C-52/18

WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba) z dnia 23 maja 2019 r. ( *1 ) Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Dyrektywa 1999/44/WE – Brak zgodności dostarczonego towaru z umową – Artykuł 3 – Prawo konsumenta do przywrócenia towarom zgodności w sposób wolny od opłat, w rozsądnym terminie i bez istotnej niedogodności – Ustalenie miejsca, w którym konsument powinien udostępnić sprzedawcy zakupiony na odległość towar w celu doprowadzenia go do stanu zgodności – Pojęcie „wolnego od opłat” doprowadzenia towaru do stanu zgodności – Prawo konsumenta do rozwiązania umowy W sprawie C‑52/18 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Amtsgericht Norderstedt (sąd rejonowy w Norderstedt, Niemcy) postanowieniem z dnia 27 grudnia 2017 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 29 stycznia 2018 r., w postępowaniu: Christian Fülla przeciwko Toolport GmbH, TRYBUNAŁ (pierwsza izba), w składzie: J.C. Bonichot, prezes izby, C. Toader, A. Rosas, L. Bay Larsen i M. Safjan (sprawozdawca), sędziowie, rzecznik generalny: N. Wahl, sekretarz: A. Calot Escobar, uwzględniając pisemny etap postępowania, rozważywszy uwagi przedstawione: – w imieniu rządu niemieckiego przez T. Henzego, M. Hellmanna, J. Möllera i A. Berg, działających w charakterze pełnomocników, – w imieniu rządu francuskiego przez D. Colasa, J. Trabanda i A.L. Desjonquères, działających w charakterze pełnomocników, – w imieniu Komisji Europejskiej przez N. Ruiza Garcíę i M. Nolla-Ehlersa, działających w charakterze pełnomocników, po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 15 stycznia 2019 r., wydaje następujący Wyrok Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 3 dyrektywy 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 25 maja 1999 r. w sprawie niektórych aspektów sprzedaży towarów konsumpcyjnych i związanych z tym gwarancji (Dz.U. 1999, L 171, s. 12 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 15, t. 4, s. 223). Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy Christianem Füllą a Toolport GmbH (zwaną dalej „spółką Toolport”), spółką prawa niemieckiego, w przedmiocie żądania zwrotu ceny zakupu namiotu tytułem skorzystania przez Ch. Füllę z przysługującego mu prawa do rozwiązania umowy sprzedaży. Ramy prawne Prawo Unii Zgodnie z motywami 1 i 10–12 dyrektywy 1999/44: „(1) Artykuł 153 ust. 1 i 3 [WE] stanowi, iż Wspólnota powinna przyczyniać się osiągnięcia wysokiego poziomu ochrony konsumentów poprzez środki, które podejmuje na podstawie jego art. 95 [WE]; […] (10) W przypadku braku zgodności towaru z umową konsumenci powinni być uprawnieni do uzyskania bezpłatnie przywrócenia zgodności towaru z umową, wybierając naprawę lub zastąpienie [wymianę], lub jeśli to nie wystarczy [gdy nie jest to możliwe], do obniżenia ceny lub wymówienia [ rozwiązania] umowy; (11) Po pierwsze, konsument może żądać od sprzedawcy naprawy towaru lub jego wymiany, chyba że te sposoby naprawienia szkody byłyby niemożliwe lub nieproporcjonalne; to, czy sposób naprawienia szkody jest nieproporcjonalny, powinno być ustalone obiektywnie; sposób naprawienia szkody byłby nieproporcjonalny, gdyby jego zastosowanie, w porównaniu z innym środkiem, wiązało się z nadmiernymi kosztami; w celu ustalenia, czy koszty są nadmierne, koszty jednego ze sposobów naprawienia szkody powinny być znacząco wyższe niż koszty innego naprawienia szkody; (12) W przypadkach braku zgodności sprzedawca zawsze może zaoferować konsumentowi, w drodze ugody, jakikolwiek dostępny sposób naprawienia szkody; sprawą konsumenta jest decyzja, czy przyjąć, czy odrzucić tę propozycję”. Artykuł 1 tej dyrektywy, zatytułowany „Zakres i definicje”, w ust. 1 stanowi: „Celem niniejszej dyrektywy jest zbliżenie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących niektórych aspektów sprzedaży towarów konsumpcyjnych i związanych z tym gwarancji, w celu zapewnienia jednolitego minimalnego poziomu ochrony konsumentów w kontekście rynku wewnętrznego”. Artykuł 2 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Zgodność z umową”, stanowi w ust. 1, co następuje: „Sprzedawca musi dostarczyć konsumentowi towary, które są zgodne z umową sprzedaży”. Artykuł 3 tej samej dyrektywy, zatytułowany „Prawa konsumenta”, ma następujące brzmienie: „1.   Sprzedawca odpowiada przed konsumentem za każdy brak zgodności, który istnieje w momencie dostawy towarów. 2.   W przypadku braku zgodności konsument jest upoważniony do wolnego od opłat przywrócenia zgodności poprzez naprawę lub zastąpienie [wymianę], zgodnie z ust. 3, lub do uzyskania stosownej obniżki ceny lub do unieważnienia [rozwiązania] umowy w odniesieniu do tych towarów, zgodnie z ust. 5 i 6. 3.   Po pierwsze, konsument może żądać, aby sprzedawca naprawił towary albo może żądać od sprzedawcy ich zastąpienia [wymiany], w obu przypadkach jest to wolne od opłat, chyba że byłoby to niemożliwe lub nieproporcjonalne. Sposób naprawienia szkody uznaje się za nieproporcjonalny, jeśli nakłada on na sprzedawcę koszty, które w porównaniu z alternatywnym sposobem naprawienia szkody są nadmiernie wysokie, biorąc pod uwagę: – wartość, jaką miałyby towary, gdyby nie występował brak zgodności, – znaczenie braku zgodności, oraz – czy alternatywny sposób naprawienia szkody może zostać dokonany bez istotnych niedogodności dla konsumenta. Każda naprawa lub zastąpienie [wymiana] powinna być dokonana w rozsądnym czasie i bez istotnej niedogodności dla konsumenta, z uwzględnieniem charakteru towarów i celów, dla których konsument ich potrzebuje. 