest najniższą możliwą opłatą, jaka mogła zostać pobrana w celu umożliwienia spółce 4finance uzyskania wiarygodnych informacji dotyczących rejestrującej się osoby. Ponieważ opłata była dokonywana przelewem elektronicznym, umożliwiała spółce 4finance dostęp do danych w postaci imienia i nazwiska, numeru identyfikacyjnego oraz numeru rachunku bankowego danej osoby, jak również innych danych osobowych niezbędnych do udzielenia pożyczki na odległość. 25. Rząd włoski wskazuje, że niezbędne jest zachowanie gospodarcze konsumenta i że zachowanie gospodarcze nie występuje, jeśli brak jest wykonania świadczenia. Rząd polski podnosi, że świadczenie jest istotną cechą systemu typu „piramida”. Inna wykładnia dyrektywy rozszerzałaby zakres jej stosowania i utrudniałaby rozwój rynku wewnętrznego, jednocześnie nie prowadząc do wzmocnienia ochrony konsumentów. Rząd litewski prezentuje stanowisko, zgodnie z którym fakt wykonania lub niewykonania przez konsumenta świadczenia przy przystąpieniu do sytemu typu „piramida” nie może być czynnikiem decydującym. Uważa, że jeśli definicja sprzedaży w systemie typu „piramida” zostałaby powiązana z wykonaniem świadczenia przy przystąpieniu do tego systemu, zakres zakazu byłby niepotrzebnie zbyt restrykcyjny. 26. Komisja podnosi, że nieuczciwe praktyki są objęte zakresem regulacji dyrektywy, jeśli można uznać je za praktyki handlowe. Jeśli konsument wykonuje świadczenie w celu przystąpienia do systemu, staje się w ten sposób uczestnikiem transakcji handlowej i tym samym do transakcji tej przepisy dyrektywy mają zastosowanie. 27. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w przypadku wystąpienia rozbieżności między różnymi wersjami językowymi aktu prawa Unii dany przepis należy interpretować z uwzględnieniem celu i ogólnej systematyki uregulowania, którego jest częścią ( ). W tym stanie rzeczy konieczność jednolitego stosowania i jednolitej wykładni prawa Unii wyklucza rozpatrywanie jednej wersji językowej tekstu w oderwaniu od innych, lecz wymaga ustalenia jego wykładni w zależności od rzeczywistej woli i celu autora, a zwłaszcza w świetle wszystkich wersji językowych ( ). 28. W mojej ocenie przesłanki systemu typu „piramida” w rozumieniu pkt 14 załącznika I są spełnione tylko wówczas, gdy konsument wykonuje świadczenie w celu przystąpienia do takiego systemu. 29. Za taką wykładnią pkt 14 załącznika I przemawiają kontekst i cel dyrektywy. 30. Zgodnie z art. 3 ust. 1 dyrektywy znajduje ona zastosowanie do nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów. System typu „piramida” stanowi taką praktykę. 31. Jeśli dana praktyka należy do tych, które zostały wymienione na tzw. czarnej liście zawartej w załączniku I (zgodnie z brzmieniem art. 5 ust. 5), „uznaje się [ją] za nieuczciwą w każdych okolicznościach”. Nie ma już w takim przypadku konieczności dokonywania na podstawie art. 5 ust. 2 oceny zmierzającej do ustalenia, czy dana praktyka jest sprzeczna z wymogami staranności zawodowej i czy zniekształca zachowanie gospodarcze przeciętnego konsumenta w rozumieniu tego przepisu. Załącznik I zawiera wykaz praktyk, które są uznawane za wprowadzające w błąd w każdych okolicznościach. Nie ulega wątpliwości, że obejmuje to jakiekolwiek praktyki stanowiące system typu „piramida” w rozumieniu pkt 14 załącznika. Praktyki znajdujące się na tzw. czarnej liście są uznawane automatycznie za nieuczciwe praktyki handlowe, które są zabronione z mocy art. 5 ust. 1 ( ). 