C-516/15

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO NILSA WAHLA przedstawiona w dniu 21 grudnia 2016 r. ( ) Sprawa C‑516/15 P Akzo Nobel NV, Akzo Nobel Chemicals GmbH, Akzo Nobel Chemicals BV przeciwko Komisji Europejskiej „Odwołanie — Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki — Europejskie rynki stabilizatorów termicznych — Decyzja stwierdzająca dwa naruszenia art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG — Ustalanie cen, podział rynków i wymiana szczególnie chronionych informacji handlowych — Przypisanie odpowiedzialności — Naruszenia popełnione przez spółki zależne i odpowiedzialność pochodna spółki dominującej — Skutki uchylenia grzywny nałożonej na spółki zależne ze względu na upływ terminu przedawnienia określony w art. 25 ust. 1 lit. b) rozporządzenia (WE) nr 1/2003” 1.  W niniejszym odwołaniu od wyroku Sądu Unii Europejskiej z dnia 15 lipca 2015 r., Akzo Nobel i in./Komisja (T‑47/10, EU:T:2015:506) (zwanego dalej „zaskarżonym wyrokiem”) zwrócono się do Trybunału o przedstawienie pewnych wyjaśnień w przedmiocie konsekwencji, jakie powinny zostać konkretnie wyciągnięte z ustanowionych przez Trybunał zasad w zakresie przypisania odpowiedzialności za zachowania antykonkurencyjne. 2.  Pojawia się w szczególności pytanie, czy – a jeśli tak, to w jakich granicach – stwierdzone w stosunku do spółki zależnej pozytywne skutki upływu terminu przedawnienia uprawnień do nakładania sankcji powinny być rozszerzone na jej spółkę dominującą. W zaskarżonym wyroku Sąd stwierdził bowiem, że okoliczność, iż Komisja Europejska nie mogła już nałożyć grzywny na spółkę Akzo Nobel Chemicals GmbH (zwaną dalej „Akzo GmbH”) oraz na spółkę Akzo Chemicals BV (zwaną dalej „Akzo BV”), spółki zależne Akzo Nobel NV, ze względu na przedawnienie, „nie skutkuje podważeniem odpowiedzialności spółki dominującej ani uniemożliwieniem prowadzenia przeciwko niej postępowania”. Sąd uznał bowiem, że „upływ terminu przedawnienia przewidzianego w art. 25 rozporządzenia [(WE)] nr 1/2003[ ( )] nie skutk[ował] zatarciem naruszenia ani uniemożliwieniem Komisji stwierdzenia, w ramach decyzji, odpowiedzialności za takie naruszenie […], a jedynie uniknięciem postępowania prowadzącego do nałożenia sankcji przez podmioty, które powołują się na upływ terminu przedawnienia”. 3.  Z przyczyn, które wyjaśnię poniżej, jestem zdania, że powyższa ocena może się spotkać z krytyką. I – Okoliczności powstania sporu 4. Okoliczności faktyczne leżące u podstaw niniejszego sporu, które są bez wątpienia złożone, zostały przedstawione w pkt 1–50 zaskarżonego wyroku. 5. Dla potrzeb zrozumienia sprawy ograniczę się do przypomnienia poniższych kwestii. 6. Niniejsza sprawa dotyczy decyzji Komisji C(2009) 8682 wersja ostateczna z dnia 11 listopada 2009 r. dotyczącej postępowania przewidzianego w art. 81 WE i art. 53 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG) (sprawa COMP/38.589 – Stabilizatory termiczne) (zwanej dalej „sporną decyzją”). 7. W spornej decyzji Komisja uznała, że pewna liczba przedsiębiorstw, w tym przedsiębiorstwa wnoszące odwołanie, naruszyła art. 81 WE i art. 53 EOG, uczestnicząc w dwojakiego rodzaju porozumieniach i antykonkurencyjnych uzgodnionych praktykach obejmujących terytorium EOG i odnoszących się do dwóch kategorii stabilizatorów termicznych, mianowicie, po pierwsze, do sektora stabilizatorów cynowych, a po drugie, do sektora epoksydowanego oleju sojowego i estrów (zwanego dalej „sektorem ESBO/estrów”). 8. W spornej decyzji stwierdzono istnienie dwóch naruszeń dotyczących tych dwóch kategorii stabilizatorów termicznych, polegających na ustalaniu cen, podziale rynków za pomocą limitów sprzedaży, na podziale klientów i wymianie szczególnie chronionych informacji handlowych. 9. W decyzji tej wskazano, że zainteresowane przedsiębiorstwa uczestniczyły w tych naruszeniach w różnych okresach między 24 lutego 1987 r. a 21 marca 2000 r. w przypadku stabilizatorów cynowych oraz między 11 września 1991 r. a 26 września 2000 r. w przypadku sektora ESBO/estrów. 10. Sporna decyzja została skierowana, w odniesieniu do każdego z naruszeń, do 20 spółek, które albo bezpośrednio uczestniczyły we wskazanych naruszeniach, albo zostały obciążone odpowiedzialnością, jako spółki dominujące (motyw 510 spornej decyzji). 11. Uczestnictwo wnoszących odwołanie w porozumieniach, decyzjach i uzgodnionych praktykach zostało podzielone przez Komisję na trzy odrębne okresy naruszenia. Niniejsze odwołanie dotyczy wyłącznie pierwszego okresu naruszenia. 12. W odniesieniu do pierwszego okresu naruszenia, sprzed dnia 28 czerwca 1993 r., Komisja uznała, ze spółki należące pośrednio do Akzo, obecnie Akzo Nobel, uczestniczyły w naruszeniach bezpośrednio, a są to Akzo GmbH w wypadku naruszenia dotyczącego stabilizatorów cynowych i Akzo BV w wypadku naruszenia dotyczącego sektora ESBO/estrów. Akzo Nobel przypisano odpowiedzialność za naruszenie jako spółce dominującej (motywy 512–519 spornej decyzji). 13. W odniesieniu do drugiego okresu naruszenia, od 28 czerwca 1993 r. do 2 października 1998 r., Komisja uznała, że naruszenia zostały popełnione przez „partnerstwo Akcros”, które nie posiada własnej osobowości prawnej (motywy 563 i 564 spornej decyzji). 14. W odniesieniu do trzeciego okresu naruszenia, od 2 października 1998 r. do 21 marca 2000 r. w wypadku stabilizatorów cynowych i od 2 października 1998 r. do 22 marca 2000 r. w wypadku sektora ESBO/estrów, Komisja uznała, że naruszenia zostały popełnione przez Akcros (motywy 582–587 spornej decyzji). 15. W odniesieniu do nałożenia grzywien art. 2 spornej decyzji ma następujące brzmienie: „Za naruszenia w sektorze stabilizatorów na bazie cyny nakłada się następujące grzywny: […] 4) [Akzo Nobel], [Akzo GmbH] i [Akcros] odpowiadają solidarnie na kwotę 1580000 EUR; […] 6) [Akzo Nobel] i [Akzo GmbH] odpowiadają solidarnie na kwotę 9820000 EUR; 7) [Akzo Nobel] odpowiada na kwotę 1432700 EUR; […] Za naruszenia [w sektorze ESBO/estrów] nakłada się następujące grzywny: […] 21) [Akzo Nobel], [Akzo BV] i [Akcros] odpowiadają solidarnie na kwotę 2033000 EUR; […] 23) [Akzo Nobel] i [Akzo BV] odpowiadają solidarnie na kwotę 3467000 EUR; 24) [Akzo Nobel] odpowiada na kwotę 2215303 EUR […]” [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak wszystkie cytaty z tej decyzji poniżej]. 16. Decyzją Komisji z dnia 30 czerwca 2011 r. (zwaną dalej „decyzją zmieniającą”) sporna decyzja została zmieniona w zakresie, w jakim była skierowana do Akzo Nobel i Akcros. 