4.   Sformułowanie »wolny od opłat« w ust. 2 i 3 odnosi się do niezbędnych kosztów związanych z przywróceniem towarom zgodności, w szczególności do kosztów wysyłki, robocizny i materiałów. 5.   Konsument może domagać się stosownej obniżki ceny lub unieważnienia [rozwiązania] umowy: – jeżeli konsumentowi nie przysługuje ani naprawa, ani zastąpienie [wymiana towaru], lub – jeżeli sprzedawca nie dokonał naprawienia szkody [nie zastosował sposobu naprawienia szkody] w rozsądnym czasie [terminie], lub – jeżeli sprzedawca nie dokonał naprawienia szkody [nie zastosował sposobu naprawienia szkody] bez istotnych niedogodności dla konsumenta. 6.   Konsument nie ma prawa do unieważnienia [rozwiązania] umowy, jeżeli brak zgodności ma nikłe znaczenie”. Artykuł 8 dyrektywy 1999/44, zatytułowany „Prawo krajowe i minimalna ochrona”, w ust. 2 stanowi: „Państwa członkowskie mogą, dla zapewnienia wyższego poziomu ochrony konsumentów, przyjąć bądź utrzymać w mocy surowsze przepisy, zgodne z traktatem w dziedzinie objętej niniejszą dyrektywą”. Prawo niemieckie Dyrektywa 1999/44 została przetransponowana do prawa niemieckiego w drodze nowelizacji Bürgerliches Gesetzbuch (niemieckiego kodeksu cywilnego, zwanego dalej „BGB”). Paragraf 269 BGB, zatytułowany „Miejsca spełnienia świadczenia”, stanowi: „1.   Jeżeli miejsce świadczenia nie zostało określone ani też nie wynika z okoliczności, a w szczególności z charakteru zobowiązania, świadczenie powinno zostać spełnione w miejscu, w którym dłużnik miał swoje miejsce zamieszkania w chwili powstania zobowiązania. 2.   Jeżeli zobowiązanie powstało w ramach wykonywania działalności handlowej lub przemysłowej dłużnika i gdy siedziba jego przedsiębiorstwa handlowego lub przemysłowego znajduje się poza miejscem jego zamieszkania, siedziba tego przedsiębiorstwa zastępuje miejsce zamieszkania. 3.   Sama okoliczność, iż dłużnik ponosi koszty wysyłki, nie pozwala na przyjęcie, iż miejsce, do którego ma zostać dokonana wysyłka, jest miejscem spełnienia świadczenia”. Paragraf 439 BGB, zatytułowany „Wykonanie następcze”, w brzmieniu znajdującym zastosowanie w postępowaniu głównym, miał następujące brzmienie: „1.   W ramach świadczenia następczego kupujący może żądać, wedle swojego wyboru, usunięcia wady albo dostarczenia rzeczy wolnej od wad. 2.   Sprzedawca musi ponieść wydatki niezbędne do świadczenia następczego, w szczególności koszty transportu, wysyłki, robocizny i materiałów. 3.   [S]przedawca może nie zgodzić się na wybrany przez kupującego sposób świadczenia następczego jedynie wtedy, gdy pociąga on za sobą nieproporcjonalne koszty. W tym względzie należy w szczególności wziąć pod uwagę wartość, jaką miałaby rzecz wolna od wad, znaczenie wady oraz kwestię, czy można zastosować inny sposób spełnienia świadczenia następczego bez istotnej niedogodności dla kupującego. W takim przypadku prawo kupującego ogranicza się do innego sposobu świadczenia następczego bez uszczerbku dla prawa sprzedawcy do odmowy zastosowania również tego sposobu na warunkach określonych w zdaniu pierwszym. 4.   Jeśli w celu spełnienia świadczenia następczego sprzedawca dostarcza rzecz wolną od wad, może on żądać od kupującego zwrotu wadliwej rzeczy zgodnie z §§ 346–348”. Postępowanie główne i pytania prejudycjalne W dniu 8 lipca 2015 r. Ch. Fülla zakupił od spółki Toolport, za pośrednictwem telefonu, namiot o wymiarach pięć na sześć metrów. Po dostarczeniu tego namiotu do miejsca zamieszkania Ch. Fülla stwierdził brak zgodności tego produktu i zażądał od spółki Toolport przywrócenia tego produktu do stanu zgodności w miejscu jego zamieszkania. Nie przesłał namiotu do spółki Toolport ani tego nie zaproponował. Spółka Toolport ze swojej strony oddaliła żądania Ch. Fülli odnośnie do niezgodności tego namiotu, uznając je za bezzasadne. Jednocześnie nie poinformowała Ch. Füllę, że było niezbędne przetransportowanie namiotu do jej siedziby, ani też nie zaproponowała mu wyłożenia zaliczki na pokrycie kosztów transportu. Na tym etapie kwestia miejsca przywrócenia zgodności namiotu nie była przedmiotem dyskusji między stronami. Ponadto umowa zawarta między stronami również nie zawierała żadnych postanowień w tym względzie. W tych okolicznościach Ch. Fülla zażądał rozwiązania umowy i zwrotu ceny zakupu tego namiotu w zamian za jego zwrot. Ponieważ spółka Toolport nie spełniła tego żądania, Ch. Fülla wystąpił z powództwem do Amtsgericht Norderstedt (sądu rejonowego w Norderstedt, Niemcy). W ramach postępowania przed tym sądem spółka Toolport po raz pierwszy podniosła, że miejscem przywrócenia zgodności przedmiotowego towaru jest jej siedziba. Zdaniem sądu odsyłającego określenie miejsca doprowadzenia przedmiotowego towaru do stanu zgodności ma zasadnicze znaczenie dla kwestii, czy Ch. Fülla umożliwił spółce Toolport naprawę lub wymianę tego towaru w „rozsądnym terminie” w rozumieniu art. 3 ust. 5 dyrektywy 1999/44, aby mógł złożyć oświadczenie o rozwiązaniu umowy zgodnie z tym przepisem. W