32. Dyrektywa zabrania stosowania praktyk handlowych w celu „znacznego ograniczenia zdolności konsumenta do podjęcia świadomej decyzji i skłonienia go tym samym do podjęcia decyzji dotyczącej transakcji, której inaczej by nie podjął” ( ). „Decyzja dotycząca transakcji” została zdefiniowana jako „każda podejmowana przez konsumenta decyzja co do tego, czy, jak i na jakich warunkach dokona zakupu, zapłaci za produkt […], zatrzyma produkt, rozporządzi nim lub wykona uprawnienie umowne związane z produktem […]” ( ). Dyrektywa odnosi się zatem do kwestii, czy zdolność do podjęcia przez konsumenta decyzji gospodarczej leżącej w jego interesie jest zniekształcona przez praktyki stosowane przez danego przedsiębiorcę. Obie powyższe definicje wskazują, że dyrektywa odnosi się do takich praktyk, w ramach których konsument obowiązany jest do wykonania świadczenia (tj. uiszczenia opłaty), a nie do sytuacji, w których tego typu zobowiązanie gospodarcze nie występuje. Definicja, której elementem jest świadczenie, jest zgodna z zagwarantowaniem konsumentom ochrony podczas podejmowania decyzji mających wpływ na ich interesy gospodarcze. W przypadku braku obowiązku wykonania przez konsumenta świadczenia trudno byłoby określić zachowanie gospodarcze, które powinno podlegać ochronie na podstawie dyrektywy. 33. Rząd litewski podnosi, że wprowadzenie wymogu, aby konsument wykonał świadczenie w celu przystąpienia do systemu typu „piramida”, ogranicza zakres zakazu zawartego w pkt 14 załącznika I. To z kolei podważałoby skutek art. 3 ust. 9 i byłoby sprzeczne z celami dyrektywy. 34. Nie zgadzam się. 35. Artykuł 3 ust. 9 zezwala państwom członkowskim w odniesieniu do usług finansowych nakładać wymogi o charakterze bardziej restrykcyjnym. Wymóg, aby konsumenci wykonywali świadczenie w celu przystąpienia do systemu typu „piramida”, niezależnie od jego przedmiotu, nie ma żadnego wpływu na uprawnienia państw członkowskich do nałożenia wymogów o charakterze bardziej nakazowym w odniesieniu do usług finansowych. 36. Prawdą jest, że wprowadzenie świadczenia, jako przesłanki niezbędnej do uznania systemu za objęty zakresem regulacji pkt 14 załącznika I, zawęża zakres zastosowania tego przepisu. Nie uważam jednak, aby taka wykładnia podważała cele i założenia dyrektywy. 37. Celem dyrektywy jest zabronienie praktyk handlowych bezpośrednio związanych z wywieraniem wpływu na decyzje dotyczące transakcji podejmowane przez konsumentów względem produktów oraz ochrona interesów gospodarczych konsumentów przed nieuczciwymi praktykami handlowymi stosowanymi wobec nich przez przedsiębiorstwa ( ) w kontekście zapewnienia wysokiego poziomu ochrony konsumentów na terytorium Unii Europejskiej ( ). Z motywów 12 i 17 również jasno wynika, że ustawodawca Unii chciał osiągnąć większą pewność prawa, która stanowi istotny element funkcjonowania rynku wewnętrznego ( ), zarówno w stosunku do konsumentów, jak i przedsiębiorstw, w szczególności poprzez zdefiniowanie takich praktyk handlowych, jak np. systemy typu „piramida”, które w każdych okolicznościach stanowią nieuczciwe praktyki. 38. Tworząc zawartą w załączniku I tzw. czarną listę praktyk handlowych, które zgodnie z art. 5 ust. 5 „uznaje się za nieuczciwe w każdych okolicznościach”, ustawodawca najpewniej chciał wskazać te praktyki, które są w sposób jednoznaczny godne potępienia. Należy pamiętać, że skutkiem tej dyrektywy jest pełna harmonizacja ( ) i że państwa członkowskie nie mogą przyjąć tzw. czarnej listy w innym brzmieniu: wykaz ten może być zmodyfikowany wyłącznie poprzez poddanie niniejszej dyrektywy przeglądowi ( ). Nie ma konieczności dokonywania oceny konkretnego przypadku, czy dana praktyka wymieniona w załączniku I faktycznie spełnia przesłanki nieuczciwej praktyki handlowej określone w art. 5 ust. 2 i 4. Praktyka znajdująca się na tzw. czarnej liście jest ipso facto zabroniona we wszystkich państwach członkowskich. 