17. W motywie 1 decyzji zmieniającej Komisja przypomniała, że w spornej decyzji nałożyła grzywny na Akzo Nobel i Akcros „łącznie i solidarnie” z Elementis plc, Elementis Holdings Limited i Elementis Services Limited. 18. W motywie 2 decyzji zmieniającej Komisja stwierdziła, że w następstwie wyroku z dnia 29 marca 2011 r., ArcelorMittal Luxembourg/Komisja i Komisja/ArcelorMittal Luxembourg i in. (C‑201/09 P i C‑216/09 P, EU:C:2011:190) zdecydowała ona uchylić sporną decyzję w zakresie, w jakim była ona skierowana, w szczególności, do spółek Elementis i Elementis Holdings Limited. 19. W związku z powyższym Komisja zmieniła sporną decyzję w zakresie, w jakim decyzja ta była skierowana do Akzo Nobel i Akcros, w zakresie, w jakim spółki te uznano za solidarnie odpowiedzialne, wraz z Elementis, za zapłatę ustalonych grzywien. 20. Wreszcie pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 12 września 2011 r. Akzo Nobel i Akcros wniosły skargę na decyzję zmieniającą Komisji. Wyrokiem z dnia 15 lipca 2015 r., Akzo Nobel i Akcros Chemicals/Komisja (T‑485/11, EU:T:2015:517) stwierdzono nieważność decyzji zmieniającej. Od tego wyroku nie wniesiono odwołania. II – Postępowanie przed Sądem i zaskarżony wyrok 21. W skardze złożonej w sekretariacie Sądu w dniu 27 stycznia 2010 r. skarżące wniosły o stwierdzenie nieważności spornej decyzji lub posiłkowo o obniżenie kwoty nałożonych na nie grzywien. 22. Na poparcie skargi skarżące podniosły pięć zarzutów, z których pierwszy dotyczył naruszeń przepisów regulujących przedawnienie. W ramach części pierwszej zarzutu pierwszego, opartej na naruszeniu art. 25 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 1/2003, wnoszące odwołanie stwierdziły, że ze względu na upływ terminu przedawnienia począwszy od dnia 28 czerwca 1998 r. Komisja nie mogła już prowadzić postępowania przeciwko Akzo GmbH i Akzo BV, a tym samym nie mogła nałożyć na te spółki grzywny solidarnie z Akzo Nobel jako ich spółką dominującą. 23. Ich zastrzeżenia zostały w części uwzględnione. Sąd orzekł, że należy stwierdzić nieważność art. 2 pkt 4, 6, 21 i 23 spornej decyzji w zakresie, w jakim na spółki Akzo GmbH i Akzo BV zostały nałożone grzywny w odniesieniu do pierwszego okresu naruszenia, ale w pozostałej części zastrzeżenia te należy oddalić. Powody wskazane w tym względzie przez Sąd zostały zasadniczo przedstawione w pkt 118–128 zaskarżonego wyroku. III – Żądania stron 24. Wnoszące odwołanie wnoszą do Trybunału o: — tytułem żądania głównego – uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie, w jakim uznano w nim, że odpowiedzialność za grzywny nałożone pierwotnie na spółki Akzo GmbH i Akzo BV za ich uczestnictwo w naruszeniach można nadal przypisać Akzo Nobel po uchyleniu tych grzywien przez Sąd; — stwierdzenie nieważności spornej decyzji w zakresie, w jakim stwierdzono w niej uczestnictwo spółek Akzo GmbH i Akzo BV w naruszeniach, a w szczególności art. 1 pkt 1 lit. b) i art. 1 pkt 2 lit. b) tej decyzji; — stwierdzenie nieważności spornej decyzji w zakresie, w jakim Akzo Nobel przypisano w niej odpowiedzialność / nałożono na tę spółkę grzywnę za noszące znamiona naruszenia zachowanie spółek Akzo GmbH i Akzo BV, a w szczególności art. 1 pkt 1 lit. a) w odniesieniu do okresu od 24 lutego 1987 r. do 28 czerwca 1993 r. i art. 1 pkt 2 lit. a) w odniesieniu do okresu od 11 września 1991 r. do 28 czerwca 1993 r. oraz art. 2 pkt 6 i 23; — tytułem żądania ewentualnego – uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi do ponownego rozpoznania; — obciążenie Komisji kosztami postępowania. 25. Komisja wnosi o oddalenie odwołania i obciążenie wnoszących odwołanie kosztami postępowania. IV – Analiza odwołania A – Argumentacja stron 26. W uzasadnieniu odwołania wnoszące odwołanie, Akzo Nobel i in., podnoszą tylko jeden zarzut, oparty w istocie na naruszeniu reguł dotyczących odpowiedzialności spółek dominujących za noszące znamiona naruszenia zachowanie ich spółek zależnych. 27. Podnoszą one, że w wyroku z dnia 17 września 2015 r., Total/Komisja (C‑597/13 P, EU:C:2015:613) Trybunał potwierdził niedawno, iż w przypadku gdy odpowiedzialność spółki dominującej jest całkowicie pochodną odpowiedzialności jej spółki zależnej, odpowiedzialność tej spółki dominującej nie może wykraczać poza odpowiedzialność spółki zależnej. W takim przypadku jeżeli spółka dominująca wniosła skargę mającą taki sam przedmiot co skarga wniesiona przez spółkę zależną, spółka dominująca musi skorzystać z częściowego lub całkowitego uchylenia grzywny nałożonej na spółkę zależną. 28. W tym względzie wnoszące odwołanie podnoszą, że uchylenie grzywien nałożonych na spółki Akzo GmbH i Akzo BV powinno było doprowadzić do uchylenia grzywny nałożonej na Akzo Nobel jako spółkę dominującą za okres naruszenia przed powstaniem „partnerstwa Akcros”, ponieważ grzywna ta została na nią nałożona wyłącznie ze względu na bezpośrednie uczestnictwo jej spółek zależnych w naruszeniach. Odpowiedzialność Akzo Nobel miała zatem charakter czysto wtórny, akcesoryjny i zależny względem odpowiedzialności jej spółek zależnych. 29. W niniejszym przypadku uchylenie grzywien nałożonych na spółki Akzo GmbH i Akzo BV powinno było doprowadzić do stwierdzenia nieważności całej spornej decyzji w stosunku do tych spółek w odniesieniu do pierwszego okresu naruszenia. 30. W tym kontekście, zdaniem wnoszących odwołanie, po wydaniu przez Trybunał wyroku z dnia 29 marca 2011 r., ArcelorMittal Luxembourg/Komisja i Komisja/ArcelorMittal Luxembourg i in. (C‑201/09 P i C‑216/09 P, EU:C:2011:190), Komisja została postawiona przed faktem, że jej uprawnienie do nałożenia grzywny na spółki Elementis i Ciba/BASF uległo przedawnieniu. Jak wynikało z decyzji zmieniającej, Komisja zatem nie tylko uchyliła grzywny, ale zmieniła także swoje ustalenia dotyczące wszelkiego uczestnictwa tych przedsiębiorstw w naruszeniach. 31. Zdaniem wnoszących odwołanie zgodnie z zasadą równego traktowania oraz aby móc wyciągnąć pełne konsekwencje z zaskarżonego wyroku w rozumieniu art. 266 akapit pierwszy TFUE, Komisja powinna była przyjąć takie samo podejście względem spółek Akzo GmbH i Akzo BV. Tymczasem sporna decyzja zawierała nadal stwierdzenie naruszenia w odniesieniu to tych dwóch przedsiębiorstw. 32. Okoliczność, że Komisja mogła nadal nałożyć grzywnę na inne podmioty prawne należące do grupy Akzo, jest bez znaczenia, gdyż zgodnie z orzecznictwem dotyczącym prawa do obrony oraz indywidualnych gwarancji proceduralnych należy porównać sytuacje różnych podmiotów prawnych, a nie przedsiębiorstw zaangażowanych w naruszenie. 