tym względzie sąd odsyłający zauważa, że w niemieckim porządku prawnym miejsce doprowadzenia towaru do stanu zgodności ustala się na podstawie § 269 BGB, zgodnie z którym decydujące w tym względzie jest przede wszystkim to, co zostało uzgodnione między stronami. W braku postanowienia umowy dotyczącego tego miejsca, należy wziąć pod uwagę okoliczności konkretnego przypadku, a w szczególności charakter analizowanego zobowiązania. Jeżeli nie można wyciągnąć stąd ostatecznego wniosku, miejsce doprowadzenia towaru do stanu zgodności należy określić w miejscu, w którym dłużnik w chwili powstania zobowiązania miał swoje miejsce zamieszkania lub siedzibę. W związku z tym sąd odsyłający zauważa, że w świetle orzecznictwa Bundesgerichtshof (federalnego trybunału sprawiedliwości, Niemcy) § 269 BGB należy interpretować w ten sposób, że w niniejszej sprawie konsument, w celu doprowadzenia przedmiotowego towaru do stanu zgodności z umową, jest zobowiązany udostępnić go sprzedawcy w jego siedzibie. Niemniej jednak sąd odsyłający powziął wątpliwości co do zgodności takiej wykładni z dyrektywą 1999/44, wskazując, że z uwagi na cechy charakterystyczne rozpatrywanego towaru organizacja transportu może wiązać się dla konsumenta z „istotną niedogodnością” w rozumieniu art. 3 ust. 3 tej dyrektywy. Zdaniem tego sądu miejsce doprowadzenia towaru do stanu zgodności z umową najbardziej odpowiednie w celu zapewnienia jak najszerszej ochrony konsumenta odpowiada miejscu, w którym znajduje się taki towar. Takie podejście umożliwia sprzedawcy zorganizowanie przez niego samego badania tego towaru w sposób najbardziej skuteczny. Sprzedawca miałby w ten sposób możliwość zbadania przedmiotowego towaru w miejscu, w którym przedmiot się znajduje, albo zlecić przesłanie mu tego towaru na jego koszt i zgodnie z jego instrukcjami. Natomiast ustalenie miejsca doprowadzenia towaru do stanu zgodności w zależności od okoliczności każdego konkretnego przypadku powinno w opinii tego sądu zostać wykluczone w zakresie, w jakim wywołałoby ono niepewność prawną, przynajmniej po stronie konsumenta. Sąd odsyłający zastanawia się również, czy ustanowiona w art. 3 ust. 3 akapit pierwszy dyrektywy 1999/44 zasada nieodpłatności doprowadzenia towaru do stanu zgodności z umową obejmuje swoim zakresem uprawnienie konsumenta do żądania od sprzedawcy wyłożenia zaliczki na pokrycie kosztów transportu tego towaru do siedziby sprzedawcy, tak aby umożliwić mu naprawienie owego towaru lub jego wymianę. W tych okolicznościach Amtsgericht Norderstedt (sąd rejonowy w Norderstedt) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy art. 3 ust. 3 akapit trzeci dyrektywy 1999/44 należy interpretować w ten sposób, że konsument powinien udostępnić przedsiębiorcy, w celu umożliwienia naprawy lub wymiany, towar konsumpcyjny zakupiony na odległość zawsze tylko w miejscu, gdzie towar ten się znajduje? 2) Jeżeli nie, to: Czy art. 3 ust. 3 akapit trzeci dyrektywy 1999/44 należy interpretować w ten sposób, że konsument powinien udostępnić przedsiębiorcy, w celu umożliwienia naprawy lub wymiany, towar konsumpcyjny zakupiony na odległość zawsze w siedzibie przedsiębiorcy? 3) Jeżeli nie, to: Jakie kryteria można wywnioskować z art. 3 ust. 3 akapit trzeci dyrektywy 1999/44 co do ustalenia miejsca, w którym konsument powinien udostępnić przedsiębiorcy towar konsumpcyjny zakupiony na odległość w celu umożliwienia naprawy albo wymiany? 4) Jeżeli miejsce, w którym konsument powinien udostępnić przedsiębiorcy towar konsumpcyjny zakupiony na odległość w celu sprawdzenia i umożliwienia spełnienia świadczenia następczego, znajduje się – zawsze lub w konkretnym przypadku – w siedzibie przedsiębiorcy, to: Czy jest zgodne z art. 3 ust. 3 akapit pierwszy w związku z art. 3 ust. 4 dyrektywy 1999/44, że konsument musi wyłożyć zaliczkę na pokrycie kosztów transportu do lub z siedziby przedsiębiorcy, czy też z obowiązku »wolnej od opłat naprawy« wynika, że sprzedawca jest zobowiązany do zapłaty zaliczki? 5) Jeżeli miejsce, w którym konsument powinien udostępnić przedsiębiorcy towar konsumpcyjny zakupiony na odległość w celu sprawdzenia i umożliwienia spełnienia świadczenia następczego, znajduje się – zawsze lub w konkretnym przypadku – w siedzibie przedsiębiorcy i spoczywający na konsumencie obowiązek wyłożenia zaliczki na pokrycie kosztów transportu jest zgodny z art. 3 ust. 3 akapit pierwszy w związku z art. 3 ust. 4 dyrektywy 1999/44/WE, to: Czy art. 3 ust. 3 akapit trzeci w związku z art. 3 ust. 5 tiret drugie dyrektywy 1999/44/WE należy interpretować w ten sposób, że konsument, który zgłosił przedsiębiorcy jedynie wadę, bez zaoferowania, że przetransportuje towar do siedziby przedsiębiorcy, nie jest uprawniony do rozwiązania umowy? 6) Jeżeli miejsce, w którym konsument powinien udostępnić przedsiębiorcy towar konsumpcyjny zakupiony na odległość w celu sprawdzenia i umożliwienia spełnienia świadczenia następczego znajduje się – zawsze lub w konkretnym przypadku – w siedzibie przedsiębiorcy, ale spoczywający na konsumencie obowiązek wyłożenia zaliczki na pokrycie kosztów transportu nie jest zgodny z art. 3 ust. 3 akapit pierwszy w związku z art. 3 ust. 4 dyrektywy 1999/44, to: Czy art. 3 ust. 3 akapit trzeci w związku z art. 3 ust. 5 tiret drugie dyrektywy 1999/44 należy interpretować w ten sposób, że konsument, który zgłosił przedsiębiorcy jedynie wadę, bez zaoferowania, że przetransportuje towar do siedziby przedsiębiorcy, nie jest uprawniony do rozwiązania umowy?”