C-522/24

Wydanie tymczasowe WYROK TRYBUNAŁU (piąta izba) z dnia 18 czerwca 2026 r.(*) Odesłanie prejudycjalne – Polityka społeczna – Równość traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy – Dyrektywa 2000/78/WE – Artykuł 1 – Cel – Artykuł 2 ust. 2 lit. a) i b) – Zakaz dyskryminacji ze względu na przekonania – Uregulowania krajowe nakładające na członków personelu wojskowego obowiązek poddania się szczepieniu przeciwko wirusowi SARS-CoV-2 – Odmienne traktowanie ze względu na przynależność do danej kategorii zawodowej – Pojęcie „przekonań” W sprawie C‑522/24 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Consiglio di Stato (radę stanu, Włochy) postanowieniem z dnia 23 lipca 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 29 lipca 2024 r., w postępowaniu: BG przeciwko Ministero della Difesa przy udziale: Presidenza del Consiglio dei Ministri, TRYBUNAŁ (piąta izba), w składzie: M.L. Arastey Sahún, prezeska izby, J. Passer, E. Regan (sprawozdawca), D. Gratsias i B. Smulders, sędziowie, rzecznik generalny: T. Ćapeta, sekretarz: E. Sartori, administratorka, uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 10 lipca 2025 r., rozważywszy uwagi, które przedstawili: –        BG osobiście, oraz – w jego imieniu – L. Parenti, avvocato, –        w imieniu rządu włoskiego – S. Fiorentino, w charakterze pełnomocnika, którego wspierali E. Feola, E. Ferretti, A. Granato, V. Pilloni oraz F. Urbani Neri, avvocati dello Stato, –        w imieniu rządu francuskiego – B. Fodda oraz T. Lechevallier, w charakterze pełnomocników, –        w imieniu Komisji Europejskiej – D. Recchia, E. Schmidt oraz F. van Schaik, w charakterze pełnomocników, po zapoznaniu się z opinią rzeczniczki generalnej na posiedzeniu w dniu 20 listopada 2025 r., wydaje następujący Wyrok 1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni dyrektywy Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy (Dz.U. 2000, L 303, s. 16), w szczególności jej art. 2 ust. 2, a także art. 1 i 24 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”). 2        Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy BG, funkcjonariuszem wyższego szczebla inżynieryjnego w wojsku a Ministero della Difesa (ministerstwem obrony, Włochy, zwanym dalej „ministerstwem”) w przedmiocie zawieszenia stosunku pracy, do którego BG został zmuszony z powodu odmowy poddania się obowiązkowi szczepienia przeciwko wirusowi SARS-CoV-2 nałożonemu na personel wojskowy. Ramy prawne Prawo Unii 3        Artykuł 1 dyrektywy 2000/78, zatytułowany „Cel”, stanowi: „Celem niniejszej dyrektywy jest wyznaczenie ogólnych ram dla walki z dyskryminacją ze względu na religię lub przekonania, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną w odniesieniu do zatrudnienia i pracy, w celu realizacji w państwach członkowskich zasady równego traktowania”. 4        Artykuł 2 tej dyrektywy, zatytułowany „Pojęcie dyskryminacji”, stanowi: „1.      Do celów niniejszej dyrektywy »zasada równego traktowania« oznacza brak jakichkolwiek form bezpośredniej lub pośredniej dyskryminacji z przyczyn określonych w art. 1. 2.      Do celów ust. 1: a)      dyskryminacja bezpośrednia występuje w przypadku, gdy osobę traktuje się mniej przychylnie niż traktuje się, traktowano lub traktowano by inną osobę w porównywalnej sytuacji, z jakiejkolwiek przyczyny wymienionej w art. 1; b)      dyskryminacja pośrednia występuje w przypadku, gdy przepis, kryterium lub pozornie neutralna praktyka może doprowadzić do szczególnej niekorzystnej sytuacji dla osób danej religii lub przekonań, niepełnosprawności, wieku lub orientacji seksualnej, w stosunku do innych osób, chyba że: (i)      taki przepis, kryterium lub praktyka jest obiektywnie uzasadniona zgodnym z prawem celem, a środki mające służyć osiągnięciu tego celu są właściwe i konieczne, lub (ii)      jeżeli w przypadku osób w określony sposób niepełnosprawnych, pracodawca lub każda osoba, do której odnosi się niniejsza dyrektywa, jest zobowiązany, na mocy przepisów krajowych, podejmować właściwe środki zgodnie z zasadami określonymi w art. 5, w celu zlikwidowania niedogodności spowodowanych tym przepisem, kryterium lub praktyką. […] 5.      