33. Komisja podnosi, że odwołanie jest przynajmniej w części niedopuszczalne. W pierwszej kolejności – wnoszące odwołanie nie powołały się na żadne naruszenie prawa, lecz ograniczyły się do powtórzenia argumentów, które zostały odrzucone przez Sąd. W drugiej kolejności – w zakresie, w jakim rzeczony zarzut dotyczy zasady równego traktowania w odniesieniu do Elementis i Ciba/BASF, powinien być on uznany za nowy. Otóż zgodnie z art. 170 § 1 regulaminu postępowania przed Trybunałem oraz zgodnie z orzecznictwem argument taki powinien zostać odrzucony. Argument oparty na rzekomej skuteczności proceduralnej nie powinien zostać w tym kontekście uwzględniony. 34. W każdym wypadku Komisja utrzymuje, iż Sąd słusznie przypomniał, że upływ terminu przedawnienia nie skutkuje uniemożliwieniem stwierdzenia przez tę instytucję odpowiedzialności adresata grzywny, która uległa przedawnieniu. W niniejszym przypadku utrzymanie odpowiedzialności spółek zależnych jest adekwatne i zasadne, stanowiąc podstawę do ustalenia odpowiedzialności spółki dominującej, a także do celów ewentualnych powództw o odszkodowanie wniesionych przeciwko przedsiębiorstwu. 35. Jeżeli chodzi uchylenie spornej decyzji w stosunku do spółek Elementis i Ciba/BASF, Komisja zauważa, że upływ przedawnienia nastąpił w odniesieniu do wszystkich podmiotów prawnych tych przedsiębiorstw, które po prostu opuściły porozumienie. Natomiast w niniejszym przypadku Akzo Nobel uczestniczyła, za pośrednictwem poszczególnych spółek zależnych, w dwóch jednolitych i ciągłych naruszeniach, w odniesieniu do których termin przedawnienia nie upłynął. 36. Komisja zauważa ponadto, że w wyrokach z dnia 15 lipca 2015 r., Akzo Nobel oraz Akcros Chemicals/Komisja (T‑485/11, EU:T:2015:517) Sąd ograniczył się do stwierdzenia błędu proceduralnego dotyczącego decyzji zmieniającej. Ponadto w zaskarżonym wyroku wyraźnie utrzymano sporną decyzję w zakresie, w jakim stwierdzono w niej uczestnictwo w naruszeniach trzech podmiotów prawnych będących członkami grupy Akzo w okresie przed powstaniem partnerstwa Akcros. Z wyroków tych nie wynika zatem, że na Komisji ciąży jakikolwiek obowiązek cofnięcia spornej decyzji. 37. W odniesieniu do zasad dotyczących odpowiedzialności pochodnej spółek dominujących Komisja uważa, że zarzuty wnoszących odwołanie nie odzwierciedlają w sposób prawidłowy orzecznictwa w tym zakresie. W wyroku z dnia 17 września 2015 r., Total/Komisja (C‑597/13 P, EU:C:2015:613) Trybunał potwierdził, odwołując się do czynników mogących charakteryzować w sposób indywidualny zachowanie zarzucane spółce dominującej, że istnieją sytuacje, w których rozszerzenie na spółkę dominującą przyznanej spółce zależnej obniżki grzywny nie jest uzasadnione. 38. Zdaniem Komisji takie rozszerzenie jest możliwe wyłącznie wówczas, gdy istnieje ta sama przyczyna powstania odpowiedzialności lub nałożenia grzywny w odniesieniu do tych dwóch podmiotów, a nie za każdym razem, gdy spółka zależna częściowo lub całkowicie wygrywa sprawę przed sądem. Komisja podkreśla, że „czynniki indywidualne” uzasadniające nałożenie odmiennej grzywny na spółkę dominującą nie można wymienić wyczerpująco. 39. Analiza najważniejszych orzeczeń Sądu i Trybunału wskazuje, że sąd Unii był konsekwentny w tej kwestii. Wynika z nich, że zazwyczaj ta sama grzywna ma zastosowanie do spółki dominującej i spółki zależnej, jeżeli w okresie naruszenia wchodziły one w skład jednego i tego samego przedsiębiorstwa, nie zostały następnie podzielone i nie uczestniczyły w naruszeniu indywidualnie lub za pośrednictwem innych spółek zależnych, zanim stały się jednym i tym samym przedsiębiorstwem. 40. Jeżeli przyznana spółce zależnej obniżka ma bezpośredni związek z odpowiedzialnością za naruszenie, w szczególności w kontekście czasu trwania naruszenia, zgodnie z zasadą odpowiedzialności pochodnej zmniejszenie odpowiedzialności spółki zależnej i obniżka nałożonej na tę spółkę grzywny mają bezpośredni skutek w odniesieniu do spółki dominującej. Komisja podkreśla, że okresy uczestnictwa spółki dominującej i spółki zależnej mogą się jednak różnić, np. jeśli spółka zależna zaprzestała uczestnictwa, ale inna spółka zależna z tej samej grupy lub spółka dominująca w sposób bezpośredni kontynuowała swoje uczestnictwo. W takim przypadku przedawnienie mogłoby mieć ewentualnie zastosowanie w odniesieniu do pierwszej spółki zależnej bezpośrednio zaangażowanej w udział w porozumieniu, lecz nie do spółki dominującej. 41. Komisja zauważa również, że z wyroku z dnia 29 marca 2011 r., ArcelorMittal Luxembourg/Komisja i Komisja/ArcelorMittal Luxembourg i in. (C‑201/09 P i C‑216/09 P, EU:C:2011:190) wynika, iż przedawnienie ma zastosowanie indywidualnie do każdego podmiotu prawnego, a nie jednolicie, do całości przedsiębiorstwa, co oznacza, że chodzi o uznaną sytuację, w której uzasadnione jest, by nie rozszerzać obniżki grzywny na spółkę dominującą. 42. Wreszcie, zdaniem Komisji, w zaskarżonym wyroku Sąd słusznie dokonał porównania upływu terminu przedawnienia do indywidualnych gwarancji proceduralnych, takich jak prawo do obrony, a także do wymogu notyfikowania przez Komisję zarówno pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, jak i decyzji nakładającej takie sankcje na daną osobę prawną. B – Ocena 43. Przed rozpatrzeniem niniejszej sprawy co do istoty należy odnieść się krótko do powodów niedopuszczalności podniesionych przez Komisję w jej odpowiedzi na odwołanie. 1. W przedmiocie dopuszczalności 44. Jak podniosła Komisja, okazuje się, że argumenty wnoszących odwołanie dotyczące, po pierwsze, naruszenia przez Komisję zasady równego traktowania w odniesieniu do spółek Ciba/BASF i Elementis, oraz po drugie, braku uzasadnionego interesu w rozumieniu art. 7 ust. 1 ostatnie zdanie rozporządzenia nr 1/2003, mogące uzasadniać stwierdzenie, że spółki Akzo GmbH i Akzo BV faktycznie uczestniczyły w porozumieniach, są nowymi argumentami, w tym sensie, że nie były one przedmiotem debaty w pierwszej instancji. 45. Wnoszące odwołanie ograniczyły się bowiem do podniesienia przed Sądem, że z uwagi na upływ terminu przedawnienia na Akzo GmbH i Akzo BV nie ciąży żadna odpowiedzialność oraz że należało zatem stwierdzić nieważność spornej decyzji w tej kwestii. 46. Należy ponadto zauważyć, że te nowe argumenty nie opierają się w żaden sposób na faktach ujawnionych w trakcie postępowania. W tym względzie należy wskazać, że w swoich uwagach złożonych przed Sądem w dniu 16 września 2011 r., dotyczących w szczególności konsekwencji, jakie należy wyciągnąć z wyroku z dnia 29 marca 2011 r., ArcelorMittal Luxembourg/Komisja i Komisja/ArcelorMittal Luxembourg i in. (C‑201/09 P i C‑216/09 P, EU:C:2011:190), wnoszące odwołanie nie przedstawiły żadnego argumentu dotyczącego naruszenia zasady równego traktowania. Tymczasem wiedziały one w tej dacie o uchyleniu spornej decyzji względem spółek należących do grup Ciba/BASF i Elementis. 