39. Wydaje mi się, że jeśli – jak to ma tu miejsce – istnieje rozbieżność pomiędzy wersjami językowymi tekstu, okoliczności te przemawiają za tym, aby przyjąć jako obowiązującą wersję, która wprowadza wymóg spełnienia większej liczby przesłanek dla uznania, że dana praktyka będzie automatycznie zabroniona, jako znajdująca się na tzw. czarnej liście zawartej w załączniku I. Praktyka, która nie znajduje się na tej liście, może zawsze zostać uznana za niezgodną z prawem, jeśli w wyniku oceny konkretnego przypadku ustalone zostanie, że spełnia ona przesłanki uznania jej za nieuczciwą praktykę zgodnie z art. 5. Taka wykładnia nie podważa zatem celu, jakim jest zapewnienie wysokiego poziomu ochrony konsumentów. Z drugiej strony, przyczynia się do tworzenia pewności prawa w zakresie treści tzw. czarnej listy zawartej w załączniku I ( ). 40. Mając na uwadze powyższe, stoję na stanowisku, iż aby dany system był objęty zakresem definicji zawartej w pkt 14 załącznika I, konieczne jest wykonanie przez konsumenta świadczenia w celu przystąpienia do przedmiotowego systemu. Trzecie pytanie prejudycjalne 41. Pytania prejudycjalne drugie i trzecie są ściśle powiązane. Pytania te zmierzają do uzyskania odpowiedzi, czy konieczne jest ustalenie związku pomiędzy świadczeniem wykonywanym przez osoby nowo przystępujące do systemu a wynagrodzeniem wypłacanym na rzecz obecnych uczestników (pytanie trzecie) oraz jeśli tak – czy kwota takiego świadczenia ma znaczenie (pytanie drugie). Odpowiadając na pytania prejudycjalne przedstawione przez sąd krajowy, bardziej logiczne wydaje się zachowanie takiej właśnie kolejności. 42. Sąd odsyłający wyjaśnił, że dla wydania rozstrzygnięcia w postępowaniu głównym niezbędna jest mu odpowiedź na pytanie, czy ma znaczenie okoliczność, że świadczenie wykonywane przy przystąpieniu do rozważanego systemu jest stosunkowo niewielkie (0,01 LTL) w porównaniu do premii wypłacanych za skuteczne pozyskanie nowych członków (pomiędzy 10 a 20 LTL). W związku z powyższym pytanie trzecie zmierza do ustalenia, po pierwsze, czy praktyka handlowa stanowi praktykę wprowadzającą w błąd w rozumieniu pkt 14 załącznika I, jeśli podmiot prowadzący system wypłaca wynagrodzenie przede wszystkim w zamian za skuteczne wprowadzenie do systemu nowych członków, a nie za sprzedaż lub konsumpcję produktów. Po drugie, czy zakres, w jakim takie wynagrodzenie jest finansowane ze świadczeń wykonywanych przy przystąpieniu do systemu, stanowi okoliczność mającą znaczenie? 43. Spółka 4finance podnosi, że system typu „piramida” nie może istnieć, jeśli wypłacane wynagrodzenie pochodzi ze środków danego przedsiębiorstwa, a nie ze świadczeń wykonywanych przez nowo przystępujących członków. Rząd czeski wskazuje, że musi istnieć związek pomiędzy świadczeniem wykonanym przy przystąpieniu do systemu a wypłatami dokonywanymi na rzecz obecnych członków w zamian za pozyskanie nowych członków oraz że przedmiotowe świadczenia powinny być na tyle wysokie, aby zapewnić funkcjonowanie systemu. Rządy włoski, litewski i polski oraz Komisja prezentują stanowisko, zgodnie z którym wykazanie tego rodzaju związku nie jest konieczne w rozumieniu pkt 14 załącznika I. 44. Niestety brzmienie pkt 14 załącznika I różni się w przypadku poszczególnych wersji językowych tekstu. 