Niniejsza dyrektywa nie narusza środków przewidzianych przepisami krajowymi, które w społeczeństwie demokratycznym są niezbędne dla zapewnienia bezpieczeństwa publicznego, utrzymania porządku i zapobiegania działaniom podlegającym sankcjom karnym, ochrony zdrowia i ochrony praw i wolności innych osób”. Prawo włoskie Dekret z mocą ustawy nr 216/2003 5        Decreto legislativo n. 216 – Attuazione della direttiva 2000/78/CE per la parità di trattamento in materia di occupazione e di condizioni di lavoro e della direttiva n. 2014/54/UE relativa alle misure intese ad agevolare l’esercizio dei diritti conferiti ai lavoratori nel quadro della libera circolazione dei lavoratori (dekret z mocą ustawy nr 216 wdrażający dyrektywę 2000/78/WE w sprawie równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy oraz dyrektywę 2014/54/UE w sprawie środków ułatwiających korzystanie z praw przyznanych pracownikom w kontekście swobodnego przepływu pracowników) z dnia 9 lipca 2003 r. (GURI nr 187 z dnia 13 sierpnia 2003 r., s. 4), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym, ma na celu transpozycję dyrektywy 2000/78 do włoskiego porządku prawnego. Dekret z mocą ustawy nr 172/2021 6        Zgodnie z preambułą decreto legge n. 172 – Misure urgenti per il contenimento dell’epidemia da COVID-19 e per lo svolgimento in sicurezza delle attività economiche e sociali (dekretu z mocą ustawy nr 172 w sprawie pilnych środków w celu powstrzymania epidemii COVID-19 i zapewnienia bezpieczeństwa działalności gospodarczej i społecznej) z dnia 26 listopada 2021 r. (GURI nr 282 z dnia 26 listopada 2021 r., s. 2), przekształconego ze zmianami przez legge n. 3 (ustawę nr 3) z dnia 21 stycznia 2022 r. (GURI nr 19 z dnia 25 stycznia 2022 r., s. 1) (zwanego dalej „dekretem z mocą ustawy nr 172/2021”): „[…] Mając na uwadze, że obecny kontekst ryzyka wymaga przedłużenia obowiązywania nadzwyczajnych i pilnych środków podjętych w celu odpowiedniego reagowania na sytuacje szkodliwe dla społeczności; Mając na uwadze nadzwyczajną potrzebę i pilny charakter przyjęcia przepisów w celu zapewnienia w jednolity sposób na terytorium krajowym działań mających na celu powstrzymanie epidemii i zmniejszenie zagrożeń dla zdrowia publicznego, biorąc również pod uwagę dane i aktualny stan wiedzy medycznej i naukowej w zakresie zwalczania epidemii COVID-19 oraz podjęte zobowiązania, w tym na szczeblu międzynarodowym, w zakresie profilaktyki oraz poziomu zaszczepienia; Mając na uwadze nadzwyczajną potrzebę i pilny charakter rozszerzenia obowiązku poddania się szczepieniu na niektóre kategorie osób pracujących w sektorach szczególnie narażonych; […]”. 7        Artykuł 2 dekretu z mocą ustawy nr 172/2021 wprowadził do decreto legge nr 44 – Misure urgenti per il contenimento dell’epidemia da COVID-19, in materia di vaccinazioni anti SARS-CoV-2, di giustizia e di concorsi pubblici (dekretu z mocą ustawy nr 44/2021 w sprawie środków nadzwyczajnych mających na celu przeciwdziałanie epidemii COVID-19 w odniesieniu do szczepień przeciwko SARS-CoV-2, sprawiedliwości i konkursów publicznych) z dnia 1 kwietnia 2021 r. (GURI nr 79 z dnia 1 kwietnia 2021 r., s. 1, zwany dalej „dekretem z mocą ustawy nr 44/2021”), przekształconego ze zmianami w ustawę nr 76/2021 z dnia 28 maja 2021 r. (GURI nr 128 z dnia 31 maja 2021 r., s. 1), art. 4 ter ust. 1 lit. b), który rozszerzył na członków personelu wojskowego obowiązek zaszczepienia się przeciwko wirusowi SARS-CoV-2, w którym wskazano, że szczepienie jest podstawowym warunkiem wykonywania przez podatników ich działalności zawodowej, a stwierdzenie niewykonania owego obowiązku pociąga za sobą natychmiastowe zawieszenie prawa do wykonywania działalności zawodowej, bez konsekwencji dyscyplinarnych i z prawem do utrzymania stosunku pracy. W okresie zawieszenia nie przysługuje żadne wynagrodzenie ani jakakolwiek inna forma wynagrodzenia lub jakiekolwiek inne świadczenie pieniężne jakiegokolwiek rodzaju. Zawieszenie obowiązuje do czasu poinformowania pracodawcy o poddaniu się szczepieniu, a w każdym razie nie później niż sześć miesięcy od dnia 15 grudnia 2021 r. Kodeks wojskowy 8        Artykuł 89 ust. 3 decreto legislativo nr 66 – Codice dell’ordinamento militare (dekretu ustawodawczego nr 66 – kodeksu wojskowego) z dnia 15 marca 2010 r. (GURI nr 106 z dnia 8 maja 2010 r., dodatek zwyczajny nr 84), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwanego dalej „kodeksem wojskowym”), stanowi: „Siły zbrojne przyczyniają się do ochrony wolnych instytucji i wykonują szczególne zadania w przypadku klęsk żywiołowych i w innych nadzwyczajnych sytuacjach kryzysowych”. 9        Artykuł 206 bis kodeksu wojskowego przewiduje w ust. 1: „Wojskowe organy sanitarne mogą uznać za niezbędne podawanie członkom personelu wojskowego, zgodnie z odpowiednimi protokołami, określonych szczepionek profilaktycznych, aby umożliwić rozmieszczenie owego personelu w szczególnych określonych warunkach operacyjnych lub służbowych, w celu zapewnienia zdrowia jednostek i społeczeństwa”. 10      Artykuł 894 tego kodeksu stanowi: „1.      