47. Tym samym uważam, że ocena powyższych argumentów nie leży w zakresie kompetencji Trybunału w ramach niniejszego odwołania ( ). 48. W pozostałej części odwołanie powinno zostać moim zdaniem uznane za dopuszczalne. Wydaje się, że wnoszące odwołanie mają głównie na celu zakwestionowanie rozumowania prawnego, które doprowadziło Sąd do stwierdzenia, że upływ terminu przedawnienia w stosunku do spółek zależnych nie skutkował podważeniem odpowiedzialności ich spółki dominującej. 2. Co do istoty 49. Jak zapowiedziałem we wprowadzeniu do niniejszej opinii, niniejsza sprawa, która dotyczy dwóch porozumień, decyzji i uzgodnionych praktyk w sektorze stabilizatorów w sektorze termicznym, stwarza Trybunałowi okazję do dostarczenia pewnych wyjaśnień w odniesieniu do swojego orzecznictwa dotyczącego odpowiedzialności spółek dominujących w przypadku naruszenia prawa konkurencji przez ich spółki zależne. Pojawia się w szczególności pytanie, czy przedawnienie uprawnień Komisji do nakładania sankcji w stosunku do pewnych spółek zależnych pozostaje – jak przyjął Sąd w niniejszej sprawie – bez wpływu na odpowiedzialność spółki dominującej. 50. Dla celów udzielenia odpowiedzi na to pytanie istotne wydaje mi się ustalenie, czy odpowiedzialność spółki dominującej, w przypadku gdy – jak w niniejszej sprawie – nie zostało wykazane, że spółka ta bezpośrednio uczestniczyła w przedmiotowym naruszeniu, powinna zostać uznana za „osobistą”, czy „pochodną”. Zajmę się tą kwestią w pierwszej kolejności w świetle nauki płynącej moim zdaniem z orzecznictwa Trybunału. 51. W drugiej kolejności wskażę, z jakich powodów wniosek, do którego doszedł Sąd w odniesieniu do zasad dotyczących przedawnienia, narusza moim zdaniem zasady ustanowione w orzecznictwie w dziedzinie przypisywania odpowiedzialności spółkom dominującym za zachowania antykonkurencyjne ich spółek zależnych. W tym kontekście wyjaśnię, z jakich powodów z charakteru odpowiedzialności spółki dominującej wynika bezwzględnie, że może ona korzystać z upływu terminu przedawnienia stwierdzonego w stosunku do jej spółki zależnej. a) Charakter odpowiedzialności spółek dominujących za działania podejmowane przez ich spółki zależne: odpowiedzialność „osobista”, czy odpowiedzialność „pochodna”? 52. Kwestia przypisywania odpowiedzialności za naruszenia prawa konkurencji w ramach grup spółek jest od dawna znana w orzecznictwie ( ), a rozumowanie Trybunału w tym względzie pozostaje, z pewnymi wyjątkami, niezmienione. Rozumowanie to prezentuje się schematycznie w następujący sposób. 53. Jeżeli przedsiębiorstwo dopuściło się naruszenia reguł konkurencji Unii, musi ponieść za nie odpowiedzialność. 54. W przypadku gdy spornego zachowania dopuściła się spółka zależna grupy, co do zasady spółce tej należy, zgodnie z zasadą odpowiedzialności osobistej mającą zastosowanie w przypadku naruszeń reguł konkurencji Unii ( ), przypisać odpowiedzialność za przedmiotowe naruszenie. 55. W drodze wyjątku od tej zasady Trybunał wskazuje, że istnieją okoliczności, w których podmiotowi prawnemu nie będącemu bezpośrednim sprawcą naruszenia można jednak przypisać odpowiedzialność za podlegające karze zachowanie i może on zatem zostać za nie ukarany. Dzieje się tak w szczególności w przypadku, gdy dana spółka nie określa w sposób samodzielny swojego zachowania, lecz zasadniczo stosuje się do wytycznych wydawanych jej przez spółkę dominującą, w szczególności z uwzględnieniem więzów gospodarczych, organizacyjnych i prawnych łączących oba te podmioty prawa ( ). Podejście to opiera się na założeniu, że nawet jeśli z prawnego punktu widzenia grupa składa się z większej liczby odrębnych osób prawnych, może być ona uznawana za jedno „przedsiębiorstwo” w rozumieniu prawa konkurencji. Przyznanej w ten sposób Komisji możliwości odwołania się do pojęcia funkcjonalnego przedsiębiorstwa w celu przypisania spółkom, które nie uczestniczyły bezpośrednio w zarzucanych praktykach, odpowiedzialności za zachowania antykonkurencyjne towarzyszy w szczególności możliwość skierowania przez tę instytucję do spółki dominującej decyzji nakładającej grzywny, bez konieczności ustalania jej bezpośredniego uczestnictwa w naruszeniu ( ). 56. Przesłanki, które muszą zostać spełnione, aby można uznać, że spółka dominująca ponosi odpowiedzialność za zachowanie antykonkurencyjne swojej spółki zależnej, są obecnie jasno określone w orzecznictwie: konieczne jest, aby po pierwsze, spółka dominująca była w stanie wywierać decydujący wpływ na zachowanie swojej spółki zależnej, a po drugie, rzeczywiście użyła tego wpływu ( ). 57. Dowód zaistnienia tych przesłanek wymaga co do zasady, aby organ ścigania i karania zachowań antykonkurencyjnych dostarczył w każdym przypadku materialnego dowodu na istnienie oraz rzeczywiste wywieranie decydującego wpływu przez spółkę dominującą na jej spółkę zależną ( ). Trybunał orzekł jednak – począwszy od wyroku AEG-Telefunken/Komisja ( ) oraz w sposób jednoznaczny od wyroku Akzo Nobel i in./Komisja ( ) – że w przypadku gdy spółka dominująca posiada 100% kapitału w spółce zależnej, można domniemywać, iż spółka ta rzeczywiście wywiera taki wpływ na zachowanie jej spółki zależnej. To domniemanie „decydującego wpływu”, które zostało następnie rozszerzone na przypadek, w którym spółka dominująca posiada prawie cały kapitał spółki zależnej ( ), stanowi zdaniem Trybunału „domniemanie wzruszalne”, które spółka dominująca może obalić, jeśli jest w stanie wykazać, że jej spółka zależna określa w sposób samodzielny swoje zachowanie rynkowe. 58. W świetle powyższego należy stwierdzić, że mogą istnieć okoliczności właściwe spółce zależnej lub spółce dominującej, które mogą uzasadniać nakładanie grzywien o różnej wysokości. 