45. W tym stanie rzeczy, wśród tekstów poddanych analizie przez sąd odsyłający (we wszystkich cytatach dodano wyróżnienie) teksty litewski i niemiecki stanowią, że w systemie promocyjnym typu „piramida” konsument otrzymuje wynagrodzenie „przede wszystkim w zamian za” wprowadzenie do systemu innych konsumentów, a nie za sprzedaż lub konsumpcję produktów ( ). Wersje zawierające takie sformułowanie dalej określać będę jako „wersje, które nie zawierają warunku względnego”. 46. Odmiennie sytuacja przedstawia się w przypadku wersji francuskiej: „percevoir une contrepartie provenant essentiellement de l’entrée d’autres consommateurs dans le système plutôt que de la vente ou de la consommation de produits” i hiszpańskiej: „la oportunidad de recibir una compensación derivada fundamentalmente de la entrada de otros consumidores en el plan, y no de la venta o el consumo de productos”. Wersja angielska jest zbieżna z powyższymi wersjami językowymi: „receive compensation that is derived primarily from the introduction of other consumers into the scheme rather than from the sale or consumption of products”. Wersje te dalej określać będę jako „wersje, które zawierają warunek względny” ( ). 47. Dyrektywa ta ma na celu dokonanie pełnej harmonizacji; praktyki znajdujące się na tzw. czarnej liście zawartej w załączniku I są ipso facto zabronione ( ). Istnieje jednak wyraźna różnica pomiędzy wersjami, które zawierają warunek względy, a wersjami, które nie zawierają warunku względnego. Jak powinien postąpić w tej sytuacji Trybunał? 48. W skrócie, podejście, które obejmuje wersje „wymagające spełnienia warunku względnego”, wskazuje na jednoznaczny związek gospodarczy pomiędzy zapłatą na rzecz obecnych członków a pozyskiwaniem nowych uczestników systemu. Jest to ścisła wykładnia tekstu. Jest ona w pełni zgodna z poglądem (do którego przyłączyłam się, odpowiadając na pytanie pierwsze), w myśl którego tzw. czarna lista zawarta w załączniku I powinna być interpretowana w sposób restrykcyjny. Z uwagi na swój restrykcyjny charakter podejście to pozwala także na większą swobodę w zakresie kreatywności w marketingu. „Kreatywny” nie zawsze musi oznaczać „nieuczciwy”. I zawsze pozostaje również zabezpieczenie, jako że ocena konkretnego przypadku dokonywana na podstawie art. 5 ust. 2 lub art. 5 ust. 4 powinna prowadzić do zakazania kreatywnej praktyki, która jest nieuczciwa. Świadczenia wykonywane w naturze zamiast świadczeń pieniężnych mogą być, w razie potrzeby, oszacowane, biorąc pod uwagę ich równowartość w pieniądzu (dla konsumenta) w toku dokonywania takiej oceny. 49. W przeciwieństwie do powyższego podejścia zaletą podejścia, które obejmuje wersje „niewymagające spełnienia warunku względnego”, jest jego prostota. Sądy krajowe nie musiałyby oceniać, jaka część wynagrodzenia otrzymywanego z tytułu wprowadzenia do systemu nowych członków pochodzi ze środków wpłacanych przez nowo pozyskane osoby (czy to przez uiszczenie opłaty wstępnej, czy to poprzez późniejsze świadczenia pieniężne). Nie musiałyby zadawać sobie w każdym przypadku pytania, „co oznacza »uzależnione przede wszystkim od«?”, zaś wykaz zawarty w załączniku I ma na celu właśnie wyeliminowanie potrzeby dokonywania takiej oceny konkretnego przypadku. Znaczenie, jakie poszczególne sądy krajowe w każdym z państw członkowskich nadały powyższemu zwrotowi, może się różnić. Podważałoby to dążenie do uzyskania jednolitości, zaś brak jednolitości nie prowadzi do poprawy funkcjonowania rynku wewnętrznego ( ). Podejście, które „nie wymaga spełnienia warunku względnego”, może również (prawdopodobnie) zapobiec uniknięciu odpowiedzialności w przypadku systemów, które maskują swoje działania, stosując świadczenia w naturze, a nie świadczenia pieniężne. 