Zawód członka personelu wojskowego jest niezgodny z wykonywaniem jakiegokolwiek innego zawodu, z wyjątkiem przypadków przewidzianych w przepisach szczególnych. 2.      Niezgodne z prawem jest również wykonywanie zawodu, prowadzenie działalności przemysłowej lub handlowej, pełnienie funkcji członka zarządu, doradcy, biegłego rewidenta lub innej podobnej funkcji, wynagradzanej lub nie, w spółkach o celu zarobkowym”. Postępowanie główne i pytania prejudycjalne 11      Decyzją z dnia 10 stycznia 2022 r. skarżący w postępowaniu głównym, który jest wyższym oficerem w wojsku inżynieryjnym, został zawieszony w pełnieniu obowiązków ze względu na odmowę poddania się obowiązkowi szczepienia przeciwko wirusowi SARS-CoV-2 nałożonemu na personel wojskowy. 12      Ów skarżący wniósł do prezydenta Republiki Włoskiej skargę nadzwyczajną na tę decyzję, w ramach której ministerstwo zwróciło się o opinię do Consiglio di Stato (rady stanu, Włochy), która jest sądem odsyłającym, zgodnie z mającymi zastosowanie uregulowaniami krajowymi. 13      Sąd ten wskazuje, że skarżący w postępowaniu głównym kwestionuje wspomnianą decyzję, argumentując, po pierwsze, że ponieważ padł ofiarą bezpośredniej dyskryminacji w stosunku do członków personelu cywilnego, decyzja ta stanowi naruszenie art. 2 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2000/78. Chociaż skarżący ten nie kwestionuje możliwości nałożenia przez państwo obowiązku poddania się szczepieniu, to krytykuje on sposób, w jaki rząd włoski wdrożył ten obowiązek w niniejszej sprawie. Wspomniany skarżący był bowiem dyskryminowany w porównaniu z członkami personelu cywilnego pełniącymi służbę w ramach tego samego dowództwa, którzy to, nawet jeśli ich stosunek pracy i zatrudnienia jest objęty systemem odrębnym od systemu dotyczącego personelu wojskowego, nie podlegali obowiązkowi poddania się szczepieniu rozpatrywanemu w postępowaniu głównym, podczas gdy wykonują oni zadania podobne do zadań owego skarżącego. 14      Po drugie, skarżący w postępowaniu głównym podnosi naruszenie art. 2 ust. 2 lit. b) tej dyrektywy ze względu na to, że doświadczył, w szczególności w porównaniu z zaszczepionym personelem wojskowym, pośredniej dyskryminacji ze względu na swoje przekonania, przy czym dyskryminacja ta nie opiera się na uzasadnieniu opartym na podstawach naukowych. W tym względzie, o ile wprawdzie odmówił on poddania się szczepieniu, o tyle był on jednak gotowy do poddawania się testom wymazowym co 48 godzin. Tymczasem z naukowego punktu widzenia, zgodnie z niektórymi sprawozdaniami przedłożonymi Senato della Repubblica (senatowi republiki, Włochy) przez ekspertów wezwanych do wydania opinii w sprawie dekretu z mocą ustawy nr 172/2021, osoba niezaszczepiona, która uda się do miejsca pracy po przeprowadzeniu negatywnego testu wymazowego przeprowadzonego w ciągu 48 godzin wcześniej, stanowiłaby ryzyko zakażenia podobne, a nawet mniejsze, niż jej zaszczepieni współpracownicy. 15      Ponadto skarżący w postępowaniu głównym utrzymuje, że w odniesieniu do pracowników należących do innych sektorów działalności, którzy nie są objęci obowiązkiem poddania się szczepieniu przeciwko wirusowi SARS-CoV-2 i którzy wykonują swoją pracę w miejscach znacznie bardziej uczęszczanych przez ludzi niż jego własne, uregulowania włoskie przewidywały w odniesieniu do dostępu do stanowiska pracy równoważność między zaświadczeniem poświadczającym szczepienie a zaświadczeniem potwierdzającym negatywny wynik testu wymazowego, co świadczy o takiej równoważności, również pod względem bezpieczeństwa, w celu wykazania braku zakażenia wirusem SARS-CoV-2. 16      Po trzecie, skarżący w postępowaniu głównym podnosi naruszenie art. 1 i 24 Karty. Rozpatrywana w postępowaniu głównym decyzja o zawieszeniu uniemożliwiła mu bowiem wykonywanie działalności zawodowej, pozbawiając go wynagrodzenia, rekompensaty finansowej lub świadczenia pieniężnego, a także wszelkiej możliwości wykonywania innej działalności zawodowej w spółkach handlowych. Nie był on zatem w stanie zaspokoić swoich potrzeb i potrzeb swojej rodziny, w skład której wchodzą żona i dwie małoletnie córki. 17      Sąd odsyłający uważa, że zarówno dyrektywa 2000/78, jak i postanowienia Karty przywołane na poparcie wniesionej do niego skargi mają zastosowanie do personelu wojskowego sił zbrojnych, w związku z czym jeżeli uregulowania krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym, które przewidują obowiązek szczepienia jako warunek nałożony na członka personelu wojskowego w celu wykonywania jego działalności zawodowej, nie są z nimi zgodne, należałoby odstąpić od stosowania tych uregulowań. Niemniej jednak sąd ten ma wątpliwości, czy naruszenie prawa Unii, na które powołuje się skarżący w postępowaniu głównym, zostało wykazane. 