. W przedmiocie dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym Zdaniem rządu niemieckiego dopuszczalność wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest wątpliwa, ponieważ zarówno opisu stanu faktycznego, jak i przedstawienia stosownych przepisów prawa krajowego dokonano w bardzo podstawowym zakresie, oraz że znaczenie zadanych pytań dla rozstrzygnięcia sporu nie może zostać wywiedzione z samych tylko okoliczności faktycznych. W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, jeśli postawione pytania dotyczą wykładni prawa Unii, Trybunał jest co do zasady zobowiązany do wydania orzeczenia. Oznacza to, że pytania dotyczące prawa Unii korzystają z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy. Odmowa wydania przez Trybunał orzeczenia w przedmiocie złożonego przez sąd krajowy wniosku jest możliwa tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wniesiono, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem postępowania głównego, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje informacjami w zakresie stanu faktycznego lub prawnego niezbędnymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi na postawione mu pytania (wyrok z dnia 7 marca 2018 r., flightright i in., C‑274/16, C‑447/16 i C‑448/16, EU:C:2018:160, pkt 46 i przytoczone tam orzecznictwo). W niniejszym przypadku, po pierwsze, w postanowieniu odsyłającym okoliczności faktyczne sporu w postępowaniu głównym, przedstawione w pkt 10–15 niniejszego wyroku, i opis właściwych krajowych ram prawnych, przypomniany w pkt 8–9 niniejszego wyroku, są wystarczająco jasne i kompletne, aby umożliwić Trybunałowi udzielenie użytecznej odpowiedzi na zadane mu pytania. Po drugie, jak wynika z pkt 16–22 niniejszego wyroku, sąd odsyłający przedstawia powody, które skłoniły go do zwrócenia się do Trybunału o dokonanie wykładni zakresu praw konsumenta, na podstawie art. 3 dyrektywy 1999/44, a w szczególności konieczność określenia miejsca, w którym konsument jest zobowiązany do udostępnienia sprzedawcy towaru zakupionego na odległość, w celu doprowadzenia go do stanu zgodności. Z powyższego wynika, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest dopuszczalny. W przedmiocie pytań prejudycjalnych W przedmiocie trzech pierwszych pytań Poprzez swoje trzy pierwsze pytania, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 3 ust. 3 dyrektywy 1999/44 należy interpretować w ten sposób, że miejscem, w którym konsument jest zobowiązany udostępnić sprzedawcy towar zakupiony na odległość w celu doprowadzenia go do stanu zgodności na podstawie tego przepisu, jest zawsze miejsce, w którym znajduje się ten towar lub, w przypadku odpowiedzi przeczącej, zawsze miejsce siedziby sprzedawcy, lub, w przypadku odpowiedzi przeczącej, jakie kryteria wynikają z tego przepisu dla ustalenia tego miejsca. Na wstępie należy przypomnieć, że na podstawie art. 3 ust. 2 dyrektywy 1999/44 w razie braku zgodności towaru w momencie jego dostarczenia konsument ma prawo albo żądać doprowadzenia towaru do stanu zgodnego z umową poprzez naprawę lub wymianę zgodnie z art. 3 ust. 3 tej dyrektywy albo, w razie niemożności doprowadzenia do tego stanu zgodności, może żądać obniżenia ceny lub rozwiązania umowy na podstawie ust. 5 i 6 tego artykułu (zob. podobnie wyrok z dnia 17 kwietnia 2008 r., Quelle, C‑404/06, EU:C:2008:231, pkt 27). Artykuł 3 ust. 3 akapity pierwszy i trzeci tej dyrektywy uściśla, że w pierwszej kolejności konsument ma prawo żądać, aby sprzedawca naprawił towar albo może żądać od sprzedawcy jego wymiany, w obu przypadkach bez opłat, chyba że byłoby to niemożliwe lub nieproporcjonalne. W tym względzie każda naprawa lub wymiana powinna być dokonana w rozsądnym terminie i bez istotnej niedogodności dla konsumenta, z uwzględnieniem charakteru towaru i celów, dla których konsument go potrzebuje. W tym względzie należy zauważyć, że o ile art. 3 ust. 3 dyrektywy 1999/44 nie określa miejsca, w którym towar niezgodny z umową należy udostępnić sprzedawcy w celu naprawy albo wymiany, o tyle jednak przepis ten ustanawia pewne warunki, które mają na celu uregulowanie takiego doprowadzenia towaru do stanu zgodności. Jak zatem stwierdzono powyżej, naprawa lub wymiana mają być wolne od opłat, dokonane w rozsądnym terminie i bez istotnej niedogodności dla konsumenta. Ten potrójny wymóg jest wyrazem wyraźnej woli prawodawcy Unii, by zapewnić konsumentowi skuteczną ochronę (wyrok z dnia 16 czerwca 2011 r., Gebr. Weber i Putz, C‑65/09 i C‑87/09, EU:C:2011:396, pkt 52). Wynika stąd, że miejsce, w którym towar niezgodny z umową ma być udostępniony sprzedawcy w celu naprawy albo wymiany, powinno być odpowiednie dla zapewnienia doprowadzenia do stanu zgodności spełniającego ten potrójny wymóg. Zatem, jeśli chodzi, po pierwsze, o wymóg przywrócenia towarom zgodności w sposób „wolny od opłat”, który wyraża się w wykluczeniu jakichkolwiek żądań finansowych ze strony sprzedawcy w ramach spełnienia tego wymogu, czy to w formie naprawy, czy wymiany niezgodnego towaru, i ma na