50. Po pewnym wahaniu uznałam, że wykładnia, która prowadzi do przyjęcia „wersji, które zawierają warunek względny”, lepiej współgra z poglądem, jaki zaprezentowałam, odpowiadając na pytanie pierwsze. Mając na uwadze powyższe, doszłam do wniosku, że aby system typu „piramida” był objęty zakresem regulacji pkt 14 załącznika I i tym samym był zabroniony na mocy art. 5 ust. 1 dyrektywy, niezbędne jest wykazanie, że wynagrodzenie wypłacane na rzecz obecnych członków jest uzależnione przede wszystkim od świadczeń wykonywanych przez nowo pozyskanych członków. 51. Gdyby Trybunał doszedł do odmiennego wniosku, poniżej przedstawiam dodatkowe uwagi. Mają one na celu ustosunkowanie się do argumentu, zgodnie z którym podejście, które „nie wymaga spełnienia warunku względnego”, może prowadzić do niesłusznych rozstrzygnięć w określonych sprawach, albowiem może prowadzić do zastosowania przepisów nie tylko do takiej działalności, która stanowi oszustwo, ale również i takiej, która jest zgodna z prawem. 52. Przypominam, że w sytuacji gdy jedna z kumulatywnych przesłanek określonych w pkt 14 załącznika I nie została spełniona, przepis ten nie będzie miał do danej działalności zastosowania. W tym stanie rzeczy, przykładowo, jeśli konsument nie jest obowiązany do wykonania świadczenia w celu przystąpienia do określonego systemu, zakaz nie będzie miał zastosowania. 53. Załóżmy jednak, że podmiot prowadzący system chce pobierać opłaty wstępne w celu pokrycia swoich kosztów administracyjnych (np. czytelnicy uiszczają opłatę wstępną za przystąpienie do klubu książki i otrzymują voucher na książkę za pozyskanie dla klubu nowych członków). Czy byłoby to zakazane? Uważam, że nie, ponieważ brak jest tu struktury, która przypomina piramidę. 54. Słowo „piramida” pojawia się we wszystkich wersjach językowych dyrektywy, z wyjątkiem wersji niemieckiej, która posługuje się pojęciem „Schneeballsystems”, a aby przepis pkt 14 załącznika I miał zastosowanie, rozważany system musi mieć strukturę przypominającą piramidę ( ). 55. Wyrażenie „system typu »piramida«” nie został zdefiniowany w art. 2 dyrektywy. Uwagi na piśmie przedłożone Trybunałowi definiują przedmiotowy system w różny sposób ( ). Minimalne wspólne elementy, które wyłaniają się spośród przytoczonych definicji, są następujące: (i) systemy tego rodzaju pozyskują dochód od nowych członków; (ii) na rzecz obecnych członków dokonywane są wypłaty; (iii) wypłaty te są finansowane ze składek nowych członków, a nie ze sprzedaży produktów; oraz (iv) osoby, które przystąpiły jako ostatnie (znajdujące się na najniższym poziomie), mają mniejsze szanse na uzyskanie korzyści niż ci członkowie, którzy znajdują się wyżej (obecni członkowie), ponieważ w celu uzyskania zysku przez każdego członka do systemu nieustannie musieliby przystępować nowi uczestnicy. 56. Biorąc pod uwagę wyżej wymienione wspólne elementy, wydaje mi się, że w celu wykazania, że rozważane działania stanowią piramidę, istnieć musi wielopoziomowa struktura z podmiotem prowadzącym, który znajduje się na szczycie ( ), oraz musi mieć miejsce zbiorowe pozyskiwanie nowych członków, których liczba wzrasta w sposób gwałtowny. W przeciwieństwie do starożytnych konstrukcji z kamienia – piramid starożytnego Egiptu – piramida budowana jest tu z góry do dołu, od szczytu do podstawy, a nie w górę, tj. od podstawy do szczytu. Pogląd taki, skupiający się na takich elementach, które powodują, że przedmiotowy system stanowi oszustwo, jest zgodny z celem dyrektywy polegającym na osiągnięciu wysokiego poziomu ochrony konsumentów. Głównym źródłem dochodów takiego przedsięwzięcia są kolejne opłaty członkowskie, nie zaś sprzedaż na rzecz konsumentów dóbr czy usług. 