18      Co się tyczy, po pierwsze, naruszenia art. 2 ust. 2 lit. a) tej dyrektywy ze względu na bezpośrednią dyskryminację personelu wojskowego w stosunku do personelu cywilnego, sąd ten zgadza się z ustaleniami dokonanymi przez Corte costituzionale (trybunał konstytucyjny, Włochy) w ramach badania zgodności z konstytucją włoską obowiązku poddania się szczepieniu podobnego do tego rozpatrywanego w postępowaniu głównym, wprowadzonego dla kategorii pracowników służby zdrowia. 19      W tym kontekście sąd odsyłający wskazuje w szczególności, że nie podziela twierdzenia skarżącego w postępowaniu głównym, zgodnie z którym szczepienie nie gwarantuje odporności na chorobę i nie zapobiega zakażeniu ani przenoszeniu wirusa SARS-CoV-2. Sąd odsyłający wskazuje, że Corte costituzionale (trybunał konstytucyjny) uznał, iż szczepienie rozpatrywane w postępowaniu głównym nie miało negatywnego wpływu na stan zdrowia osób, które były jemu poddane, i było skuteczne w ograniczaniu rozprzestrzeniania się tego wirusa oraz że w konsekwencji w świetle danych medycznych i naukowych potwierdzających pełną skuteczność szczepionki oraz adekwatność obowiązku poddania się szczepieniu w stosunku do celu ograniczenia rozprzestrzeniania się tego wirusa, zastosowanie tego środka nie było nieuzasadnione. 20      Ponadto, co się tyczy wyboru kategorii zawodowych podlegających temu obowiązkowi i kontroli jego dyskryminującego charakteru, sąd odsyłający podnosi, że zgodnie z art. 2 ust. 5 dyrektywy 2000/78 dyrektywa ta nie narusza środków przewidzianych przepisami krajowymi, które są niezbędne dla zapewnienia bezpieczeństwa publicznego i ochrony zdrowia. Należy zatem wziąć pod uwagę fakt, że ustawodawca włoski postanowił, w celu ochrony zdrowia publicznego i walki z pandemią, nałożyć obowiązek poddania się szczepieniu na personel wojskowy, który w porównaniu z personelem cywilnym jest bardziej narażony na stały kontakt z ludźmi i ma wypełniać w tym kontekście zadanie z zakresu bezpieczeństwa publicznego. 21      Co się tyczy, po drugie, naruszenia art. 2 ust. 2 lit. b) tej dyrektywy, wynikającego z dyskryminacji pośredniej ze względu na przekonania niezaszczepionego personelu wojskowego gotowego do poddania się testom wymazowym w porównaniu z personelem wojskowym, który nie był przeciwny szczepieniu, sąd odsyłający uważa, że takiej dyskryminacji nie można uznać z powodów identycznych z tymi, które dotyczą podnoszonego istnienia dyskryminacji bezpośredniej. 22      Ponadto w każdym razie taka dyskryminacja pośrednia jest, zgodnie z art. 2 ust. 2 lit. b) ppkt (i) wspomnianej dyrektywy, uzasadniona realizacją zgodnego z prawem celu, a mianowicie ochrony zdrowia indywidualnego i zbiorowego za pomocą właściwych i koniecznych środków. W tym względzie sąd odsyłający wskazuje, że mają zastosowanie zasady potwierdzone przez Corte costituzionale (trybunał konstytucyjny) w odniesieniu do pracowników służby zdrowia, a mianowicie, że przeprowadzanie z wysoką częstotliwością testów diagnostycznych zakażenia wirusem SARS-CoV-2 nie może stanowić odpowiedniego rozwiązania alternatywnego dla szczepień w celu wykazania nieracjonalnego lub nieproporcjonalnego charakteru rozwiązania przyjętego przez ustawodawcę włoskiego. 23      I tak, wbrew temu, co twierdzi skarżący w postępowaniu głównym, nie można uznać, że w celu uzyskania dostępu do miejsca pracy zaświadczenie poświadczające szczepienie i zaświadczenie potwierdzające negatywny wynik testu wymazowego są równoważne, ponieważ ustawodawstwo krajowe wymaga, w zależności od przypadku, jednego lub drugiego właśnie ze względu na szczególne cechy kategorii, do której należy dany pracownik, w celu proporcjonalnego osiągnięcia celu polegającego na zmniejszeniu ryzyka rozprzestrzeniania się wirusa SARS-CoV-2 oraz na ochronie zdrowia publicznego i samego pracownika. 24      Co się tyczy, po trzecie, podnoszonego przez skarżącego w postępowaniu głównym naruszenia art. 1 i 24 Karty ze względu na nałożone na niego zawieszenie prawa do wykonywania działalności zawodowej, bez wynagrodzenia, rekompensaty finansowej lub innego świadczenia pieniężnego, sąd odsyłający wskazuje, że zasady wypracowane przez Corte costituzionale (trybunał konstytucyjny) w odniesieniu do pracowników służby zdrowia mają ponownie znaczenie dla oceny zgodności decyzji rozpatrywanej w postępowaniu głównym z prawem Unii. 25      W szczególności sytuacja czasowej niemożności świadczenia pracy, w której znajduje się pracownik, który nie spełnił obowiązku poddania się szczepieniu, zawsze wynika z korzystania przez tego pracownika z jego indywidualnej swobody samostanowienia w odniesieniu do decyzji w dziedzinie opieki zdrowotnej. W tym względzie zawieszenie wspomnianego pracownika stanowi dla pracodawcy spełnienie obowiązku zapewnienia bezpieczeństwa. 