celu ochronę konsumenta przed ryzykiem obciążeń finansowych, które to ryzyko, w braku tego rodzaju ochrony mogłoby zniechęcić go do korzystania z przysługujących mu praw (zob. podobnie wyrok z dnia 17 kwietnia 2008 r., Quelle, C‑404/06, EU:C:2008:231, pkt 34), należy zauważyć, że nie może on być uzależniony od miejsca, w którym konsument ma obowiązek udostępnienia sprzedawcy towaru nabytego na odległość w celu doprowadzenia go do stanu zgodności z umową. Co prawda art. 3 ust. 3 akapity pierwszy i drugi dyrektywy 1999/44 uściśla, że sprzedawca może odmówić naprawy towarów albo ich wymiany bez opłat, w wypadku gdyby okazało się to niemożliwe lub nieproporcjonalne w zakresie, w jakim taki sposób naprawienia szkody nakłada na sprzedawcę koszty, które w porównaniu z alternatywnym sposobem naprawienia szkody są nieracjonalne. Niemniej jednak kryteria umożliwiające dokonanie oceny nieracjonalnego charakteru takich kosztów, o których mowa w art. 3 ust. 3 akapit drugi tej dyrektywy, odnoszą się do wartości, jaką miałyby towary, gdyby nie wystąpił brak zgodności, znaczenia braku zgodności i kwestii tego, czy inny środek zaradczy może być realizowany bez istotnej niedogodności dla konsumenta, oraz znajdują zastosowanie niezależnie od miejsca, w którym konsument jest zobowiązany do udostępnienia sprzedawcy towarów zakupionych na odległość w celu doprowadzenia ich do stanu zgodnego z umową. Po drugie, odnośnie do wymogu przywrócenia towarom zgodności „w rozsądnym terminie”, należy odnotować, że szybkość takiego przywrócenia towarom zgodności może różnić się w zależności od miejsca, w którym konsument jest zobowiązany do udostępnienia w tym celu towarów sprzedawcy. Jak bowiem zauważył rzecznik generalny w pkt 60 opinii, w pewnych okolicznościach, w szczególności jeżeli towary znajdują się w innym państwie niż państwo siedziby sprzedawcy, może on potrzebować w tym miejscu dużo czasu dla zorganizowania kontroli tych towarów w perspektywie ich naprawy albo wymiany. W takim wypadku jest niewykluczone, że udostępnienie sprzedawcy towarów w miejscu jego siedziby może zapewnić ich szybsze doprowadzenie do stanu zgodności. Natomiast, jeżeli sprzedawca posiada już sieć serwisu posprzedażnego lub sieć transportową dostępną w miejscu, w którym towar się znajduje, to jego doprowadzenie do stanu zgodności może okazać się szybsze, jeżeli sprzedawca przeprowadzi kontrolę tego towaru w tym miejscu lub sam zorganizuje transport tego towaru do swojej siedziby. Po trzecie, art. 3 ust. 3 akapit trzeci dyrektywy 1999/44 wymaga, aby doprowadzenie towarów do stanu zgodności było zapewnione „bez istotnej niedogodności dla konsumenta, z uwzględnieniem charakteru towarów i celów, dla których konsument ich potrzebuje”. Wynika stąd, po pierwsze, że miejsce, w którym towary muszą być udostępnione sprzedawcy w celu ich doprowadzenia do stanu zgodności z umową, aczkolwiek może stanowić dla konsumenta pewną niedogodność w zakresie, w jakim owo udostępnienie wymaga zwykle od konsumenta pewnej inwestycji w zakresie czasu i wysiłków związanych z pakowaniem i zwrotem towarów, jednak nie może stanowić istotnej niedogodności rozumianej – jak zauważył rzecznik generalny w pkt 68 opinii – jako obciążenie tego rodzaju, że może zniechęcić przeciętnego konsumenta do dochodzenia swoich praw. W tym względzie należy bowiem uwzględnić fakt, że art. 3 dyrektywy 1999/44 ma na celu ustanowienie właściwej równowagi między interesami konsumenta i interesami sprzedawcy, gwarantując temu pierwszemu jako słabszej stronie umowy pełną i skuteczną ochronę przeciwko nienależytemu wykonaniu przez sprzedawcę jego obowiązków umownych, jednocześnie pozwalając na wzięcie pod uwagę przywoływanych przez sprzedawcę względów natury ekonomicznej (wyrok z dnia 16 czerwca 2011 r., Gebr. Weber i Putz, C‑65/09 i C‑87/09, EU:C:2011:396, pkt 75). Po drugie, w celu dokonania oceny, czy w ramach doprowadzania do zgodności towarów z umową dana sytuacja może stanowić istotną niedogodność dla przeciętnego konsumenta, należy wziąć pod uwagę rodzaj towaru i jego zamierzone wykorzystanie przez konsumenta. Tak więc w pewnych wypadkach, ze względu zarówno na charakter towarów, w szczególności na dużą wagę, znaczną objętość, szczególną delikatność czy też szczególnie złożone wymogi związane z ich przesyłką, jak i ich zamierzone zastosowanie przez przeciętnego konsumenta, w szczególności oznaczające ich uprzednie zainstalowanie, ich wysyłka do siedziby sprzedawcy może stanowić dla konsumenta istotną niedogodność sprzeczną z wymogami określonymi w art. 3 ust. 3 akapit trzeci dyrektywy 1999/44. W innych przypadkach można natomiast domniemywać, że wysyłka do siedziby sprzedawcy towarów kompaktowych, które nie wymagają ani specjalnej obsługi , ani szczególnego sposobu transportu, nie może stanowić dla tego konsumenta istotnej niedogodności. W konsekwencji miejsce, w którym konsument jest zobowiązany udostępnić sprzedawcy towary zakupione na odległość, w celu doprowadzenia ich do stanu zgodności z umową, które jest najbardziej odpowiednie dla zapewnienia takiego doprowadzenia do stanu zgodności w rozsądnym terminie i bez istotnej niedogodności dla konsumenta, zależy od okoliczności każdego konkretnego przypadku. W tym względzie, jeśli chodzi o względy