57. Oczywiście zadaniem sądu odsyłającego jest ustalenie faktów w postępowaniu głównym. Z wyjaśnienia przedstawionego we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wydaje się wynikać, że system prowadzony przez spółkę 4finance nie posiada struktury przypominającej piramidę w rozumieniu pkt 14 załącznika I. Drugie pytanie prejudycjalne 58. Drugie pytanie przekazane przez sąd odsyłający zmierza do uzyskania odpowiedzi, czy symboliczne świadczenie pobierane w celu umożliwienia identyfikacji konsumentów przystępujących do systemu typu „piramida” stanowi „świadczenie” w rozumieniu pkt 14 załącznika I. 59. Przychylam się do stanowiska przedstawionego przez Komisję oraz rządy włoski, litewski i polski, że na podstawie wykładni literalnej dyrektywy brak jest podstaw do przyjęcia minimalnej kwoty świadczenia i że nie może być ona ustalana poprzez zastosowanie innych rodzajów wykładni. Brzmienie pkt 14 załącznika I (przynajmniej w tym zakresie) jest jednoznaczne. Zwrot „wykonuje świadczenie” nie wymaga, aby konsument uiścił określoną kwotę za przyłączenie się do systemu typu „piramida” ( ). 60. Powód, dla którego przedsiębiorstwo zakładające taki system wprowadza obowiązek wykonania świadczenia (przykładowo, jak w niniejszej sprawie – uzyskanie wiarygodnych informacji dotyczących osób rejestrujących się w celu zawarcia umowy pożyczki) stanowi okoliczność, która nie ma znaczenia dla celów dyrektywy. 61. Ponadto wyprowadzenie z pkt 14 załącznika I wymagania, aby konsument wykonywał świadczenie w określonej minimalnej wartości, stałoby w sprzeczności z celem dyrektywy, jakim jest pełna harmonizacja i dążenie do jednolitości i pewności prawa ( ). 62. Z powyższego wynika, że każda suma, niezależnie od tego jak niska, stanowi świadczenie w rozumieniu dyrektywy. Wnioski 63. Mając na uwadze powyższe, w mojej ocenie, na pytania przekazane przez Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas Trybunał powinien udzielić następujących odpowiedzi: Punkt 14 załącznika I do dyrektywy 2005/29/WE (dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych) powinien być interpretowany w następujący sposób: — z systemem promocyjnym typu „piramida” w rozumieniu powyższego przepisu mamy do czynienia wówczas, gdy konsument wykonuje świadczenie w celu przystąpienia do takiego systemu; — odpowiedź twierdząca na pytanie, czy przesłanki określone w pkt 14 załącznika I zostały w konkretnym przypadku spełnione powinna być poprzedzona ustaleniem, że rozważany system ma strukturę piramidy w tym znaczeniu, że składa się z różnych poziomów, zaś na szczycie znajduje się podmiot prowadzący, a nadto pozyskiwanie nowych członków następuje w sposób zbiorowy i wykazuje wzrost wykładniczy. Do poczynienia takich ustaleń niezbędne jest wykazanie, że wynagrodzenie wypłacane na rzecz obecnych członków systemu jest uzależnione przede wszystkim od świadczeń wykonywanych przez nowo pozyskiwanych członków; — każda kwota, niezależnie od tego jak niska, stanowi świadczenie w rozumieniu dyrektywy. ( ) Język oryginału: angielski. ( ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 maja 2005 r. o nieuczciwych praktykach handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym oraz zmieniająca dyrektywę Rady 84/450/EWG, dyrektywy 97/7/WE, 98/27/WE i 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady (dyrektywa o nieuczciwych praktykach handlowych) (Dz.U. L 149, s. 22). ( ) Użyty w angielskiej wersji dyrektywy zwrot „[…] gives consideration for the opportunity to receive compensation […]” („wykonuje świadczenie w zamian za możliwość otrzymania wynagrodzenia”) rozumiem