26      W związku z tym sąd odsyłający uznaje za uzasadnione, że w trakcie tego zawieszenia nie przysługuje żadne wynagrodzenie ani jakiekolwiek inne świadczenie pieniężne, biorąc pod uwagę fakt, że pracownik dobrowolnie decyduje się nie poddawać szczepieniu i może w każdej chwili zmienić tę decyzję. 27      Sąd ten podnosi, że poszanowanie godności ludzkiej zagwarantowanej w art. 1 Karty, do którego przyczynia się uznanie prawa jednostki do pracy i otrzymywania wynagrodzenia wystarczającego do zapewnienia jej utrzymania oraz utrzymania jej rodziny, wymaga, aby osoba ta postępowała zgodnie z prawem, jeżeli przepis nakładający dany obowiązek, taki jak rozpatrywany w postępowaniu głównym obowiązek poddania się szczepieniu, służy celom interesu ogólnego w sposób rozsądny i proporcjonalny. 28      Z tych samych powodów należy wykluczyć naruszenie art. 24 Karty w odniesieniu do małoletnich dzieci pracownika, ponieważ negatywny wpływ, jaki może wyniknąć z zawieszenia świadczenia pracy przez rodzica i zawieszenia wypłaty wynagrodzenia, nie wynika z uchybienia przez organy publiczne ich obowiązkom, ale z dobrowolnego, niezgodnego z prawem zachowania pracownika. 29      Niemniej jednak, chociaż sąd odsyłający nie podziela stanowiska skarżącego w postępowaniu głównym, uważa on, w szczególności ze względu na nowy charakter podniesionych przed nim argumentów, że należy zwrócić się w tym względzie do Trybunału. 30      W tych okolicznościach Consiglio di Stato (rada stanu) postanowiła zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1)       Biorąc pod uwagę, że organ administracji nie uznał za konieczne nałożenia obowiązku szczepienia na personel wojskowy w rozumieniu art. 206 bis [kodeksu wojskowego] w związku z konkretnym wykorzystaniem personelu wojskowego, przyjmując na siebie odpowiedzialność za skutki szczepienia, czy [dyrektywa 2000/78] stoi na przeszkodzie transpozycji, którą umożliwia [dekret z mocą ustawy nr 172/2021] w zakresie, w jakim zmienia on [dekret z mocą ustawy nr 44/2021] poprzez dodanie [art. 4 ter ust. 1 lit. b)], a który nakłada na członka personelu wojskowego obowiązek poddania się szczepieniu wbrew jego osobistym przekonaniom, ponieważ zobowiązuje go do dobrowolnego poddania się takiemu zabiegowi medycznemu, który jest nadal eksperymentalny, na własne ryzyko tego członka personelu wojskowego, jako dodatkowy wymóg umożliwiający wykonywanie pracy w tym samym środowisku pracy, w którym znajdują się pracownicy cywilni, którzy nie są zobowiązani poddać się takiemu szczepieniu, mimo iż wykonują zadania, które z punktu widzenia zaraźliwości człowieka są podobne do zadań wykonywanych przez członków personelu wojskowego? 2)      Biorąc pod uwagę, że zgodnie z włoskimi przepisami dotyczącymi dostępu do miejsca pracy, nawet w zaludnionych miejscach, takich jak transport publiczny, stadiony i restauracje, w odniesieniu do pracowników niewymienionych we wspomnianym [dekrecie z mocą ustawy nr 172/2021, za równoważne uznaje się zaświadczenie o szczepieniu i negatywny wynik testu wymazowego na COVID przeprowadzonego w ciągu 48 [poprzedzających] godzin, czy art. 2 [ust. 2 lit.] b) [dyrektywy 2000/78] stoi na przeszkodzie środkowi takiemu jak [dekret z mocą ustawy nr 172/2021] w zakresie, w jakim zmienia on [dekret z mocą ustawy nr 44/2021] poprzez dodanie [art.] 4 ter ust. 1 [lit.] b), który nakłada na członka personelu wojskowego obowiązek poddania się szczepieniu wbrew jego osobistym poglądom, jako dodatkowy wymóg umożliwiający wykonywanie pracy w tym samym środowisku pracy, w którym znajdują się członkowie personelu wojskowego, którzy zgodnie ze swoimi osobistymi poglądami uznali, że należy zaszczepić się nawet w przypadku braku obowiązku, niezależnie od tego, że niezaszczepiony członek personelu wojskowego jest gotów, a w każdym razie już zobowiązany, do przedstawiania wyniku testu wymazowego potwierdzającego brak zakażenia COVID-19 w odstępach czasu krótszych niż 48 godzin? 3)       Czy środek przewidziany w [dekrecie z mocą ustawy nr 172/2021] uzupełniającym [dekret z mocą ustawy nr 44/2021], który poprzez art. 4 ter ust. 3 uniemożliwia pracownikowi zawieszonemu w pełnieniu obowiązków z powodu naruszenia obowiązku szczepienia zapewnienie w jakikolwiek zgodny z prawem sposób utrzymania rodziny oraz ochrony i opieki niezbędnych dla dobra małoletnich córek, narusza art. 1 i 24 Karty w rozumieniu art. 24 Karty?”