pewności prawa, należy przypomnieć, że zgodnie z art. 1 ust. 1 dyrektywy 1999/44 i art. 8 ust. 2 tej dyrektywy, jej celem jest zapewnienie jednolitej ochrony konsumentów w dziedzinie, którą reguluje. Z przepisów tych zatem wynika, z jednej strony, że państwa członkowskie mogą przewidzieć w swoich przepisach krajowych miejsce albo miejsca, w których konsument jest zobowiązany udostępnić sprzedawcy towary zakupione na odległość w celu doprowadzenia ich do stanu zgodności z umową, pod warunkiem że spełniają wymogi określone w art. 3 ust. 3 tej dyrektywy. Z drugiej strony państwa członkowskie mogą przyjąć lub utrzymać w mocy bardziej rygorystyczne przepisy w celu zapewnienia konsumentom wyższego poziomu ochrony, takie jak przepisy szczególne dla niektórych kategorii towarów. Stosując uchwalone w ten sposób prawo krajowe, sądy krajowe muszą przy dokonywaniu jego interpretacji uwzględnić całość norm tego prawa i zastosować uznane w porządku krajowym metody wykładni w celu dokonania w możliwie jak najszerszym zakresie interpretacji tych przepisów w świetle treści i celów dyrektywy 1999/44, tak by doprowadzić do osiągnięcia zamierzonego przez nią skutku i zastosowania się tym samym do art. 288 akapit trzeci TFUE. Ten wymóg dokonywania wykładni zgodnej obejmuje konieczność w danym wypadku zmiany utrwalonego krajowego orzecznictwa przez sądy krajowe, jeżeli opiera się ono na interpretacji prawa krajowego, której nie da się pogodzić z celami tej dyrektywy (wyrok z dnia 19 kwietnia 2016 r., DI, C‑441/14, EU:C:2016:278, pkt 31, 33 i przytoczone tam orzecznictwo). Mając na uwadze powyższe rozważania, na trzy pierwsze pytania należy odpowiedzieć, że art. 3 ust. 3 dyrektywy 1999/44 należy interpretować w ten sposób, iż państwa członkowskie zachowują kompetencję do ustalenia miejsca, w którym konsument jest zobowiązany udostępnić sprzedawcy towar zakupiony na odległość w celu doprowadzenia go do stanu zgodności na podstawie tego przepisu. To miejsce musi odpowiednie, aby zapewnić doprowadzenie do stanu zgodności w sposób wolny od opłat, w rozsądnym terminie i bez istotnej niedogodności dla konsumenta, z uwzględnieniem charakteru towarów i wykorzystania, dla którego konsument ich potrzebuje. W tym względzie sąd krajowy jest zobowiązany do dokonania wykładni zgodnej z dyrektywą 1999/44, w tym, w danym wypadku, do zmiany utrwalonego orzecznictwa, jeżeli opiera się ono na interpretacji prawa krajowego niezgodnej z celami tej dyrektywy. W przedmiocie pytania czwartego Poprzez pytanie czwarte sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 3 ust. 2–4 dyrektywy 1999/44 należy interpretować w ten sposób, że prawo konsumenta do doprowadzenia towaru zakupionego na odległość do stanu zgodności w sposób „wolny od opłat” obejmuje obowiązek sprzedawcy wyłożenia zaliczki na pokrycie kosztów transportu tego towaru do siedziby tego sprzedawcy celem owego doprowadzenia do stanu zgodności. Zgodnie z art. 3 ust. 4 tej dyrektywy pojęcie „wolny od opłat” oznacza niezbędne koszty związane z przywróceniem towarom zgodności, w szczególności koszty wysyłki, robocizny i materiałów. Jak wynika z orzecznictwa przytoczonego w pkt 34 niniejszego wyroku, ten obowiązek nieodpłatnego doprowadzenia towaru do stanu zgodnego z umową, z którego prawodawca Unii zamierzał uczynić istotny element ochrony zagwarantowanej konsumentowi w dyrektywie 1999/44, ma na celu ochronę konsumenta przed ryzykiem obciążeń finansowych, które mogłoby zniechęcić go do korzystania z jego praw w braku takiej ochrony (zob. podobnie wyrok z dnia 17 kwietnia 2008 r., Quelle, C‑404/06, EU:C:2008:231, pkt 33, 34). Równocześnie – jak zauważono w pkt 41 niniejszego wyroku – cel tej dyrektywy sprowadza się nie tylko do ochrony interesów konsumenta, gwarantując mu pełną i skuteczną ochronę przeciwko nieprawidłowemu wykonaniu przez sprzedawcę jego obowiązków umownych, lecz także zmierza do ustanowienia właściwej równowagi tych interesów z powoływanymi przez sprzedawcę względami natury ekonomicznej (zob. podobnie wyrok z dnia 16 czerwca 2011 r., Gebr. Weber i Putz, C‑65/09 i C‑87/09, EU:C:2011:396, pkt 75). W świetle tych rozważań należy zauważyć, że spoczywający na sprzedawcy obowiązek systematycznego wykładania zaliczki na pokrycie kosztów transportu towaru niezgodnego z umową, zakupionego na odległość, do jego siedziby może, z jednej strony, zwiększyć czas potrzebny do doprowadzenia takiego towaru do stanu zgodności na niekorzyść jego realizacji w rozsądnym terminie. Tak jest w szczególności w wypadku, gdy sprzedawca nie posługuje się opłaconymi z góry etykietami zwrotnymi i jest zmuszony do dokonania wpłat z tytułu takiej zaliczki. Z drugiej strony taki obowiązek niesie za sobą ryzyko narażenia sprzedawcy na zbyt duże obciążenie, w szczególności w wypadku gdy po przeprowadzeniu kontroli taki towar okazałby się niewadliwy. W tych okolicznościach wyważenie interesów konsumenta i sprzedawcy, do którego zmierza dyrektywa 1999/44, nie wymaga, aby obowiązek nieodpłatnego doprowadzenia towaru do stanu zgodności obejmował, poza ciążącym na sprzedawcy obowiązkiem zwrotu konsumentowi kosztów transportu tego towaru do siedziby sprzedawcy, również obowiązek systematycznego wykładania zaliczki na pokrycie tych kosztów konsumentowi. Niemniej