jako „uiszcza opłatę za możliwość otrzymania wynagrodzenia”. Należy podkreślić, że nie we wszystkich wersjach językowych dyrektywy, w tym w wersji litewskiej, występuje zwrot „gives consideration” („wykonuje świadczenie” w polskiej wersji językowej). ( ) Z materiału zgromadzonego w aktach sądu krajowego wynika, że konsumenci mogli zaprosić do 50 osób dziennie, jednak nie więcej niż 200 osób w ciągu miesiąca. ( ) W trakcie trwania przedmiotowej kampanii zarejestrowały się ponad 12223 osoby. Spośród tych osób 3577 wystąpiło o udzielenie pożyczki, a 2868 uzyskało pożyczkę, przy czym niektórzy zaciągnęli więcej niż 1 pożyczkę. Spółka 4finance otrzymała ok. 122 LTL tytułem opłat rejestracyjnych i wypłaciła 236060 LTL tytułem należnych premii. ( ) Wyrok z dnia 8 września 2011 r. w sprawie C-177/10 Rosado Santana, Zb.Orz. s. I-7907, pkt 50 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Zobacz analizę opracowaną przez Micklitz, Monazzahian and Rößler na zlecenie Komisji Europejskiej zatytułowaną „Door to door selling – Pyramid selling – Multilevel marketing” [Sprzedaż akwizycyjna – Sprzedaż w ramach systemu typu „piramida” – Marketing wielopoziomowy]. ( ) Są to następujące wersje językowe: angielska, czeska, duńska, estońska, fińska, francuska, hiszpańska, niderlandzka, łotewska, maltańska, polska, portugalska, rumuńska, słowacka i włoska. ( ) Wyroki: z dnia 6 października 1982 r. w sprawie 283/81 CILFIT i in., Rec. s. 3415, pkt 18–20; z dnia 7 grudnia 1995 r. w sprawie C-449/93 Rockfon, Rec. s. I-4291, pkt 28; z dnia 1 kwietnia 2004 r. w sprawie C-1/02 Borgmann, Rec. s. I-3219, pkt 25. ( ) Wyrok z dnia 3 czerwca 2010 r. w sprawie C-569/08 Internetportal und Marketing, Zb.Orz. s. I-4871, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo. Z bardziej aktualnych wyroków zob. wyrok z dnia 25 kwietnia 2013 r. w sprawie C‑89/12 Bark, pkt 36. ( ) Zobacz również wyrok z dnia 17 października 2013 r. w sprawie C‑391/12 RLvS, pkt 33. ( ) Artykuł 2 lit. e). ( ) Artykuł 2 lit. k). ( ) Zobacz odpowiednio motywy 7 i 8. ( ) Motyw 11. ( ) Wyrok z dnia 18 października 2012 r. w sprawie C‑428/11 Purely Creative i in., pkt 45. ( ) Zobacz motywy 5 i 6. ( ) Artykuł 5 ust. 5. ( ) Co do problemów pojawiających się w przypadku braku wymogu świadczenia zob. pkt 31 niniejszej opinii. ( ) Zobacz pkt 22 niniejszej opinii. ( ) Zdecydowałam się na takie rozróżnienie w oparciu o to, czy tekst zawiera lub nie zawiera warunku, zgodnie z którym wynagrodzenie otrzymywane przez obecnych członków powinno „być związane” (lub być uzależnione) z tym, co zostało wniesione w wyniku przystąpienia nowych uczestników. ( ) Porównaj moje uwagi w pkt 31 odnoszące się do pierwszego pytania. ( ) Zobacz art. 1 dyrektywy. ( ) Wyrażenie „Schneeballsystems” („systemy kuli śnieżnej”) obejmuje takie same rodzaje działań stanowiących oszustwo, które wchodzą w zakres pojęcia „system typu »piramida«” we wszystkich pozostałych wersjach językowych dyrektywy. Wydaje się, że bez znaczenia pozostaje fakt, iż napływ nowych członków następuje od podmiotu prowadzącego, który znajduje się w centrum systemu, a nie stopniowo w dół od szczytu piramidy. Dlatego nie uważam, że niemiecka wersja językowa stara się zdefiniować inne zjawisko niż pozostałe wersje językowe. ( ) Zobacz pkt 18–20 niniejszej opinii. ( ) W przypadku Schneeball podmiot kierujący znajdowałby się w centrum i musiałyby istnieć warstwy rosnące na zewnątrz. ( ) Zobacz m.in. stanowisko Trybunału przedstawione w wyroku wydanym w sprawie Purely Creative i in., przytoczonym w przypisie 16 powyżej, pkt 30, 34. ( ) Zobacz pkt 2 niniejszej opinii.