. W przedmiocie pytań prejudycjalnych W przedmiocie pytania pierwszego 31      Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 2 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2000/78 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które nakładają na członków personelu wojskowego obowiązek poddania się szczepieniu jako warunek wykonywania przez nich działalności zawodowej, podczas gdy członkowie personelu cywilnego, którzy wykonują swoje zadania w tym samym środowisku pracy i w analogicznym kontekście zdrowotnym, nie podlegają takiemu obowiązkowi. 32      Zgodnie z art. 2 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2000/78 dyskryminacja bezpośrednia występuje, w przypadku gdy osobę traktuje się mniej przychylnie niż inną osobę znajdującą się w porównywalnej sytuacji z jakiejkolwiek przyczyny wymienionej w art. 1 tej dyrektywy. 33      Jak wynika z tego ostatniego przepisu „celem [owej] dyrektywy jest wyznaczenie ogólnych ram dla walki z dyskryminacją ze względu na religię lub przekonania, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną w odniesieniu do zatrudnienia i pracy, w celu realizacji w państwach członkowskich zasady równego traktowania”. 34      W tym względzie z utrwalonego orzecznictwa wynika, że powody, o których mowa w art. 1 dyrektywy 2000/78 zostały wymienione w sposób wyczerpujący i dyrektywa ta nie dotyczy dyskryminacji ze względu na kategorię zawodową lub miejsce pracy (wyrok z dnia 17 października 2024 r., Zetschek, C‑349/23, EU:C:2024:889, pkt 25 i przytoczone tam orzecznictwo). 35      Informacje zawarte w aktach sprawy, którymi dysponuje Trybunał, potwierdzają, że odmienne traktowanie, o którym mowa w pytaniu pierwszym, polegające na tym, że niektóre z zainteresowanych osób podlegają obowiązkowemu szczepieniu, aby móc wykonywać działalność zawodową, wynika z tego, że osoby te są albo członkami personelu wojskowego, albo personelu cywilnego, przy czym te różne kategorie personelu podlegają, zgodnie z uregulowaniami krajowymi, odrębnym systemom w odniesieniu do ich stosunku pracy i zatrudnienia. 36      Wynika z tego, że odmienne traktowanie, o którym mowa w pytaniu pierwszym, opiera się na przynależności tych pracowników do określonej kategorii zawodowej. 37      Ponieważ ta podstawa dyskryminacji nie figuruje wśród powodów wymienionych w art. 1 dyrektywy 2000/78, należy stwierdzić, że to odmienne traktowanie nie wchodzi w zakres ogólnych ram ustanowionych przez tę dyrektywę, a w szczególności jej art. 2 ust. 2 lit. a). 38      W świetle powyższych rozważań odpowiedź na pytanie pierwsze powinna brzmieć: art. 2 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2000/78 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które nakładają na członków personelu wojskowego obowiązek poddania się szczepieniu jako warunek wykonywania przez nich działalności zawodowej, podczas gdy członkowie personelu cywilnego, którzy wykonują swoje zadania w tym samym środowisku pracy i w analogicznym kontekście zdrowotnym, nie podlegają takiemu obowiązkowi, ponieważ takie odmienne traktowanie nie jest objęte zakresem tego art. 2 ust. 2 lit. a). W przedmiocie pytania drugiego 39      Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 2 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2000/78 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie, z uwagi na dyskryminację pośrednią ze względu na przekonania, uregulowaniom krajowym, które nakładają na członka personelu wojskowego obowiązek poddania się szczepieniu jako warunek wykonywania przez niego działalności zawodowej, który w odróżnieniu w szczególności od innych członków personelu wojskowego wykonujących swoje zadania w tym samym środowisku pracy kwestionuje takie szczepienie. 40      Ów art. 2 ust. 2 lit. b) stanowi, że z wyjątkiem przypadków, o których mowa w lit. b) ppkt (i) i (ii), dyskryminacja pośrednia występuje wtedy, gdy pozornie neutralny przepis, pozornie neutralne kryterium lub pozornie neutralna praktyka mogą doprowadzić do szczególnie niekorzystnej sytuacji w szczególności dla osób wyznających określoną religię lub mających określone przekonania w porównaniu z innymi osobami. 