jednak to wyważenie interesów w celu ustanowienia tej równowagi wymaga – jak wynika z pkt 34 i 40 niniejszego wyroku – by koszty transportu, na które zaliczkę wyłożył konsument, nie stanowiły obciążenia mogącego powstrzymać przeciętnego konsumenta od dochodzenia swoich praw. W tym względzie, badając, czy obciążenie takie jest w stanie zniechęcić konsumenta do dochodzenia swoich praw, sąd krajowy musi wziąć pod uwagę – jak zauważył rzecznik generalny w pkt 86 opinii – okoliczności właściwe dla każdego konkretnego przypadku, w szczególności okoliczności takie jak wysokość kosztów transportu, wartość towaru niezgodnego z umową lub możliwość, co do prawa lub de facto, dochodzenia przez konsumenta jego praw, w wypadku gdyby sprzedawca nie zwrócił kosztów, na które zaliczkę wyłożył konsument. W świetle powyższych rozważań na pytanie czwarte należy udzielić odpowiedzi, iż art. 3 ust. 2–4 dyrektywy 1999/44 należy interpretować w ten sposób, że prawo konsumenta do doprowadzenia towaru zakupionego na odległość do stanu zgodnego z umową w sposób „wolny od opłat” nie obejmuje obowiązku wyłożenia przez sprzedawcę zaliczki na pokrycie kosztów transportu tego towaru do siedziby tego sprzedawcy celem doprowadzenia go do stanu zgodności, chyba że okoliczność wyłożenia zaliczki na te koszty przez konsumenta stanowi obciążenie mogące zniechęcić go do dochodzenia swoich praw, czego zbadanie należy do sądu krajowego. W przedmiocie pytań piątego i szóstego Poprzez pytania piąte i szóste, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 3 ust. 3 w związku z art. 3 ust. 5 tiret drugie dyrektywy 1999/44 należy interpretować w ten sposób, że w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym konsument, który poinformował sprzedawcę o niezgodności towaru zakupionego na odległość, nie udostępniając jednak tego towaru sprzedawcy w jego siedzibie w celu doprowadzenia tego towaru do stanu zgodności, ma prawo do rozwiązania umowy z powodu braku naprawienia szkody w rozsądnym terminie. W tym względzie należy zauważyć, że art. 3 ust. 3 i 5 tej dyrektywy ustanawia jasną sekwencję wdrożenia sposobów naprawienia szkody, do których konsument ma prawo w przypadku niezgodności towaru. W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z art. 3 ust. 3 akapit pierwszy dyrektywy, w pierwszej kolejności, konsument ma prawo żądać od sprzedawcy naprawienia towaru albo wymiany, chyba że byłoby to niemożliwe lub nieproporcjonalne. Wyłącznie w wypadku, gdy konsument nie ma prawa ani do naprawy, ani do wymiany towaru niezgodnego z umową lub gdy sprzedawca nie zastosował jednego z tych sposobów naprawienia szkody w rozsądnym terminie lub bez istotnej niedogodności dla konsumenta, konsument może, na podstawie art. 3 ust. 5 tej dyrektywy, żądać rozwiązania umowy, chyba że, zgodnie z art. 3 ust. 6 dyrektywy 1999/44, brak zgodności ma nikłe znaczenie. W tym względzie w zakresie, w jakim z art. 3 ust. 3 i 5 dyrektywy 1999/44 w związku z jej motywem 10 wynika, że w interesie obu stron umowy dyrektywa daje pierwszeństwo jej wykonaniu za pomocą dwóch środków zaradczych przewidzianych w pierwszej kolejności w stosunku do rozwiązania umowy (zob. podobnie wyrok z dnia 16 czerwca 2011 r., Gebr. Weber i Putz, C‑65/09 i C‑87/09, EU:C:2011:396, pkt 72), wspomniana dyrektywa przewiduje w tym celu, w wypadku niezgodności towaru, pewne pozytywne obowiązki zarówno dla konsumenta, jak i dla sprzedawcy. I tak, zgodnie z art. 3 ust. 3 akapit pierwszy dyrektywy 1999/44, konsument, który wnosi o doprowadzenie towaru do stanu zgodności, musi dać sprzedawcy dostateczną możliwość doprowadzenia takiego towaru do stanu zgodności. W tym celu jest on zobowiązany do poinformowania sprzedawcy o tej niezgodności oraz o wybranym przez niego sposobie naprawienia szkody, czyli naprawie albo jego wymianie. Ponadto konsument powinien udostępnić sprzedawcy takie towary niezgodne z umową. Natomiast sprzedawca musi dokonać ewentualnej naprawy albo wymiany bez żadnych kosztów w rozsądnym terminie i bez istotnej niedogodności dla konsumenta oraz ma prawo do odmowy tego tylko wtedy, gdy jest to niemożliwe lub nieproporcjonalne. Jak wynika z pkt 60 niniejszego wyroku, konsument może domagać się rozwiązania umowy tylko wtedy, gdy sprzedawca uchybił zobowiązaniom w tym zakresie ciążącym na nim na mocy art. 3 ust. 3 dyrektywy 1999/44. W niniejszej sprawie sąd odsyłający uściśla, że strony w postępowaniu głównym ani nie uzgodniły, ani nie rozmawiały o miejscu, gdzie sporny towar powinien zostać udostępniony sprzedawcy w celu jego doprowadzenia do stanu zgodności z umową. Natomiast z postanowienia odsyłającego wynika, że konsument, Ch. Fülla, poinformował sprzedawcę, spółkę Toolport, o wadach tego towaru i zwrócił się do tej spółki o doprowadzenie tego towaru do stanu zgodności w jego miejscu zamieszkania, co jednak nie spotkało się z jakimikolwiek działaniami ze strony spółki Toolport. Z kolei spółka ze swej strony wskazała dopiero w toku postępowania przed sądem odsyłającym, że towary powinny zostać udostępnione w jej siedzibie. Zdaniem sądu odsyłającego, mając na uwadze cechy charakterystyczne spornego przedmiotu, organizacja transportu do miejsca siedziby sprzedawcy wiązałaby się z ryzykiem wystąpienia po stronie konsumenta „istotnych niedogodności” w rozumieniu art. 3 ust. 3 tej dyrektywy. W tym względzie należy stwierdzić, że konsument, który wyraźnie poinformował sprzedawcę o niezgodności towaru zakupionego na odległość, którego transport do siedziby sprzedawcy może wiązać się dla niego z ryzykiem wystąpienia istotnych niedogodności i który udostępnił ten towar sprzedawcy w swoim miejscu zamieszkania w celu doprowadzenia do stanu zgodności, bez uzyskania od sprzedawcy informacji zwrotnej odnośnie do miejsca, gdzie towar ten powinien zostać udostępniony w celu doprowadzenia do stanu zgodności ani innego wyrażonego w tym celu odpowiedniego pozytywnego aktu i który to konsument w związku z powyższym nie udostępnił tego towaru temu sprzedawcy w tym miejscu, spełnił obowiązek staranności ciążący na nim na mocy art. 3 ust. 3 akapit pierwszy dyrektywy 1999/44 (zob. podobnie wyrok z dnia 4 czerwca 2015 r., Faber, C‑497/13, EU:C:2015:357, pkt 61–63). Natomiast spoczywający na sprzedawcy obowiązek wdrożenia środka zaradczego w celu naprawienia szkody w rozsądnym terminie, którego niewykonanie daje konsumentowi, na podstawie art. 3 ust. 5 tiret drugie dyrektywy 1999/44, prawo do rozwiązania umowy, nie jest spełniony, jeżeli sprzedawca nie podejmuje odpowiedniego działania, aby co najmniej skontrolować towar niezgodny z umową, w tym działania polegającego na poinformowaniu konsumenta, w rozsądnym terminie, o miejscu, w którym towar niezgodny z umową powinien zostać mu udostępniony w celu doprowadzenia do stanu zgodności. Mając na względzie powyższe rozważania, na pytania piąte i szóste należy odpowiedzieć, iż art. 3 ust. 3 w związku z art. 3 ust. 5 tiret drugie dyrektywy 1999/44 należy interpretować w ten sposób, że w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym, konsument, który poinformował sprzedawcę o braku zgodności towaru zakupionego na odległość, którego transport do siedziby sprzedawcy może wiązać się dla niego z ryzykiem istotnych niedogodności i który udostępnił towar sprzedawcy w miejscu swojego zamieszkania w celu doprowadzenia go do stanu zgodności, ma prawo do rozwiązania umowy z powodu braku naprawienia szkody w rozsądnym terminie, jeżeli sprzedawca nie podjął żadnego odpowiedniego środka w celu doprowadzenia tego towaru do stanu zgodności, w tym środka polegającego na poinformowaniu konsumenta o miejscu, w którym towar ten powinien być mu udostępniony do celów tego doprowadzenia do stanu zgodności. W tym względzie do sądu krajowego należy, w drodze wykładni zgodnej z dyrektywą 1999/44, zapewnienie przysługującego temu konsumentowi prawa do rozwiązania umowy. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:   1) Artykuł 3 ust. 3 dyrektywy 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 25 maja 1999 r. w sprawie niektórych aspektów sprzedaży towarów konsumpcyjnych i związanych z tym gwarancji należy interpretować w ten sposób, iż państwa członkowskie zachowują kompetencję do ustalenia miejsca, w którym konsument jest zobowiązany udostępnić sprzedawcy towar zakupiony na odległość w celu doprowadzenia go do stanu zgodności na podstawie tego przepisu. To miejsce musi być odpowiednie, aby zapewnić doprowadzenie do stanu zgodności w sposób wolny od opłat, w rozsądnym terminie i bez istotnych niedogodności dla konsumenta, z uwzględnieniem charakteru towarów i wykorzystania, dla którego konsument ich potrzebuje. W tym względzie sąd krajowy jest zobowiązany do dokonania wykładni zgodnej z dyrektywą 1999/44, w tym, w danym wypadku, do zmiany utrwalonego orzecznictwa, jeżeli opiera się ono na interpretacji prawa krajowego niezgodnej z celami tej dyrektywy.   2) Artykuł 3 ust. 2–4 dyrektywy 1999/44 należy interpretować w ten sposób, że prawo konsumenta do doprowadzenia towaru zakupionego na odległość do stanu zgodnego z umową w sposób „wolny od opłat” nie obejmuje obowiązku wyłożenia przez sprzedawcę zaliczki na pokrycie kosztów transportu tego towaru do siedziby tego sprzedawcy celem doprowadzenia go do stanu zgodności, chyba że okoliczność wyłożenia zaliczki na te koszty przez konsumenta stanowi obciążenie mogące zniechęcić go do dochodzenia swoich praw, czego zbadanie należy do sądu krajowego.   3) Artykuł 3 ust. 3 w związku z art. 3 ust. 5 tiret drugie dyrektywy 1999/44 należy interpretować w ten sposób, że w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym konsument, który poinformował sprzedawcę o braku zgodności towaru zakupionego na odległość, którego transport do siedziby sprzedawcy może wiązać się dla niego z ryzykiem istotnych niedogodności, i który udostępnił towar sprzedawcy w miejscu swojego zamieszkania w celu doprowadzenia go do stanu zgodności, ma prawo do rozwiązania umowy z powodu braku naprawienia szkody w rozsądnym terminie, jeżeli sprzedawca nie podjął żadnego odpowiedniego środka w celu doprowadzenia tego towaru do stanu zgodności, w tym środka polegającego na poinformowaniu konsumenta o miejscu, w którym towar ten powinien być mu udostępniony do celów tego doprowadzenia do stanu zgodności. W tym względzie do sądu krajowego należy, w drodze wykładni zgodnej z dyrektywą 1999/44, zapewnienie przysługującego temu konsumentowi prawa do rozwiązania umowy.   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: niemiecki.