59. Jak moim zdaniem bardzo celnie zauważyła Komisja, może mieć miejsce szereg sytuacji uzasadniających nałożenie grzywny w odmiennej wysokości niż grzywny nałożonej na spółkę zależną, nawet w przypadku istnienia odpowiedzialności pochodnej. Należy jednak wykazać, że różnica taka opiera się na czynnikach indywidualnych, właściwych dla spółki dominującej, odnoszących się zarówno do podstawowych elementów (takich jak okres, w którym bezpośrednio uczestniczyła ona w porozumieniu, decyzji i uzgodnionych praktyk) lub kryteriów, które zostały uwzględnione przy obliczaniu wysokości grzywny (takich jak obniżka ze względu na współpracę jednego z podmiotów prawnych tworzących „przedsiębiorstwo”, któremu zarzuca się naruszenie, czy też jeszcze zastosowanie podwyższenia grzywny ze względu na recydywę stwierdzoną w odniesieniu do spółki dominującej). W tym względzie Trybunał orzekł w sprawie Total/Komisja ( ), że nałożenie na spółkę dominującą grzywny o wysokości odmiennej niż grzywna nałożona na jej spółkę zależną jest uzasadnione jedynie w sytuacji „gdy żaden inny czynnik nie charakteryzuje w sposób indywidualny zachowania zarzucanego spółce dominującej” ( ). 60. Jaki ma jednak dokładnie charakter odpowiedzialność spółki dominującej, co do której zostało stwierdzone, że nie jest ona bezpośrednio zaangażowana w sporne praktyki antykonkurencyjne? Czy odpowiedzialność tę należy zrównać z odpowiedzialnością bezpośredniego sprawcy naruszenia (zważywszy na bliskie powiązania tej spółki ze spółką lub spółkami, którym zarzuca się bezpośrednio naruszenie), czy powinno się raczej uznawać, że ponosi ona jedynie odpowiedzialność za zachowanie, którego nie jest w żaden sposób sprawcą? 61. Należy wskazać bowiem, że istnieje niejasność co do kwestii, czy odpowiedzialność spółek dominujących, w przypadku gdy ustalono, że nie uczestniczyły one bezpośrednio w przedmiotowym naruszeniu, ma charakter „pochodny”, czy też „osobisty”. 62. Należy zauważyć w tym względzie, że zarówno terminologia stosowana przez Trybunał, jak i wnioski, jakie z niej on wyciągnął w tej dziedzinie, są znacznie zróżnicowane. 63. Z terminologicznego punktu widzenia orzecznictwo odnosi się często do koncepcji przypisywania odpowiedzialności ( ), a nie do zachowania noszącego znamiona naruszenia. W niektórych wyrokach przyjęto natomiast koncepcję „wspólnej” winy w tym znaczeniu, że spółka dominująca jest sama uważana za będącą również sprawcą naruszenia, bez jakiegokolwiek wyraźnego rozróżnienia pomiędzy sytuacją, w której zostało ustalone, iż spółka taka była bezpośrednio zaangażowana jako sprawca przedmiotowego naruszenia, a sytuacją, w której przypisanie odpowiedzialności za to naruszenie spółce dominującej jest traktowane jedynie jako efekt uboczny. Zgodnie z tą drugą linią orzecznictwa, która jest moim zdaniem trudna do pogodzenia z pierwszą, uznaje się, że spółka dominująca posiadająca decydujący wpływ na spółkę zależną uczestniczącą w naruszeniu art. 101 TFUE sama dopuściła się w związku z tym naruszenia reguł konkurencji prawa Unii ( ). 64. Z merytorycznego punktu widzenia owa różnica w terminologii pociąga za sobą często odmienne lub wręcz niespójne konsekwencje ( ). 65. Z jednej strony orzeczono, że stosunek solidarności, jaki istnieje między spółką dominującą i jej spółką zależną, nie może ograniczać się do formy zabezpieczenia udzielonego przez spółkę dominującą w celu zagwarantowania zapłaty grzywny nałożonej na spółkę zależną; spółka dominująca może zostać obciążona obowiązkiem zapłaty grzywny w kwocie przewyższającej grzywnę nałożoną na jej spółkę zależną ( ). Pozwala to przypuszczać, że odpowiedzialność spółki dominującej jest uznawana za osobistą. 66. Z drugiej strony Trybunał uznał jeszcze niedawno, w rozwinięciu nauki płynącej z wyroku wydanego w składzie wielkiej izby w dniu 22 stycznia 2013 r., Komisja/Tomkins (C‑286/11 P, EU:C:2013:29), że spółka dominująca, której odpowiedzialność jest całkowicie pochodną odpowiedzialności jej spółki zależnej, co do zasady musi skorzystać z ewentualnego zmniejszenia odpowiedzialności jej spółki zależnej przyznanej tej ostatniej ( ). W tym względzie Trybunał wskazał, że w sytuacji gdy żaden inny czynnik nie charakteryzuje w sposób indywidualny zachowania zarzucanego spółce dominującej, odpowiedzialność tej spółki dominującej nie może wykraczać poza odpowiedzialność spółki zależnej ( ); w wypadku spełnienia niezbędnych przesłanek procesowych spółka dominująca co do zasady musi skorzystać z ewentualnego zmniejszenia odpowiedzialności jej spółki zależnej przyznanej tej ostatniej ( ). 67. Ze swej strony uważam, że ponieważ stanowisko Trybunału opiera się na jednolitym podejściu w przypisywaniu odpowiedzialności za zachowania noszące znamiona naruszenia, należy z niego wyciągnąć wszystkie konsekwencje ( ), w szczególności w zakresie uprawnień Komisji do nakładania sankcji na przedmiotowe spółki. Zastosowanie takiego spójnego podejścia zwiększyłoby tym samym pewność prawa. 68. W związku z tym, chociaż Trybunał wielokrotnie stwierdził, że spółka dominująca ponosi w tej konfiguracji tzw. odpowiedzialność „osobistą”, moim zdaniem chodzi w takiej sytuacji jedynie o podkreślenie faktu, iż to na tej spółce ciąży odpowiedzialność za zachowania antykonkurencyjne jej spółki zależnej, niezależnie od jej rzeczywistego zaangażowania w zarzucane praktyki, ze względu na powiązania kapitałowo-organizacyjne, jakie utrzymuje ze swoją spółką zależną, a także o podkreślenie jednolitości jednostki gospodarczej, którą spółki te tworzą ( ). Innymi słowy, zasada odpowiedzialności osobistej nie stoi na przeszkodzie temu, aby Komisja rozważyła najpierw nałożenie sankcji na spółkę będącą sprawcą naruszenia reguł konkurencji, przed zbadaniem, czy ewentualnie naruszenie może być przypisane jej spółce dominującej ( ). 69. Tym samym, ponieważ Komisja może skierować decyzję nakładającą grzywnę do spółki dominującej bez konieczności ustalania jej konkretnego – a więc bezpośredniego – zaangażowania w naruszenie, nieuniknioną konsekwencją skorzystania z tej możliwości jest moim zdaniem to, że każdy błąd, jakim obciążone są ustalenia dotyczące rzeczywistego udziału spółki zależnej w naruszeniu – a tym samym obliczenie grzywny, jaka może ewentualnie zostać z tego tytułu nałożona – powinien oddziaływać również na korzyść spółki dominującej ( ). Chodzi zatem wyłącznie o wyciągnięcie konsekwencji z wyborów dokonanych przez Komisję w zakresie przypisywania odpowiedzialności za zachowania noszące znamiona naruszenia. 70. To właśnie w świetle powyższych rozważań należy wypowiedzieć się w przedmiocie zasadności wniosku, do jakiego doszedł Sąd w pkt 128 zaskarżonego wyroku. b) Czy przedawnienie uprawnień do nakładania sankcji stwierdzone w odniesieniu do spółki zależnej powinno oddziaływać na korzyść spółki dominującej, co do której ustalono, że nie uczestniczyła ona bezpośrednio w zarzucanych praktykach? 71. Artykuł 25 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 1/2003 stanowi, że wykonywanie uprawnień Komisji do nakładania kar ulega przedawnieniu w terminie pięciu lat ( ). Zgodnie z art. 25 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 bieg przedawnienia rozpoczyna się w dniu, w którym popełniono naruszenie, albo – w przypadku ciągłych lub powtarzających się naruszeń – w dniu zaniechania naruszenia. 