41      Jak wynika z orzecznictwa Trybunału, pojęcie „religii” zawarte w art. 1 dyrektywy 2000/78 należy interpretować jako obejmujące zarówno forum internum, czyli prawo do posiadania przekonań, jak i forum externum, czyli prawo do publicznego uzewnętrzniania wyznawanej wiary religijnej. Ponadto w przepisie tym wymieniono z tego samego tytułu religię i przekonania, podobnie jak w art. 19 TFUE, zgodnie z którym prawodawca Unii Europejskiej może podjąć środki niezbędne w celu zwalczania wszelkiej dyskryminacji ze względu w szczególności na „religię lub przekonania”, lub w art. 21 Karty, w którym, wśród różnych przytoczonych powodów dyskryminacji, wymieniono „religię lub przekonania”. W związku z powyższym dla celów stosowania tej dyrektywy terminy „religia” i „przekonania” należy rozumieć jako dwie strony tego samego powodu dyskryminacji (wyrok z dnia 28 listopada 2023 r., Commune d’Ans, C‑148/22, EU:C:2023:924, pkt 22 i przytoczone tam orzecznictwo). 42      Zgodnie z tym orzecznictwem, jak wynika z art. 21 Karty, powód dyskryminacji ze względu na „religię lub przekonania” należy odróżnić od powodu dotyczącego „poglądów politycznych lub wszelkich innych poglądów” i obejmuje on zatem zarówno przekonania religijne, jak i przekonania światopoglądowe lub duchowe [wyrok z dnia 13 października 2022 r., S.C.R.L. (Strój wynikający z nakazów religijnych), C‑344/20, EU:C:2022:774, pkt 27 i przytoczone tam orzecznictwo]. 43      Tym samym, zważywszy, że ochrona przed dyskryminacją zagwarantowana w dyrektywie 2000/78 obejmuje, jak przypomniano w pkt 34 niniejszego wyroku, jedynie powody wymienione w sposób wyczerpujący w art. 1 tej dyrektywy, dyrektywa ta nie obejmuje przekonań rozumianych jako poglądy, niezależnie od tego, czy chodzi o poglądy polityczne, czy też o wszelkie inne poglądy. 44      W niniejszej sprawie z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, wynika, że skarżący w postępowaniu głównym podnosi w szczególności w związku z dyskryminacją ze względu na swoje przekonania, że obowiązek poddania się szczepieniu, który na niego nałożono, nie może, ze względu na rolę, jaką miał pełnić, być uzasadniony względami zdrowotnymi. Ponadto skarżący ten podnosi, po pierwsze, brak skuteczności takiego szczepienia w odniesieniu do przenoszenia wirusa SARS-CoV-2, a po drugie, równoważność między takim szczepieniem a testem wymazowym. W tym ostatnim względzie wspomniany skarżący podnosi, że jeśli chodzi o inne sektory działalności, pracownicy mogli uzyskać dostęp do swojego miejsca pracy, jeśli posiadali albo zaświadczenie potwierdzające szczepienie, albo zaświadczenie potwierdzające negatywny wynik testu wymazowego. 45      Należy ponadto zauważyć, że na poparcie tego stanowiska ów skarżący powołuje się na różne dokumenty naukowe, aby wykazać, z jednej strony, ograniczony charakter wiedzy dotyczącej skuteczności szczepionki będącej przedmiotem postępowania głównego oraz jej skutków ubocznych, a z drugiej strony, ryzyko podobnego zakażenia stwarzane przez osobę zaszczepioną i osobę niezaszczepioną, której wynik testu wymazowego jest negatywny. W ten sposób zmierza on, na podstawie argumentacji naukowej, do podważenia podobnych rozważań przedstawionych przez sąd odsyłający we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. 46      Wynika z tego, że poprzez takie argumenty skarżący w postępowaniu głównym zamierzał nie tyle powołać się w odniesieniu do obowiązku poddania się szczepieniu, rozpatrywanego w postępowaniu głównym na własne przekonania, co zakwestionować jako takie wybory dokonane przez włoskie organy w dziedzinie zdrowia publicznego. 47      To samo dotyczy argumentu, za pomocą którego – jak zauważyła rzeczniczka generalna w pkt 51 i 52 opinii – skarżący ten kwestionuje warunki obowiązku poddania się szczepieniu, rozpatrywanego w postępowaniu głównym, a mianowicie, że zdecydowano się na jego nałożenie na własne ryzyko członka personelu wojskowego mu podlegającego, a nie w ramach rozkazu, za którego ewentualne skutki odpowiedzialność ponosiłby ten, od kogo rozkaz ten pochodzi. 48      W konsekwencji, w świetle okoliczności przedstawionych w pkt 41–43 niniejszego wyroku i jak podkreśliła w istocie rzeczniczka generalna w pkt 55 opinii, rozważania takie jak te, na podstawie których skarżący w postępowaniu głównym zamierza zakwestionować obowiązek poddania się szczepieniu rozpatrywany w postępowaniu głównym, nie wchodzą w zakres pojęcia „przekonań” w rozumieniu dyrektywy 2000/78, lecz stanowią poglądy, w niniejszym przypadku w dziedzinie zdrowia publicznego, których ochrona, jak wskazano w pkt 43 niniejszego wyroku, nie jest regulowana przepisami tej dyrektywy. 