72. Co z sytuacją, w której przedawnienie zostało stwierdzone w odniesieniu do spółki zależnej, której spółka dominująca została również obciążona odpowiedzialnością za naruszenie reguł konkurencji jedynie ze względu na jej status? Czy spółka dominująca powinna skorzystać z przedawnienia stwierdzonego w odniesieniu do jej spółki zależnej w przypadku odpowiedzialności czysto pochodnej? Czy należy przyjąć powyżej opisane podejście jednolite, czy też dokonywać oddzielnej oceny zastosowania przedawnienia w zależności od zainteresowanego podmiotu? 73. W niniejszym przypadku należy podkreślić, że Komisja przyjęła odpowiedzialność Akzo Nobel na podstawie art. 81 WE (obecnie art. 101 TFUE), jako spółki nadrzędnej wobec grupy Akzo, w odniesieniu do całego czasu trwania naruszeń, czyli od dnia 24 lutego 1987 r. do dnia 22 marca 2000 r., wskutek zachowań, których dopuściły się jej spółki zależne oraz partnerstwo Akcros. 74. W trakcie postępowania administracyjnego spółki Akzo GmbH i Akzo BV podniosły, że zaprzestały uczestnictwa w porozumieniach w dniu 28 czerwca 1993 r., a więc ponad pięć lat przed wszczęciem dochodzenia (2003 r.). Ze względu na przepisy stosowane w odniesieniu do przedawnienia Komisja nie mogła już prowadzić postępowania przeciwko tym spółkom. Akzo Nobel utrzymywała z kolei, że można jej przypisać odpowiedzialność jako spółce dominującej jedynie w zakresie, w jakim można nią było obciążyć jej spółki zależne. 75. W spornej decyzji Komisja odrzuciła tę argumentację w szczególności z tego powodu, że „[n]ie można przyjąć, że przedawnienie ma zastosowanie jedynie ze względu na reorganizację w ramach grupy Akzo. Naruszenia, o których mowa w art. 81 ust. 1 [WE], są bowiem popełniane przez »przedsiębiorstwa«. Podobnie przepisy regulujące przedawnienie zawarte w art. 25 [rozporządzenia nr 1/2003] mają zastosowanie do »przedsiębiorstw«” ( ). 76. Przed Sądem skarżące i Komisja zasadniczo podtrzymały swoje stanowiska. 77. Sąd, odrzucając ocenę Komisji, zgodnie z którą spółki Akzo GmbH i Akzo BV, jako członkowie grupy Akzo, nie mogły zgodnie z prawem powoływać się na przedawnienie w stosunku do nich, uznał jednak, że w niniejszym przypadku należało dokonać rozróżnienia pomiędzy pojęciami odpowiedzialności i przedawnienia. Sąd orzekł tym samym, że przedawnienie uprawnień Komisji do nakładania sankcji na spółki zależne nie ma wpływu na odpowiedzialność spółki dominującej. 78. W pkt 125 i 126 zaskarżonego wyroku Sąd zauważył bowiem, co następuje: […] należy przypomnieć, że upływ terminu przedawnienia przewidzianego w art. 25 rozporządzenia nr 1/2003 nie skutkuje zatarciem naruszenia ani uniemożliwieniem Komisji stwierdzenia, w ramach decyzji, odpowiedzialności za takie naruszenie (zob. podobnie wyrok z dnia 6 października 2005 r., Sumitomo Chemical i Sumika Fine Chemicals/Komisja, T‑22/02 i T‑23/02, Zb.Orz., EU:T:2005:349, pkt 60–63 [ ( )]), a jedynie uniknięciem postępowania prowadzącego do nałożenia sankcji przez podmioty, które powołują się na upływ terminu przedawnienia (zob. podobnie wyrok z dnia 27 czerwca 2012 r., Bolloré/Komisja, T‑372/10, EU:T:2012:325, pkt 194 [ ( )]). Ponadto z wykładni językowej, celowościowej i kontekstualnej art. 25 rozporządzenia nr 1/2003 wynika, że podobnie jak w wypadku indywidualnych gwarancji proceduralnych, takich jak prawo do obrony i wymóg notyfikowania przez Komisję zarówno pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, jak i decyzji nakładającej takie sankcje na daną osobę prawną […], pozytywne skutki upływu terminu przedawnienia zgodnie z ust. 1 przypadają w udziale odrębnie każdej z osób prawnych, które są narażone na objęcie postępowaniem przez Komisję, i każda z tych osób może się na nie powoływać. Tak więc w orzecznictwie uznano już, że sam fakt, iż spółka zależna wchodząca w skład danej grupy spółek tworzących jednostkę gospodarczą korzysta z upływu terminu przedawnienia, nie skutkuje podważeniem odpowiedzialności spółki dominującej ani uniemożliwieniem prowadzenia przeciwko niej postępowania (zob. podobnie ww. w pkt 125 wyrok Bolloré/Komisja, EU:T:2012:325, pkt 193–196 […]”. 79. Zważywszy na całość powyższych rozważań, Sąd stwierdził, że wyłącznie spółki Akzo GmbH i Akzo BV mogły zgodnie z prawem powoływać się na upływ pięcioletniego terminu przedawnienia przewidziany w art. 25 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 1/2003. 80. Wydaje mi się, że wniosek ten zasługuje na krytykę z kilku powodów. 81. W pierwszej kolejności – odrzucając stanowisko przyjęte przez Komisję, zgodnie z którym „nie można przyjąć, że przedawnienie ma zastosowanie jedynie ze względu na reorganizację w ramach grupy Akzo” (zob. motyw 527 spornej decyzji) i dokonując rozróżnienia pomiędzy poszczególnymi zainteresowanymi podmiotami prawnymi, Sąd nie wyciągnął wszystkich konsekwencji wynikających z pochodnego charakteru odpowiedzialności ciążącej w niniejszym przypadku na spółce dominującej. Sąd nie wziął zatem pod uwagę, że przysługujące Komisji na podstawie art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 uprawnienia do nakładania sankcji dotyczą przedsiębiorstwa jako takiego, a nie wchodzących w jego skład osób fizycznych czy prawnych ( ), gdy tymczasem Komisja uwzględniła właśnie jedność, jaką tworzyły zainteresowane spółki w momencie nałożenia grzywien. W tym względzie wydaje mi się, że w niniejszej sprawie istnieje rozdźwięk między wnioskiem Sądu a obiektywnym stwierdzeniem, zgodnie z którym rozpatrywane łącznie pierwsze działania podjęte przez Komisję w celu przeprowadzenia dochodzenia lub postępowania w odniesieniu do „naruszeń” zostały podjęte po upływie terminu przewidzianego w art. 25 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003. 82. W drugiej kolejności uważam, że z uwagi na pochodny charakter odpowiedzialności ciążącej na spółce dominującej powinna ona była również skorzystać z upływu terminu przedawnienia. W tym względzie należy stwierdzić, że w odniesieniu do podniesionego w niniejszej sprawie problemu, a mianowicie stwierdzenia, zgodnie z którym termin przedawnienia uprawnień do nakładania sankcji faktycznie upłynął w odniesieniu do pierwszego okresu naruszenia, żaden czynnik indywidualny nie charakteryzuje w niniejszym przypadku ani z jednej strony spółek zależnych Akzo GmbH i Akzo BV, ani z drugiej strony spółki nadrzędnej Akzo Nobel. Ponieważ odpowiedzialność spółki Akzo Nobel miała w konsekwencji wyłącznie charakter pochodny, spółka ta powinna była moim zdaniem również skorzystać z upływu terminu przedawnienia, chyba że uzna się, iż bezpośrednio uczestniczyła ona w spornych porozumieniach. 