49      W świetle powyższych rozważań odpowiedź na pytanie drugie powinna brzmieć: art. 2 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2000/78 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie, z uwagi na dyskryminację pośrednią ze względu na przekonania, uregulowaniom krajowym, które nakładają na członka personelu wojskowego obowiązek poddania się szczepieniu jako warunek wykonywania przez niego działalności zawodowej, który w odróżnieniu w szczególności od innych członków personelu wojskowego wykonujących swoje zadania w tym samym środowisku pracy kwestionuje takie szczepienie, w sytuacji gdy powody tego zakwestionowania stanowią poglądy w dziedzinie zdrowia publicznego, które nie są objęte pojęciem „przekonań” w rozumieniu tej dyrektywy, w związku z czym takie odmienne traktowanie nie jest objęte zakresem tego art. 2 ust. 2 lit. b). W przedmiocie pytania trzeciego 50      Poprzez pytanie trzecie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 1 i 24 Karty stoją na przeszkodzie uregulowaniom krajowym przewidującym zawieszenie stosunku pracy pracownika, który odmawia podporządkowania się obowiązkowi poddania się szczepieniu wymaganemu jako warunek wykonywania działalności zawodowej i uniemożliwiającym mu tym samym zaspokojenie potrzeb swojej rodziny, w szczególności potrzeb małoletnich dzieci wchodzących w jej skład. 51      Należy przypomnieć, że zakres stosowania Karty został określony w jej art. 51 ust. 1, zgodnie z którym jej postanowienia mają zastosowanie do państw członkowskich wyłącznie w zakresie, w jakim stosują one prawo Unii. 52      W tym względzie Trybunał orzekł, że pojęcie „stosowania prawa Unii” w rozumieniu tego postanowienia wymaga istnienia związku między aktem prawa Unii a rozpatrywanym środkiem krajowym, który wykracza poza bliskość danych dziedzin lub pośredni wpływ jednej dziedziny na drugą (wyrok z dnia 12 czerwca 2025 r., Tallinna linn, C‑219/24, EU:C:2025:442, pkt 50 i przytoczone tam orzecznictwo). 53      Wynika z tego, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, że prawa podstawowe chronione w porządku prawnym Unii znajdują zastosowanie we wszystkich sytuacjach podlegających prawu Unii, ale nie poza takimi sytuacjami (wyrok z dnia 12 czerwca 2025 r., Tallinna linn, C‑219/24, EU:C:2025:442, pkt 51 i przytoczone tam orzecznictwo). 54      W niniejszej sprawie z analizy dwóch pierwszych pytań wynika, że art. 2 ust. 2 dyrektywy 2000/78 nie stoi na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które nakładają obowiązek poddania się szczepieniu jako warunek wykonywania działalności zawodowej na rzecz członka personelu wojskowego, z którego wynika zawieszenie stosunku pracy będące przedmiotem pytania trzeciego sądu odsyłającego, ze względu na to, że odmienne traktowanie takie jak ustanowione w tych uregulowaniach i będące przedmiotem sporu w postępowaniu głównym nie jest objęte tym przepisem. 55      Ponadto z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, nie wynika, by owe uregulowania krajowe miały związek z innym przepisem prawa Unii. 56      W związku z tym wspomnianych uregulowań krajowych nie można uznać za „stosowanie prawa Unii” w rozumieniu art. 51 ust. 1 Karty, wobec czego jej art. 1 i 24 nie mają zastosowania do sporu w postępowaniu głównym. W przedmiocie kosztów 57      Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi. Z powyższych względów Trybunał (piąta izba) orzeka, co następuje: 1)      Artykuł 2 ust. 2 lit. a) dyrektywy Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy należy interpretować w ten sposób, że: nie stoi on na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które nakładają na członków personelu wojskowego obowiązek poddania się szczepieniu jako warunek wykonywania przez nich działalności zawodowej, podczas gdy członkowie personelu cywilnego, którzy wykonują swoje zadania w tym samym środowisku pracy i w analogicznym kontekście zdrowotnym, nie podlegają takiemu obowiązkowi, ponieważ takie odmienne traktowanie nie jest objęte zakresem tego art. 2 ust. 2 lit. a). 2)      Artykuł 2 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2000/78 należy interpretować w ten sposób, że: nie stoi on na przeszkodzie, z uwagi na dyskryminację pośrednią ze względu na przekonania, uregulowaniom krajowym, które nakładają na członka personelu wojskowego obowiązek poddania się szczepieniu jako warunek wykonywania przez niego działalności zawodowej, który w odróżnieniu w szczególności od innych członków personelu wojskowego wykonujących swoje zadania w tym samym środowisku pracy kwestionuje takie szczepienie, w sytuacji gdy powody tego zakwestionowania stanowią poglądy w dziedzinie zdrowia publicznego, które nie są objęte pojęciem „przekonań” w rozumieniu tej dyrektywy, w związku z czym takie odmienne traktowanie nie jest objęte zakresem tego art. 2 ust. 2 lit. b). Podpisy *      Język postępowania: włoski.