83. Przywołana przez Komisję okoliczność, iż w rachubę wchodziło jednolite i ciągłe naruszenie, mające miejsce nawet po okresie naruszenia, którego dotyczy konkretnie niniejsze odwołanie, nie wydaje mi się istotna w niniejszej sytuacji, gdzie wobec braku osobistego zaangażowania spółki dominującej i z uwagi na pochodny charakter jej odpowiedzialności (zob. pkt 82 niniejszej opinii) nie zostało potwierdzone, że będące przedmiotem niniejszej sprawy zachowanie charakteryzuje się utrzymywaniem się umyślności po stronie jego sprawcy. 84. W trzeciej i ostatniej kolejności należy zauważyć, że wbrew stanowisku bronionemu przez Komisję – moim zdaniem – wniosek Sądu nie znajduje mocnego poparcia w rozumowaniu wyznaczonym w wyroku z dnia 29 marca 2011 r., ArcelorMittal Luxembourg/Komisja i Komisja/ArcelorMittal Luxembourg i in. (C‑201/09 P i C‑216/09 P, EU:C:2011:190), na który to zresztą wyrok Sąd nie uznał za stosowne się powołać, pomimo, iż właśnie na niego zwrócono mu w toku postępowania uwagę (zob. pkt 46 niniejszej opinii). 85. W swoim wyroku wydanym w składzie wielkiej izby Trybunał, nie uwzględniając w tej kwestii stanowiska bronionego przez rzecznika generalnego ( ), orzekł, że w sytuacji gdy jedynie spółka dominująca wniosła skargę na decyzję końcową Komisji nakładającą grzywnę, przewidziane w art. 25 ust. 6 rozporządzenia nr 1/2003 zawieszenie przedawnienia dla nakładania sankcji ma zastosowanie wyłącznie w odniesieniu do spółki dominującej, a termin przedawnienia biegnie nadal w stosunku do spółki zależnej ( ). 86. Tym samym z wyroku tego wynika, że wprowadza on ograniczenie – z całą pewnością uzasadnione wymogiem dotyczącym pewności prawa oraz nakazem poszanowania prawa do obrony zainteresowanych podmiotów prawnych ( ) – zastosowania pojęcia podmiotu gospodarczego, w przypadku gdy chodzi o rozszerzenie na spółkę „zawieszenia” przedawnienia stwierdzonego w stosunku do innej spółki, z którą w dacie stwierdzenia naruszenia tworzyła ona jeden i ten sam podmiot gospodarczy. 87. Niemniej jednak w odniesieniu do odrębnej kwestii „przerwania” biegu przedawnienia Trybunał potwierdził stwierdzenie Sądu, zgodnie z którym przerwanie biegu przedawnienia wywiera skutek w stosunku do wszystkich przedsiębiorstw uczestniczących w rozpatrywanym naruszeniu, nawet jeśli nie były one jeszcze znane w dniu dokonania czynności przerywającej bieg przedawnienia, uznając, że czynności przerywające bieg przedawnienia były skuteczne względem ARBED z uwagi na możliwość przypisania noszącego znamiona naruszenia zachowania spółki TradeARBED spółce ARBED oraz na istnienie jednostki gospodarczej złożonej z tych dwóch spółek ( ). 88. Identyczna konkluzja narzuca się moim zdaniem również w przypadku, gdy chodzi – tak jak w niniejszej sprawie – o upływ terminu przedawnienia stwierdzonego w stosunku do spółki zależnej zgodnie z art. 25 rozporządzenia nr 1/2003. Wygaśnięcie terminu przedawnienia, w odniesieniu do jednego i tego samego zarzucanego zachowania nie może wywierać ograniczonego skutku jedynie względem podmiotu będącego jego bezpośrednim sprawcą, lecz musi stosować się do podmiotów, którym przypisano odpowiedzialność za to samo zachowanie. W przypadku gdy możliwość nałożenia przez Komisję sankcji na przedsiębiorstwo za dane zachowanie wygasła z uwagi na przedawnienie, z okoliczności tej muszą skorzystać wszystkie podmioty prawne uznane za odpowiedzialne za wspomniane zachowanie. 89. Ostatecznie więc moim zdaniem chociaż wiadomo, że Komisja może zasadnie bronić podejścia jednolitego, opartego na funkcjonalnym pojęciu „przedsiębiorstwa” w momencie przypisania odpowiedzialności za zachowania antykonkurencyjne, musi ona zdać sobie sprawę ze wszystkich konsekwencji tego podejścia na etapie nakładania sankcji za wspomniane zachowania, również jeśli pojawia się kwestia przedawnienia uprawnień Komisji do nakładania sankcji. 90. Z wszystkich powyższych względów jestem zdania, że jedyny zarzut wnoszących odwołanie jest zasadny. Wynika stąd, że należy uchylić zaskarżony wyrok w zakresie, w jakim Sąd nie dokonał zrównania kwoty grzywny nałożonej odpowiednio na spółkę dominującą Akzo Nobel i jej spółki zależne w odniesieniu do pierwszego okresu naruszenia. 91. Zgodnie z art. 61 akapit pierwszy zdanie drugie statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej jeśli odwołanie jest zasadne, Trybunał może w przypadku uchylenia wyroku Sądu wydać orzeczenie ostateczne w sprawie, jeśli stan postępowania na to pozwala. Sądzę, że jest tak w niniejszym przypadku. V – Wnioski 92. Z wszystkich względów przedstawionych powyżej proponuję Trybunałowi, by wydał następujące orzeczenie: 1) Wyrok Sądu Unii Europejskiej z dnia 15 lipca 2015 r., Akzo Nobel i in./Komisja (T‑47/10, EU:T:2015:506) zostaje uchylony w zakresie, w jakim uznano w nim, że odpowiedzialność za grzywny nałożone pierwotnie na spółki Akzo Nobel Chemicals GmbH i Akzo Nobel Chemicals BV za ich uczestnictwo w naruszeniach może pozostać przypisana spółce Akzo Nobel NV w odniesieniu do okresu sprzed dnia 28 czerwca 1993 r. 2) Stwierdza się nieważność decyzji Komisji C(2009) 8682 wersja ostateczna z dnia 11 listopada 2009 r. dotyczącej postępowania przewidzianego w art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/38.589 – Stabilizatory termiczne) w zakresie, w jakim, w odniesieniu do okresu sprzed dnia 28 czerwca 1993 r. nałożono w niej grzywnę na spółkę Akzo Nobel NV z powodu noszącego znamiona naruszenia zachowania spółek Akzo Nobel Chemicals GmbH i Akzo Nobel Chemicals BV. 3) Komisja Europejska zostaje obciążona kosztami postępowania. ( ) Język oryginału: francuski. ( ) Rozporządzenie Rady z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. [81 WE i 82 WE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1). ( ) Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 10 lipca 2014 r., Telefónica i Telefónica de España/Komisja (C‑295/12 P, EU:C:2014:2062, pkt 99); z dnia 24 października 2013 r., Kone i in./Komisja (C‑510/11 P, niepublikowany, EU:C:2013:696, pkt 72 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 14 lipca 1972 r., Imperial Chemical Industries/Komisja (48/69, EU:C:1972:70); z dnia 21 lutego 1973 r., Europemballage i Continental Can/Komisja (6/72, EU:C:1973:22). ( ) Zasada ta została uznana za znajdującą zastosowanie „zważywszy na charakter omawianych naruszeń, jak również na charakter i stopień surowości związanych z nimi sankcji” (zob. wyrok z dnia 8 lipca 1999 r., Komisja/Anic Partecipazioni (C‑49/92 P, EU:C:1999:356, pkt 78). ( ) Zobacz wyżej cytowane orzecznictwo. Zobacz też wyrok z dnia 24 czerwca 2015 r., Fresh Del Monte Produce/Komisja i Komisja/Fresh Del Monte Produce (C‑293/13 P i C‑294/13 P, EU:C:2015:416, pkt 75 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Zobacz w szczególności wyrok z dnia 19 lipca 2012 r., Alliance One International i Standard Commercial Tobacco/Komisja (C‑628/10 P i C‑14/11 P, EU:C:2012:479, pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Zobacz niedawny wyrok z dnia 17 września 2015 r., Total/Komisja (C‑597/13 P, EU:C:2015:613, pkt 35). ( ) Skuteczność kontroli wykonywanej nad spółkami może zostać ustalona poprzez odniesienie do struktury kapitałowej grupy, ale także innych elementów, takich jak uprawnienie do wyznaczania personelu kierowniczego spółek uczestniczących w naruszeniu. ( ) Wyrok z dnia 25 października 1983 r., 107/82, EU:C:1983:293, pkt 50. ( ) Wyrok z dnia 10 września 2009 r., C‑97/08 P, EU:C:2009:536, pkt 60–64. ( ) Zobacz w szczególności wyrok z dnia 29 września 2011 r., Arkema/Komisja (C‑520/09 P, EU:C:2011:619, pkt 42, 48). ( ) Zobacz wyrok z dnia 17 września 2015 r., C‑597/13 P, EU:C:2015:613, pkt 38 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Podkreślenie moje. ( ) Zobacz spośród wielu innych wyroki: z dnia 10 września 2009 r., Akzo Nobel i in./Komisja (C‑97/08 P, EU:C:2009:536, pkt 59); z dnia 20 stycznia 2011 r., General Química i in./Komisja (C‑90/09 P, EU:C:2011:21, pkt 38); z dnia 11 lipca 2013 r., Komisja/Stichting Administratiekantoor Portielje (C‑440/11 P, EU:C:2013:514, pkt 42); z dnia 16 czerwca 2016 r., Evonik Degussa i AlzChem/Komisja (C 155/14 P, EU:C:2016:446, pkt 27 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Wyroki: z dnia 10 kwietnia 2014 r., Komisja i in./Siemens Österreich i in. (C‑231–233/11 P, EU:C:2014:256, pkt 47); z dnia 26 listopada 2013 r., Kendrion/Komisja (C‑50/12 P, EU:C:2013:771, pkt 55). Zobacz też wyrok z dnia 27 czerwca 2012 r., Bolloré/Komisja (T‑372/10, EU:T:2012:325, pkt 194). ( ) W przedmiocie różnic w podejściach Trybunału zob. też moja opinia w sprawie Total/Komisja (C‑597/13 P, EU:C:2015:207, pkt 38–43). ( ) Zobacz w szczególności wyrok z dnia 26 listopada 2013 r., Kendrion/Komisja (C‑50/12 P, EU:C:2013:771, pkt 58). ( ) Zobacz w szczególności wyrok z dnia 17 września 2015 r., Total/Komisja (C‑597/13 P, EU:C:2015:613, pkt 41). ( ) Zobacz wyroki z dnia 22 stycznia 2013 r., Komisja/Tomkins (C‑286/11 P, EU:C:2013:29, pkt 37, 39, 43, 49); z dnia 17 września 2015 r.Total/Komisja (C‑597/13 P, EU:C:2015:613, pkt 38). ( ) Zobacz wyrok z dnia 17 września 2015 r., Total/Komisja (C‑597/13 P, EU:C:2015:613, pkt 41). ( ) Zobacz moja opinia w sprawie Total/Komisja (C‑597/13 P, EU:C:2015:207, pkt 65). ( ) Zobacz moja opinia w sprawie Total/Komisja (C‑597/13 P, EU:C:2015:207, pkt 50). ( ) Zobacz wyrok z dnia 29 września 2011 r., Elf Aquitaine/Komisja (C‑521/09 P, EU:C:2011:620, pkt 121 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Zobacz moja opinia w sprawie Total/Komisja (C‑597/13 P, EU:C:2015:207, pkt 52). ( ) Chodzi o przysługujące Komisji na podstawie art. 23 i 24 rozporządzenia nr 1/2003 uprawnienia do nakładania grzywien lub okresowych kar pieniężnych. ( ) Zobacz motyw 527 spornej decyzji. ( ) Z powyższego wyroku Sądu wynika, że przepisy regulujące przedawnienie nie mają zastosowania do uprawnienia Komisji do stwierdzenia naruszenia; niemniej jednak, biorąc pod uwagę wyrok z dnia 2 marca 1983 r., GVL/Komisja (7/82, EU:C:1983:52), Komisja musi wykazać istnienie uzasadnionego interesu w ustalaniu popełnienia naruszenia po upływie terminu przedawnienia. ( ) Punkt ten stanowi, iż „ewentualność, że spółka zależna nie może już zostać ukarana za stwierdzone naruszenie, czy to ze względu na jej zniknięcie z rynku, czy też – jak twierdzi skarżąca w niniejszej sprawie – ze względu na upływ terminu przedawnienia na korzyść tej spółki zależnej, jest bez znaczenia dla kwestii, czy spółka dominująca, którą samą uważa się za sprawcę naruszenia ze względu na fakt, iż tworzy ona ze swą spółką zależną jednostkę gospodarczą, może zostać ukarana. Oczywiście odpowiedzialność spółki dominującej nie powstałaby, gdyby wykazano, że naruszenie nie zaistniało, jednak odpowiedzialność ta nie może zostać wyłączona ze względu na upływ terminu przedawnienia względem spółki zależnej. Przedawnienie przewidziane w art. 25 rozporządzenia nr 1/2003 nie skutkuje bowiem zatarciem naruszenia, a jedynie uniknięciem sankcji przez podmioty, które powołują się na upływ terminu przedawnienia”. Należy zauważyć, że w postępowaniu odwoławczym, w wyroku z dnia 8 maja 2014 r., Bolloré/Komisja (C‑414/12 P, niepublikowany, EU:C:2014:301), Trybunał nie wypowiedział się w przedmiocie zasadności tych uwag. ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 10 kwietnia 2014 r., Komisja i in./Siemens Österreich i in. (od C‑231/11 P do C‑233/11 P, EU:C:2014:256, pkt 56). ( ) Zdaniem rzecznika generalnego Y. Bota z uwagi na wniesienie przez jedną ze spółek zaangażowanych w naruszenie skargi przed sąd Unii zawieszeniu przedawnienia należy nadać skutek erga omnes. Opinia rzecznika generalnego Y. Bota w sprawach połączonych ArcelorMittal Luxembourg/Komisja i Komisja/ArcelorMittal Luxembourg i in., C‑201/09 P i C‑216/09 P, EU:C:2010:634, a w szczególności pkt 73, zgodnie z którym „przedawnienie dotyczy […] wyłącznie faktów. Ma ono rzeczywisty charakter, który jest niezależny od zaangażowanych w sprawę osób. W związku z tym jeżeli uprawnienie Komisji do podjęcia działania wygasa wskutek przedawnienia, owo wygaśnięcie dotyczy wszystkich spornych faktów i korzystają z niego wszyscy uczestnicy naruszenia”. ( ) Zobacz pkt 141–149 tego wyroku. ( ) W wyroku z dnia 31 marca 2009 r., ArcelorMittal Luxembourg i in./Komisja (T‑405/06, EU:T:2009:90, pkt 158) Sąd podkreślił w szczególności, odwołując się do orzecznictwa Trybunału, że podmiot prawny, do którego skierowano pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, jest jedynym uprawnionym do wniesienia skargi na decyzję wydaną po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego i w związku z tym jedynym, wobec którego zawieszenie biegu przedawnienia może wywoływać skutek. ( ) Zobacz wyrok z dnia 29 marca 2011 r., ArcelorMittal Luxembourg/Komisja i Komisja/ArcelorMittal Luxembourg i in. (C‑201/09 P i C‑216/09 P, EU:C:2011:190, pkt 110).